Kitobni o'qish: «Quran hekayətləri»

ÖN SÖZ

İlahi kitabların sonuncusu və ən möhtəşəmi – İslam mədəniyyətinin müqəddəs yazı abidəsi Qurani-Kərimin müəyyən bir hissəsini folklor süjetləri və ulu peyğəmbərlərin həyatlarına aid qissələr – hekayətlər təşkil edir. Tarixi gerçəklikləri əks etdirən bu əbədi parçalar insanlara yüksək bəşəri hisslər aşılayır, onları düzlük və paklığa, daxili zənginlik və mənəvi ucalığa səsləyir. Böyük əhəmiyyət daşıyan bu qissələr yüzilliklər boyu Yaxın və Orta Şərq xalqlarının zəngin ədəbiyyat xəzinəsi üçün tükənməz qaynaq olmuşdur.

Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində də Qurani-Kərimin yeri ölçülməz dərəcədə böyükdür. Klassik şair və yazıçılarımızın demək olar ki, hamısı bu müqəddəs, qutsal kitaba dönə-dönə üz tutmuş, ondan bəhrələnmişlər. Klassik ədəbiyyatımızda bol-bol işlənən "Nuhun gəmisi", "İbrahimin dəyanəti", "Nəmrud odu", "Yaqub həsrəti", "Yusif gözəlliyi", "Süleyman hikməti", "Qarun sərvəti", "Əyyub dözümü", "Musanın əsası", "Zəmzəm suyu", "İsgəndər səddi" kimi ifadələr Quranda olan hekayətlərlə bağlıdır.

Görkəmli İran alimi Sədrəddin Bəlağinin "Quran qissələri” – “Quran hekayətləri" kitabı çağdaş oxucularda bu müqəddəs kitabdakı hekayətlər haqqında düzgün və dolğun təsəvvür yaratmaq məqsədilə qələmə alınmışdır.

Kitab iki hissədən ibarətdir. Onun həcmcə daha böyük olan birinci hissəsini Quran hekayətləri təşkil edir. Müəllif Qurandakı məlum süjetləri yazıçı təxəyyülü ilə oxunaqlı, maraqlı bir şəkildə, yüksək bədii üslubda, qısa və yığcam qələmə almışdır. Hekayətlər tarixilik baxımından böyük bir dövrü əhatə edir: bəşərin ulu babası Adəm peyğəmbərin macərası ilə başlayır və dünyanın sonuncu peyğəmbəri Həzrət Məhəmmədin (s.) doğum ilində baş vermiş "Əshabi-fil" hadisəsi ilə bitir. Hər bir hekayətin başlanğıcında onun Qurani-Kərimin hansı surəsindən götürüldüyü qeyd olunur və ayələrin sıra sayları ilə göstərilir. Hekayətlərin böyük bir qismini ulu peyğəmbərlərdən İbrahim peyğəmbərin, Yusif peyğəmbərin və Musa peyğəmbərin başına gələn əhvalatlar təşkil edir.

Sözsüz ki, Quran hekayətləri içərisində "Yusifin hekayəti" öz şirinliyi və həzinliyi, canlılığı və yanıqlığı ilə seçilir. Burada peyğəmbərlərlə yanaşı hökmdarların, adi insanların, hətta dustaqların da həyatı təsvir olunmuş, insan övladının yüksək bəşəri əxlaqı, adi duyğu və hissləri ifadə edildiyi kimi, onun çirkin əməlləri, paxıllıq və xəyanəti də göstərilmiş və pislənmişdir. Qədim bir təfsirdə deyildiyi kimi, Yusif qissəsində heç bir hekayətdə rast gəlinməyən qırx hikmət vardır. Elə buna görə də Uca Tanrı Yusif qissəsini "Əhsənül-qisəs" (Hekayətlərin ən yaxşısı) adlandırmışdır. Təsadüfi deyil ki, bu qissə hələ orta yüzilliklərdə bir çox Şərq şair və ədibləri üçün ilham mənbəyinə çevrilmiş, ölməz bədii sənət nümunələrinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Yusif mövzusunda qələmə alınmış bədii əsərlər içərisində türkdilli şairlərdən Əlinin (XIII əsr) "Qisseyi-Yusif", Yusif Məddahın (XIV əsr), Suli Fəqihin (XIV əsr), Şəyyad Həmzənin (XIV əsr), Xətai Təbrizinin (XV əsr) "Yusif və Züleyxa" poemaları xüsusi yer tutur. Böyük Füzuli də bu mövzuya biganə qalmamış və "Hədiqətüs-süəda" (Xoşbəxtlər bağçası) adlı əsərinin ən böyük fəslini Yusifin iztirablarına həsr etmişdir. S.Bəlaği gözəllik, sədaqət rəmzi olan Yusif peyğəmbərin başına gələnləri olduqca təsirli bir dillə, canlı şəkildə, böyük ustalıqla qələmə almışdır. Eyni sözləri müəllifin zəngin qaynaqlar əsasında işlədiyi başqa hekayətlərə də aid etmək olar. Fikrimizcə, bu hekayətləri oxuduqdan sonra Qurandakı bir sıra incə mətləblər oxucular üçün daha aydın, daha anlaşıqlı olacaqdır. Bu baxımdan kitabın ikinci hissəsi olan "Lüğət"in xüsusilə böyük əhəmiyyəti vardır. Ensiklopedik mahiyyət daşıyan bu zəngin lüğətdə Quranda adı çəkilmiş, haqqında danışılmış peyğəmbərlər, hekayətlərdəki ayrı-ayrı surətlər, təsvir olunmuş hadisələr, onların cərəyan etdiyi yerlər haqqında məlumat verilir, ayrı-ayrı dini məfhum və anlayışların mahiyyəti yığcam şəkildə açıqlanır. Lüğətdə "Atəş", "Axirət", "Asiman", "Qiyamət", "Büt", "Xuda" başlıqlı yazılar mövzunun dolğun və dərin izahı ilə seçilir və müəllifin bu sahədə yetkin və nüfuzlu bir alim olduğunu göstərir. Bütövlükdə maraqla oxunan və müstəqil elmi-kütləvi araşdırma təsiri bağışlayan bu yazılar içərisində "Zülqərneyn" xüsusi yer tutur. Müəllif burada Quranda adı çəkilmiş Zülqərneynin indiyədək Makedoniyalı İsgəndər kimi qəbul olunmasını yanlış hesab edir və zəngin dini, elmi ədəbiyyata əsaslanaraq göstərir ki, "ikibuynuzlu" bu "cahangir" heç də İsgəndər yox, məşhur İran hökmdarı Kuroşdur. Sözsüz ki, Bəlağinin bu hökmündə müəyyən dərəcədə fars təəssübkeşliyi özünü açıq-aşkar göstərsə də, hər halda müəllifin Zülqərneyn haqqında irəli sürdüyü fikirlər yeni və ağlabatandır.

Müəllif kitabın "Lüğət" hissəsində yeri gəldikcə Qurandan çoxlu ayələr və misallar gətirmiş və onların izahını vermişdir. Həmin ayələri dilimizə çevirərkən biz bu izahlarla yanaşı Quranın türkcə məalından və ruscaya tərcüməsindən də bəhrələnmişik.

"Quran hekayətləri”nin lüğətindəki ayrı-ayrı mövzuların izahında müəllif yeri gəldikcə Şərqin bir sıra tanınmış Quran təfsirçilərinə, görkəmli tarixçi və filosof alimlərinə üz tutmuş, öz fikirlərini əsaslandırmaq üçün onların əsərlərindən nümunələr gətirmişdir. Bu təfsirçilərin çoxu heç şübhəsiz, fars oxucularına yaxşı bələd olduğundan Sədrəddin Bəlaği onlar haqqında heç bir məlumat verməmişdir. Biz isə həmin müəlliflər haqqında geniş oxucu kütləsini nəzərə alaraq qısa qeydlər verməyi məqsədəuyğun bildik. Qeyd edək ki, Sədrəddin Bəlaği ayrı-ayrı müəlliflərin adını tam şəkildə vermədiyindən onların bir neçəsi haqqında məlumat əldə edə bilmədik. İbn Sina, Əbu Reyhan Biruni, İbn Xəldun kimi görkəmli şəxsiyyətlər haqqında isə onların məşhurluğunu nəzərə alaraq qeydlər verməyi artıq hesab etdik.

Lüğət ümumi tədqiqat işinin tərkib hissəsi olduğundan onun fars əlifbasına uyğun olaraq orijinalda olan ardıcıllığını saxlamağı məsləhət bildik.

Sədrəddin Bəlağinin “Quran hekayətləri” kitabı İranda yazıldığı gündən geniş şöhrət qazanmışdır. Təkcə bunu xatırlatmaq kifayətdir ki, kitab yalnız 1950-1955-ci illər arasında İranda kütləvi tirajla on dəfə çap olunmuşdur. Müəllifin çoxsaylı əsərləri sırasında İranda dəfələrlə çap olunmuş "Bürhani-Quran" (Quranın dəlilləri), "Ədaləti-qəza dər İslam" (İslamda hökmün ədaləti) adlı kitabları da məşhurdur.

Sədrəddin Bəlaği "Quran hekayətləri" kitabına yazdığı qısa "Ön söz"ündə qeyd edir ki, bəşər övladının enişli-yoxuşlu həyatını əks etdirən bu dəyərli və ibrətli hekayətlər bugünkü insanların da həyat yoluna işıq salmalı, onlar üçün əvəzsiz örnək olmalıdır. Biz də kitabın tərcüməsini bitirib onu çapa təqdim edəndə bu fikrə qoşularaq ümid etdik ki, Sədrəddin Bəlağinin "Quran hekayətləri" kitabının dilimizə tərcüməsi Azərbaycan oxucuları, xüsusilə də ədəbiyyatşünaslar, islamşünaslar üçün faydalı olacaq və rəğbətlə qarşılanacaqdır. Heç şübhəsiz, yenidən nəşrə hazırlanan bu kitab müstəqillik illərində dünyaya gəlmiş gənc nəslin mənəvi tələbatının ödənilməsinə xidmət etməsi ilə yanaşı, onların əxlaq normaları çərçivəsindəki təlim-tərbiyə prosesi üçün də əvəzsiz mənbə olacaqdır.

Möhsün Nağısoylu

ADƏM¹

Allah-Taala yeri iki günə² yaradıb onu böyük dağlarla möhkəmlətdi. Yer sakinlərinin bütün ehtiyaclarını isə dörd günə hazır etdi. Sonra qaza oxşar bir maddə ilə yeri işıqlandırıb göyü yaratmağa başladı və hər ikisini öz iradə dairəsinə daxil etdi. Daha sonra dua oxuyan, ibadət edən mələkləri yaratdı. Sonra iradəsi və hikmətinin tələbi ilə Adəmi və onun nəslini yaratmaq üçün mələklərə belə bir xəbər göndərdi: "Elə bir yeni məxluq yaradacağam ki, yer üzündə xəlifəm olsun, orada məskən salıb nəsli hər bir yana yayılsın, torpaqda bitənlərdən yeyib onun təkindəki nemət və bərəkətləri üzə çıxarsın". Mələklər yeni yaradılacaq xilqətin təbiətindəki hikməti və Tanrının onu yer üzünə xəlifə təyin edəcəyini bilmirdilər. Allah-Taala mələklərə onu da bildirdi ki, yeni yaranacaq məxluqun böyük bir qismi dindarlıq və ibadətə, itaət və dua etməyə mələklər qədər can atmayacaqlar. Ona görə də mələklər Allaha üz tutub söylədilər: "Yer üzündə fitnə törədən, qanlar tökən bir kəsimi xəlifə yaradacaqsan? Axı biz dua oxuyur ibadət edirik!"³

Bu anda Allah-Taalanın cavabı onları heyrət və şübhədən qurtardı. Cavabın xülasəsi belə idi: "Siz bu məxluqun sirrindən xəbərsizsiniz və mənim bildiyimi siz bilmirsiniz". Sonra mələklərə buyurdu: "Adəmə səcdə etməyə hazır olun. İndicə Adəmin bədənini düzəldib ona can üfürəcəyəm".

Tanrı Adəmin bədənini gildən yaradıb ona can üfürdü. Onun bədəninə həyat nəsimi dəydi, iradəsi və hissləri fəaliyyətə başladı. Sonra Allah-Taala ona mərifət və nemət bəxş etdi. Öz nurundan ona bir işıq və aydınlıq saçaraq yaradılmışların adlarını və sirlərini öyrətdi. Sonra yer üzündəki məxluqların şəklini təsvir edərək mələklərin zəifliyini, biliklərinin nöqsanlı olduğunu bildirmək və Adəmin üstünlüyünü anlatmaq üçün buyurdu: "Əgər düz deyirsinizsə, bu məxluqların adlarını və sirlərini mənə söyləyin". Mələklər bu imtahan qarşısında şaşqın qalıb cavab verə bilmədilər. Onlar əlacsız qalaraq acizliklərini, elm və mərifətdə bacarıqsızlıqlarını etiraf edib dedilər: "Biz Səndən öyrəndiyimizdən başqa heç nə bilmirik. Əsl alim və bilici Sənsən". Adəmin isə mənəvi nemət mənbəyindən feyziyab olmaqda, İlahi elminin nurundan bəhrələnməkdə istedadı var idi. O, yaradılmışların adlarını öyrənmiş, sirlərini dərk etmişdi. Odur ki, Allahın əmrilə yaranmışlar haqqında bildiklərini mələklərə söylədi və bu yolla İlahinin yaradıcı mövqeyinin hikmətini açıb dedi.

Bu anda Tanrı mələklərə buyurdu: "Məgər sizə demədim ki, göylərin, yerin sirlərini bilirəm və sizin aşkar və gizlin işlərinizə bələdəm".

Mələklər Adəmin biliyini, yaranışındakı sirri anlayıb onun seçilməsindəki hikməti bildilər. Belə olduqda Tanrı mələklərə buyurdu ki, Adəmin tutduğu məqamın etirafı kimi ona səcdə etsinlər. Lakin mələklərin cərgəsində olan şeytan dikbaşlığına və yersiz məğrurluğuna görə Tanrı fərmanından boyun qaçırdı. Allah-Taala şeytanı töhmətləyib buyurdu: "Sənə nə mane oldu ki, mənim öz rəhimli əlimlə yaratdığım məxluqa səcdə etmədin?"

Şeytan dedi: "Mən mənşə və mahiyyətcə Adəmdən üstünəm və heç kəs mənimlə bərabər ola bilməz. Heç bir varlıq mənim uca rütbəmə çata bilməz. Mən odun yanar cövhərindən yaranmışam, o isə qara gil tərkibindən. Ona görə də mənə yaraşmaz ki, ona səcdə edəm".

Allah-Taala şeytanı itaətsizlik və dikbaşlığına görə cəzalandıraraq dedi: "Səadət behiştindən çıx. Sən yanımdan qovulursan və Qiyamət gününədək lənət və nifrətə layiq olursan".

Şeytan öz Tanrısından xahiş etdi ki, Qiyamət gününədək ona ömür versin. Allah-Taala onun xahişini qəbul etdi. Elə ki, şeytanın istəyi yerinə yetdi, o, nankorluq edərək İlahi lütfünə görə minnətdarlığını bildirmədən ədəbsizliklə dedi: "İndi ki, məni yoldan azdırdın, sənin haqq yolunda Adəmi və nəslini izləyib onları yoldan çıxarmağa çalışacağam. Öndən və arxadan, sağdan və soldan onların qəsdinə duracağam və görəcəksən ki, onların çoxu minnətdarlıq şərtinə əməl etməyəcəklər".

Allah-Taala şeytanı alçaqlıq və dikbaşlığına görə öz dərgahından qovub dedi: "Özün üçün seçdiyin yolla get və bəndələrimdən hansı birinə gücün çatsa, bildiyini et. Atlı və piyada qoşununu onların üstünə sal, mal və övladlarına şərik ol. Yalan vəd və xam xəyallarla onları alçalt. Ancaq imkan verməyəcəm ki, möhkəm iradəli və ağıllı bəndələrimə əlin yetişsin, onlar üzərində qələbə çalasan. Onların ürəkləri səndən dönüb, qulaqları sənin sözlərinə bağlanıb. Adamları yoldan çıxarmaq, aldatmaq haqqındakı qərarın isə cavabsız qalmayacaqdır. Onun ağır cəzasını alacaqsan. Səni və sənin yoluna düşənləri cəhənnəmə dolduracağam".

Allah-Taala beləliklə, şeytanı öz lütf və nemətindən məhrum etdi. Adəmlə arvadına isə behiştdə yer verib onları şeytanın hiyləsindən xəbərdar edərək bildirdi: "Şeytanın sözlərinə qulaq asmağı sizə qadağan edirəm, yoxsa behiştdən qovular və onun nemətlərindən məhrum olarsınız". Allah-Taala Adəmlə Həvvaya behiştin bütün nemətlərindən istifadə etməyə icazə verdi. Yalnız bir ağacın meyvəsinə yaxınlaşmağı qadağan edərək bildirdi ki, əgər o ağacdan çəkinsələr, onlar üçün hər cür nemət hazır olacaq. Heç bir korluq çəkmədən, xəstəlik və susuzluq nə olduğunu bilmədən behiştdə ömür sürəcəklər.

Adəm behiştdə məskən salıb onun nemətlərindən feyziyab oldu. O, ağacların arasında gəzir, onların kölgəsində dincəlir, güllərdən dərir, iyləyir, meyvələrindən yeyir və bağdakı dadlı sulardan içirdi. Həvva da Adəmlə bərabər bütün bu nemətlərdən faydalanırdı.

Adəm və Həvva bir müddət beləcə səadət içində yaşadılar. Onların bu xoşbəxt həyatı şeytanın ürəyinə, gözünə tikan kimi batırdı. Axı o, düşmənini xoşbəxt, özünü isə qaragünlü görürdü. Odur ki. Adəmdən intiqam almaq və onu behiştin nemətlərindən məhrum etmək fikrinə düşdü. Şeytan öz qərarını yerinə yetirmək üçün hiylə ilə behiştə girib məsləhətçi donunda Həvvanın yanına gəldi. Şeytan əvvəlcə Adəmlə Həvvaya hər cür mehribanlıq göstərdi, sonra isə onları bu nemət və səadətin yox olacağı ilə qorxudaraq dedi: "Allahın bu ağacı sizə qadağan etməsinin sirri yalnız bundadır ki, əgər ondan istifadə etsəniz, ya mələk olacaqsınız, ya da əbədilik behiştində qalacaqsınız".

Şeytan öz şirnikdirməsini beləcə davam etdirirdi. O, Adəmlə Həvvaya təsir edə bilməyəcəyini görüb ümidsiz halda and içərək dedi: "Mən sizin etibarlı məsləhətçinizəm və əsla ziyanınızı istəmərəm. Sizdən intiqam almaq niyyətim də yoxdur". Şeytan o qədər dil tökdü ki, Adəmlə Həvva bir gün əllərini həmin ağacın meyvəsinə buladılar.

Adəmlə Həvva şeytanın hiylə toruna düşdükdə Allah-Taala onları behişt nemətindən məhrum edib buyurdu: "Məgər mən sizə bu ağacı qadağan edib deməmişdim ki, şeytan sizin açıq-aşkar düşməninizdir?"

Adəmlə Həvva tutduqları işdən peşman olub dedilər: "Ya Rəbb, biz özümüzə zülm etdik. Əgər bizə rəhm edib mərhəmət göstərməsən, şəksiz ki, ziyankarlardan olacağıq".

Allah-Taala buyurdu: "Behiştdən çıxın, siz yer üzündə məskən salacaq və Qiyamət gününədək bir-birinizə düşmən olacaqsınız".

Sonra Allah-Taala rəhmə gəlib Adəmlə Həvvanın tövbəsini qəbul etdi. Adəmlə Həvva tövbələrinin qəbul olunmasına sevinib ümid etdilər ki, behiştdə qalıb yenə də onun nemətlərindən bəhrələnəcəklər. Ancaq Allah-Taala onların ürəklərindən keçənləri bilib buyurdu ki, behiştdən çıxsınlar. Tanrı Adəmlə Həvvaya xatırlatdı ki, onlarla şeytan arasındakı bu düşmənçilik beləcə davam edəcəkdir. Buna görə də onun fitnə-fəsadına uymasınlar, İlahi göstərişinə əməl etsinlər.

Tanrı Adəmə yer üzündə yaşamaq qayda-qanununu öyrətdi və onun ürəyində ümid işığı yandırdı. Ona xəbər verdi ki, xoşbəxt günlərin, əziyyətsiz rahatlıq dövrün keçdi, indi behiştdən çıxandan sonra həyatının xüsusi bir mərhələsinə qədəm qoyursan. Qarşında iki yol vardır: Biri doğru yoldur, o biri çaşqınlıq yolu. Biri imandır, o biri dinsizlik. Biri kimsəni xilas etməkdir, o biri kiməsə zərər yetirməkdir. Odur ki, kim İlahi qayda-qanununu gözləsə, onun düzgün yolu ilə getsə, şeytanın azdırması və şirnikdirməsindən əsla qorxusu yoxdur. Ancaq Allahdan üz döndərib, Onun yolundan çıxanlar çətinliyə və bədbəxtliyə düşəcək, elə şəxslərdən olacaqlar ki, dünyada özlərini yaxşı adam saysalar da, həyatdakı bütün səyləri əyriliyə və yolazmaya yönələcəkdir.

ADƏMİN OĞLANLARI⁴

Bəşər bağçasının ilkin qönçələri açılırdı. Adəmlə Həvvanın həyatı çoxlu əzablardan, sonsuz əziyyətlərdən sonra öz yoluna düşməyə başlayırdı.

Həvva iki dəfə doğdu və dünyaya dörd övlad gətirdi. Birinci dəfə Qabil və bacısı, ikinci dəfə isə Habil və bacısı dünyaya göz açdılar. Adəmlə Həvva əziz övladlarının dünyaya gəlişindən şad olub sevindilər. İllərlə ağladığından, ruzigarın acısını daddığından sonra onların həyat üfüqündə ümid qığılcımları parladı, ürəklərində şadlıq və sevinc hissləri baş qaldırdı.

Övladlar mehriban ata və ananın məhəbbətlə dolu qucağında boy atıb, saflıq duyğuları ilə böyüdülər. İllər ötdü, övladlarının həyatına təravət və cavanlıq gücü gəldi. Qızlar qadınlıq həddinə çatdılar, oğlanlar isə ruzi qazanmaq, yemək əldə etmək üçün çalışdılar. Qabil əkinçiliyə girişdi, Habil isə qoyun otarmağa başladı. Bu yolda Adəmin xoşbəxt ailəsinin dolanışığı və səadəti təmin edilmiş oldu. Yaşayış qaydalarının, təbiət qanunlarının tələbi ilə oğlanlarda cinsiyyət duyğuları baş qaldırdı. Qabillə Habil hər biri özünə həyat yoldaşı axtarmağa başladı. Oğlanlar bu yolla ürəklərini şad etmək, əzablı həyatdan qurtularaq məhəbbətin qoynunda yaşamaq istədilər.

İlahinin əzəli iradəsilə Adəm övladı ruzisini alın təri ilə ələ gətirməlidir. Əkinçilərin qabarlı əlləri ilə torpağın təmasından yer üzünün sərvəti artmalı və Adəm övladları törəyib çoxaldıqca onlarda yeni-yeni duyğu və hisslər yaranmalı idi. Xoşbəxtlik və bədbəxtlik, xeyir və şər ortaya çıxmalı və insanlar həyat meydanını bəzəməli idilər. Buna görə də Tanrı bəşərin atası Adəmə bu vəhyi göndərdi: "Oğlanlarından hər birini o birinin bacısı ilə evləndir. Qoy onlar həyata vurulub rüzgarın əzablarına hazır olsunlar".

Adəm İlahinin sifarişini oğlanlarına bildirdi. O, ümidvar idi ki, oğlanları bu işdə Tanrı buyruğuna əməl edəcək və göstərişindən boyun qaçırmayacaqlar. Şübhəsiz ki, Qabilin dikbaşlığı və macəraçılığı olmasaydı, mehriban atanın arzusu yerinə yetəcəkdi.

İnsanın təbiətində özünüsevərlik, hərislik və tamah hissləri var. Ona görə də hər kəs gərək dikbaşlıq və tərslik etməsin, güclü nəfsini öldürsün, ağlı hisslərdən üstün tutsun. Belə şəxsi Allah hər iki dünyada əziz və möhtərəm tutacaq. Əksinə, kim ki, öz nəfsinə uyub hisslərinin cilovunu əldən versə, hökmən ziyana düşəcək. Belə adamların yaraşmaz hərəkətləri, murdar əməlləri yalnız öz nəzərlərində gözəl görünür.

Bu, həmişəlik dünyada qalan, əlamətləri bəşər həyatında görünən əzəli qanun və əbədi qaydadır.

Adəm İlahi buyruğunu oğlanlarına çatdırdıqda Qabil özündən çıxıb atasının iradəsinə qarşı baş əymədi. Axı qardaşının qismətinə düşən qız ona çatan qızdan daha gözəl idi. Odur ki, bu qərarla razılaşmayıb öz cütü ilə evlənməyi daha layiq bildi.

Sifətin gözəlliyi, bədənin yaraşığı elə bir qorxunc tufandır ki, bəşər əhlini yerindən oynadır və şəhvət toz-torpağını ağlın gözünə səpir. İnsanı ölüm və fəlakət uçurumuna atan, onu rüsvayçılıq bataqlığına salan belə tufanlar nə qədər çoxdur! Gözəllik burada iki qardaş arasında uçurum və ixtilaf yaratdı. Nəticədə onların biri atasının sözündən çıxdı və onun arzusunu gözündə qoydu.

Adəm əsla gözləmədiyi bir sıxıntıya düşüb çaşbaş qaldı. Çünki bir yandan istəyirdi ki, oğlanlarının xahişini yerinə yetirsin, o biri yandan çalışırdı ki, iki qardaş arasındakı xoş münasibət pozulmasın. O, çıxılmaz vəziyyətdə qalmışdı. Əlini göyə qaldırıb Allaha yalvardı ki, bu məsələnin həllində ona kömək etsin.

Allah-Taala vəhy vasitəsilə ona bu işin yolunu, çarəsini göstərdi. Adəm Tanrı göstərişilə oğlanlarına buyurdu ki, hər biri İlahi dərgahına bir qurbanlıq gətirsin. Hər kimin qurbanlığı qəbul olsa, istəyi yerinə yetsin. Habil qurbanlıq üçün ən yaxşı bir dəvə seçdi, Qabil isə bir azacıq buğda hazırladı. Hər ikisi ümid edirdi ki, məhz onun qurbanlığı qəbul olunacaq və bu yarışda qalib çıxacaq.

Habilin qurbanlığı qəbul olundu. Qurbanlığın qəbul olunmasının rəmzi kimi dəvəni od yandırdı. Qabilin qurbanlığı isə qəbul olunmadı, çünki qurbanlığını ürəkdən və sədaqətlə hazır etməmişdi.

Qabilin ümid şöləsi söndü. Düşmənlik və paxıllıq hissləri onun bütün ruhunu bürüdü, ürəyində qəzəb və kin alovu şölələndi. O, qardaşına hədə-qorxu gələrək dedi: "Səni öldürəcəyəm. İstəmirəm ki, sənin uğurunda öz uğursuzluğumu görəm. Öz məğlubiyyətimin əzabından, sənin qələbəndən canımı qurtarmaq istəyirəm".

Habil kədərli halda cavab verdi: "Qardaşım, yaxşısı budur ki, xəstəliyin kökünü axtarıb onu dibindən çıxarasan, özünün əxlaqi və mənəvi xəstəliyini sağaltmağa könül xoşluğu kimi bir nemətdən bəhrələnəsən. Axı sənin qurbanlığının rədd olunmasında mənim günahım yoxdur. Bu ona görədir ki, Tanrı yalnız təmiz adamların əməlini qəbul edir".

Habil o kəslərdən idi ki, Tanrı onları güclü bədən və iti ağılla mükafatlandırmışdı. Belə kəslər İlahi etimadını qoruyub saxlamış və Tanrı hikmətinin bərəkətinə nail olaraq onu əziz tutmuş, ata-anasının yolu ilə getmişdi. O, öz qismətindən razı idi və inanırdı ki, bu dünyadakı həyat keçici bir şey və davamsız kölgədir. Habil qardaşına mehribanlıq göstərir, onun pis rəftarından qorunurdu. Həmişə ona nəsihət verir, yol göstərirdi. Tanrıya arxalandığı üçün Habilin elə güclü ürəyi var idi ki, Qabilin hədəsindən, dikbaşlığından və yersiz inadından qorxmurdu. Eyni zamanda qardaşı barədə ürəyində pis hisslərə yol vermir və İlahi qismətini gözləyirdi, çünki Tanrı onun cövhərini təmizlik və paklıqdan yoğurmuşdu. Buna görə də o, yeri-göyü Yaradandan qorxur və Onu razı salmağa çalışırdı.

Habil qardaşına nəsihət edərək dedi: "Qardaşım, yaxşı fikirləş. Sən düz yoldan azmış, haqq yolundan çıxmısan. Yaxşısı budur ki, Allahdan mərhəmət istə və azğınlıq yolundan qayıt. Yox, əgər qərarın qətidirsə və fikrindən dönmək istəmirsənsə, onda mən gərək öz işimi Tanrıya tapşıram ki, günaha batmayam və itaətsizlik etmiş olmayam. Sən də günah altında qalıb cəhənnəm əhlindən olasan. Əlbəttə ki, günahkarların cəzası elə budur".

Qardaşlıq mərhəməti Qabilin qəlbində şölələnmiş paxıllıq və həsəd alovunun qarşısında təsirsiz qaldı. Aralarındakı keçmiş mehribanlıq və məhəbbət ürəyindəki qəzəb alovunu söndürə bilmədi, Allah qorxusu ata-ana haqq-sayı Qabilin şəhvət və nəfs tufanına müqavimət göstərə bilmədi. Axırda intiqam və ədavət, paxıllıq və həsəd hissləri Qabilin bütün vücudunu bir anda qorxunc tufan kimi bürüyüb gözlərini bağladı, ağlını əlindən aldı. Habil öz qanına boyandı, soyuq, cansız bədəni Qabilin qabağında torpağa düşdü.

Habilin cavan ömrü qırıldı, ömür çırağı söndü və Adəmin həyat üfüqündəki ümid ulduzu kimi qaranlıqlara düşdü. Qoca ata əziz oğlundan bir xəbər tutmaq üçün ora-bura qaçır, onu tapıb yanar ürəyinin yarasını söndürmək istəyirdi. Ancaq Habili nə qədər axtardısa da, ondan bir soraq tapmadı. Qabildən qardaşını soruşduqda o, sərt və qaba şəkildə dedi: "Mən onun gözətçisi deyildim! Sən onu mənə tapşırmamışdın!" Adəm bildi ki, oğlu öldürülüb. O, susub qəm-kədər yanğısını içində saxladı.

Habil yer üzündə öldürülən ilkin kəs idi. Qabil buna qədər dəfn görmədiyi üçün bilmirdi ki, qardaşının meyidini necə basdırsın, onu gözünün qabağından necə yox etsin. Bir müddət Habilin meyidini çiynində gəzdirdi, pərişan halda özünü ora-bura vurdu. Qabilin nəfsi və ağlı, arzusu və vicdanı arasında güclü bir təlatüm yaranmış, rahatlığı və yuxusu ərşə çəkilmişdi. O, ağır sarsıntı keçirirdi.

Qabil bərk yorulduğundan dizi üstə oturdu. Qardaşının meyidi hələ onun çiynində idi. Nəhayət, o təmiz, pak bədənə İlahinin rəhmi gəldi. Gələcək insanlara yol göstərmək və adəmlə oğlanlarının kəramətini qorumaq üçün Allah-Taala o dikbaş və yelbeyin oğlana çətin və xoşagəlməz dərd verdi. Qabil vəhyə layiq deyildi, ona görə də Tanrı bir qarğanı ona "müəllimliyə" göndərdi ki, bəlkə xudpəsəndlik dağı bu sərt və xoşagəlməz dərs önündə uçub dağıla və Qabil bu dəyərsiz qarğa qarşısında da öz ağlının zəifliyini, idrakının sönüklüyünü etiraf edə.

Allah-Taala ona iki qarğa göndərdi. Onlar Qabilin önündə bir-birilə vuruşdular və nəhayət onlardan biri o birini öldürdü. Diri qarğa dimdiyi ilə bir çala qazıb ölü qarğanı orada basdırdı. Bu hadisəni görən Qabil qan ağladı, nalə çəkərək qışqırdı: "Kül mənim başıma! Mən heç bu qarğacan da yoxam!"⁵

NUH⁶

Nuhun tayfası uzun illər idi ki, bütlərə tapınır, onları xeyir qazanmaq və şərdən uzaq olmaq üçün vasitə sayırdı. Tayfa üzvləri yaşayışlarını, bütün işlərini bütlərə əsasən qurur və cahillik üzündən onları müxtəlif adlarla çağırırdılar.

Allah-Taala Nuhu onların yanına göndərdi. Nuhun səlis və aydın nitqi, iti ağlı və möhkəm dözümü vardı. Mübahisədə güclü dəlil-sübut gətirirdi.

Nuh tayfanı Allaha inanmağa çağırdı, ancaq onlar bu dəvəti qəbul etmədilər. Nuh tayfanı İlahi cəzası ilə qorxutdu. Lakin onlar qulaqlarını tıxayıb, gözlərini yumdular. Nuh onları həvəsləndirmək üçün dedi ki, Allaha inansalar, böyük savab qazanacaqlar. Lakin onlar yenə də əlləri ilə qulaqlarını tutub paltarlarını başlarına çəkdilər və inadkarlıqları üzündən Nuhun sözlərinə qulaq asmadılar.

O, özünün xoş rəftarına, mülayim söhbətlərinə ümid bəsləyərək müxtəlif üsullardan istifadə etməklə peyğəmbərliyini tayfaya inandırmağa çalışdı. Gecə-gündüz, həm açıqda, həm gizlində tayfasını Allah yoluna dəvət edib, aləmin sirləri, yaranmışların ən aliləri haqqında danışdı. Onların diqqətini gecələr qaranlığın düşməsinə, göyün, parlaq ulduzların, işıqlı günəşin yaranmasına, çaylı-çəmənli, bağlı-bağçalı yerin əmələ gəlməsinə cəlb etdi. Bütün bu sözləri o, tam aydın şəkildə, gözəl bir dillə, onların başa düşəcəyi bir tərzdə söyləyir və bir olan Allahın qüdrətini, əzəmətini göstərirdi.

Nuh mübarizə və dəvətini dəlil-sübut gətirməklə, mübahisə yolu ilə davam etdirirdi. Nəticədə kiçik bir dəstə ona qoşulub dəvətini qəbul etdi və peyğəmbərliyini təsdiqlədi. Ancaq ürəyində tərslik və inadkarlıq hissləri bəsləyənlər yollarını azıb yaramazlıqlarını davam etdirirdilər. Onlar cah-cəlala aludə olub var-dövlət əsirliyində qaldılar. Nuha gülüb istehza ilə dedilər: "Məgər sən də bizim kimi bəşər deyilsən? Əgər Allah kimisə peyğəmbər göndərmək istəsəydi, mələklərdən seçərdi və biz də onun dəvətini qəbul edib sözünün eşidərdik". Sonra isə Nuha qoşulanlara işarə edib dedilər: "Bu alçaq və əlsiz-ayaqsız adamlar, dəyərsiz peşə sahibləri kimlərdir ki, sənin ardınca düşüb fikirləşmədən dəvətini qəbul ediblər? Belə adamların sənə iman gətirməsinin özü göstərdiyin yolun yanlışlığına şəksiz dəlildir. Çünki əgər sənin məntiqin düzgün olsaydı, bu alçaq təbəqə bizi qabaqlamazdı. İti ağıl, aydın dərrakə, saf və güclü fikir sahibi olan biz onlardan qabaq sənə iman gətirər, dəvətini qəbul edərdik".

Sonra onlar öz inadlarını yeridib boş-boş sözlərə əl ataraq dedilər: "Ey Nuh, biz səni və dostlarını heç də özümüzdən üstün saymırıq. Ağılda və uzaqgörənlikdə, məsləhət eşitməkdə və işlərin aqibətini bilməkdə sizdən də aşağı deyilik, əksinə sizi yalançı hesab edirik".

Tayfasının ədəbsiz məntiqi Nuhun dəmir iradəsinə təsir etmədi, fikrini dəyişdirmədi, əzmini qıra bilmədi. O, belə cavab verdi: "İddiamın düzgünlüyünün sübutu üçün Tanrı tərəfindən göndərilmiş açıq-aşkar dəlilim var. İlahi öz lütfü və mərhəmətini məndən əsirgəməyibdir. Ancaq siz əsl yolu, həqiqəti görə bilmədiyiniz üçün günəşi boynunuzun ardı, ulduzları isə əlinizlə örtmək istəyirsiniz. Belə olduğu halda mən sizi haqq yolu ilə getməyə, imana gəlməyə necə məcbur edə bilərəm!?"

Onlar dedilər: "Nuh, əgər bizim köməyimizi istəyirsənsə, bu alçaq və avaraları başından elə, çünki biz onlarla oturub-dura bilmərik. Etiqadda onlarla məsləkdaş olmaq bizə çətindir. Biz alçaq və şərəfli adamları eyni cərgədə oturdan, şahla dilənçini bir ağacla qovan bir dini necə qəbul edə bilərik?"

Nuh dedi: "Mənim dəvətim ümumi dəvətdir və İlahi nemətidir. Sadə və təkəbbürlü, şərif və yaramaz, güclü və zəif, varlı və yoxsul – hamısı Allah qarşısında birdir. Mümkün olmasa da, tutaq ki, mən sizi qəbul etdim. Bəs onda çağırışımı yaymaqda, peyğəmbərliyimi təsdiq etməkdə kimdən yardım diləyim, kimə arxalanım? Axı bu adamlar mənə iman gətirərək çağırışımı yayırlar. Mən onları özümdən necə uzaqlaşdırım? Mənə gülənləri, lağa qoyanları onlardan necə üstün tutum? Əgər onlar məni Tanrının ədalət məhkəməsinə çəkib həqiqəti tələb etsələr, iddiamın sübutunu sorsalar və desələr ki, ey Allah, Nuh bizi yaxşılıqlarımızın əvəzində yamanlıqla mükafatlandırdı, onda mən Yaradanımıza nə cavab verim? Onların qarşısında özümü müdafiə etmək üçün na dəlil gətirim?! Doğrudan da, siz cahil adamlarsınız!"

Nuhla tayfası arasında mübahisə və höcətləşmə uzun çəkdi və bu hadisədən onların qəmi artdı, meydanları daraldı. Onlar dedilər: "Ey Nuh, bizimlə çox mübahisə elədin. Əgər sözlərin düzdürsə, bizə qorxutduğun əzabı göstər".

Nuh dedi: "Siz həddindən artıq cahillik edir, axmaqlıqda inadkarlıq göstərirsiniz. Mən kiməm ki, sizə əzab gətirəm və ya onu sizdən uzaq edəm? Mən də bir bəşərəm və mənə vəhy göndərilib ki, sizin Allahınız birdir. Ona görə də mənə göndərilən tapşırığı sizə çatdırıram: "Gah sizə savab işdən müjdə verirəm, gah da əzabla qorxuduram. Hər şey Allahın ixtiyarındadır. Əgər O, istəsə sizə yol göstərər və ya bir anda əzab göndərər. İstəsə, sizə möhlət verər ki, çox günah işləyib ağır cəzaya layiq olasınız".

* * *

Allah-Taala peyğəmbərlərə öz vəzifələrini tam şəkildə yerinə yetirmələri üçün dözüm, güclü məntiq, sarsılmaz ümid və nikbinlik vermişdir ki, dikbaş adamlarla mübarizələrini uğurla başa çatdıra bilsinlər. Nuh elə peyğəmbərlərdən idi ki, doqquz yüz əlli il öz tayfasının içində qalıb onların əzablarına dözdü. İstehzalarını görməməzliyə vurdu ki, bəlkə bu müddətdə lovğalıq və dikbaşlıqdan əl çəkərlər. Ancaq axırda Nuhun ümidi qırıldı, nikbinlik üfüqü qaraldı, Tanrıya üz tutaraq tayfasından gileyləndi və Ondan yardım dilədi. Nuha vəhy gəldi: "Dəvətini qəbul etmiş bu dəstədən başqa, tayfadan heç kim sənə iman gətirməyəcək. Ona görə də onların əməllərinə görə nə qəm ye, nə də fikir et".

Nuh gördü ki, tayfası əzaba layiqdir, bu adamların ürəklərinə haqq yol tapmır, odur ki, onlara olan ümidini itirdi, səbir kasası doldu və ağzını qarğışla açaraq dedi: "Ya Rəbb, yer üzündə bir nəfər də kafir qoyma, çünki əgər onlar qalarsa, bəndələrini azdırarlar və dünyaya yalnız pozğun, əxlaqsız övladlar gətirərlər".

Allah-Taala Nuhun xahişini qəbul edib bu vəhyi göndərdi: "Bizim nəzərimiz altında, vəhyin buyruğu ilə gəmi düzəlt və zülmkarlar barədə bir daha mənimlə danışma, çünki onlar suda boğulmalıdırlar".

Nuh şəhərin uzaq yerinə getdi, taxta və mıx hazırlayıb gəmi düzəltməyə başladı. Adamlar yenə də onu dolayıb ələ salırdılar. Biri deyirdi: "Ey Nuh, bu günə qədər özünü peyğəmbər sayırdın, indi necə oldu ki, dülgərliyə başladın? Peyğəmbərlikdən bezdin, yoxsa dülgərliyə meyil saldın?" Bir başqası deyirdi: "Niyə gəmini dənizdən, çaydan uzaqda qayırırsan? Onu aparmaq üçün öküz kirayəyə götürmüsən, yoxsa küləyi öz əmrinə tabe etmisən?"

Tayfa yenə də öz istehza və rişxəndini davam etdirirdi. Nuh isə onların bu yersiz hərəkətlərini mülayim və etinasızlıqla qarşılayaraq dedi: "Siz indi məni ələ salsanız da, bir gün gələcək ki, mən sizi istehza ilə xatırlayacağam. Tezliklə biləcəksiniz ki, kimin başına dəhşətli əzab və əbədi işgəncə gəlir". Nuh bunları deyib öz işini başa çatdırdı və Tanrı buyruğunu gözlədi. Allah-Taala Nuha vəhy göndərdi ki, bizim fərmanımız çatacaq. Əzab əlaməti görünən kimi ailəni və sənə iman gətirmiş adamları gəmiyə mindir və özünlə hər canlıdan bir cüt götür ki, İlahi əmri yerinə yetsin.

Göydən yağış seli axmağa başladı və yerdəki çaylar, bulaqlar coşub-daşdı. Sel təpələri, yamacları ağzına aldı, düz-dünyanı bürüdü.

Nuh və köməkçiləri Allahın adını zikr edib gəmiyə mindilər. Su gəminin başından aşdı. Külək gah yavaş, gah da şiddətlə əsərək gəmini irəli aparırdı. Kükrəyən dalğalar, qorxunc burulğanlar kafirləri qoynuna alır və köpüklər onların cəsədləri üçün kəfən toxuyurdular. Boyun əyməyənlər ölümdən qurtarmaq üçün dalğalarla çarpışır və nəhayət öz günahlarının əvəzi kimi uğursuz ölümə urcah olurdular.

Nuh dənizə nəzər saldı. Bədbəxtliyə və dinsizliyə düçar olaraq ordan uzaqlaşmış öz oğlu Kənanı gördü. O, ölümlə dalğalarla çarpışır və ora-bura əl-qol atırdı. Kənan nəhayət özünü bir təpəyə çatdırıb uca bir dağın ətəyinə əl atdı. Ancaq amansız ölüm onu haqlamışdı. Atalıq hissi öz təsirini göstərdi və Nuhun oğluna yazığı gəldi. Ata yalvarışla oğlunu səslədi ki, bəlkə bu qorxunc anda onu imana gətirə bildi. Nuh qışqırdı: "Əziz oğlum, hara gedirsən? Hara qaçsan, tale girdabında, İlahi iradəsindəsən. Tanrıya iman gətir və gəmiyə min. Bizə qoşulub ölümdən qurtar. Bir az özünə gəl və inadkar kafirlərdən olma".

Kənan isə hələ də dinsizlik və inadkarlıq edərək atasının nəsihətini eşitmirdi. O güman edirdi ki, bəşərin zəif qolu taleyə qarşı dura bilər. O, yazıq Nuhun cavabında dedi: "Sənin gəminə mənim ehtiyacım yoxdur. Dağa pənah aparıb onun köməyilə xilas olacağam".

Nuh oğlunun dikbaşlıq və inad üzündən ölümün ağzında olduğunu görüb qışqırdı: "Bu gün İlahinin buyruğu və əzabı qarşısında heç bir xilaskar yoxdur və Tanrı rəhmindən başqa ortada bir çarə görünmür".

Nuhun sözləri hələ sona yetməmişdi ki, qorxunc dalğalar göyə qalxdı və onları ayırdı. Nuh qəlbindəki qəm və kədərin yanğısından Tanrıya yalvarışla dedi: "Ya Rəbb, Sən müsibət çəkənlərin xilaskarı, yazıqların dadına çatansan. O, mənim nəslimdəndir. Sən özün söz verdin ki, mənim nəslimi xilas edəcəksən. İndi buyruq Sənindir".

Allah-Taala bu vəhyi göndərdi: "Ey Nuh, şübhəsiz ki, o sənin əhlindən deyil. Onun peyğəmbərlik kökü yox olmuşdur, çünki o, öz dinsizlik və inadkarlığı üzündən səninlə əlaqəsini kəsmiş, peyğəmbərliyini təsdiq etməkdən, sənə iman gətirməkdən çəkinmişdir. Biz yalnız möminlərin nicatını öhdəmizə götürmüşük. Bu işdə qohumluq əlaqəsi təsirsizdir və onun ölüm şərbətini içməsi, əzab oduna düşməsi şəksizdir. Belə işlərə əl atmaqdan çəkin və mahiyyəti səndən gizlin şeylər barədə söz demə. Məsləhətim budur ki, cahillərin cərgəsinə keçməyəsən".

Nuh başa düşdü ki, rəhm və mərhəmət hissləri ona üstün gəlibdir. Az qala ayağını ədəb həddindən və ləyaqət sərhədindən qırağa qoyacaqdı. Nuh tez Allaha pənah gətirib Ondan bağışlanmasını diləyərək dedi: "Ya Rəbb, mən Sənə pənah gətirirəm. Bilmədiyimi səndən soruşmaq istəyirəm. Əgər məni bağışlamasan, rəhm etməsən, ziyankarlardan olacağam".

Bu anda dalğalar və burulğanlar Nuhun inadkar oğlunu öz qoynuna çəkib həlak etdi.

Elə ki, İlahi intiqamı sona yetdi və zülmkarların kitabı bağlandı, göylər Tanrı buyruğu ilə yağışını kəsdi və yer suları uddu. Gəmi Çudi dağında dayandı və İlahinin zülmkarları uzaqlaşdırmaq barədəki fərmanı yerinə yetirildi. Nuha əmr gəldi ki, köməkçiləri ilə birgə yerə ayaq basıb İlahinin nəzəri altında yeni xoşbəxt həyata başlasınlar.

HUD⁷

Ad qəbiləsi Yəmənlə Oman arasında, Əhqaf torpağında naz-nemət içində yaşayırdı. Allah-Taala onlara çoxlu var-dövlət, bol-bol su vermiş, torpaqlarını barlı-bərəkətli, bağlı-bağçalı etmişdi. Camaat özlərinə uca-uca binalar tikmişdir. Bədənləri sağlam və güclü idi, xəstəlik nə olduğunu bilmirdilər. Bir sözlə, həyatları xoşbəxtlik və səadət içində keçirdi. Ancaq onlar həyatın mənbəyi – bu nemətləri bəxş edən haqqında fikirləşmir, şükür və qədirbilənlik əvəzində bütləri özlərinə Allah sayaraq onların qarşısında üzlərini yerə sürtür və o cansız əşyalara tapınır, sitayiş edirdilər. Bolluq və bərəkət anlarında qəbilə bütlərə minnətdarlıq edir, sıxıntı və çətinlik çağlarında isə onlardan yardım diləyirdilər.

Bir müddət belə keçdi. Dinsizliyin, bütpərəstliyin qaranlıq günləri ötdükcə qəbilə adamlarının əxlaq pozğunluğunu, zövqsüzlüyü, daşürəkliyi artırdı. Zalımlar zəifləri və yazıqları sıxır, əzirdilər. İnsan təbəqələrinin yaşayış səviyyəsindəki fərq elə dözülməz bir həddə çatdı ki, Allah-Taala qoluzorlulara, varlılara yol göstərmək, zəiflərin, kasıbların qolundan tutmaq, insanları pozğunluqdan, yaramazlıqdan xilas etmək qərarına gəldi. Tanrı qəbilənin dilini bilənlərdən, adət-ənənələrinə bələd olanlardan birini seçib peyğəmbərliyə göndərdi ki, onları Allaha ibadətə çağırsın, bu işdə onlara rəhbərlik etsin və fitnə-fəsadın, pozğunluğun kökünü kəssin.

Hud, qəbilənin adlı-sanlı nəslindən idi, əxlaq və məzhəbdə, səbr və dözümdə ad çıxarmışdı. Buna görə də Allah-Taala qəbiləni pis yoldan döndərmək, əxlaqlarını tərbiyə etmək və dinə-imana gətirmək üçün Hudu peyğəmbər seçdi.

Hud qarşıdakı çətinliklərə hazırlaşaraq bu ağır vəzifəsinə başladı. O da başqa böyük dəvət sahibləri kimi özünü dağı yerindən qoparan bir qüvvə ilə, qatı cahilləri yerində oturdan səbir və dözümlə silahlandırıb bütləri inkar etməyə, qəbilənin baxışlarını pisləməyə girişdi.

Hud dedi: "Ay camaat, axı bu daşlar nədir ki, özünü yonur, sonra da onlara pərəstiş edir və ağır, müsibətli günlərinizdə pənah gətirirsiniz? Bunların nə faydası vardır? Bunlar sizə nə xeyir gətirə bilər? Məgər sizin bu rəftarınız öz ağlınıza hörmətsizlik və insanlığın yüksək mövqeyinə qarşı nanəciblik deyilmi?

Başa düşün ki, sizin yeganə Yaradanınız vardır. İbadət və pərəstişə yalnız o layiqdir. Odur sizi yaradan, sizə ruzi verən, həyat bəxş edən və onu geri alan, yer üzündə sizi yaşadan və yedirib-içirdən, sizə cismani-mənəvi güc verən və var-dövlət bəxş edən də Odur. Siz də gərək Tanrıya iman gətirib haqq yolu ilə gedəsiniz və Allah-Taala qarşısında tərslik və inadkarlıq göstərməyəsiniz, yoxsa Nuhun tayfasının başına gələn sizin də başınıza gələr".

Hud bu nəsihətli sözlərini sidq ürəklə dedi və ümid etdi ki, hikmətli öyüdləri, təmənnasız çağırışı adamların qəlbinə yol tapacaq və onlar imana gələcəklər. Lakin gözlədiyinin əksinə olaraq bozarmış sifətlər və qəzəbli baxışlarla rastlaşdı. Onlar Huda dedilər: "Bu nə sayıqlamadır? Sən nə cürətlə bizi bütlər əvəzinə bir Allaha pərəstiş etməyə çağırırsan?! Bu bütlərə ona görə tapınırıq ki, onlar bizi Allaha yaxınlaşdırsınlar və Tarından günahlarımızın bağışlanmasını diləsinlər".

Hud dedi: "Ay camaat, Allah birdir, iman, mərifət və pak ibadət Ondadır. O, sizdən uzaq deyil, əksinə, canınızdan da sizə yaxındır. Günahlarınızın bağışlanmasında vasitəçi saydığınız bu bütlər isə, əksinə, sizi Ona yaxınlaşdırmağa qoymur. Onlar sizin cahilliyinizin, yolazmanızın əlamətidir".

Onlar Hudun çağırışından üz döndərib dedilər: "Biz səni ata-babalarımızdan qalma adətimizi pislədiyin üçün axmaq və düşüncəsiz adamlardan sayırıq. Sən kimsən ki, bu cür sözlər deyirsən? Sənin nəyin bizdən artıqdır? Sən də bizim kimi çörək yeyir, su içirsən. Sən də bizim kimi eyni həyat qanunları ilə yaşayırsan. Belə olduğu halda, nəyə görə Allah məhz səni bizim aramızdan peyğəmbərliyə seçmiş və sənə belə bir mühüm vəzifə vermişdir? Sənin barəndə başqa fikrimiz yoxdur, amma qorxuruq ki, yalançı olasan".

Hud dedi: "Ay camaat, mənim ağılda, huşda heç bir eybim yoxdur. Uzun illərdir ki, sizin içinizdə yaşayıram və indiyə kimi məndən pis bir hərəkət, yaramazlıq görməmisiniz. Allah sizin aranızdan bir nəfəri öz sifarişini çatdırmaq üçün peyğəmbərliyə seçmişdir. Axı burda qəribə və təəccüblü nə var ki? Məgər Allah öz bəndələrini başsız, peyğəmbərsiz qoymalıydı? Həyatlarını hərc-mərcliyə, qanunsuzluğa tapşırmalıydı? Hər halda mən sizin iman gətirməyinizə görə ümidsiz deyiləm və sizin yaramaz, ədəbsiz rəftarınızdan acığım tutmur, incimirəm. Nə qədər ki, gec deyil, ağılla hərəkət edin, huşunuzu başınıza yığın, gözünüzü açın və hər şeydə, hər yerdə, bu qəribə yaradılışın təbiətində, göylərin, ulduzların eyni qayda üzrə hərəkətində Allahın bir olmasını dərk edin. Allaha iman gətirin, Ondan üzr diləyin ki, bəlkə sizə faydalı yağış yağdırsın, sərvətinizi, var-dövlətinizi artırsın, qüvvət və qüdrətinizi ikiqat etsin. Fikirləşin və günahkarlar kimi haqdan üz döndərməyin. Bunu da bilin ki, siz öləndən sonra özünüzün yaxşı və yaman əməlləriniz qarşısında mükafat və cəza alacaqsınız. Ona görə də öz halınızı və axirəti fikirləşin. Deyilməli nə vardısa hamısını sizə dedim və vəzifəmi yerinə yetirdim.

Qəbilə adamları dedilər: "Şübhə yoxdur ki, bizim allahlarımızdan birinin sənə acığı tutub, ağlını korlayıb, düşüncə və təfəkkürünü qarışdırıb. Ona görə də belə boş sözlər deyirsən və cəfəngiyat danışırsan. Yoxsa biz nəyə görə üzr diləməliyik, niyə Allahdan yağış yağdırmasını, var-dövlətimizi artırmasını istəməliyik?! Sənin dediklərindən belə çıxır ki, Qiyamət günü olacaq və həmin gün biz diriləcəyik, çürümüş sümüklərimiz, bir-birindən aralanmış bədən üzvlərimiz birləşəcək. Hanı, hardadır o gün?! Sənin vədlərin uzaqdadır və ağlabatan deyil. Həyat elə bu həyatdır ki, onun qanunlarına əsasən ömür sürürük və ölürük. Təbiətdən başqa heç nə bizi həlak edə bilməz. Bizi qorxutduğun o əzab nədir? Biz sənin sözlərini qəbul etmirik və allahlarımıza tapınmaqdan dönmürük. Sən də əgər düz deyirsənsə, o vəd etdiyin əzabı bizə göstər?!

Hud, qəbiləsinin inadkarlığını görüb dedi: "Allah şahiddir ki, mən vəzifəmin təbliğində, nəsihətimdə qüvvəmi əsirgəmədim və sizə yol göstərməkdə var qüvvəmlə çalışdım. Bu vəzifəmi, müqəddəs mübarizəmi axıradək davam etdirəcəyəm. Siz də mənə qarşı əlinizdən gələn hiyləni, təzyiqi işə salın. Mənim yeganə pənahım Tanrımdır – sizi və məni, bütün varlıqları yaradan, haqq yola çağıran bir Allahdır".

Hud işini davam etdirir, camaat da inadkarlığını artırırdı. Bir gün gördülər ki, göyün bir tərəfində qara bulud var. Camaat elə bildi ki, xeyirli yağış yağacaq, ona görə də öz əkinlərini suvarmaq fikrinə düşdü. Lakin Hud dedi: "Bu bulud bərəkət yağışı deyil, əksinə, əzab küləyi onu sizə tərəf qovur. Bu külək, gəlişi üçün tələsdiyiniz həmin o əzabdır. Bu adi külək deyil, özü ilə sizə dəhşətli əzab gətirən küləkdir".

Çox keçmədi ki, külək şiddətləndi və ev əşyalarını, əkin alətlərini, səhradakı heyvanları göyə qaldırıb uzaq-uzaq yerlərə apardı. Onlar bu dəhşətli mənzərəni görüb qorxuya düşdülər və vahimədən evlərinə qaçdılar. Qapını üzlərinə bərk-bərk bağlayıb güman etdilər ki, bu yolla küləyin əlindən, əzabın pəncəsindən qurtulacaqlar. Lakin bu qorxunc və dəhşətli bəla idi. Külək səhranın qumlarını şiddətlə göyə sovurmaqda idi. Səkkiz gün, səkkiz gecə davam edən qasırğa camaatın hamısını ağac kökləri kimi yerdən qoparıb həlak etdi. Tayfanın adından başqa bir əsər-əlamət qalmadı.

Hud ona inananları, məsləkdaşlarını öz ətrafına topladı. Onlar bu qorxunc tufandan salamat çıxdılar və qasırğa yatdıqdan sonra Həzrəmaut tərəfə yola düşüb orada ömür sürdülər.

SALEH⁸

Ad qəbiləsi öz günahları üzündən həlak oldu. Allah-Taala onların torpağını və evlərini Səmud qəbiləsinə bəxş etdi.

Səmud qəbiləsi o torpaqlara su çəkib, bağ-bağat əkib oranı abad etdi. Orada saraylar ucaltdılar, dağı yonub yerində ev tikdilər. Qəbilənin həyatı naz-nemət və var-dövlət içində keçirdi. Ancaq belə xoş həyat onlar üçün Tanrıya şükür etmək əvəzinə, gündən-günə cızıqlarından çıxır, lovğalanırdılar. Qəbilə, bütləri Allahın şəriki sayır və Tanrı əvəzinə onlara tapınırdı. Onlar İlahi qanunlarından üz döndərir, bu cür pozğun əxlaqla, törətdikləri fitnə-fəsadla əbədi olaraq naz-nemət içində yaşayacaqlarını güman edirdilər.

Tanrı, camaatı İlahi ibadətinə və Allahın birliyinə inandırmaq üçün adlı-sanlı nəsildən çıxmış Salehi o qəbiləyə göndərdi. Saleh onlara dedi: "Allah birdir. O, sizi torpaqdan yaratmışdır. Allah-Taala torpağı öz gücü ilə abad etmiş, sizi Ad qəbiləsinin yerində oturtmuşdur. Bu qədər neməti də sizə O bəxş etmişdir". Saleh camaata bütlərə tapınmağı qadağan edərək dedi: "Bu bütlər heç bir xeyir, zərər yetirməyə qadir deyillər və İlahi iradəsi qarşısında heç nə edə bilməzlər".

Saleh qəbilə ilə qohumluğunu bildirərək dedi: "Sizin hamınız mənim nəslimdənsiniz. Ona görə də mən sizin xeyrinizi istəyirəm və sizin barənizdə pis bir niyyətim yoxdur". Sonra o, qəbiləni Allahdan üzr diləməyə, günahlarına görə onun qarşısında tövbə etməyə çağırdı. Saleh dedi ki, Allah tövbə edənlərə yaxındır və onların dualarını, tövbələrini qəbul edir.

Saleh mehribanlıq və xoşluqla qəbiləsini Allaha inanmağa çağırırdı. Lakin Səmud qəbiləsi dikbaşlıq və yersiz məğrurluq edərək onun nəsihətini eşitmədi, Salehin peyğəmbərliyini də qəbul etmədi. Onlar Salehin çağırışını ələ salaraq dedilər: "Bu dəvət həqiqətdən uzaqdır və düzgün deyil". Sonra isə onu danlamağa başlayaraq çağırışının ağlasığmaz və boş şey olduğunu bildirib dedilər: "Bu günə kimi sənin sifətində xeyir-bərəkət əlaməti var idi. Biz sənə ümid gözü ilə baxaraq güman edirdik ki, qaranlıq gecələrimizdə bir çətinlik üz versə, ağlının nurundan işıq dilərik və neçə-neçə açılmamış düyünümüzü sənin köməyinlə açarıq. Lakin əfsus ki, arzularımız gül açmadı. Sən düzgün yol seçməyib sayıqlamağa başladın. Bu nə etiqaddır ki, bizi ona çağırırsan? Ata-babalarımızın allahlarına tapınmağı bizə qadağan edirsən. Axı biz onlara inamla böyümüşük! Biz sənin çağırışına, sözlərinin düzgünlüyünə inanmırıq və böyüklərimizin yolundan dönməyəcəyik".

Saleh ona peyğəmbərlik verildiyini bildirərək camaata Tanrı nemətlərini xatırlayıb onları İlahi qəzəbi və intiqamı ilə qorxutdu.

O, camaatın bütün şübhələrini dağıtmaq üçün dedi: "Mən bu çağırışımdan bir xeyir güdmürəm və heç bir vəzifədə gözüm yoxdur. Peyğəmbərliyimi də heç bir muzd xatirinə yerinə yetirmirəm, muzdumu bütün yer üzünün Allahından alıram". Qəbilədən bir neçə ağıllı adam ona qoşulub dəvətini qəbul etdi. Lakin başqa qəbilə başçıları öz inadlarından dönməyib israrla dedilər: "Ey Saleh, sən fikrinin tarazlığını, ağlının nizamını itirmisən. Şübhəsiz ki, ya pis ruhlar sənə üstün gəlib, ya da bir sehrə düşmüsən ki, belə düşünülməmiş sözlər deyirsən. Sən özün də bizim kimi bir adamsan. Nə dədən-baban bizdən artıqdır, nə də ləyaqətin bizdən üstündür. Bizim aramızda elələri vardır ki, peyğəmbərliyə səndən daha layiqdir. Səni bu yola gətirən yalnız şöhrətpərəstliyin və vəzifəpərəstliyindir". Onlar bu məntiqsiz sözlərilə Salehi öz dinindən və dəvətindən döndərmək istəyirdilər. Axırda camaat Salehə qoşulanlara dedi: "Əgər Salehin ardınca getsəniz, düz yoldan çıxacaqsınız".

Saleh onların böhtanlarına, cəfəng sözlərinə əhəmiyyət verməyib dedi: "Ay camaat, axı mənim Allah tərəfindən verilmiş açıq-aşkar dəlillərim var. Əgər öz Tanrıma qarşı çıxaraq sizin etiqadınıza qoşulsam, onda məni kim əzabdan qurtarar?"

Zalımlar və dikbaşlar Salehin öz inam və etiqadına belə möhkəm və dönməz olduğunu görüb qorxdular ki, qəbilə üzvlərinin çoxu onlardan üz döndərib Salehə qoşular və onların xoşbəxt dövranları gedər, bəxt ulduzları sönər. Odur ki, fikirləşib Salehin zəifliyini sübut etmək istədilər. Bunun üçün Salehdən sözlərinin düzgünlüyünə sübut olaraq bir möcüzə göstərməsini tələb etdilər.

Salehin bir dəvəsi var idi O dedi: "Mənim mübahisəmin gerçəkliyinə sübut bu dəvədir. O bir gün su içir, ikinci günsə suvata getmir. İnanmırsınızsa, onu öz başına buraxın və dediklərimə şahid olun".

Saleh bu sözləri deyəndə onu da nəzərə alırdı ki, düşmənləri onun sübutunun aşkar olunmasından nəinki peşman olub qorxacaqlar, əksinə, bu dəlillərdən sonra kin və ədavətlərini daha da artıracaqlar. Ona görə də qorxdu ki, düşmənləri birdən onun dəvəsini öldürmək fikrinə düşərlər. Saleh onları bu niyyətdən çəkindirmək üçün dedi: "Olmaya-olmaya o dəvəyə əl vurasınız. Əgər belə bir iş tutsanız, tezliklə sizə böyük bir əzab yetər".

Salehin dəvəsi bir müddət otlaqda otlayır, bir gün suvata gedir, o biri gününü isə başqa dəvələrlə birgə keçirdirdi. Dəvənin bu qəribə adətini biləndən sonra qəbilə üzvlərinin çoxunun Salehə diqqəti artdı. Onlar Salehin peyğəmbərliyinin gerçəkliyinə və çağırışlarının həqiqiliyinə inandılar. Bu hadisə qəbilə başçılarını və dikbaşları dəhşətə saldı. Onlar öz vəzifələrinin və var-dövlətlərinin əllərindən çıxacaqlarından təşvişə düşdülər. Ona görə də ürəyinin dərinliyinə iman nuru hopmuş kasıblara – Salehə inanmış qəbilə üzvlərinə dedilər: "Siz Doğrudanmı Salehi Tanrı tərəfindən göndərilmiş peyğəmbər sanırsınız?" Dedilər: "Bəli, biz onun peyğəmbərliyinə inanır və sizin iman gətirdiyiniz bütlərdən üz döndəririk".

Salehin nəhəng dəvəsinin qorxunc görünüşü var idi. O bir gün qəbilənin heyvanlarını qorxudub dəvələrini ürkütdü. Başqa dəvələri su içməyə qoymadığı üçün qəbilə başçıları Salehin xəbərdarlığına, hədə-qorxusuna baxmayaraq, onun dəvəsini öldürmək qərarına gəldilər. Ancaq sonra əzaba düşəcəklərindən qorxub onu öldürməkdə tərəddüd etdilər. Beləcə bir müddət tərəddüd içində yaşadılar.

Qəbilə başçıları məqsədlərinə çatmaq üçün hiylə işlədib naz-qəmzəli, işvəli qadınlara əl atdılar. Aydındır ki, gözəl qadın nə xahiş etsə, kişilər onların arzularını yerinə yetirmək üçün canlarından da keçərlər.

Bir baxış üçün ürəkləri gedən bu dəli-divanə aşiqlər qəribə və heyrətli mənzərənin şahidi oldular. Məsdə bin Məhrəc gördü ki, gözəl məşuqəsi Səduq Mühəyya qızı yumşalıb özü ona yaxınlıq edir. Qədr bin Salif də belə bir gözlənilməz hadisənin şahidi oldu: Ənizə Qənim qızı onu öz evinə dəvət etdi və ayüzlü qızlarından birini başlıq almadan ona nişanladı. Bu gözəl gəlinlərin öz sevdiklərindən bircə xahişi var idi: Onları bərk narahat edən, başqa dəvələri suya yaxın qoymayan, qəbilənin heyvanlarını qorxudan Salehin dəvəsini öldürmək.

Cavan aşiqlərin ürəklərindəki eşq alovu qüvvələrini, güclərini ikiqat etdi, cürət və cəsarətlərini artırdı və beləliklə, aşiqlər sevgililərinin istəyini yerinə yetirməyə hazırlıq görməyə başladılar. Qəbilənin yeddi nəfər başqa cavanı da onlara qoşuldu. Onlar sözləşib Salehin dəvəsinin qəsdinə durdular. Dəvə suvatdan qayıdanda pusquda duran Məsdə oxunu onun buduna tuşladı. Ox dəvənin sümüyünü sındırdı. Bu anda Qədr bin Salif qılıncını siyirib dəvəyə tərəf cumdu və onun aşıqlığına güclü bir zərbə endirdi. Dəvə diz çöküb yerə yıxıldı. Qədr nizəsini dəvənin sinəsinə soxub onu öldürdü.

Beləliklə, onlar Salehin dəvəsini öldürüb İlahi əmrindən üz döndərərək dedilər: "Ey Saleh, əgər sözlərin düzdürsə peyğəmbərsənsə, vəd etdiyin əzabı bizə göndər".

Saleh dedi: "Mən sizi o dəvəni incitməkdən çəkindirdim, lakin siz əlinizi günaha batırdınız. İndi isə üç gün ərzində sizə yetəcək əzabı gözləyin. Üç gündən sonra siz onun pəncəsinə keçərsiniz".

Saleh bu üç günlük möhlətini bəlkə də ona görə təyin etdi ki, qəbilə başçıları özlərinə gəlsin və əməllərinə görə tövbə edib Allahdan üzr istəsinlər. Ancaq onların ürəklərində qəflət və inadkarlıq elə dərin kök salmışdı ki, İlahi qorxusu təsirsiz oldu. Onlar Salehin sözlərini yalan və sayıqlama sayıb istehza ilə dedilər: "Əzabını tez göndər". Saleh dedi: "Ay camaat, öz bədbəxtliyinizə niyə tələsirsiniz? Niyə Allaha yalvarıb Ondan sizə mərhəmət göstərməsini xahiş etmirsiniz?"

Qəbilə başçıları yoldan azmış, şər qüvvələrə təslim olmuşdular. Onlar tövbə etmək əvəzinə Salehə dedilər: "Biz sənə və tərəfdarlarına uğursuz fal açmışıq, görün indi başınıza nə gələcək?!" Onlardan bir neçəsi bir yerə toplaşıb and içdi ki, gecə qaranlığı düşəcək Salehə və tərəfdarlarına hücum edib qanlarını tökəcək. Qəbilə başçıları sözü bir yerə qoydular ki, bu məsələni gizli saxlayıb heç kimə danışmasınlar.

Bu ağılsızlar güman edirdilər ki, Salehi öldürməklə canlarını əzabdan və qaçılmaz İlahi yazısından qurtaracaqlar. Ancaq Allah onlara möhlət verməyib hiylələrini alt-üst etdi, ədavət və hirslərini öz başlarında çatlatdı. Allah-Taala Salehi və ona qoşulanları qəbilə başçılarının bu qəsdindən xilas etdi. O kafirləri isə verdiyi vəd və öz peyğəmbərinin qələbəsi xatirinə əzab pəncəsinə tapşırdı. İldırım o zalımlardan qisas aldı, onları elə evlərində cansız cismə döndərdi. Daşdan tikdirdikləri uca qəsrlər belə o dikbaşları İlahi qəzəbindən xilas edə bilmədi.

Saleh o cansız bədənləri, sahibsiz görüb qəmgin və üzülmüş halda oradan üz döndərdi, başqa bir diyara yola düşdü.

İBRAHİM VƏ ÖLÜLƏRİN DİRİLMƏSİNİN ƏLAMƏTİ⁹

Babil camaatı bol nemət içində yaşayırdı. Ancaq onların günləri xoş keçsə də, yollarını azmışdılar. Adamlar öz əlləri ilə düzəltdikləri bütləri allah sayır, onlara pərəstiş və səcdə edirdilər.

Nəmrud bin Kənan Kuş Babil şəhərində hakimiyyəti ələ alaraq özbaşınalıqla camaata hökmranlıq edirdi. Geniş səlahiyyətinə, saysız var-dövlətinə, tükənməz qüdrətinə arxalanan Nəmrud camaatın olduqca cahil və ağılsız olduğunu görüb özünü allah adlandırdı və onları özünə pərəstiş etməyə çağırdı. O, açıq-aşkar görürdü ki, cəhalət hər yeri bürümüş və insanlar yollarından azaraq pozğunluğu özlərinə peşə etmişlər. Nəmrud öz-özünə fikirləşdi: "Bir halda ki, bu adamlar dilsiz-ağızsız qara daşlara, xeyrə-şərə yaramayan gərəksiz bütlərə pərəstiş edirlər, bəs mən niyə allahlığa və sitayişə layiq olmayım? Mənim ki, danışmaq və fikirləşmək bacarığım, ağlım, şüurum var! Vücudum onlar üçün xeyir mənbəyidir. Zərərlərini dəf edirəm, ehtiyaclarını ödəməyə, əzizlərini xar etməyə qadirəm. Onların hamısı üzərində hakimiyyət və qüdrətim var. Deməli, allahlığa və pərəstişə də mən daha layiqəm".

Babil ölkəsi özünün belə bir pozğun və düşkün dövrünü yaşarkən İbrahim dünyaya göz açdı. Allah-Taala ona haqq yolunu göstərdi. İbrahim iti düşüncəsi, güclü dərrakəsi və İlahi vəhyini nuru ilə anladı ki, Allah birdir və O, bütün dünyaya hakimdir. İnsanların yonub düzəltdiyi, sonra isə pərəstiş etdiyi bütlər və heykəllər isə İlahi iradəsinin qarşısında aciz və əhəmiyyətsiz şeylərdir. O qərara gəldi ki, öz tayfasını Allahın birliyinə inanmağa çağırıb onları bütpərəstlik uçurumundan xilas etsin.

İbrahimin qəlbi Tanrıya inamla, Yaradanın gücünə tam inamla dolu idi. O ürəkdən inanırdı ki, insanlar öləndən sonra yenidən dirilir və başqa bir aləmdə öz əməlləri üçün cavab verirlər. Lakin eyni zamanda o istəyirdi ki, bir çox həqiqətlərin mahiyyətini yaxşıca anlasın, ölülərin dirilməsini öz gözləri ilə görsün və hər şeyi aydın şəkildə dərk etsin. Odur ki, İbrahim öz Tanrısından xahiş edib bildirdi ki, ölülərin necə dirilməsini görmək istəyir. Allah-Taala ona buyurdu: "Məgər imana gəlməmisən?" İbrahim dedi: "Əsla! Mənə vəhy göndərdiyin andan imana gəlmiş və Səni tanımışam. Ancaq qəlbimdə dalğınlıq var. İnamımı daha da artırmaq istəyirəm".

İbrahimin məqsədi xatircəm olmaq və özündə yəqinlik hasil etmək idi. Odur ki, Allah-Taala onun duasını qəbul edib buyurdu: "Dörd quş tutub onları tikə-tikə doğra və bir-birinə qarışdır. Sonra həmin tikələri dörd yerə bölüb hər birini bir dağın başına qoy və quşları yanına çağır. Quşlar dirilib yanına uçacaqlar".

İbrahim İlahinin əmrini yerinə yetirdi. Quşların bədən üzvlərinin hər biri qaydasınca bir-birinə bitişdi və doğranmış hissələrinin hamısı öz yerini tutdu. Tezliklə quşlar İlahi qüdrətilə dirilib İbrahimin yanına uçdular. İbrahim yeri və göyü idarə edən Qadir Allahın bu qüdrətinə heyrətlə tamaşa etdi.

Bunlar həmin quşlar idilər: "Başı bədənindən üzülmüş, cəsədi tikə-tikə doğranmış quşlar. İndi isə budur, tikə-tikə doğranmış cəsədlər yenidən öz bütöv halına düşmüş və həyat nəfəsi ilə hərəkətə gəlmişdir. Doğrudan da, bu heyrətli mənzərəni görən kəs ölülərin dirilməsinin gerçəkliyinə, İlahi qüdrətinə şəkk-şübhə edə bilməzdi. Bu hadisə Allah-Taalanın qüdrətini göstərir və Onun hər şeyə qadir olduğunu sübut edir.

İBRAHİM ƏDƏB-ƏRKANLA AZƏRİ TƏKALLAHLIĞA DƏVƏT EDİR¹⁰

İbrahim öz tayfasını Allaha inanmağa çağırır və bu dəvətini bütləri pisləməklə başlayır.

Azər, İbrahimin ana tərəfdən babasıdır. O, adi bütpərəst deyil, həm də məşhur bütoynadan və büt satanlardan biri idi. Anası öləndən sonra İbrahimin ən yaxın adamı və məsləhətçisi Azər olmuşdu. Ona görə də hamıdan tez o, düzgün yola – Allahın birliyinə inanmağa dəvət olunmalıydı. Azərin özü büt düzəldənlər və bütpərəstlər arasında nüfuz sahibi olduğu üçün bu yolu qəbul etməsi pozğunluğun və azğınlığın kökünün kəsilməsində mühüm addım ola bilərdi.

İbrahim Azərə təkallahlığın təbliğini bütləri pisləməklə, taxta allahları təhqir etməklə başlamadı ki, birdən onun xətrinə dəyər və dəvətindən inciyər, dəlillərini eşitmək belə istəməz. Əksinə o, Azərlə çox yumşaq tərzdə, mülayimliklə və ədəblə söhbətə başladı. Əvvəlcə Azərə öz peyğəmbərliyindən danışdı ki, onu günah yolundan çəkindirib özünə cəlb etsin. Sonra bütpərəstliyin puç olduğunu göstərərək dedi: "Sən duanı və şükrünü eşitməyən, itaətini görməyən, bəladan qurtarmayan, nemət bağışlaya bilməyən bütlərin qarşısında necə diz çöküb sitayiş edirsən?"

Bir yandan İbrahim qorxurdu ki, Azər onu kiçik bilib təklifini dəyərsiz və əhəmiyyətsiz sayar. Buna görə də onu qabaqlamaq niyyətilə dedi: "Mən elm və mərifətdən faydalandığım halda, sən ondan kənarda qalmısan. Ona görə də təklifimdən boyun qaçırma, dəvətimi qəbul edib düzgün yola qədəm qoy".

Azərin nəzərinə bütləri boş və mənasız bir şeyə çevirmək və onlara nifrət yaratmaq üçün İbrahim əlavə etdi: "Bu adətin davamı əslində şeytana tabe olmaq və ona tapınmaqdır. Şeytan isə həmin əski düşməndir ki, Allaha tabe olmadı və insanları yoldan çıxarmaqla hədələdi. Aydındır ki, belə bir düşmən əsla xeyir işlərə rəhbərlik etməz və bəşərə şərdən, fəlakətdən başqa heç nə istəməz".

İbrahim Azəri küfrün pis aqibəti ilə qorxudub bütpərəstlikdən çəkindirmək üçün çox çalışdı. Hətta mərhəmətini qazanmaq üçün ona ata deyə müraciət etdi: "Ey ata, mən ondan qorxuram ki, İlahi əzabına düçar olasan və şeytanın dostları, yaxınları cərgəsində qərar tutasan".

Azər Allaha itaətsizliyindən və bütpərəstliyindən dönüb İbrahimin dəvətini qəbul etmədi. O, İbrahimə qarşı kobudluq etdi, onun ədəb-ərkanlı rəftarına təhqir və hədə ilə cavab verdi: "Sən mənim allahlarımdan üz döndərirsən, səni daşqalaq edəcəyəm. Mənim qəzəbimdən qorx, kin və intiqam alovumu qızışdırma. Get, bir də gözlərimə görünmə!"

İbrahim Azərin hədə-qorxularını təmkinlə və sakitcə qarşıladı. Tam mülayimliklə və yumşaqlıqla ədəb-ərkan qaydalarını gözləyərək dedi: "Mən öz Tanrımdan sənin üçün rəhmət diləyəcəm, çünki O, məni çox əziz tutur. İndi isə sizdən və allah deyib pərəstiş etdiyinizdən uzaqlaşıb öz Tanrıma ibadət edəcəyəm".

İbrahim artıq Azəri yola gətirə bilməyəcəyini başa düşüb pərişan olmuşdu. Bütpərəstliyə nifrətim bildirmək üçün kədərli halda onunla vidalaşıb öz kafir tayfasından uzaqlaşdı.

İBRAHİM BÜTLƏRİ SINDIRIR¹¹

İbrahim Azərin onu eşitmədiyini görüb ümidsiz olmuşdu. Xeyirxahlığının kobudluqla qarşılanması, haqq yoluna dəvətinin rədd edilməsi ona ağır gəlmişdi. Lakin bu xoşagəlməz hadisə onu haqqa dəvət yolundan döndərmədi və bütpərəstlər tayfası ilə mübarizəsini zəiflətmədi, əksinə, güclü iradəsi ağır zindan altındakı dəmir kimi daha da möhkəmləndi. O, qərara gəldi ki, tayfasının pozğun əqidəsinə qarşı amansız mübarizəyə girsin. Bu yolda məşəqqətlərlə və əzablarla üzləşməkdən çəkinməsin.

Düşmənləri qarşısında İbrahimin üstünlüklərindən biri güclü məntiqi və sarsılmaz dəlilləri idi. O, söhbətlərini güclü əsaslar üzərində qurur, müxtəlif istiqamətlərdən təlqin elədiyi mətləbin üstünə gəlir, mübahisələrini öz sözləri ilə tuta bilir və onları qaçılmaz həqiqətlər qarşısında qoyaraq tərk-silah etməyi bacarırdı.

Aşağıdakı misallarda görəcəksiniz ki, İbrahim necə asanlıqla və aydın bir dillə söhbət aparır, suallara necə dolğun və ətraflı cavab verir və öz fikirlərini əsaslandıra bilirdi.

İbrahim tayfasından soruşdu: "Sizin ibadət etdiyiniz nədir? Siz nəyə pərəstiş edirsiniz". Onlar öz bütləri haqqında danışmağa başlayıb İbrahimin sualına cavab olaraq bildirdilər ki, bütlərə sitayiş və itaət bizim üçün fəxrdir. "Biz bütlərə itaət edirik və onların önündə zahidik". İbrahim xəstəliyin kökünü axtaran həkim kimi, müttəhimi öz sözləri ilə günahını boynuna qoyan qazı kimi bütpərəstliyin puç və mənasız olduğunu onların öz dilindən eşitmək məqsədilə dedi: "Görən bu bütlər sizin dua və istəklərinizi, sitayiş və təriflərinizi eşidirlərmi? İtaət və ibadətinizi görürlərmi? Sizə xeyir verməyə, zərərinizi dəf etməyə qüdrətləri çatırmı?"

Tayfa adamları kafir və cahil atalarını, müəllimlərini kor-koranə təqlid edərək zəif və əsassız məntiqlə dedilər: "Biz onlara ona görə pərəstiş edirik ki, ata-babalarımız onlara itaət etmişlər".

Onlar təsdiq edirlər ki, bütlər eşitmir və heç bir xeyir-şər sahibi deyillər, lakin ata-baba yolu ilə getməyi, onları təqlid etməyi özləri üçün əsas götürmüşlər. Tayfa öz əqidəsinin qədimliyini onun gerçəkliyi üçün dəlil gətirərək özünü düzgün dünyagörüşün sahibi, sağlam fikrin aydınlığından məhrum etdilər.

İbrahim dedi: "Aydındır ki, siz də, atanız da açıq-aşkar yanılma içində yaşamısınız".

Onlar İbrahimin güclü dəlillərinin qarşısında duruş gətirə bilməyəcəklərini başa düşüb hay-küy salmağa başladılar. "Ey İbrahim, sənin nə cürətin var ki, bizim allahlarımızın şan-şöhrətini alçaldırsan? Sən bizim bütləri Doğrudanmı pisləyirsən, yoxsa zarafat edirsən?"

İbrahim dedi: "Mən ciddi danışıram, çünki din gətirmişəm və sizi düz yola çağırıram. Külli-kainatda səcdəyə layiq bircə varlıq var: O da göyləri və yeri yaradan, onları idarə eləyən Allahdır. Bu bütlərin heç özlərinə də bir xeyri-zərəri yoxdur. Onlar bir qədər daşdan və yonulmuş taxtalardan artıq bir şey deyillər. Ona görə də gərək onlara pərəstiş və itaətdən əl çəkəsiniz. Şeytanın fitnəsini və azdırmasını düşünün, dünyaya ağlın gözü ilə baxın ki, bəlkə düz yol tapasınız. Bu güclü dəlillərdən başqa nəzərə alın ki, mən sizdən öncə də bütlərdən uzaqlaşıb onlara pərəstişdən əl çəkmişəm. Əgər onlar zərər yetirməyi bacarsaydılar, mənə ziyan vermiş olardılar".

Sonra İbrahim İlahinin müstəsna yaradıcı gücündən və sonsuz qüdrətindən söz açdı ki, bəlkə onlar Allah-Taalanın hikmət və qüdrəti haqqında düşünələr, Allahın birliyinə olan inamla əsassız bütpərəstlik arasındakı fərqi dərk edələr. Bu məqsədlə dedi: "Dünya əhlinin Allahı o kəsdir ki, məni yaratmışdır. O mənə yol göstərir, ruzi verir. Xəstələnəndə şəfa bəxş edir. Məni öldürür və sonra dirildir. Və ümidvaram ki, cəza günündə məni bağışlayan O olacaq".

İbrahimin güclü dəlilləri tayfası üçün təsirsiz oldu, onun dəvətini qəbul etmədilər. İbrahim gördü ki, onların qulaqları var, könülləri haqqın üzünə bağlıdır və eləcə öz qorxularının ətəyindən asılı qalaraq bütlərə pərəstişdə inad edirlər. Ona görə də bütlərin qəsdinə durmağa and içdi. Nəyin bahasına olur-olsun, tayfasına açıq-aşkar başa salmaq istədi ki, onlar bir xeyir verməyə, zərər vurmağa, ya bir dərdi sağaltmağa qadir deyillər və onlara bütlərə ibadətdən bir xeyir gəlmədiyi kimi, bu adəti tərk etməkdən də bir zərər yetməyəcək.

İbrahimin tayfasının belə bir adəti var idi: onlar hər il bayram günlərini şəhərdən kənarda keçirirdilər. Şəhərdən çıxmazdan qabaq yemək hazırlar və məbədə qoyardılar ki, qayıdandan sonra da ləzzətlə yesinlər. Onların inamına görə, allahları bu müddətdə o yeməklərə bərəkət verirlər. Camaat şəhərdən çıxmaq istərkən İbrahimdən xahiş etdi ki, onlarla getsin. Lakin İbrahim onların dəvətini qəbul etmədi, çünki bütləri dağıtmaq qərarına gəlmişdi. O, özünü xəstəliyə vurdu, əslində heç bir xəstəliyi yox idi. Ancaq çox əzgin və qəmli idi, ürəyi sıxılırdı. Tayfasının yoldan azması İbrahimə bərk təsir etmişdi.

Adamlar İbrahimin xəstəliyinin onlara keçməsindən qorxaraq onu şəhərdə təkcə qoyub şad və sevincək şəhərdən çıxdılar.

Budur, şəhər bomboşdur, məbəd sakit və kimsəsiz, səs-səmirsizdir! Hətta məbədin xidmətçiləri də şəhərdən getmişlər!

İbrahim şəhəri xəlvət, düşmənləri xəbərsiz görüb bu fürsətdən istifadə etdi. O, yavaş-yavaş gedib məbədə daxil oldu. Məbədə və ordakı bütlərə uzaqdan tamaşa etdi. Onların qabağına qoyulmuş yeməkləri gördü. Rişxənd və istehza ilə bütlərə salam verib dedi: "Yemək yemirsiniz?"

Sonra onların həmişəki kimi sükutunu görüb bir daha istehza ilə dilləndi: "Niyə danışmırsınız?"

Aydındır ki, cansız daşların və taxtaların anlama, dərketmə və danışma qüdrəti yox idi.

İbrahim bütlərin bir hissəsini əlilə, bir hissəsini isə ayağı ilə yerə saldı. Qəzəb və intiqam şöləsi ürəyində baş qaldırdı. Baltaya əl atıb bütlərə cumdu. Bütlərin əl və ayaqları İbrahimin zərbələrindən onun ayaqları altına düşürdü. Daş və taxta parçalarından məbəddə təpə yarandı.

Bütlərin hamısı baltanın zərbələrindən Allahın birliyinə inanan qəhrəmanın qollarının gücündən xurd-xəşil oldular. Bu macəradan salamat çıxan təkcə böyük büt idi. İbrahim böyük bütü saxlamışdı ki, özünün güclü və danılmaz dəlillərini onun vasitəsilə sübuta yetirsin. Tayfa üzvləri bayram mərasimini başa vurub şəhərə qayıdacaq və ondan soruşacaqdılar ki, onların məbədini kim təhqir edib, bütlərini kim dağıdıbdır? Onda İbrahim böyük bütü göstərərək və nəhayət, onları boyunlarına almağa məcbur edəcəkdi ki, bütlər danışmır, onların ağıl və iradələri yoxdur, xeyir-şərə qadir deyillər. Bu aşkar etirafdan sonra bəlkə onlar özlərinə gələlər və azdıqları yoldan dönərlər.

İbrahim sınıq bütləri bir yerə yığıb sevincək halda məbəddən çıxdı. O, pozğunluğun köklərini kəsdiyinə, bütpərəstliyin əlamətlərini məhv etdiyinə görə sevinsə də, ancaq fikirləşirdi ki, görəsən bu böyük hadisəni tayfası necə qarşılayacaq. Ona görə də özünü gələcək hadisələrlə qarşılaşmağa hazır edirdi.

Tayfa adamları şəhərə qayıtdılar və bütləri parça-parça edilmiş gördülər. O mənzərənin vahiməsi elə güclü idi ki, bir müddət onları şaşqın etdi. Sonra elə ki, özlərinə gəlib əsəblərini cilovladılar, bu ağır işi törədəni axtarmağa başladılar. Onlar dedilər: "Bizim allahların başına kim bu oyunu açıbdır? Şübhəsiz ki, o, zülmkar adamlardandır!"

Bu arada onlardan biri dedi: "Bütlərin adını İbrahim tez-tez çəkirdi. O, bizi bütlərə pərəstişə görə danlayırdı, onları təhqir edirdi. Belə çıxır ki, bu işə o cürət edib, onun işdir".

Bu yolla onlar bütləri sındıranı tapıb onu günahına uyğun bir cəzaya çatdırmağı qərara aldılar.

Onların qəlbində qəzəb odu şölələndi. Qışqıra-qışqıra tələb etdilər ki, İbrahim mühakimə olunsun və ona cəza verilsin.

Ölkədəki tayfaların hamısının bir yerə toplanması İbrahimin illərlə həsrətində yaşadığı arzularından idi. Bütün tayfaların, hamının qarşısında o, öz dəlillərilə onların əqidələrini yalana çıxarmaq istəyirdi.

İbrahimin bu işi ildırım sürətilə bütün məclis və yığıncaqlara, hər tərəfə yayıldı və camaat dəstə-dəstə İbrahimin mühakiməsinə və cəzasına baxmağa yığılıb gəldi. Onlar bu işgəncə və əzabın tamaşası ilə ürəklərindəki qəzəb atəşini söndürmək istəyirdilər.

Qazılar İbrahimi qəzəblənmiş camaat qarşısına gətirdilər. Açıq məhkəmə başlandı.

Qazılar dedilər: "Ey İbrahim, bütlərin başına bu oyunu sən açmısan?"

İndi mətləbini demək üçün İbrahimə fürsət düşmüşdü və o gərək bu fürsətdən tam istifadə edib çoxdankı arzusuna çatsın. Buna görə də o, qəlbinin gücü və məntiqinin qüdrəti ilə camaatın güman etdiyinin, gözlədiyinin tam əksinə, məhkəmənin səmtini dəyişdirib, öz əməlini boynuna almaq əvəzinə dedi: "Bəlkə bütlərin böyüyü bu işi onların başına gətiribdir. Ona görə də əgər danışırsa, özündən soruşun".

Hikmət və danlaqla, rişxənd və istehza ilə dolu bu sözlər kütlədə güclü və qəribə təsir doğurub onların fikir və düşüncələrini alt-üst etdi. Bu sözləri eşidənlər bir-birini danlamağa, məzəmmət etməyə başladılar. Bir dəstə adam üzünü camaata tutub dedi: "Sizin özünüz, şübhəsiz, yanlış iş görmüş, allahlarınızı kimsəsiz qoymuşsunuz".

Qazılar İbrahimin məntiqi qarşısında mat qaldılar, dilləri dolaşdı. Başlarını aşağı salıb fikrə getdilər. Beləcə bir az durduqdan sonra çətinliklə də olsa fikirlərini topladılar və İbrahimə dedilər: "Ey İbrahim, sən özün bilirsən ki, bu bütlər heç bir suala cavab vermirlər. Belə olduqda bizi niyə onlardan söz soruşmağa, şahidlik etməyə çağırırsan?"

Qazılar bu sözlərilə istər-istəməz etiraf etdilər ki, bütlər aciz və zəifdirlər, ətraflarında baş verənləri və ya öz başlarına gələnləri eşidib, bilməkdə gücsüzdürlər. Beləliklə, onlar öz allahlarının ədalətsizliyi dəf etməkdə, hər cür məkr və hiyləni açmaqda qüdrətsiz olduğunu təsdiq etdilər.

Bu vaxt İbrahim qazıları cəhalət və təkəbbürdə inad göstərməkdə, həqiqəti aşkar olandan sonra yalana əl atmaqda günahlandırdı və camaatı təfəkkürə, ağla dəvət etdi: "Görün, bir olan Allahın əvəzinə nəyə pərəstiş edirsiniz? Axı onun sizə nə bir xeyri var, nə də bir ziyanı! Niyə bu barədə fikirləşmirsiniz?!"

Gözləri qarşısında pərdə çəkilmiş, qulaqlarına pambıq tıxanmış, ürəklərindən daş asılmış qazılar İbrahimin sözləri qarşısında aciz qalıb heç nə deyə bilməsələr də, rüsvay olacaqlarından qorxdular və mübahisədən çəkindilər. Onlar əlacsız qalıb zora əl atdılar ki, özlərinin məğlub olmuş çirkin sifətlərini güc və zor pərdəsi arxasında gizlətsinlər. Ona görə də rüsvay olmamaq üçün İbrahimə ağır cəza hökmü verdilər: "İbrahimi yandırın və allahlarınıza kömək edin!"

İBRAHİMİN ODA ATILMASI¹²

Tayfa qərara aldı ki, İbrahimi Allahın birliyinə inanmaqda və bütpərəstliklə mübarizədə, onlarla düşmənçilikdə təqsirləndirib oda atsın. Camaatın açıqca tək Allaha itaətə çağırılması özünüsevərlərin rahatlıq yatağı üçün bir tikan idi və eyş-işrətli günlərini qara edirdi. Bu dəvət xalqı onların köləlik zəncirindən azad edir və hiyləgərliklərini, alçaq işlərini üzə çıxardırdı, camaatı tələyə düşməkdən uzaqlaşdırır və beləliklə, qüdrətlərini sındırır, zülmlərini məhdudlaşdırırdı.

İbrahimin odda yandırılması fikri onların ürəyindən oldu. Lakin bu hökmü necə yerinə yetirsinlər? Gərək elə böyük tonqal qalasınlar ki, ürəklərindəki nifrət alovuna bərabər olsun. Onlar hər tərəfdən çoxlu odun və ağac yığdılar. Hər kəs öz bütünə sadiqliyini göstərmək üçün öz gücünə görə bu işdə iştirak etdi. Hətta xəstə qadınlar belə şəfa tapmaq və istəklərinə çatmaq ümidilə odun hazırlanmasında çalışırdılar. Ölkənin bütün şəhərlərindən bu mərasimdə iştirak etmək üçün adamlar dəvət olunmuşdu. Odun hazırlanması bir müddət çəkdi və nəhayət, odun və ağac qalağı dağ boyda oldu. Sonra geniş bir meydan düzəldib orada od qaladılar. Odun qorxunc dilləri göyə ucaldı və uzaq-uzaq yollar işıqlandı. Bu anda İbrahimi qolları bağlı halda alovun içinə atdılar. Şadlıq, çığırtı-bağırtı o vadinin hər tərəfinə yayıldı.

Ürəyi Allah-Taalaya möhkəm imanla, güclü etimadla, qırılmaz ilgilərlə, sonsuz ümidlə dolu olan İbrahim heç qorxu-hürküsüz, arxayınca və sakitcə, açıq və gülər üzlə özünü oda tapşırdı.

İbrahim od-alovun içinə düşdü. Göylərə ucalan şölələr hər tərəfdən onu bürüdü, alovun çırtıltısı səsini batırdı. İndi görək od İbrahimə nə etdi?

Alov İbrahimin əl-ayağına vurulmuş buxovları yandırıb onu azad etdi. Allah-Taala odun yanğısını İbrahimdən uzaqlaşdırdı, onu öz peyğəmbəri üçün sərin və zərərsiz etdi.

Bir neçə gündən sonra, elə ki, tüstü yox oldu və od səngidi, camaat qəribə bir mənzərə gördü: İbrahim salamat və şən, azad və qolları açıq halda onları Allaha itaətə dəvət edir. Bu mənzərə onları heyrətə gətirdi. Onlar utandıqlarından başlarını aşağı salıb dağılışdılar.

Beləliklə, İbrahimin sonsuz möcüzələrindən olan və İbrahimin başına gələn bu hadisə tayfaya aşkar oldu: onlar İbrahimlə mübahisəyə girişdilər, lakin mübahisədə çıxılmaz vəziyyətə düşdülər. Gücə və zora əl atdılar, amma məkr və hiylələri özlərinə qaldı. Onu oda atdılar, lakin Allah onu İbrahim üçün zərərsiz etdi. Axırda məcbur olub başlarını aşağı salıb ziyan çəkdilər.

Camaat bu böyük möcüzə qarşısında elə mat-məəttəl qaldı ki, az qala İbrahimə təslim olub onun dəvətini qəbul edəcəkdi. Onun yolu ilə getməyə bir şey qalmamışdı, ancaq mənfəətpərəstlər dünyəvi ləzzətləri, maddi nemətləri, rütbə və mənsəbi haqdan üstün tutdular. Başqaları isə onlardan qorxdular və nəticədə yalnız bir neçə nəfər İbrahimə iman gətirdi. Onlar isə zalımların qorxusundan imanlarını gizli saxladılar.

İBRAHİM VƏ NƏMRUD¹³

İnsanı heyrətə gətirən bu hadisə – böyük möcüzə Nəmrudun qəzəbini daha da coşdurub-daşdırdı, çünki o, İbrahimi dəbdəbəli hakimiyyətinin düşməni və qüdrətinin əsasını dağıdan sayırdı. Nəmrud İbrahimi yanına çağırıb onunla dava-dalaşa başladı: "Bu nə fitnədir ki, törətmisən? Bu nə oddur ki, alovlandırmısan? O hansı allahdır ki, sən adamları ona itaətə dəvət edirsən? Məgər məndən başqa bir allah tanıyırsan? Məndən başqa bir məbədgahı ibadət üçün layiq bilirsənmi? O kimdir ki, qüdrəti məndən daha uca olsun?! Məgər görmürsənmi ki, bütün işlər, onların tədbir və çarələri mənim əlimdədir?! Mənim fərmanım nüfuzludur, hökmüm qətidir. Camaat gözünü hökmümə dikmiş, qulağını fərmanıma şəkləmişdir. Hamı mənə ümid bəsləyir və məndən qorxur. Məgər bütün bunlara baxmayaraq mənim allahlığıma şübhə edirsən?" Niyə camaatın birliyini dağıdır, bütləri sındırırsan? Hanı o dəvətinə çağırdığın tanrı? İbadətinə çağırdığın allah kimdir?"

İbrahim sakitcə və təmkinlə Nəmruda belə cavab verdi: "Mənim Tanrım o kəsdir ki, can bağışlayır və can alır. İnsanları yaradan və yox edən yalnız Odur. O saysız-hesabsız insan yaradır, onları ömürlərinin sonunadək saxlayır. Qaçılmaz əcəli də O göndərir".

Burada İbrahimin güclü dəlil daşı Nəmrudun qorxunc dişlərini sındırdı. Lakin Nəmrud qürur və əzəməti üzündən təkəbbür və mübahisə yolunu tutub dedi: "Mən hər kimi istəsəm, onun ölüm hökmünü verəndən sonra öz əfvimin işığında dirildərəm. Həmçinin kimi istəsəm, öz fərmanımla ölümün cənginə tapşırıb bədənindən canını çıxara bilərəm".

Nəmrud hiyləyə əl atdı, bu yolla İbrahimin həyatın mənşəyi, onun bəxş edilməsi və geri alınması haqqındakı sözlərinin mənasını yanlış dəlillər pərdəsi altında örtdü. Lakin özündən razı bu cahil, İbrahimin peyğəmbərlik qüdrətinin və güclü dəlil-sübutlarının qarşısında necə dayana bilərdi?!

Bu anda İbrahim onun cavabında dedi: "Allah-Taala günəşi özünün qüdrət dairəsinə çəkmiş və onun üçün dəyişilməz qayda yaratmışdır: Hər gün onu Şərq tərəfdən çıxarır. Əgər iddia etdiyin kimi, sənin belə bir qüdrətin varsa, onda bu sabit qaydanı dəyişdir və onu Qərbdən çıxar".

Burada Nəmrud özünün itirdi, cəhalətin tərsliyi üzə çıxdı və yalanı aşkar oldu. Əsəbləri titrəməyə başladı və qorxdu ki, zülm taxtının bünövrəsi dağılsın. Lakin bu parlaq sübut və aydın dəlil qarşısında nə edə bilərdi?! Ona görə fikirləşdi ki, əgər onunla çəkişsə və aşkar düşmənçilik etsə, özü daha da rüsvay olar. Odur ki, əlacsız qalıb onu buraxdı və intiqam almaq üçün fürsət gözləməyə başladı.

Nəmrud casuslarını hər tərəfə göndərdi ki, camaatı İbrahimə uymaqdan çəkindirsinlər, ona yaxın düşməyə qoymasınlar. İbrahim Nəmrudun təqibi üzündən öz tərəfdarlarına yaxın düşə bilmədi. Yavaş-yavaş meydan ona dar oldu və vətənindən köçmək fikrinə düşdü. O bərəkətsiz ölkədə Allahın birliyinə inam nəsimi əssə də, bir bar vermədi. Ona görə də İbrahim çağırış nemətini oradan kəsdi və tayfasını əzab içində qoyub Fələstinə üz tutdu. Yolda o bir müddət Hərran¹⁴ şəhərində qalmalı oldu.

İBRAHİM SÖHBƏTLƏRİ İLƏ ADAMLARA YOL GÖSTƏRMƏYƏ ÇALIŞIR¹⁵

İbrahim özünü, məsləkini Nəmrudun, nəmrudçuların zülmündən xilas etdi və tayfasını arxada qoyub səfərə çıxdı. O, Hərran şəhərində dayandı ki, bəlkə burada onu eşidən, sözünü dinləyən ağıllı adamlar tapa. Lakin çox keçmədi ki, buradakı camaatın yoldan azdıqlarını bildi və gördü ki, onlar bir olan Allah deyil, ulduzlara pərəstiş edirlər. Odur ki, onlara öz xətalarını başa salmaq, əqidələrinin puçluğunu açıb göstərmək qərarına gəldi. Bu iş üçün o, ağıl və sübut yolunu tutdu ki, onlar Allahı tapsınlar, haqq yolunu yanlışlıqdan, puçluqdan üstün tutsunlar və onun səsinə səs verib dəvətini qəbul etsinlər.

Axşam oldu və qaranlıq pərdəsi ətrafı bürüdü. İbrahim bu tayfanın pərəstiş etdiyi ulduzlardan birini gördü. Budur, o, söhbət edən bir dəstə adamın arasında durmuşdur. İbrahim onlara doğru yol göstərmək üçün mülayim söhbətə girişdi, camaatın dediyi: "Bu bizim tanrımızdır" sözlərini təkrar etdi.

Bu, İbrahimin dəlil gətirmə və yol göstərmə üsullarından biridir. İbrahim adamlara yol göstərmək üçün öncə onların diqqətini özünə cəlb edir, rəğbətini qazanır. Bunun üçün o, həmsöhbətlərilə mehriban danışır və əsla heç nəyə etirazını bildirmir. Bu üsulu o, mətləbini çatdırmaq və dəlillərini anlatmaq üçün daha münasib bilir, lakin eyni zamanda gizli şəkildə hiss etdirmədən rəyinin möhkəmliyini və gücünü adamların zehninə yeridir.

Həmin ulduz görünməz olana qədər İbrahim göyə baxdı. Camaat diqqət yetirdi. İbrahim o ulduzu axtardısa da tapmadı və birdən dilləndi: "Mən dəyişilən, yerini dəyişən və bir haldan başqa hala düşən allahları sevmirəm".

İbrahim bu eyhamla onlara pərəstiş etdiklərinin zəifliyini və nöqsanlı olmasını xatırlatdı və onu xoşlamadığını bildirdi.

Sonra ulduzdan da böyük nəzərə çarpan ay çıxdı və ondan daha çox işıq saçdı. İbrahim yenə də tayfa ilə həmahəng olmaq üçün onlarla birgə bu sözləri təkrar etdi. "Bu, mənim allahımdır". Yenə də elə ki, ay üfüqün arxasında gizləndi və nur yox oldu, İbrahim dedi: "Əgər Allahım mənə yol göstərməzsə, şəksiz, mən yolunu azmışlardan olacağam".

Bu işarəsilə İbrahim yenə də onlara xatırlatdı ki, yanılma və bəlalardan qurtuluş yolu Allahın əlindədir.

İbrahim camaatın dinməzcə fikrə daldığını görüb fürsəti qənimət bildi, onların əqidəsinə qarşı eyhamla söylədiyi mətləbini açdı. O, tayfanın əqidəsindən narazılığını bildirərək, onun düzgün yoldan uzaq olduğunu açıqca söylədi və Allaha dua edərək yalvardı ki, onları bu yanlışlıqdan qurtarsın, çaşqınlıq və yolazmanın qaranlıq gecələrini düzgünlük və yəqinliyin aydın günlərinə döndərsin. Çünki onların pərəstiş etdikləri elə yaranmışlardan idi ki, nə iradəsi vardı, nə də bir xeyrə-şərə yarayırdı.

Beləcə söhbət edə-edə səhər oldu və şərqdə üfüqdən parlaq günəş çıxıb aləmə işıq və səadət nuru sancdı. İbrahim yenə də tayfa ilə birgə dedi: "Bu, mənim allahımdır. Bu, başqa ulduzlardan daha böyükdür və faydası daha çoxdur". Lakin elə ki, günəş ona sitayiş edənləri tənha qoyub yox oldu, İbrahim onların çoxallahlığından, dinsizliyindən incikliyini bildirib dedi: "Mən sizin tək olan Allaha şübhə etdiyinizi sevmirəm. Ulduzlar yerlərini və vəziyyətlərini dəyişirlər. Deməli, elə bir yaradan vardır ki, onları hərəkətə gətirir, çıxma və sönmə hallarını doğurur. Belə olduqda bu göy cisimləri belə bir pərəstiş və sitayişə, təzim və cah-cəlala layiq deyillər".

İbrahim tədriclə tayfanın allahları haqqında öz fikrini söylədi, diqqəti itaətə, pərəstiş və sitayişə layiq olan İbadət Sahibinə yönəlib dedi: "Mən şəksiz-şübhəsiz, üzümü o kəsə tuturam ki, göyləri və yeri yaratmışdır. Mənim inandığım bir Allahdır və mən bütpərəstlərdən, çox allaha pərəstiş edənlərdən deyiləm".

Bu anda o tayfanın adamları İbrahimi öz əqidəsindən döndərib özlərinə qatmaq ümidilə onunla höcətə girişdilər. İbrahim onlara dedi: "Siz mənimlə Allah barədə höcətləşirsiniz? Axı Onun özü məni düz yola buyurmuş, yolazma və yanlışlıqdan döndərmişdir!"

Onlar elə ki, İbrahimlə höcətləşə bilməyəcəklərini gördülər, hədə-qorxu gəlməyə başladılar, onu öz allahlarının qəzəbi ilə qorxudub haqq yolundan çəkindirmək istədilər. Lakin aydındır ki, İbrahim onların nəsihətinə, puç sözlərinə qulaq asmayıb xahişlərini qəbul etməzdi. İbrahim bu adamların onu xeyrə-şərə yaramaz, iradəsiz varlıqlarla hədələdikləri halda özlərinin Allahdan qorxmamalarına təəccüb etdi. Əslinə qalanda onların özləri İlahi qəzəbindən qorxub çəkinməli idilər, çünki ağır günaha batmışdılar və belə getsə böyük əzabla üzləşəcəkdilər.

İBRAHİM MİSİRDƏ

O il çox qıtlıq və quraqlıq oldu. Malların qiyməti görülməmiş dərəcədə qalxdı və Şamda yaşamaq çətinləşdi. İbrahim əlacsız qalıb Misirə yola düşdü. O, həyat yoldaşı Saranı da özü ilə apardı. O zaman Misirdə Əmaliq padşahlarından biri şahlıq taxtında oturmuşdu.

Saranın valehedici gözəlliyi vardı. Şəhərin çuğullarından biri İbrahimin arvadının hədsiz gözəlliyini şaha xəbər verib onu qızışdırdı ki, Saranı alsın.

Bu xəbər şahın ürəyinə yatdı. O, iş üçün İbrahimi yanına çağırıb soruşdu ki, Sara sənin nəyindir? İbrahim şahın mətləbini anlayıb qorxdu ki, əgər ona əsl həqiqəti bildirsə, canına qəsd edər. Ona görə də yolundakı əngəli götürmək üçün dedi: "O, mənim bacımdır". Bu sözləri deyərkən İbrahim dildə və insanlıqda bacılığı nəzərdə tuturdu. Şah zənn etdi ki, Sara ərsizdir. Ona görə əmr verdi ki, onu şah sarayına gətirsinlər.

İbrahim Saranın yanına qayıtdı və məsələni söyləyib buyurdu ki, dediklərini təsdiq etsin. Sonra onu Allahın lütfü və yardımına tapşırdı. Saranı şahın qəsrinə aparıb ən bahalı paltar və daş-qaşla bəzədilər. Lakin Sara o qızıla, cəvahirə əhəmiyyət verməyib şahın cah-cəlalını əsla saymadı. Ərinin fikri, vəfa və din hissləri ilə kədər içində bir küncdə oturdu.

Şah Saranın yanına gəlib onu bu halda gördükdə çalışdı ki, kədərini azaltsın, ona təskinlik versin. Lakin bu anda o özündə bərk narahatlıq və sıxıntı hiss etdi. Şah məcbur olub Saranı tərk etdi və ikinci dəfə onun yanına qayıtdıqda bir daha özünü əvvəlki kimi pis hiss etdi. Buna görə o, Saradan bərk qorxdu və halının pərişanlığından yatağa düşüb yatdı. Şah yuxusunda öz halından xəbərdar olub bildi ki, Sara ərlidir. Gərək ona yaxın düşməyib, pis gözlə baxmasın, onu öz ixtiyarına buraxsın. Şah yuxudan oyandıqda anladı ki, Saranı azad etməkdən başqa çarəsi yoxdur. Odur ki, Hacəri xidmətçi kimi Saraya bağışlayıb onları İbrahimə tapşırdı.

İndi fikirləşin, bundan ağır dərd, müsibət ola bilərmi? Qərib bir adam ruzi qazanmaq istəyilə bir şəhərə gələrkən onun həyat yoldaşı əlindən alınır. Lakin İbrahimi odun yanğısından qurtarmış olan Tanrı onu namus ləkəsindən də qoruyur.

İbrahim bir müddət Misirdə qaldı. O, mülayim və mehriban, dözümlü və səbirli, qətiyyətli və əzmli olduğundan sonsuz sərvətə çatdı və şöhrəti ətrafa yayıldı. Misirlilər onun tutduğu mövqe və rütbəyə həsəd apardılar, çoxluğuna paxıllıq etdilər və onu incitməyə başladılar.

İbrahim o tayfanın zülmünü, vəfasızlığını görüb oradan köçdü. O yenə müqəddəs Fələstin torpaqlarına yollanıb köç saldı.

İSMAYIL

İbrahim arvadı Sara və qulluqçusu Hacərlə Misirdən Fələstinə yola düşdü. O özü ilə çoxlu mal-heyvan götürdü və qohum-əqrəbası yanında yaşamağa başladı. İbrahimə iman gətirmiş kiçik bir dəstə də onunla getdi.

Saranın uşağı olmurdu. Ömrünün ahıl çağına qədəm qoyduğundan övladı olacağına daha ümidi qalmamışdı. O, vəfalı ərinin övlad həsrətilə qovrulduğunu görür və bərk sıxılırdı. Nəhayət, Sara İbrahimə təklif etdi ki, sevimli və vəfalı kənizi Hacərlə evlənsin. Bəlkə də ondan övladı olar, bu uşaq onların qara günlərini nurlu edər və ev-eşiyin qəmli sükutunu aradan götürər. İbrahim Saranın məsləhətini eşitdi. Çox keçmədi ki, Hacərdən bir gözəl oğlu oldu. Uşağın adını İsmayıl qoydular. İbrahimin qəlbi şadlıq və sevinclə doldu, gözləri əziz övladının dünyaya gəlməsi ilə işıqlandı. Saranın qəlbində isə qısqanclıq alovu şölələndi, qəm-kədər tufanı qopdu. Yuxusu, rahatlığı yoxa çıxdı. İş o yerə çatdı ki, İsmayılı görən gözü olmadı, Hacərin onlarla birgə yaşamağına dözmədi.

Sara həyatını bürümüş bu ruhi tufan və daxilini sarmış sarsıntı içində yeganə çarəni bunda gördü ki, İsmayılla Hacəri özündən uzaqlaşdırsın. O, İbrahimdən xahiş etdi ki, Hacərlə oğlunu ölkənin ən ucqar yerinə aparsın. Düşündü ki, bu yolla onların səslərini eşitməz və üzlərini görmək əzabından qurtulmuş olar.

İbrahim İlahinin əmrilə onun xahişini qəbul etdi. Hacəri və İsmayılı özü ilə götürdü. Onlar atlara minib şəhərdən çıxdılar və Ulu Tanrının yardımı ilə xeyli yol getdikdən sonra gəlib Kəbəyə çatdılar. İbrahim Hacərlə İsmayılı o otsuz-ələfsiz torpaqda düşürdü. Ana və bala çox zəif və yazıq görkəmdə olsalar da, ürəkləri Tanrıya bəslədikləri iman və ümidlə dolu idi. İbrahim onlar üçün azacıq yemək və su qoydu. Ana-balanı çölün-düzün ortasında qoyub yola düzəlmək istədi. Bu anda Hacər onun ətəyindən asıldı, atının cilovunu tutub dedi: "Ey İbrahim, hara gedirsən? Bizi bu qorxunc düzdə kimə tapşırırsan?"

Hacər istəyirdi ki, İbrahimdə rəhm hissləri oyatsın, qəlbini riqqətə gətirsin. Onun ürəyindən keçirdi ki, qundaqdakı əziz oğlunu, aclıq və dəhşətli susuzluq qorxusunu yada salıb desin: "Bu günahsız uşaqla məni bu qorxunc çöldə kimin ümidinə qoyursan? Kim bizi yırtıcı heyvanların pəncəsindən qoruyacaq? Səhrada günəşin yandırıcı istisinə biz necə dözəcəyik?"

Ancaq göz yaşları və qəhər ona aman vermədi ki, bu sözləri dilinə gətirsin. O, özünü İbrahimin ayaqları altına atdı ki, bəlkə ona və əziz övladına rəhm edə. Lakin İbrahim bütün bu yalvarış və ianələrə fikir vermədi. O təmkinlə və aydınca dedi: "Bu, Allahın əmridir!'

Hacər bu sözləri eşitcək yerinə qayıtdı və İlahi hökmü qarşısında baş əydi. O, Tanrı rəhmi və lütfünə bel bağlayaraq dedi: "Əgər bu İlahinin əmridirsə, şəksiz, O, bizi heç vaxt ağlar qoymayacaq".

İbrahim təpədən endi. Bir yandan qorxu və həyəcan addımlarını yavaşıtsa da, o biri yandan Allaha inamı, etibarı onu irəli aparırdı. Sözsüz ki, İbrahim o anlarda ürəyinin bir parçası ilə – qocalıq çağlarında qəlbinin ilham mənbəyi, gözünün işığı olan yeganə övladı ilə ayrılıqdan həsrət odu ilə yanırdı. Ürəyindən yandırıcı nalələr qopur, gözləri qanlı yaşla dolurdu.

İbrahim bu acı və kədərli hisslərlə ürəyini o səhrada əziz övladının yanında qoyub getdi. Allahdan rəhm və yardım diləyərək vətənə qayıtdı.

ZƏMZƏM ÇEŞMƏSİ

Hacər İlahi yazısına tabe olub, səbri özünə peşə etdi. Çox keçmədi ki, onun özü ilə götürdüyü çörək və su qurtardı, ac-susuz qaldı. Döşlərinin südü qurudu. Artıq uşağı üçün nə yemək vardı, nə də ki, bir damcı su qalmışdı. Uşaq aclıq və susuzluqdan bərk ağlayıb sızıldamağa başladı. Yazıq ana bu mənzərədən oda atılmış üzərlik kimi yandı. Pərişan halda gözlərindən yaş seli axıtdı. O arzu etdi ki, kaş canının şirəsindən, ürəyinin qanından və gözünün yaşından ciyərparası üçün su və yemək hazırlaya biləydi.

Lakin heyhat!

Hacər çox əlləşdi, vurnuxdu ki, bəlkə o bəla və pərişanlıqdan qurtuluş yolu tapa, bir yana qaça. Anaya hər şeydən çox əzab verən əziz övladının halı idi. Uşaq qıvrılıb açılır, anasının gözləri önündə az qalırdı ki, can versin.

Hacər çarəsiz qalıb uşağı orda qoydu və özü dəlicəsinə ora-bura qaçmağa başladı. Uşağın səsi, sızıltısı ananı uzaqlaşmağa qoymurdusa da, o, bir damla su və bir tikə çörək tapmaq ümidilə o tərəf bu tərəfə qaçırdı. O gəlib Səfa dağındakı qayaların yanına çatdı. Burada heç nə tapmayıb ağlar halda geri qayıtdı və Mərvə dağının yanında su kimi görünən ilğım mənzərəsinə tərəf qaçdı. Oradan da ümidsiz qayıdıb dəlicəsinə Səfa tərəfə üz qoydu. O, bu yolu yeddi dəfə gedib gəldi (Şəriətə görə Həcc zamanı Səfa və Mərvə dağlarına gedir-gəliş də bu müqəddəs xatirəni yada salmaq üçündür).

Bu arada uşaq da arasıkəsilməz nalə və fəryadı ilə ananın ürəyini üzür, qəlbini parçalayırdı.

İlahi, bu necə də ürək yandırıcı və üzücü mənzərə idi!

Bir yandan günahsız uşağın boğazı qurumuş, hətta ağlamağa belə heyi qalmamışdı. Aclıq və susuzluqdan nəfəsi güclə gedib-gəlirdi. Bir yandan da yazıq ana yeganə əzizinin can verməsinin öz gözləriylə görürdü. Çarə yolu da hər tərəfdən üzünə bağlanmışdı. Bir kimsə yox idi ki, bu müsibətdə ona təsəlli versin! Uşaq arxası üstə yerə uzanmışdı. Hər iki ayağını yerə bərk sürtərək sanki bu yolla daşdan-torpaqdan yardım diləyir, onun daş qəlbini yumşaltmaq istəyirdi.

Ümid qapısının hər tərəfdən qapandığı bu dəhşətli anda birdən oğlanın ayaqları altından zülal su çeşməsi fəvvarə vurdu.

Elə ki, Hacərin gözü o zülal suya sataşıb gördü ki, İlahi rəhmi onu bürümüş, Tanrı gözü ona qayğı ilə baxmışdır, əzgin və üzülmüş halda, alnından tər axa-axa ciyərparasının yanına gəldi. Dodaqlarını və ağzını su ilə islatdı. Ana sevincindən yerə-göyə sığmırdı, çünki görürdü ki, uşağın gözlərində həyat işartısı parıldayır və bədənində, damarlarında sudan bir oyanış, sevinc duyulur.

Mehriban ana əziz oğlunu bağrına basdı. Sanki onun bədənində yeni bir varlıq yarandı. O, bir əlilə oğlunu tutmuşdu. O biri əli ilə isə gah yavaş-yavaş kürəyini sığallayır, gah da göz yaşlarını silirdi. Oğlan rahat nəfəs alır, daha əsla çırpınmırdı. Hacər də o bulaqdan doyunca içdi və canına bir təravət, yenilik gəldi. Onun üzərinə kölgə salmış qəm-kədər buludu İlahinin mərhəmət nəsimi ilə dağılıb yox oldu.

Bu bulaq indiyədək qalan həmin o Zəmzəm çeşməsidir. Həccə gedənlər çeşmənin ətrafına yığılır və onun suyundan içmək, ya özlərilə götürmək üçün ora tələsirlər.

Zəmzəm çeşməsi yaranandan sonra quşlar yandırıcı səhradan uçub ora gəldilər. Quşlar çeşmənin ətrafında qanad çalıb uçmağa başladılar. O vaxt Cürhüm qəbiləsi həmin yerin yaxınlığında yaşayırdı. Onlar çoxlu quş görüb bildilər ki, o yaxınlıqda su çıxmışdır. Ona görə də bir neçə nəfəri ora göndərdilər. Onlar da gəlib çeşmə barədə tayfaya müjdə verdilər. Cürhüm qəbiləsi sevincək tək-tək, dəstə-dəstə çeşmənin yanına gəldi. Qəbilədən bir dəstə adam orada məskən saldı. Hacər də onlarla tanış olub, qonşuluqlarında rahatca və arxayın yaşamağa başladı. Hacər Tanrıya şükürlər edirdi, çünki o vaxt onun və nəslinin barəsində İbrahimin etdiyi bu dua qəbul olunmuşdu: "Ey Tanrı, mən öz nəslimdən birini bu susuz-otsuz ölkədə sənin mərhəmət evində məskun edirəm. Elə et ki, camaatın ürəyi onlara tərəf meyil salsın".

QURBANLIQ İSMAYIL¹⁶

İbrahim əziz övladını unutmamışdı. O, arabir oğlunu görməyə gedir, bu görüşdən rahatlıq tapırdı. Halını soruşduqca gücünün üstünə güc gəlirdi. Bir müddət belə keçdi və İsmayıl güclü, qoçaq bir cavan oldu. Bu zaman İbrahim yuxuda gördü ki, Tanrı ona buyurur: "Yeganə övladının başını öz əlinlə kəs". İbrahim bilirdi ki, peyğəmbərlərin yuxusu gerçəkdir. Sınaq ardınca sınaq! Dərddən sonra dərd! Rüzgarla çarpınmış, zamanın qorxunc hadisələri ilə əlləşib-vurulmuş, ayların, illərin gedişi ilə sərv boyu əyilmiş qoca uzun müddət övlad ümidi ilə həyat sürmüş və yalnız ömrünün qocalıq çağında Tanrı ona yeganə övlad bəxş etmişdi. O zaman əmr olunmuşdu ki, anası ilə onu özündən uzaqlaşdırsın və susuz-otsuz yerdə, kimsəsiz-yardımsız yerdə məskun etsin. Bütün bu işlərdə o, Tanrının buyruğunu canla-başla yerinə yetirmişdi. Odur ki, Tanrı bütün bu çətinliklərdən sonra onun üzünə qurtuluş və nicat qapılarını açmış, güman etmədiyi yerdən istədiyini yetirmişdi. Bütün bu əzab-əziyyətlərə qatlandıqdan sonra isə təzəcə rahatlıq tapdığı bir vaxtda əmr olunur ki, həmin o əziz və yeganə oğlunu öz əlilə qurban kəssin.

Doğrudan da, bu elə bir dərdir ki, dağ da çəkə bilməz. Ancaq bəlalar həmişə dözümlü adamların başına gəlir və böyük müsibətlərə böyük şəxsiyyətlər düşür. Elə İbrahimin də bu imtahanı yüksək rütbəsinə, möhkəm əqidəsinə və kamil imanına görə idi.

İbrahim İlahi əmrinə tabe olub onu yerinə yetirməyə tələsdi. O, yola düşüb oğlunun yanına gəldi. Ağırlığından dağlar uçan, dəhşətindən ürəklər yarılan o qorxunc xəbəri oğluna belə söylədi: "Əziz övladım, yuxuda görmüşəm ki, sənin başını kəsirəm. Bu barədə sənin fikrin nədir?"

İbrahim istədi ki, bu yolla oğluna İlahi əmrini bildirsin və onu zorla yox, öz xoşu ilə qanına qəltan etsin.

İsmayıl atasının sözünü eşitcək itaətlə irəli gəldi. İlahi əmrini qəbul etməyə hazır olduğunu bildirdi: "Ey ata, sənə tapşırılmış işi yerinə yetir. Görəcəksən ki, Tanrının istəyi ilə mən necə səbredənlərdənəm".

Atasının ürəyindən keçənləri bilən İsmayıl istədi ki, onun içindəki yanğını azaltsın. Ona tapşırılmış vəzifənin icrası üçün ən yaxın yolu göstərsin. Odur ki, dedi: "Atacan, əl-ayağımı iplə möhkəm bağla ki, Tanrı buyruğunu icra edərkən əl-ayaq atmayım. Qorxuram ki, bu mükafatımda zəiflik göstərəm. Paltarımı da əynimdən çıxar ki, qana bulaşmasın. Qorxuram anam onu görərkən qəmi-kədəri daha da artsın və səbr edə bilməsin. Atacan, bıçağın ağzını itilə və onu boğazıma tez çək ki, mənə dözmək daha asan olsun, çünki ölüm ağır və dərdlidir".

İsmayıl daha sonra dedi: "Anama salamımı çatdır və sənə çətin olmasa, köynəyimi ona yetir. Qoy o, anama təsəlli olsun, ürəyinin dərdlərinə təskinlik versin. Oğlunun iyini o köynəkdən alsın. Mənə görə ürəyi sıxılanda köynəyi bağrına bassın və içindəki yanğını azaltsın"

İbrahim dedi: "Ey oğul, sən Tanrı buyruğunun icrası üçün yaxşı yardımçısan". O sonra oğlunu bağrına basıb üz-gözündən öpdü. Beli bükülmüş qoca ilə yeniyetmə cavan ixtiyarsız qucaqlaşıb ağlamağa başladılar.

İbrahim oğlunun üzünü yerə qoydu. Bıçağını əlinə götürüb, gah onun itiliyinə, gah da oğlunun boğazının zərifliyinə nəzər saldı. Rəhm və şəfqətindən ixtiyarsız, gözləri yaşla doldu və ürəyindən odlu ahlar qopdu. Nəhayət, bıçağını İsmayılın boğazına çəkdi. Ancaq bıçaq kəsmədi, çünki İlahi qüdrəti onun itiliyim azaltmışdı. Bıçaq işdən düşmüşdü.

İsmayıl dedi: "Atacan, üzümü yerə tərəf çevir ki, məni görməyəsən. Çünki gözün üzümə sataşır və mənə olan mehr-məhəbbətin qoymur ki, Tanrı buyruğunu yerinə yetirəsən".

İbrahim oğlunun üzünü torpağa tərəf çevirib bir daha bıçağı işə saldı. Ancaq yenə də bıçaq kəsmədi. İbrahim heyrətə gəldi. Bu iş ona ağır gəldi. Qorxdu ki, olmaya-olmaya Tanrı buyruğunun icrası gecikər. Odur ki, Tanrıya müraciət etdi ki, onu sakitləşdirsin.

Tanrı onun yazıqlığına rəhm edərək səs verdi ki, ey İbrahim, o yuxuda gördüyünü sözsüz yerinə yetirib, öz sədaqət və vəfanı sübut etdin.

İbrahimin gözlərində sevinc nuru parıldadı. Ata və oğul bu bəlanın sovuşmasında, sınaqdan üzüağ çıxmalarında İbrahimin göstərdiyi lütf və mehribanlıq üçün Ona şükürlər etdilər.

Allah-Taala İsmayılın əvəzinə qurban kəsilmək üçün İbrahimə böyük bir qurbanlıq göndərdi. İbrahim korlanmış həmin o bıçağı qurbanlığın boğazına qoyan kimi qanı axdı. O tarixdən bəri qurbanlıq adəti yayılmağa başladı. Müsəlmanlar hər il həmin adəti yerinə yetirir və İsmayılın qurban gətirilməsini bir xatirə kimi yada salaraq bu ilahi nemət uçun Tanrıya şükürlər edirlər.

İSMAYIL VƏ CÜRHÜM QƏBİLƏSİ

Məkkənin aşağı tərəfində yaşayan Cürhüm qəbiləsinin adamları Zəmzəm çeşməsindən xəbər tutduqdan sonra şad, sevincək ora getdilər. Onlar İsmayılın anasını orada görüb ondan qonşuluqda yaşamağa icazə istədilər. Hacər onlara qonaq kimi, hörmət və izzətlə orda yaşamağa icazə verib dedi ki, gərək başqa pis niyyətləri olmasın.

Cürhüm qəbiləsinin adamları onun dediklərinə razı oldular. Bulağın ətrafında çoxlu çadır qurulmuşdu və həmin boş, quru səhra abadlığa çevrildi.

İsmayıl bu vaxt boylu-buxunlu, əzələli bir oğlan olmuş, şan-şöhrəti ətrafa yayılmışdı. O, cürhümlülərlə qaynayıb-qarışmış və onların dilini öyrənmişdi. Çox keçmədi ki, İsmayıl o qəbilədən olan bir qızla evləndi və beləliklə, onların əlaqəsi, bağlılığı möhkəm oldu.

İsmayıl təzə-təzə xoş və rahat günlərini yaşayırdı. Lakin rüzgar Hacərin ölümü ilə bu xoşluq və rahatlığı pozdu. İsmayılın böyüməsində, bu yaşa çatmasında çox əzablar çəkmiş Hacərin ölümü ona çox ağır gəldi. Ürəyi bərk sıxıldı, gözlərindən yaş seli axıtdı. Çünki İsmayılın beşiyi başında yuxusuz qalan, onu qoruyub saxlayan yalnız Hacər olmuşdu. Cavanlığında da mehribanlıqla qayğısını çəkmiş, qarşıya çıxan hər bir hadisədə ona güclü arxa olmuşdu…

İbrahim İsmayıldan uzaqlarda yaşasa da, ürəyinin bir parçası olan əziz övladını unuda bilmirdi. O tez-tez İsmayıldan xəbər tutmaq üçün onun yanına gəlir, halını sorurdu.

İbrahim belə səfərlərdən birində İsmayılın evinə girdikdə onun yoldaşını təkcə gördü. İbrahim soruşdu: "İsmayıl hardadır?

Qadın dedi: "O, ruzi dalınca bir yerə gedibdir". Sonra o, ağır dolanacağından, acı həyatından gileyləndi. Bu giley-güzar və həyatdan narazılıq İbrahimin xoşuna gəlmədi. Bu qadını oğluna həyat yoldaşlığına layiq bilmədi. İbrahim dərhal geri döndü. Evdən çıxarkən oğluna salam söyləməsini və bu sifarişini çatdırmasını o qadından xahiş etdi: "Evinin astanasını dəyişdir!" Bu işarədən İbrahimin məqsədi o idi ki, İsmayıl həyat yoldaşını dəyişdirsin və özünə münasib bir qadını ömür-gün yoldaşı seçsin.

Bir azdan İbrahim qayıtdı və öz müşahidəsinə görə duydu ki, burda olmayan müddətdə kimsə evinə gəlibdir. Odur ki, arvadından soruşdu: "Bu gün kimsə bura gəlibdimi?" O dedi: "Bəli, bu sifətdə, bu əlamətdə bir qoca gəldi. Səni xəbər aldı və həyatını, güzəranını soruşdu. Mən də ağır dolanacağımızı, çətinliyimizi ona danışdım".

İsmayıl soruşdu: "Mənə bir şey sifariş etmədi ki?" Arvadı dedi: "Sənə salam söylədi və tapşırdı ki, qapının astanasını dəyişdirəsən".

İsmayıl dedi: "O, mənim atamdır və buyurubdur ki, səni boşayam". Sonra atasının hökmü ilə o qadını boşadı.

Bir müddətdən sonra İbrahim oğlu ilə görüşmək üçün yanına gəldi. Lakin bu dəfə də İsmayılı tapmadı və onun yeni həyat yoldaşını gördü. Soruşdu ki, İsmayıl hardadır? Qadın dedi: "Ruzi qazanmaq üçün evdən çıxmışdır". İbrahim ondan necə dolanmaqlarını, güzəranlarını soruşdu. Qadın Tanrıya şükürlərlə ağzını açıb dedi: "Günümüzü xeyir-bərəkətlə, rahatlıq və səadət içində keçiririk". İbrahim bu sözlərdən çox sevindi. O, qadının ürəyinin genişliyinə, şükür və iman sahibi olmasına tam əmin olub dedi: "Məndən ərinə salam de və ona çatdır ki, evinin astanasını yaxşı qorusun".

Axşamüstü İsmayıl adəti üzrə evə qayıtdı və arvadı ilə söhbətə başladı. Arvadı dedi ki, bu gün xoş sifətli və vüqarlı bir qoca kişi evimizə gəldi, yaşayışımızı soruşdu. Mən də xoşbəxtliyimizdən, yaxşı həyatımızdan o nüfuzlu görkəmi olan qocaya danışdım. O gedərkən sənə salam söylədi və sifariş etdi ki, evinin astanasını qoruyasan.

İsmayıl dedi: "O, mənim atamdır. Bu sifarişlə mənə məsləhət görmüşdür ki, səndən ayrılmayım və səni yaxşı saxlamağa çalışım".

İsmayıl atasının buyruğuna əməl etdi və arvadı ilə yaşadı. O qadından İsmayılın çoxlu övladı oldu.

KƏBƏNİN BİNASI¹⁷

İbrahim beləcə oğlundan uzaqda yaşayır və hərdən onu görməyə gəlirdi. Bir gün o təkcə oğlunu yoxlamaq niyyəti ilə deyil, həm də əsasən mühüm bir işi görmək üçün o ölkəyə səfər etdi. Bu dəfə Allah tərəfindən ona tapşırılmışdı ki, Kəbə evini tiksin və tanrısevərliyin əsasını qoysun. Ona görə də Hicaza tərəf yola düşüb oğlunu tapdı. İsmayıl Zəmzəm suyunun yanındakı böyük bir ağacın altında ox atmaqla məşğul idi.

İsmayıl uzaqdan atasını görcək ayağa durdu. Üst-başını çırpıb gülər üzlə onun görüşünə tələsdi və özünü atasının isti, mehriban qucağına atdı.

Qoca ata və cavan oğul bir-birinin boynuna sarılıb öpüşdülər. Ürəklərindəki məhəbbətdən, ayrılıq dərdindən söz açdılar. Onlar ağacın kölgəsində üzbəüz oturub sevinclə, şadlığa qərq olmuş halda bir-birinin üzünə baxdılar. Sonra İbrahim ona tapşırılmış böyük vəzifə haqqında oğluna danışdı və barmağını yaxındakı təpəyə tuşlayaraq dedi: "Ey oğul, Tanrı mənə buyurmuşdur ki, burada ev tikəm". İsmayıl dərhal öz itaətini və hazır olduğunu bildirdi.

İlahi qüdrətinə arxalanan İbrahim və İsmayıl böyük ümidlə bel və balta götürüb o böyük təpəyə sarı yola düzəldilər. Onlar sarsılmaz əzmlə o böyük təpəni dağıdıb yerini dümdüz etməyə başladılar. Bu işi başa çatdırdıqdan sonra göylərə üz tutub dedilər: "Ey Tanrı, bu əməli bizdən qəbul et! Axı Sən eşidən və bilicisən! Ey Tanrı, bizə qüvvət ver ki, Sənin evində müsəlman olaq! Bizim nəslimizə qismət elə və bizə ibadət yerləri göstər. Tövbəmizi qəbul et. Axı, Sən mehribansan və tövbə qəbul edənsən!"

Çox keçmədi ki, görünməmiş iş baş verdi, binanın yeri göründü. İsmayıl daş gətirir və iş alətlərini hazırlayırdı, İbrahim isə binanı tikirdi. Şübhəsiz ki, ata və oğulun ürəklərindəki sarsılmaz inam və tükənməz güc öhdələrinə düşən bu çətin vəzifəni yerinə yetirməkdə onlara böyük kömək oldu.

Divarlar ucalıb İbrahimin boyundan ötdü. Artıq onun əli divarın üstünə çatmırdı. Bir yandan da qocalıq və zəiflik imkan vermirdi ki, ağır daşları yuxarı qaldırsın. İbrahim İsmayılı çağırıb böyük bir daş tapmasını xahiş etdi. O, daşı ayağının altına qoyub binanı özü tamamlamaq istəyirdi.

İsmayıl daş axtararkən "Qara daş"a rast gəldi. Onu götürüb atasının yanına gətirdi. İbrahim o daşın üstünə çıxdı və bənnalığını davan etdirdi, İsmayıl da bu işdə atasına kömək edirdi. Onlar binanın bir hissəsini tikib qurtardıqdan sonra o biri hissəsinə başlayırdılar. Beləliklə, ürəklərinin ətrafına fırlandığı, mələklərin endiyi, bütün dindarların şamı sayılan o evin inşası ata-balanın cidd-cəhdi və ağır zəhməti sayəsində başa çatdı.

LUT¹⁸

İbrahim Misirdən köçərkən Lutu da özü ilə apardı. Onlar yığdıqları çoxlu var-dövlət və azuqə ilə gəlib Fələstin torpağına çatdılar. Çox keçmədi ki, bu torpaq onların heyvanları üçün darısqallıq etdi və Lut əmisi İbrahimin evindən köçüb Sədum adlanan kənddə məskən saldı.

Kəndin camaatı pozğun və əxlaqsız idi. Onlar heç bir günahdan çəkinmir, özbaşınalıq və zorakılıq, yamanlıq və paxıllıq içində yaşayırdılar. Karvanların yolunu kəsir, mallarını qarət edirdilər. Nə dinləri var idi onları bu hərəkətlərdən çəkindirsin, nə də abır-həyaları ki, xəcalət təri axıtsınlar.

Bütün bu zülm və ədalətsizlik, pozğunluq və əxlaqsızlıq Sədum camaatına azlıq edirmiş deyə onların kişiləri yeni bir günaha bataraq görünməmiş alçaqlığa əl atdılar: onlar şəhvətlərini söndürmək üçün qadın əvəzinə oğlanları öz yataqlarına sürüklədilər. Özü də rüsvayçılığı utanmaz-utanmaz açıqca edir, heç kimdən gizlətmir, əksinə, başqalarını da onlara qoşulmağa çağırırdılar. Beləliklə, camaat tamam yoldan azmışdı. Fahişəlik gündən-günə artırdı.

O tayfanın binamusluğu və əxlaq düşkünlüyü belə bir həddə çatdıqda Allah-Taala Luta vəhy göndərdi ki, onları İlahi ibadətinə çağırsın və batdıqları günahlardan saxlasın. Lut, tayfanı Tanrı yoluna dəvət etməyə başladı. O, öz peyğəmbərliyini açıb dedi, ancaq camaat haqqı görmək və bu barədə eşitmək belə istəmədi. Onlar ziyankar və pozğun işlərini nəinki davam etdirirlər, əksinə, bununla da kifayətlənməyib öz peyğəmbərlərini aralarından qovmaq fikrinə düşdülər. Sədum camaatı Lutu və ardıcıllarını hədələdi ki, əgər onlara qoşulmasalar, öz dəvətlərində qalsalar, kənddən sürgün olunacaqlar.

Lut gördü ki, bu tayfa haqdan üz döndərib onun dəvətini qəbul etmir, camaatı İlahi qəzəbi və əzabı ilə qorxutmağa başladı. Ancaq camaat Lutun hədə-qorxusuna əsla məhəl qoymayıb dediklərini boş sözlər saydı. Lut camaat arasında öz dəvətini daha inadla yaymağa davam edərək bu çirkin əməllərin nə ilə qurtaracağını açıb dedi. Sədumlular isə tutduqları yoldan dönməyərək özlərini daha da həyasız aparmağa başladılar. Axırda onlar Lutu ələ salıb təhqir etdilər və beləliklə, özlərinə İlahi əzabı qazandılar.

Lut Tanrıdan xahiş etdi ki, ona pozğun tayfa üzərində uğur etsin, yolunu azmışlara ağır əzab göndərsin və hər kəsə öz günahına görə cəza versin. Axı camaat öz çirkin əməllərini gündən-günə artırır, haqsevərlərlə mübarizə aparır, həqiqəti eşitmir, inadkarlıq, dikbaşlıq edirlər. İş o yerə çatmışdı ki, bu əxlaq pozğunluğunun bir xəstəlik kimi başqa yerlərə də yayılmaq qorxusu var idi.

Tanrı Lutun duasını qəbul edib onlara lazımi cəza vermək üçün öz mələklərini o pozğun tayfanın üstünə göndərdi. Mələklər Sədum kəndinə getməmişdən öncə Xəlilin evində qonaq düşdülər. İbrahim mələkləri yoldan ötən qonaq bilib onları çox yaxşı qarşıladı. Qonaqlar üçün bir kök dana kəsib süfrəyə dadlı yeməklər gətirdi. Ancaq onlar yeməyə əl vurmadılar. İbrahim onların bu hərəkətindən çox narahat oldu. Çox keçmədi ki, mələklər İbrahimin nigaranlığına son qoyub ona ağıllı bir oğlu olacağını muştuluq verdilər. İbrahim təəccüblə: "Mənim oğlum necə ola bilər? Özüm qocalıb əldən düşmüşəm, həyat yoldaşım da doğmur, özü də qocalıqdan büzüşüb yumağa dönübdür!" – dedi.

Onların söhbətinə qulaq asan Sara gülüb dedi: "Mən bu yaşımda necə uşaq doğa bilərəm? Ərim də ki, gördüyünüz kimi qoca kişidir".

Mələklər İlahinin qüdrətini xatırladıb dedilər: "Onun iradəsi təbii qanunlardan, adi qaydalardan asılı deyil, qüdrəti isə sonsuzdur".

İbrahim hələ özünə gəlməmişdi. "Yolunuz hayanadır? Hansı işin dalınca gedirsiniz?" – deyə soruşdu. Dedilər: "Bizə böyük bir iş tapşırılmışdır. Lutun tayfasına əzab yetirməli, tutduqları çirkin əməllərin, ağır günahların cəzasını verməliyik".

İbrahimin qanı bərk qaraldı. O, Lutun tayfasına göydən enəcək bəlanı yubandırmaq üçün dil-ağız etdi. İbrahim ümidvar idi ki, o pozğun adamlar bəlkə fürsət tapıb bu müddətdə peşman olarlar və tövbə edərək tutduqları əməllərə görə üzr diləyərlər.

Bəlkə də, İbrahim Lutdan sarı nigaran idi. O qorxurdu ki, bu çaxnaşmada birdən Luta da bir ziyan dəyə bilər. Ürəyindən keçənləri oxuyan mələklər: "Özünə toxtaqlıq ver, ürəyindəkiləri at getsin. Dikbaşlıqlarına davam edən, yaramaz işlərdən əl çəkmək istəməyən bu camaat üçün yardım diləmə", – dedilər. Onlar İbrahimi inandırdılar ki, Luta heç bir ziyan dəyməyəcək. Lutun arvadından başqa (o, kafirlərlə həmrəy və əlbir idi) onun bütün ailəsi bu bəladan xilas olacaqdır.

Mələklər İbrahimlə vidalaşıb gözəl oğlanlar sifətində Səduma sarı tələsdilər. Onlar şəhərin alaqapısına çatdıqda gördülər ki, bir qız quyudan su çəkir. Oğlanlar qızdan onları evlərinə qonaq aparmağı xahiş etdilər. Qız Sədum camaatının oğlanlara qarşı yaramaz hərəkət edəcəyindən narahat oldu. Bir yandan da bu cavanlara bir köməyi dəyə bilməyəcəyini hiss etdi. Ona görə də istədi ki, öz atası bu cavanlara yardımçı olsun. Qız atası ilə məsləhətləşmək üçün cavanlardan möhlət istədi və tez onun yanına gəlib dedi: "Ey ata, şəhər alaqapısının yanında bir neçə oğlan səni soruşur. Mən indiyədək belə gözəl oğlanlar görməmişəm. Qorxuram ki, camaat onların gəlişindən xəbər tuta, rüsvayçılıq baş verə".

Qızın atası həmin Lut idi. Bu xəbərdən o çox nigaran oldu. Qızından o cavanların əlamətlərini soruşdu. Lut onları qorumaq barədə fikrə getdi. O, tərəddüd içində idi. Düşünürdü ki, bəlkə onları qəbul etməsin, ya da əsl həqiqəti açıb desin və üzr istəsin. Lakin təbiətindəki alicənablıq və mərhəmət hissi onu rahat buraxmadı. Lut camaatdan gizlin, cavanları qarşılamağa tələsdi. O, var qüvvəsi ilə çalışdı ki, bu məsələdən kimsə xəbər tutmamış onları evinə çatdırıb yaramaz tayfanın şərindən qorusun. Lutun ürəyini hər şeydən çox sıxan bu idi ki, tayfa ona bir kəslə oturub-durmağı, ya evə bir qonaq çağırmağı yasaq etmişdi. Öz həkimini düşmən sayan cadan xəstə kimi o tayfa da Lutu eləcə özünə düşmən bilirdi.

Lut camaatın gözündən uzaq, qorxa-qorxa özünü cavan qonaqlara yetirib onları gülər üzlə qarşıladı. Lut cavanları evinə gətirdi, ancaq daxilini bürümüş qorxu, iztirab hissi hər an artır, ona rahatlıq vermirdi. Gözü orda-burda idi. Lut qorxurdu ki, Allah eləməmiş, birdən camaat bu cavanlardan xəbər tutub onların üstünə cumar, onun isə köməyə gücü çatmaz və qonaqlarının yaxası namussuzların əlinə keçər.

Lut bu düşüncələrə dalmışkən tayfanın əlaltısı olan arvadı ev sahibinin və qonaqların sirrini onlara bildirdi. Çox keçmədi ki, camaat sevincək, gülə-gülə, ayaqlarını yerə döyə-döyə, tələm-tələsik Lutun evinə sarı qaçdı. Lut qorxu içində adamların qabağına gedib and-amanla onları pozğun iş tutmamağa çağırdı. Əxlaqsız və səfeh adamlar Lutun yalvarışına məhəl qoymadılar. Lut əlacsız qalıb qapını onların üzünə bağladı və qonaqların müdafiəsinə qalxdı.

Qapı arxasındakılar hər an həyasızlığını artırır, özlərindən çıxaraq başına hava gəlmiş adamlar kimi, üz-gözləri qızarmış, ağızları köpüklənmiş halda Lutun evinə hücum çəkib söyüş söyürdülər.

Vəziyyəti belə görən Lut camaatı təbiətin qanun və adətlərinə əməl etməyə, Tanrının kişilərə halal etdiyi qadınlardan – arvadlarından kam almağa çağırdı. O, əlacsız qalıb qonaqların nicatı üçün hətta öz doğma qızlarını bu adamlara ərə verməyə razı oldu. Lut bir daha camaatı belə bir yaramaz adətə qoşulduqları üçün pislədi və bunun nə ilə qurtaracağını bildirib hədə-qorxu gəldi. Ancaq onlar daha da azğınlaşdılar. Güclü şəhvət hissi gözlərini örtmüş, qulaqlarını kar etmişdi. Odur ki, onlar dedilər: "Ey Lut, sən yaxşı bilirsən ki, biz sənin qızlarından kamımızı ala bilmərik. Axı qadınları, qızları bizim görən gözümüz yoxdur. Sən ki, bilirsən, bizim istəyimiz nədir?!"

Lut özünü gücsüz və yazıq hiss etdi, ümid qapıları üzünə bağlandı. Qonaqların fikri onu dərin qəmə batırdı. O, suda batan adamlar kimi çabalayır, qonaqların nicatı üçün yardım arayırdı. Ancaq çıxış yolunu, ümid yerini tapa bilmirdi ki, bilmirdi. Nəhayət o, qərib və kimsəsiz olduğunu xatırladıb dedi: "Əgər gücüm olsaydı, sizin qarşınızda belə alçalmazdım. Sizin zülm və şərinizə qarşı çarpışardım, hər bir hücumunuzun qarşısını alardım. Sizin şəhərinizdə qərib olmasaydım, yanımda qohum-əqrəbam olsaydı, sizi öz yerinizdə oturdub cah-cəlalınızı dağıdardım".

Lut beləcə öz kimsəsizliyindən şikayət edir, camaat isə öz həyasızlığını və cəsarətini daha da artırırdı. Onların qəzəb və şəhvət hissləri get-gedə güclənirdi.

Mələklər Lutun kədərli və qəzəbli görkəminə, ümidsiz və yorğun halına uzaqdan tamaşa edirdilər. Kənd camaatının həyasızcasına evə hücum çəkmələri, söyüş söymələri də onların nəzərindən yayınmadı. Onlar Luta təskinlik verib dedilər: "Ey Lut, bilin ki, biz sənin Tanrın tərəfindən göndərilmişik. Gəlmişik ki, səni bu zülmdən xilas edək. Arxayın ol, bu kafir və pozğun adamlar bizə yaxın düşə bilməzlər. Onlar tezliklə məğlub olacaqlar".

Çox keçmədi ki, qorxu və şəhvət hissi camaata qalib gəldi. Onlar Lutu hədələyib qaçmağa üz qoydular. Lakin Lut özünü toxtaq tutmuşdu. İlahi uğurundan onun üzü gülür və tayfanın hədə-qorxusunu əsla vecinə almırdı.

Lutun qəlbini bürümüş qara qəm buludları dağıldıqdan sonra mələklər ona buyurdular: "Gecə yarısı ailənlə birlikdə buradan köç. Biz bu adamları İlahi əzabına tapşırırıq. Ancaq arvadını özünlə götürmə və İlahi əzabından ona xəbər vermə. Axı o da bu tayfanın taleyinə şərikdir və öz cəzasına çatmalıdır".

Mələklər Luta məsləhət gördülər ki, bu macərada dözümlü olsun və göydən enəcək əzaba görə sıxılmasın.

Lut öz ailəsi və dostları ilə o yaramaz torpağı tərk etdi. Onlar kənddən uzaqlaşan kimi göydən İlahi fərmanı endi, elə bir zəlzələ qopdu ki, kənd alt-üst oldu. Sonra isə göydən daş yağdı. Səhər açılanda Sədum kəndi büsbütün yerlə yeksan olmuş, evlər sahiblərinin əməllərinə görə dağılıb viran olmuşdu.

Sözsüz ki, bu sərgüzəşt arif adamlar üçün bir dərs olmalıdır.

YAQUB

Yaqubun atası İshaq qocalıb əldən düşmüşdü. Bir gün Yaqub atasının yanına gəlib dedi: "Atacan, qardaşım Eysu məni incidir. Onun hədə-qorxusundan qaçıb sənə pənah gətirmişəm. O zamandan ki, sən Allaha dua edib mənə var-dövlət, səadətlə dolu həyat və pak nəsil arzulamısan, Eysu paxıllığımı çəkir, tənəli, tikanlı sözlər deyərək ürəyimi yaralayır. İş o yerə çatıb ki, aramızdakı keçmiş dostluq tamam unudulmuş və qardaşlıq məhəbbətindən əsər-əlamət qalmamışdır. Bundan əlavə o, Kənandan gətirdiyi iki arvadı ilə qürrələnərək deyir: "Tezliklə o arvadlardan iki oğlum olacaq. Onlar sənin gününü qara edəcəklər". İndi bu şikayətlə hüzuruna gəlmişəm ki, Allahın sənə bəxş etdiyi hikmət və ağılla mənə bir yol göstərəsən".

İshaq iki qardaş arasındakı münasibətin belə pisləşməsindən çox qəmgin olub Yaquba dedi: "Əziz oğlum, ağ saçlarımdan, qırışlı alnımdan, əyilmiş qəddimdən, titrəyən ayaqlarımdan görünür ki, mən qocalıb əldən düşmüşəm. Gücüm tükənib və həyatla vidalaşmaq çağım gəlib çatıbdır. Çox çəkməyəcək ki, ölüm məni haqlayacaq və bu dünyadan köçəcəyəm. Qorxuram ki, mənim vəfatımdan sonra qardaşının kin-küdurəti arta və səninlə mübarizəyə qalxa. O, qohumlarının güc və qüdrətinə arxalanır, arvadlarının qohumlarına güvənir. Mən çıxış yolunu onda görürəm ki, sən bu torpaqdan köçüb Fəddan Aram şəhərinə gedəsən, orada dayın Laban ibn Bətuili tapıb onun qızlarından biri ilə evlənəsən. Bu yolla bərəkət və xoşbəxtlik tapdıqdan sonra rahatca öz şəhərinə qayıdasan. Mən ümid edirəm ki, sənin həyatın qardaşının həyatından daha xoş keçəcək və sənə onun nəslindən daha pak və təmiz nəsil qismət olacaq. Allah səni öz himayəsi altında saxlayacaq".

* * *

Qoca atanın sözləri cavan Yaqubun yaralı ürəyinə, dərdli qəlbinə məlhəm oldu. O, atasının nəsihətlərindən arxayın olub təskinlik tapdı. Yaqub göz yaşları töküb ata-anası ilə vidalaşdı. Onlar da Yaqubu xeyir-dua ilə yola saldılar. Yaqub səhraya üz tutub gecə-gündüz yol getdi. Dərdli-tənəli uzun yollar keçdi. Bütün yol boyu dayısının surəti onun gözləri önündə canlanır, atasının sözləri qulağında səslənirdi. Bərk yorulduğu anlarda, hövsələsi daralanda gələcək arzularını, intizarında olduğu xoşbəxt həyatı göz önünə gətirir və dərhal yorğunluğu çıxırdı, yol ona asan gəlirdi.

Bir gün səhrada isti külək əsdi, şiddətli tufan qopdu. Sonra günəş yandırıb-yaxmağa başladı və Yaqub yolundan qaldı. Qarşıdakı uzun yollar gözünə oturdu. Qabaqda göz işlədikcə uzanan qumlu səhra görünürdü. Abadlıqdan, tikilidən əsər-əlamət yox idi. Yaqub kədərləndi, keçmişin əzabı, gələcəyin qəmi onu sıxdı. Bir müddət bilmədi ki, əziyyətini yerə vurmayıb yoluna davam etsin, yoxsa bu səfərin xeyrindən keçsin və canında qalan gücünü toplayıb özünü ata-anasının yanına yetirsin.

Yaqub bu fikirdə ikən birdən gözləri qabağındakı bir qayaya sataşdı. Onun azacıq kölgəsi var idi. Yaqub qayanın kölgəsində dincəlmək, günəşin istisindən daldalanmaq niyyətilə irəli getdi. Qayaya söykənən kimi onu yuxu tutdu. Elə bir yuxu gördü ki, onun təsirindən qəlbi işıqlandı və yaxın günlərdə arzularının həyata keçəcəyinə inandı.

Yaqubun ürəyi ata-baba yurdunun həsrəti və sevgilisinin xəyalı ilə döyünməyə başladı. Görüş şövqü ilə yeni qüvvə toplamış Yaqub inamla yoluna davam etdi. Nəhayət, gəlib bir şəhərə yaxınlaşdı. O, əmin oldu ki, səhv etmir, elə bu onun axtardığı şəhərdir.

Budur, qoyun sürüləri otlağa gedir, quşlar bağlara tərəf uçurlar. Çobanların hay-küyü, ney səsi Yaqubun qulağına yetişdi. Bütün bunlar yorulub əldən düşmüş Yaqubun qızmar günəşin, isti səhranın əzabından qurtardığını xəbər verirdi. Budur, Yaqub İbrahimin vətəninə, ona peyğəmbərlik verildiyi yerə, şəriətin ocağına gəlib çıxmışdır. Ürəyində bəslədiyi arzusuna çatmışdır, dayısı Labanın ümid ağacının kölgəsindədir. Bütün bunları duyan Yaqub onu məqsədinə çatdırdığı üçün İlahi dərgahına şükürlər etdi.

Yaqub alaqapıdan şəhərə daxil olub xoş sifətlə, mülayim bir tərzdə ötənlərdən soruşdu: "Siz Laban bin Bətuili tanıyırsınızmı?"

Dedilər: "Əlbəttə, tanıyırıq. İshaq peyğəmbərin qaynını kim tanımır ki? O, öz nəslinin böyüyü, tayfasının başçısıdı. Çöldəki qoyun sürüsü onundur". Yaqub dedi: "Olarmı ki, sizlərdən biri məni onun evinə apara?" Dedilər: "Odur Labanın qızı Rahil qoyunlarla üzü bəri gəlir".

Yaqub onlar göstərən tərəfə baxdı və ürək ovlayan, yaraşıqlı və boy-buxunlu bir gözəl gördü. Bu mənzərənin tamaşasından Yaqubun ürəyi şiddətlə döyünməyə başladı. Hiss etdi ki, dili söz tutmur. Bir təhər iradəsini toplayıb özünü ələ aldı və yavaş-yavaş ona tərəf addımlayıb dedi: "Mən sənin yaxın qohumunam, sənə kölgə salan ağacın bir budağıyam. Sənin təravət aldığın çeşmənin gözündənəm, İshaq peyğəmbərin oğlu Yaqubam. Anam Rüfəqə sənin bibindir. Mən Kənan torpağından çıxıb, o qızmar və üzücü səhranı keçib bura gəlmişəm ki, Labanla görüşəm, onunla mühüm bir iş barədə söhbət edəm".

Rahil gözünün ucu ilə Yaquba baxıb şirin dillə "Xoş gəlmisən" dedi və onunla birgə evlərinə tərəf yola düzəldi.

Yaqub yol boyu hiss edirdi ki, ürəyi bərk narahatdır, sinəsində quş kimi çırpınır. O bilmirdi ki, bu sıxıntısı, ürək döyüntüsü Rahillə görüşünün nəticəsidir, yoxsa qəriblik hissləri və qarşıdakı mühüm işi ilə bağlıdır. Axı o, Rahilin xatirinə bu üzücü və qorxulu yolu arxada qoymuşdu. Bəlkə də Yaqubun ruhundakı və təlatümü doğuran hər iki amil idi. Yaqub bir azdan dayısı Labanın hüzuruna çatdı. Laban Yaqubu görcək bağrına basdı, hər iki gözündən yaş axıtdı. Onu böyük məhəbbət və mehribanlıqla qarşıladı.

* * *

Yaqub atasının tövsiyəsini və bura necə gəlib çıxdığını Labana danışdıqdan sonra Rahillə evlənmək arzusunda olduğunu, ona ürəkdən vurulduğunu bildirdi. Laban onu diqqətlə dinlədikdən sonra dedi: "Gözüm üstə, nə istəsən, onu edəcəyəm və çalışacağam ki, səni arzuna çatdıram. Lakin bir şərtlə ki, gərək yeddi il yanımda qalıb qoyunlarımı otarasan. Sənin bu xidmətin Rahilin başlığı olacaq. Bütün bu müddətdə mənim məhəbbətim, nəzərim sənin üstündən əksik olmayacaq".

Yaqub bu şərti qəbul edib xidmətə başladı. O, şirin və xoş arzu ilə yaşayır, ürəyində ümid şamı yandırırdı.

Labanın iki qızı var idi: Liya və Rahil. Liya yaşca Rahildən böyük idi, lakin gözəllikdə, boy-buxunda, yaraşıqda ona çatmırdı. O tayfanın adətinə görə kiçik qızı böyük qızdan qabaq ərə vermirdilər. Lakin Laban Yaqubun Rahilə ürəkdən vurulduğunu görüb onun arzusunu gözündə qoymaq istəmədi. O qərara gəldi ki, iki qızını Yaquba versin. Yaqub hər cəhətdən qabiliyyətli, layiqli oğlan idi və onların içində bu cür evlənmə qadağan deyildi.

İllər ötdü və Yaqubun xidmət müddəti qurtardı, sevgilisinə qovuşma zamanı yetişdi. Yaqub Labandan xahiş etdi ki, onun arzusunu yerinə yetirsin, sevgilisi ilə həyat qurmasına icazə versin.

Laban dedi: "Əziz övladım, mənim atalıq hisslərim və adət-ənənəmiz icazə vermir ki, kiçik qızı böyük qızdan qabaq ər evinə tapşırım. Liya mənim böyük qızımdır. O, gözəllikdə Rahilə çatmasa da, ağıl və fərasətdə ondan əksik deyil. Yaxşısı budu ki, etdiyin xidmətin əvəzində onu sənə verim. Əgər Rahili də istəsən, gərək yenə yeddi il mənə xidmət edəsən".

Peyğəmbər övladı olan Yaqub alicənab idi. Buna görə də dayısının xahişindən boyun qaçıra bilmədi. Axı dayısı onun üçün bu qədər yaxşılıq, xeyirxahlıq etmişdi! Yaqub dayısının təklifini qəbul edib Liya ilə evləndi. Yeddi illik xidmətindən sonra o, Rahillə də evlənib öz arzusuna çatdı.

Laban qızlarının hər birinə onların ev işlərini görmək üçün bir kəniz bağışladı. Bacılar Yaqubu çox istədiyindən kənizləri ona bağışladılar. Yaqubun Liyadan, Rahildən və o iki kənizdən on iki oğlu oldu. Dini kitablarda onları Əsbat¹⁹ adlandırırlar.

YUSİF QARDAŞLARININ VƏ ATASININ YANINDA²⁰

Səhər açılanda, günəş öz parlaq şüalarını ətrafa saçdı. Şirin yuxu görmüş Yusif gözlərini açdı. Durub geyindi və özünü səliqəyə saldı. Sonra sevincək, gülə-gülə atasının yanına gəlib dedi: "Atacan, mən ötən gecə gözəl bir yuxu görmüşəm. O yuxu ürəyimə nur çiləmiş, ruhuma sevinc və fərəh gətirmişdir. Yuxuda gördüm ki, on bir ulduz, günəş və ay qarşımda səcdə edirlər".

Bu sözlərdən Yaqubun sifəti gül tək açıldı, hər iki gözündən nur saçıldı. O dedi: "Əziz övladım, gördüyün bu yuxu gerçək yuxulardandır və sənin barəndə nəzərdə tutduğumu təsdiq edir. Bu yuxu Allah-Taalanın sənə bəxş etdiyi elmdən və yüksək rütbədən müjdə verir. O, Tanrının sənə layiq bildiyi nemətin rəmzidir. Allah-Taala həmin neməti babaların İbrahimə və İshaqa da bəxş etmişdi. Ancaq bu yuxunu qardaşlarına açıb demə. Onlar bilirlər ki, mən səni də, Benyamini də çox istəyirəm. Buna görə də qardaşlarının həsəd apardığını, paxıllıq etdiyini bilməmiş deyilsən. Onlar indi sizin haqqınızda yavaşca və işarə ilə danışırlar. Şübhəm yoxdur ki, qardaşların bu yuxudan xəbər tutsalar, ürəklərindəki həsəd alovu güclənəcək, sizə qarşı kin və qəzəbləri artacaq. Onda hiylə işlədib sənə və qardaşına tələ quracaqlar. Hazırladıqları bu şər işdə şeytan da onlara kömək duracaq".

Bu vaxt Yusif gözəl və yaraşıqlı yeniyetmə bir oğlan idi. Anası Rahil vəfat etmiş, on yaşlı Yusifi kiçik qardaşı Benyaminlə gözü yaşlı qoyub getmişdi. Buna görə də Yaqub Yusiflə Benyamini o biri qardaşlarından çox istəyir və onlara daha artıq məhəbbət bəsləyirdi. Yusifin yuxusu Yaqubun ona olan məhəbbətini daha da artırdı. Bu məhəbbətə görə qardaşların ürəyində Yusifə və Benyaminə qarşı həsəd və paxıllıq baş qaldırdı. Yaqub bu məhəbbətini gizlətməyə nə qədər çalışsa da, mümkün olmadı.

Beləliklə, qardaşların ürəyində həsəd atəşi alovlandı, paxıllıq və kin-küdurət həddini aşdı. Onlar bir yerə toplaşıb Yusiflə qardaşı haqqında məsləhətə başladılar. Qardaşlardan biri dedi: "Görmürsünüz ki, atamız Yusifi və Benyamini bizdən artıq sevir, onları daha çox əzizləyir? Bilmirəm atamız öz məhəbbətini bizdən niyə kəsibdir? Nə səbəbə o bizi Yusiflə Benyamindən aşağı tutur? Məgər biz Yusifdən və qardaşından böyük deyilik? Məgər bizim işimiz, xeyrimiz onlardan artıq deyil? Onun bütün işlərini görən, qulluğunda duran biz deyilikmi? Bəs niyə atamız onları bizdən üstün tutur? Bəlkə bu ona görədir ki, onların anası Rahili bizim anamızdan artıq sevirmiş? Bəs bizim günahımız nədir? Şübhəsiz ki, bu əsl zülm və açıq-aşkar ədalətsizlikdir".

İkinci dedi: "Bu məhəbbət ötəri deyil. Yusifin məhəbbəti Yaqubun könlündə elə dərin kök salmışdır ki, onu ordan yalnız ürəklə birgə qoparmaq olar. Buna görə də biz bu məhəbbətin səbəbini soruşmaqla bir şeyə nail olmayacağıq. Çünki könül sultanlığı elə bir hakimiyyətdir ki, onu ağılla, məntiqlə ələ keçirmək mümkün deyil. Eşqin padşahlıq etdiyi bir zamanda ağlın sözü taxtdan düşürülmüş hakimin fərmanına bənzəyir. Ona görə də nə qədər ki, Yusif bizim aramızdadır, Yaqubun can-ciyəri o və qardaşı olacaq, ürəyinin dərinliyində onlar qərar tutacaqlar. Mənim fikrimcə Yaqubun qəlbindəki məhəbbət odunu söndürmək üçün bircə çarəmiz var: ya Yusifin qəsdinə durub qanını tökmək, ya da onu uzaq bir bərri-biyabanda tək-tənha buraxmaq ki, qurda-quşa yem olsun. Beləliklə, bizimlə atamız arasındakı bu dərin uçurum aradan götürülmüş olar. Biz də Allahdan üzr diləyib günahımıza görə tövbə edərik və həyatımız yoluna düşər".

Ağılda, ürəyiyumşaqlıqda və uzaqgörənlikdə qardaşlarından üstün olan Yəhuda dedi: "Yadda saxlayın ki, biz İbrahim Xəlilin nəslindən olan Yaqubun övladlarıyıq, ağıl və din sahibləriyik. Ağla görə qətl pis əməldir, dində yolverilməzdir. Yusif günahsız uşaqdır, onun heç bir təqsiri yoxdur, hələ günah işləməmişdir. Bir halda ki, Yusifi özünüzdən uzaqlaşdırmaq qərarına gəlmisiniz, yaxşısı budur onu aparıb Beytul-Müqəddəsdə müsafirlərin yolu üstündəki karvanların dayandığı yerdə quyuya salın. Yoldan keçən bir karvan onu tapıb uzaq bir yerə aparar və bu yolla biz həm öz arzumuza çatarıq, həm də qətl günahından çəkinmiş olarıq".

Qardaşlar Yəhudanın fikrini bəyənib onu yerinə yetirmək qərarına gəldilər.

Şeytanın fitnə-fəsadı ilə məkr və hiyləyə uymuş qardaşlar səhər açılcaq atalarının yanına gəlib dedilər: "Ey ata, niyə Yusif sarıdan bizdən bədgümansan? Axı o bizim qardaşımızdır, qanı qanımızdan, kökü kökümüzdəndir. Bizim hamımız sənin övladlarınıq və sənin mərhəmətin sayəsində yaşayır, sənin məhəbbət bulağından su içirik. İcazə verirsənmi ki, sabah onu şəhərdən qırağa çıxaraq. Qoy yaşıl çəmənlərdə, gözəl mənzərələrə tamaşa etsin, açıq havada, mavi səma altında dincəlsin. Biz qoyunları otararıq, əkin-biçinə baxarıq, o da oynayar, ora-bura qaçar. Gün batana yaxın kefi kök, damağı çağ bizimlə birgə geri qayıdar. Əgər xahişimizi qəbul edib onu bizə tapşırsan, gözümüz üstündə olacaq, can-başla qayğısına qalacağıq".

Bu işin axırından nigaran olan, bir hadisə baş verəcəyindən qorxan Yaqub dedi: "Mən Yusifin uzağa getməsindən bərk narahatam. Onu gözümdən uzağa buraxsam, ürəyim sakit olmaz. Mən qorxuram ki, siz Yusifi səhraya aparıb gözdən qoyasınız və onu qurd apara, mən də qəlbi yaralı, gözü yaşlı qalam".

Yusifin qardaşları dedilər: "Bizim kimi güclü cavanların arasında onu qurd necə apara bilər? Əgər belə olsa, biz ziyankar adamlar olarıq".

Yaqub dedi: "Bir halda ki, siz onu can-başla qoruyub gözdən qoymayacağınıza söz verirsiniz, onda aparın".

* * *

Ertəsi gün sübh tezdən qardaşlar Yusifi götürüb quyuya tərəf yola düşdülər. Onlar elə ki, quyunun başına çatdılar, niyyətləri bilindi, gizlin kinləri üzə çıxdı, sinələrindən ürək əvəzinə daş asıldığı aşkar oldu. Qardaşları Yusifi ayaqyalın etdilər, köynəyini əynindən çıxarıb özünü quyuya saldılar ki, rüzgar onun başına öz oyununu açsın. Yusifin yalvarışları, ağlaması, isti göz yaşları onların qəlbinə təsir etmədi.

Qardaşları Yusifi quyuya saldıqdan sonra güman etdilər ki, dərdlərinə çarə qılmış, həsəd atəşini söndürmüşlər və bundan sonra ata öz mehrini onlara salacaq, getdikcə Yusifi unudacaq və ürəyini onların məhəbbətinə təslim edəcək.

Lakin tale onların xam düşüncələrinə gülürdü. Axırda İlahi yazısı qardaşların tədbirinə qalib gəldi.

Axşamçağı elə ki, günəş zərli tellərini dağın yamacından yığışdırdı və aləmi qaranlıq bürüdü, Yusifin qardaşları, özlərini dərdə-qəmə batmış kimi göstərib ağlamağa, şivən qoparmağa başladılar. Onlar güman edirdilər ki, bu cür hiylə ilə atalarını aldada bilərlər. Qardaşlar hiylələrinin inandırıcı olması üçün Yusifin köynəyini qana bulamışdılar. Onlar qanlı köynəklə Yaqubun yanına gələndə düşünürdülər ki, bu köynək sözlərinin doğruluğunu təsdiq edəcəkdir. Qardaşlar dedilər: "Ey ata, əfsuslar olsun ki, qabaqcadan gördüyün hadisə baş verdi. Biz Yusifi üst paltarlarımızın yanında qoyub oynamaqla məşğul idik. Pusquda durmuş bir qurd onu alıb qaçdı və bizi ömürlük dərdə saldı, gözüyaşlı qoydu. Bu da onun qanlı köynəyidir. Lakin biz bilirik ki, düz danışsaq da, sözümüzə inanmayacaqsan.

Yaqub onların hiylə və məkrini duymuş, tədbirlərini hiss etmişdi. O bilirdi ki, Allah-Taala öz yardım əlini Yusifdən əsirgəməyəcəkdir. Odur ki, Yaqub dedi: "Nəfs sizi aldatmış və belə bir yaramaz işə təhrik etmişdir. Həsədə qul olub günah işə qol qoymusuz. Lakin mən bu münasibətin qarşısında möhkəm dözümlü duracağam ki, işinizin üstündən pərdə götürülsün və hiyləniz üzə çıxsın. Dedikləriniz barədə isə, mən Allaha yalvarıb ondan yardım diləyəcəyəm".

YUSİF QUYUDA

Qardaşları Yusifi quyuya saldılar. O yeniyetmə oğlan zülmət və sükut dolu Tanrı sınağına çəkildi. Bu, İlahi qanunudur: Sadiq bəndələrini sonsuz müsibətlərlə sınayır, olmazın əzab-əziyyətlə üzləşdirir ki, böyük vəzifələri yerinə yetirməyə hazır olsunlar, qorxulu və çətin işlərə dözə bilsinlər.

Doğrudan da, Yusifin imtahanı olduqca çətin, məşəqqətli və dözülməz sınaq idi. Bəlkə də bu müsibət dünyagörmüş, təcrübəli bir kişinin başına gəlsəydi, onunçün bu dərəcədə ağır olmazdı, çünki ötən çətin günlərini yada salıb, düşünüb-daşınıb bir çarə, tədbir tapardı. Lakin Yusif hələ yeniyetmə və təcrübəsiz bir oğlan idi. Həyatın şirinini, acısını dadmamışdı.

Hər şeydən daha təsirli o idi ki, Yusifin bu macərada heç bir günahı, təqsiri yox idi. O, özü barəsində belə ağır zülmü əsla ağlına gətirmirdi. Xüsusilə də, bu bəlanın onun başına kimlər tərəfindən gətirilməsi ona çox ağır gəlirdi. Axı onlar Yusifi hər cür bəladan, məkr və hiylədən qorumalı idilər. Məhz buna görə də bu müsibət, bu bəla özgələrin zülm və əzabından qat-qat ağır idi.

* * *

Yusifin halını, keçirdiyi məşəqqətli anlarını təsəvvür etmək belə mümkün deyildi. Naz içində böyümüş, əzizlənmiş bir uşaq birdən-birə azad, geniş səma altından quyunun dəhşətli qaranlığına, zülmətin ağuşuna atıldı. O, quyunun divarlarına, ayağının altına baxdı və suda əks olunmuş qəmli sifətindən başqa bir şey görmədi. Yuxarı nəzər saldı, gözünə zülmətdən savayı heç nə sataşmadı.

Görən o anlarda Yusif nəyi düşünür, nə barədə fikirləşirdi? Xatirində nə dolaşırdı? Yəqin ki, atasının sifətini göz önünə gətirir, onun hər səhər Yusifi görərkən dodaqlarına qonan mehriban təbəssümünü xatirindən keçirir, axşamlar yatağının yanında oturub qulağına pıçıldadığı şirin sözlərini yada salırdı. Atasının indi nə hala düşdüyünü, dərd-qəminin böyüklüyünü təsəvvür edirdi. Bəlkə də qaranlığın dəhşətindən, yerin darlığından həyat eşqi ilə günəşi, ayı, mavi göyləri göz önünə gətirir və bağ-bağçaların bahar mənzərəsini yada salırdı.

Getdikcə aclıq Yusifi əldən salırdı. O, hiss edirdi ki, taqəti kəsilir, gücü tükənir. Min cür qara-qura və qorxunc fikirlər quyunun küncünə qısılmış günahsız Yusifin kövrək qəlbini yaman sıxırdı.

* * *

İlahi mərhəməti zavallı Yusifi bu pərişan halında tək-tənha qoymadı, onun dadına çatdı. Yusifi bu çətin sınağa çəkən Tanrı onun ürəyinə toxtaqlıq, təskinlik gətirdi. İlahi vəhyi uşağı səbrə, dözümə çağırdı, ürəyində ümid qığılcımları yaratdı. Ona xatırlatdı ki, qorxmasın tezliklə bu dardan, sıxıntıdan qurtulacaq. Tanrı Yusifi inandırdı ki, onu quyunun dərinliyindən çıxaracaq və qardaşlarının acığına ona şərəf, şan-şöhrət bəxş edəcək. Lakin bu, çətinliklərlə dolu bir müddətdən sonra baş verəcəkdir.

Yusifin qəlbini bürümüş qəm buludları bir anda dağıldı və ürəyi toxtadı.

Çox keçmədi ki, Yusifin qulağına bir səs gəldi. O, bütün gücünü və diqqətini toplayıb səsi dinləməyə başladı. Səs yavaş-yavaş yaxınlaşır və getdikcə ucalırdı. Yusif addım səsləri, it hürüşməsi eşidib başa düşdü ki, quyunun başına karvan gəlir. Hiss etdi ki, ümid qönçələri açılmaq üzrədir, nicat saatı yetişməkdədir.

Karvan quyunun yanında əyləndi və karvanbaşı uca səslə qışqırdı: "Ey qulam, dolçanı quyuya salla, bir az su çıxar içək, yanğımız sönsün, bu yazıq heyvanları da suvaraq. Yol bizi əldən salıb, gün də başımıza o qədər döyüb ki, əldən düşmüşük".

Yusifin aydınca eşitdiyi bu sözlər onun yanıqlı ürəyinə su səpdi. Qulam dolçanı quyuya salladı. Yusif dolçanı görcək onun ipindən yapışdı. Qulam dolçanı yuxarı çəkəndə on dörd gecəlik aya bənzər bir oğlan uşağının da onunla birgə quyudan çıxdığını gördü. O, heyrətlə qışqırdı: "Muştuluğumu verin! Ayüzlü bir oğlan quyudan çıxdı".

Bu xəbər karvanda böyük bir hay-küy, təəccüb və həyəcan doğurdu. Hamı Yusifin başına toplaşdı. Karvan əhli sakit olduqdan sonra bu qərara gəldi ki, Yusifi qulamlığa götürüb Misir bazarında satsın. Onların ürəyində azacıq rəhm və mərhəmət hissi olsaydı, bu qərara gəlməzdilər, ondan haralı və kimin oğlu olduğunu soruşub, ailəsinə çatdırardılar. Lakin onlar xeyir axtaran, fayda qazanmaq istəyən adamlardan idilər.

Karvan dincini alıb yenə yola düzəldi. Bir neçə gün keçdikdən sonra gəlib Misirə çatdı. Karvan əhli Yusifi qul bazarına apardı. Onlar peyğəmbər nəslindən olan bu cavanı – azadlıq varisini çox ucuz qiymətə – bir neçə dirhəmə satdılar və tezliklə ordan uzaqlaşdılar ki, heç kəs onların macərasından xəbər tutmasın.

Karvan əhli bilmirdi ki, belə bir mərhəmət sahibinin – böyük şəxsiyyətin əvəzində bir səhra qızıl, dağ boyda gövhər alsaydı belə, yenə aldanmış olardı.

* * *

Misir əzizi²¹ Yusifi satın aldı və onun nəcib görkəmindən əsl gövhər tapdı. Padşah onu evlərinə gətirib arvadına dedi: "Bu elə bir qulamdır ki, üz-gözündən böyük nəsildən, şərif soydan olduğu görünür. Ona görə də ona qayğı ilə yanaş, əziz tut, hörmətini saxla. Ona adi adam və qulluqçu kimi baxma. Mən güman edirəm ki, böyüyəndə onun bizə xeyri dəyəcək. Onu oğulluğa götürərik".

YUSİF VƏ MİSİR PADŞAHININ ARVADI

Yusif quyuya atılmağının əzab və dəhşətindən hələ özünə gəlməmiş, canından əvvəlki yorğunluğu, ağrıları çıxmamışdı. Ruzigarın dərzisi isə artıq ona başqa bir qəm paltarı tikirdi ki, əzmi, iradəsi daha da möhkəmlənsin, Tanrıya daha da yaxından bağlansın. Bu dəfə taleyin zərbəsi ona gözəlliyinə və gəncliyinə görə dəydi. Gəncliyin sərvəti olan gözəllik və şuxluq Yusifə sıxıntı, narahatlıq və əzab-əziyyət gətirdi.

Yusif əzizin sarayında xidmətə başladı və az bir vaxtda onun ağıl-kamalı, gözüaçıqlığı, qabiliyyəti və sədaqəti hamıya məlum oldu. Yusifin bu keyfiyyətləri onu əzizin yaxın adamları və övladları cərgəsinə çıxardı, ona alicənablar və əyanlar rütbəsi bəxş edildi. Aylar, illər keçdikcə Yusif daha təravətli, daha yaraşıqlı, boylu-buxunlu və qüvvətli gənc olurdu. Padşahın arvadı gizlincə Yusifin yerişinə, duruşuna və bütün hərəkətlərinə göz qoyurdu. O, Yusifin zahiri və mənəvi gözəlliyinə, iradəsinə və qüvvəsinə valeh olmuşdu. Qadın hiss edirdi ki, Yusifin məhəbbəti onun ürəyində kök salır, eşqi qanında, canında, nəfəsində dolaşır. O, ürəkdən Yusifə vuruldu və ondan kam almaq sevdasına düşdü. Lakin özünün və ərinin yüksək mövqeyi, adı-sanı onun arzusunu gözündə qoyur, sirrini qəlbində gizləməyə vadar edirdi. Buna görə də o qərara aldı ki, nəfsini boğsun və bu arzunu ürəyindən qoparıb atsın. Əlbəttə, ağıl belə hökm edir, lakin unutmamalı ki:

 
Eşqin şahlığı çağında ağlın sözü
Taxtdan düşürülmüş hakimin fərmanına bənzər.
 

Nə isə, qadının eşqi get-gedə artır, ürəyi məhəbbət alovunda qovrulur, həsrətdən şam kimi əriyirdi. Nəhayət, o qərara aldı ki, ürəyini Yusifə açsın. Həm də bu işi elə etsin ki, öz hörmətini saxlaya bilsin, şərəfini və ləyaqətini itirməsin. O, bu niyyətlə Yusifin yolu üstündə hiylə toru qurdu ki, şıltaqlığı, naz-qəmzəsi ilə oğlanı özünə çəksin, onun ürəyində eşq odunu alovlandırsın.

Padşahın arvadı güman edirdi ki, bu yolla öz məqsədinə çata bilər. Lakin Yusif onun işvə və nazına, eyham və işarəsinə gözünün ucu ilə də baxmadı, öz ürəyi ilə o qadın gözəlliyinin fitnəsi arasına ismət və namusdan qalın pərdə çəkdi. Axı şərəfi və möminliyi necə nəslindən miras qazanmış Yusif kimi bir şəxsiyyətə yaraşmazdı ki, haram işlərə meyil salsın, günaha batsın. Xüsusilə də, padşahın onun əziz tutmasına, naz-nemət içində saxlamasına görə rəva deyildi ki, ona xəyanət etsin, arvadına xain gözlə baxsın.

Yusifin uzun sürən etinasızlığı padşahın arvadının qəlbində eşq atəşini qızışdırdı. Axırda o əlacsız qalıb qürur və şöhrət taxtından endi, itaət və yalvarış yolunu tutaraq işarə və eyhamla demək istədiyini aydın dillə bildirdi. Eşq ona cürət və cəsarət verdi, səbir və dözümünü birdəfəlik əlindən aldı. Bir gün o, Yusifi yataq otağına çağırdı. Yusif itaət göstərib onun yanına getdi. Qadın pərdələri çəkdi, pəncərələri, işıq gələn yerləri möhkəm bağlayıb dedi: "İndi mənim canım, bədənim sənin ixtiyarındadır".

Yusif cavanlığın coşqun və qaynaq çağında idi. Lakin o, hikmət döşündən süd əmmiş və peyğəmbərlik ətəyində böyümüşdü. Yusif ürəyini birdəfəlik Tanrı məhəbbətinə bağlamışdı və orada başqa eşqə yer qalmamışdı. Ona görə də dedi: "Allah eləməsin ki, sənin xahişinin qarşısında təslim olub nəfsinə baş əyim! Məgər nemət sahibinə xəyanət edə bilərəm? Axı o məni əzizləmiş, mənə nemət və şərəf bəxş etmişdir. Mən onun bu yaxşılığına nankorluq edə bilmərəm. Sən indi qapıları bağlasan da, pərdələri çəksən də, Tanrı sənin gözünün, ürəyinin xəyanətindən xəbərdardır. Allah eləməsin ki, nəfs məni günah uçurumuna çəkib cəza dərəsinə atsın!"

Bu, necə də qəribə səhnə idi! Əzizin arvadı o cür cah-cəlalı, gözəl camalı ilə öz xidmətçilərindən olan bir cavanı ondan kam almağa çağırırdı, oğlan isə tam qətiyyətlə onun xahişini rədd edirdi. Halbuki, o qadın bu sarayın mütləq hakimi, hər şeyin sahibi idi. Doğrudan da, bu alçalma və məğlubiyyət onun üçün olduqca dözülməz və ağır idi!

Saray xanımının qəzəb atəşi şölələndi, eşqi və qəzəbi, əzəməti və məğlubiyyəti bütün varlığını sarsıtdı, ürəyində güclü bir tufan qopardı və onu tapdanmış heysiyyatının əvəzini çıxmağa, intiqam almağa məcbur etdi. Yusif də qərara gəldi ki, yamanlığı yamanlıqla, zərbəni zərbə ilə qarşılasın, lakin qəlbində peyğəmbərlik nuru işıq saçdı və İlahi buyruğu ona yol göstərdi. Ona vəhy gəldi ki, sülhü vuruşdan, mehribanlığı düşmənçilikdən üstün tutsun. Odur ki, İlahi vəhyinə tabe olaraq qapıya tərəf yönəldi. Xanım da ardınca düşdü ki, yaxasından yapışıb onu zorla geri qaytarsın. Bu çəkişmə və dartışmada Yusifin köynəyi cırıldı. O, qapıdan çıxarkən əzizi öz yataq otağında gördü.

Aydındır ki, Yusifin bu dalğın halı əzizi şübhəyə saldı. Qadın da hiyləsini işə salıb bu fürsəti intiqam üçün münasib bildi. O, dərhal dedi: "Bu da sənin Yusifin! O, sənin hörmətini saxlamır. Ona etdiyin bu qədər yaxşılığa nankorluqla cavab verir. O, mənim ismətimə xəyanət əlini uzatmaq istəyirdi. Sənin namusuna qəsd etdiyi üçün onun yeri ya zindandır, ya da ki, ağır əzab. İndi hökm sənindir!"

Yusif bu fitnə tufanının qarşısında hər şeyi olduğu kimi söyləməkdən başqa çarə görmədi. Ona görə də bu yalan və böhtana dözməyib dedi: "Əsl həqiqət xanım dediyinin əksinədir. Mən əsla əlimi xəyanətə uzatmamışam, əksinə, onun özü məni bu qorxulu işə çağırırdı. O, mənim namus yaxamı şəhvət əlilə cırdı. Budur, köynəyim sözlərimin düzlüyünə sübutdur".

Bu arada xanımın əmisi oğlu səs-küyə ora gəldi. O, çox ağıllı və fərasətli kişi idi. Odur ki, onları diqqətlə dinləyib hadisənin əsl mahiyyətini anladı. Kişi əzizə üz tutub dedi: "Yaxşı baxın, əgər Yusifin köynəyi qabaqdan cırılıbsa, qadın düz deyir və Yusif yalan danışır. Yox, əgər köynək arxadan cırılıbsa, qadın yalan deyir və Yusifin sözləri gerçəkdir".

Əziz baxıb gördü ki, Yusifin köynəyi arxadan cırılmışdır. O, məsələni başa düşdü. Həqiqət pərdə arxasından göründü və Yusifin günahsızlığı aşkar oldu. Əziz üzünü arvadına tutub dedi: "Bu sənin məkrindir. Odur ki, dərhal əməlin üçün Tanrıdan üzr dilə, çünki sən günah iş tutanlardansan". Sonra isə o, üzünü Yusifə tutub dedi: "Sən də sus ki, bu macəra yayılmasın, dillərə düşməsin".

* * *

Padşahın arvadının eşq macərası şəhərdə yayıldı, saray xanımlarının və kənizlərinin dilinə düşdü. Hamı deyirdi: "Padşahın arvadı öz qulamına vurulmuş, onun eşqinin əsiri olmuşdur. Eşqi, vurğunluğu ona elə güc gəlmişdi ki, əzəmət, şərəf və qürur göylərdən enmişdir. Qulamını özündən kam almağa çağırmış, lakin qulam xanımın üzünə baxmamış, onun istəyini rədd etmişdir. Buna görə də xanım ondan birdəfəlik əlini üzmüş və içindəki yanğısı, odu şölələnmişdir. İndi o çalışır ki, qəlbindəki od-alovu ört-basdır eləsin, lakin göz yaşlarının axar seli onu rüsvay edir və çəkdiyi iztirablar, solan bənizin sirrini faş eləyir".

Bu məsələ məclislərin söhbəti, dillər əzbəri oldu. Misir xanımlarının məclislərində padşahın arvadının eşqi barəsində müxtəlif söhbətlər, dedi-qodular gəzdi və nəhayət, bu xəbər xanımın öz qulağına çatdı. O, çarəni yalnız bunda gördü ki, düşmənlərinin, rəqiblərinin silahını təsirsiz etsin və onların məkr və hiyləsinin qarşısını almaq üçün yeni bir hiyləyə əl atsın.

Xanım bir gün qadınları yeməyə dəvət etdi. Otaqda onlar üçün yumşaq mütəkkələr və rahat taxtlar qoyuldu, hər birinə gözəl paltarlar bağışlandı. Süfrəyə hər cür yemək içmək düzüldü. Xanım, qadınların hərəsinin əlinə bir bıçaq verdi. Sonra Yusifə buyurdu ki, məclisə gəlib onların qarşısından keçsin. Yusifin yanağı utandığından al şəfəq rəngində idi. Camalı adi haldakından daha gözəl görünürdü. Gözəl qamətli Yusif asta-asta onlara yaxınlaşdı. Misir qadınlarının gözü Yusifin sifətinə, boy-buxununa sataşdı. Bu, adi cavanlara oxşamırdı! Üzü aya bənzəyir, alnı gözəllik nurundan parıldayırdı. Bədəni mütənasib, boy-buxunu biçimli idi. Bu gözəlliyinə baxmayaraq, onun qaməti əzəmət və alicənablıq zirehi ilə örtülmüş, sifəti abır-həya pərdəsi ilə bürünmüşdü. Misir qadınları bu bənzərsiz gözəlliyin tamaşasından huşsuz olub ağıl-düşüncə cilovunu əldən verdilər. Bıçaqla meyvə əvəzinə əllərini kəsdilər. Onlar ixtiyarsız halda dedilər:

 
Bu sitayiş sahibinə gözəllik verən Tanrıdır,
Belə bir bənzərsiz məxluqu O, su və gildən yaradıbdır.
 

"Bu bəşər deyil! Bu mələkdən başqa bir şey ola bilməz!" Bu anda padşahın arvadı əlini əlinə vurub dedi:

 
Gərək onu görəndə əlinlə meyvəni qarışıq salmayasan,
Onda Züleyxanı danlamağa haqqın olar.
 

"Ey Misir xanımları! Yusif budur! Ona vurulduğuma görə məni danlayırdınız, bu işi mənə nöqsan tutur, eyib bilirdiniz. İndi qan damcılayan əlinizə, əsən ürəyinizə baxın və "eşqə düşənlə" özünüzü müqayisə edin. Siz hələ bircə dəfə onun üzünü görməklə bu kökə düşmüsünüz. Bəs elə isə məni niyə nahaqdan danlayırsınız? Axı o, mənim evimdə böyümüş, cavanlıq gülü gözlərimin önündə açmışdır! Mən hər gün, hər gecə onun oturuş-duruşunu, yuxusunu, hər bir hərəkətini görürəm və qarşısında bəzənərək gözəlliklərimi göstərirəm. Amma o, ləyaqətini qoruyaraq mənə heç gözünün ucu ilə də baxmır. Varlığında İlahi bir ruh olduğundan o yalnız Tanrısına xidmət etməklə məşğuldur. Məgər belə bir güclü padşahı fərmana baş əyən bəndə adlandırmaq olarmı? Məgər mənim kimi məğlub edilmiş və yazıq bir qadını güclü hakimin xanımı saymaq olarmı? Məgər məni öz quluma vurulduğuma, onun qarşısında acizliyimə görə pisləmək olarmı? Mən sizdən gizlətmirəm: ona vurulmuşam, eşqinin əsiriyəm. Onu yatağıma çağırmışam, lakin o, mənə əl uzatmamış, üzünü məndən döndərmişdir. Bunu da sizdən gizlətmək istəmirəm ki, onun ayrılığına və etinasızlığına taqətim yoxdur. Onun eşqi qarşısında ixtiyarsız və çarəsizəm. O, mənim ixtiyarımı əlimdən almış, rahatlığı, yuxunu mənə haram etmişdir. Lakin indi ki, rüsvaylığım aləmə yayılıb və eşq macəram dillər əzbəri olub, əgər o, əmrimdən çıxsa və ürəyimin istəyini verməsə, zindana atdıracağam. Qoy zindanın qaranlığında cavanlıq rəngi solsun, əzab-əziyyət çəksin ki, bəlkə məni incitməyinin cəzasını görə".

Misir xanımları Yusifin bənzərsiz, insanı heyrətə salan gözəlliyini gördülər. Bir yandan da onlar padşahın arvadının yanğısının, dəli-divanəliyinin şahidi oldular. Eyni zamanda onun qüdrət və qüvvətini görüb Yusifin haqqında dediyi hədə-qorxusunu eşitdilər və ona haqq qazandırdılar. Xanımlardan biri dedi: "Ey cavan, bu naz etmək nə deməkdir? Niyə xanımdan üz döndərib onu incidirsən? Məgər gözqamaşdıran və daşı, ağacı tərpədən bu gözəlliyi görmürsən? Məgər sən qüvvətli, yeniyetmə cavan deyilsən? Məgər ürəyin yoxdur? Qadınların eşqindən, gözəlliyindən ləzzət almırsan?"

Bir başqası dedi: "Onun eşqindən, dəli-divanəliyindən keçsən də, barı var-dövlətini, şan-şöhrətini nəzərə al! Bilmirsən ki, əgər onun ürəyini ələ gətirsən, bütün nemət sənin ixtiyarına keçəcək?!"

Üçüncüsü dedi: "Tutaq ki, onun gözəlliyinə də, var-dövlətinə də meylin yoxdur. Yaxşı bəs dəhşətli və qaranlıq zindandan qorxmursan? Yaxşısı budur tərsliyi, inadı bir yana qoyub hər bir cavanın arzusu olan xanımın camalından, dövlətindən feyziyab olasan və zindan əzabından yaxanı qurtarasan".

Xanımlar çox dedilər, çox danışdılar və düşündülər ki, öyüdləri Yusifin ürəyinin dərinliyinə təsir edəcək, onun qəlbini yumşaldacaq. Yusif vəd və hədə, imtina və təslim olma arasında qalıb qorxdu ki, birdən həqiqət yolundan azar və qəlbinə şeytan yol tapar. Odur ki, o, bir daha öz Allahına tapındı. Doğrudan da, hər bir mömin kəsin vəzifəsidir ki, üz verən sıxıntı və dərddən qurtarmaq üçün Tanrıya pənah gətirsin və hər şübhəli, qaranlıq işdə Ondan yardım diləsin.

Yusif ürəyini Tanrıya bağladı, Ona üz tutub yalvardı ki, bəndəsini şərdən və qadın hiyləsindən qorusun. Yusif Tanrıya dua edərək dedi: "Ey Allah, zindan qaranlıq və dəhşətli olsa da, şübhəsiz ki, bu mənim üçün qadınların hiylə toruna düşməkdən, onlarla eşqbazlıq etməkdən daha rahatdır. Mən zindan küncündə çürüməyə dözərəm və Sənə olan imanımı artıraram. O böyük mədrəsədə yaranışın gizli sirlərini, mənəviyyatını, əxlaqını öyrənərəm. Zindanda nəfsimi öldürməklə keçən həyatım mərifət və tovhid qapılarını mənim üzümə açar, ibadət üçün yaxşı imkan olar. Orada mən xalqın sıxıntı və dərdlərini yaxından görüb özümü haqq, ədalət uğrunda mübarizəyə hazırlayaram. Ancaq əgər bu qadın tayfası arasında qalsam, onların hər cür fitnə-fəsadı ilə üzülməli olacağam. Qorxuram ki, axırda ürəyim özümə tabe olmaya və şeytan məni yoldan çıxara. Ey Tanrı, mənim üçün zindan qadınların dəvət etdiyi yoldan daha üstündür. Əgər Sən o qadınların məkrini məndən uzaq etməsən, onlara meyil salıb cahillər sırasında olaram".

Yusif onun yolu üstündə qazılmış bütün quyulardan adladı və şirin sözlərə uymadı. Əzizin arvadı onu aldatmaq, tora salmaq üçün bütün hiyləyə əl atdı, lakin Yusifi öz iradəsinə tabe edə bilmədi. Yusif əvvəlkindən də artıq etinasızlıq və inad göstərdi. O, "Allaha pənah" deyərək qətiyyətlə bildirdi ki, öz nemət sahibinə xəyanət etməyəcəkdir. Belə olduqda qadın Yusifi ona şər atmaqda günahlandırdı. Və öz qohumlarını da bu işə qoşdu ki, onun sözlərini təsdiq etsinlər. Bunu eşidən Misir xanımları Yusifi şirin sözlərlə nə qədər dilə tutmağa çalışsalar da, onun dəmir kimi möhkəm əzminə, güclü qəlbinə təsir edə bilmədilər.

Əzizin ürəyində Yusifə qarşı zərrəcə şübhə yox idi, çünki bu müddətdə onun təmizliyinə, namuslu və abır-həyalı olmasına, sözündə möhkəmliyinə yaxşı bələd olmuşdu. Əzizin arvadının səbir kasası dolmuş və Yusifdən ümidini üzmüşdü. Arvad onun iradəsinə tabe olan ərinə şikayətlə dedi: "Yusif məni rüsvay etmiş, namus və şərəfimi ləkələmişdir. Gərək Yusifi zindana salıb intiqamını ondan alasan və mənə təskinlik verəsən".

Əziz arvadının xahişini qəbul edib buyruğuna boyun əydi və günahsız Yusifi zindana saldırdı. Yusif yeni əzabını səbir edənlər kimi möhkəm dözümlə və möminlər kimi əzmlə qarşıladı.

ZİNDANA ATILMIŞ YUSİF

Günahsız Yusif nahaqdan zindana atıldı. O, İlahi yardımına ümid bağlayaraq özünü o dəhşətli və kimsəsiz yerə təslim etdi.

Yaqubun oğlu, İbrahim nəslinin davamçısı Yusif təmiz vicdanla, rahat ürəklə, könül xoşluğu ilə zindana ayaq basdı. O, ürəyində fikirləşdi ki, bu zindanın qaranlığı və əzabı sarayda ona qurulmuş tələlərdən, ordakı fitnələrdən yaxşıdır. Məgər zindan onun dini etiqadına və namusuna ləkə gətirə biləcək fitnədən xilas etmədimi? Yusifin zindandan, qadağalardan nə qorxusu? Məgər o, zülmkarların, günahkarların əhatəsində yaşamırdımı? Yaxşı olmazmı ki, bu fürsətdən istifadə edib, məhbusların təlim və tərbiyəsinə, düzgün yola dəvətinə çalışsın?! Onları zülmkarlıqdan əl çəkməyə çağırsın, ürəklərindən şər, fitnə köklərini kəssin və bu yolla bir dəstə bəşər övladını günah girdabından çıxarsın, ağır cəza yükündən azad etsin.

Məgər zindan əhli arasında məzlum və yazıq adamlar yoxdurmu? Bundan yaxşı nə ola bilər ki, əlinə düşmüş bu fürsətdən istifadə edib onlara təsəlli versin, dərdlərinə şərik olsun?! Bəlkə bu yolla onları azacıq da olsa, inandıra bildi.

Bunlardan əlavə məgər bütün bu əzabların müqabilində Tanrı ona peyğəmbərlik vəd etməyibmi? Bundan yüksək şərəf, bundan uca rütbə ola bilərmi? Belə olduqda zindandan, zəncirdən nə qorxu?

Yusif uzun müddət zindanda qaldı, ordakı xəstələr və zəiflərə həmdərd oldu, qaragünlülərə, yolunu azmışlara öyüd verdi. Onlar üçün hər səhər mərifət kitabından bir fəsil oxudu, zindan zülmətində elmdən, əxlaqdan işıq saçdı. Az müddətdə zindan əhli ona vurulub söhbətlərinə məftun oldu.

Yusiflə bir vaxtda iki saray əhlini də zindana salmışdılar: Biri padşahın saqisi, o biri isə onun xörəkpaylayanı idi. Bu iki nəfər də zindan əzabına, əsirliyə Yusiflə birgə dözdü. Bir gün səhər onlar yuxudan durub gecə gördükləri yuxunun təsirindən pərişan halda Yusifin yanına getdilər. Onlar Yusifdən xahiş etdilər ki, yuxularını yozsun.

Saqi dedi: "Yuxuda gördüm ki, iki çörək və müxtəlif yeməklə dolu tabaq başımdadır və quşlar göydən enib onları götürüb uzağa apardılar. Biz bilirik ki, sən mərifət əhlisən. Yuxumuzu yoza bilərsənmi?"

* * *

Yusif bu vaxt artıq peyğəmbərlik məqamına çatmışdı. Tanrı ona buyurmuşdu ki, atasının, cəddinin vəzifəsini, Allahın birliyinə inanmağı və iman çırağını yandırmağı öz öhdəsinə götürsün. Zindan mühiti Allahın birliyinə inama çağırış üçün xüsusilə əlverişli idi, çünki oradakılar elə adamlar idilər ki, ruhlarını yoxsulluq təmizləmiş və yazıq halları onları Allaha yaxın etmişdi. Yazıqlar və məzlumlar isə həmişə haqqı başqalarından daha tez qəbul edirlər.

Yusif haqqa dəvətə və Allahın birliyinə çağırışa hazırlaşarkən o iki nəfər gəlib yuxularını nağıl etdi. Yusif gördü ki, dəvətini yaymaq üçün yaxşı fürsətdir. Ona görə də üzünü zindandakılara tutub dedi: "Ay camaat, tapındığınız və ibadət etdiyiniz bütlərdən başqa bir Allah vardır. O mənə vəhy göndərmişdir ki, Ona inanmaqda sizə rəhbərlik edim. Sizin pərəstiş etdiyiniz və qorxduğunuz kiçik bütlər, nəhəng heykəllər haqqında heç bir dəlil-sübutunuz yoxdur. İndi əgər mənim dəvətimin düzgünlüyünə və peyğəmbərliyimin gerçəkliyinə dəlil istəyirsinizsə, gəlin bu iki cavanın yuxusunu sizə yozum. Görərsiniz ki, hadisələr mən dediyim kimi cərəyan edəcək: Bu iki cavandan biri tezliklə zindandan azad ediləcək, əvvəlki kimi şahın saqisi olacaq və nədimlərin arasında öz yerini tutacaq. O birisi isə dardan asılacaq və quşlar onun başına doluşub ətini yeyəcəklər. Bu dediyim, vəhy təliminə görədir, kahinlikdən, münəccimlikdən və ya başqa qaynaqdan deyil. Bu elmi Tanrı mənə öyrətmişdir. Mən Allaha iman gətirməyən, axirəti danan tayfamın dinindən əl çəkmişəm".

Yusif saqinin azad ediləcəyini bildiyi üçün ona dedi: "Zindandan çıxıb gedəndən sonra şahın yadına sal ki, heç bir günahı olmayan bir şəxs hələ də zindanda zəncirlidir".

Hadisələr sübut elədi ki, Yusif yuxuları düzgün yozmuşdur: cavanlardan biri azad olundu, o biri isə dardan asıldı. Saqi elə ki, saraya gedib işinə başladı Yusifi unutdu, şeytan onu saqinin xatirindən sildi və Yusif beləcə bir neçə il də zindanda qaldı.

YUSİFİN ZİNDANDAN AZAD EDİLMƏSİ

Bir gün səhər padşah pərişan halda gözünü yuxudan açdı. O, gecə elə bir yuxu görmüşdü ki, halı pozulmuş, qəlbi narahat olmuşdu. Padşah yaxın adamlarına dedi: "Yuxuda gördüm ki, yeddi kök inəyi yeddi arıq inək yeyir. Yuxuda həm də yeddi yaşıl sünbül və yeddi qara sünbül gördüm. İndi bu yuxunu mənə yozun". Onlar padşahın yuxusunu yozmaqda aciz qalıb dedilər: "Bu çox qarışıq və qəribə yuxudur. Biz belə yuxuların yozumunu bilmirik".

Padşahın bu yuxusu hər şeyi unutmuş saqiyə töhmət oldu və keçmiş günlərinin xatirəsini onun yadına saldırdı. Saqi padşahın yuxusunu eşitdi və bildi ki, o öz yuxusunun yozulmasını bərk arzulayır. Birdən onun yadına zindandakı Yusif düşdü. Onun yuxusunu yozan Yusif, dedikləri gerçək olan Yusif! Saqi həmin yuxunu görən gündən nemət içində yaşayırdı. Yusif yozan yuxunun hesabına belə xoşbəxt idi.

Saqi padşahın yanına gəlib dedi: "Zindanda açıq ürəkli, hünərli bir oğlan var və heç kimə açılmamış sirlər ona aşkar olur. O, hər hansı bir yuxunu düşünür, təhlil edir və onun bütün sirlərini açır. İndi əgər şah həzrətləri buyursa, onu hüzurunuza gətirərəm".

Saqi gedib Yusifi zindanda, dərd-qəm içində tapdı. Gördü ki, o əvvəlki kimi səbirlə, ümid və inamla yaşayır. O, Yusifə dedi: "Ey dost, mən mühüm bir iş üçün yanına gəlmişəm. Ümidvaram ki, sənin buradan azad olmağın o işdən asılıdır". Saqi padşahın yuxusunu Yusifə nağıl eləyib dedi: "Ümid var ki, elminin bərəkəti ilə o yuxunu yozub narahatlığını ürəklərdən götürəsən və xalq da sənin biliyinə, ləyaqətinə bələd ola!"

Yusif təkcə yuxuyozan deyildi, o həm də insanları düz yola çağıran peyğəmbər idi. Tanrı Yusifi xalqa həm bu dünyada, həm də axirətdə rəhbərlik etmək üçün göndərmişdi, buna görə də o, dəvətini yaymaq, peyğəmbərliyini bildirmək üçün kiçicik fürsəti belə əldən vermirdi.

Bir neçə il öncə iki cavan dustaq ondan xahiş etdi ki, yuxularını yozsun. Yusif gördü ki, Allahın birliyinə inanmağı bildirmək və bütpərəstliyi pisləmək üçün fürsət əl vermişdir. O, bütpərəst olduqlarına görə istehza etdi və inamlarını pislədi. Bu gün isə padşah ondan yuxusunu yozmasını xahiş edir. O gərək bu fürsətdən tam istifadə etsin və yuxunu yozarkən ali məqsədini bildirsin, dəvətini camaata çatdırsın.

Yusif dedi: "Bu yuxunun yozması belədir: Sizi qabaqda yeddi il firavanlıq gözləyir. Yeddi ilə bostanlar bol məhsul verəcək, əkinlər bərəkətli olacaq. Sonra yeddi il quraqlıq görəcəksiniz. Bütün ümidlər kəsiləcək, buludlar yağışını əsirgəyəcək. Bulaqlar xəsislərin ürəyi, simiclərin əli kimi quru və xeyirsiz olacaq. Nil çayı vəfasızlıq edib qurumuş xurma ağaclarını susuz qoyacaq, yer susuzluqdan çatlayacaq, güldən, yaşıllıqdan əsər-əlamət olmayacaq. Xırmanda döyülməyə buğda, anbarda yığılmağa dən tapılmayacaq. Biz sözlə, bütün ölkəni qıtlıq, qəhətlik bürüyəcək. Ondan sonra rüzgar sizinlə barışacaq, səadət ulduzunuz parıldayacaq, çətinliyinizin düyünləri açılacaq. Hər yerdə firavanlıq, bolluq və bərəkət olacaq, iş başdan aşacaq. Padşahın yuxusunun bu yozmasını mən vəhy yolu ilə Allah-Taaladan öyrənmişəm".

Sonra Yusif buyurdu: "Qarşıdakı bu çətinliyi dəf etmək və gözlənilən müsibətdən qurtulmaq üçün ən yaxşı vasitə odur ki, yeddi il firavanlıq zamanı bol taxıl yetişdirin və buğdanın artığını anbarlarda ehtiyat saxlayın. Dənləri eləcə sünbüllərdə qoyun ki, təmiz və salamat qalsın. Bu yolla o yeddi ilin quraqlığının, qıtlığının ziyanından qurtulmuş olarsınız".

Şah o yuxuyozmanı və tədbiri eşitcək anladı ki, vəhylə, ilhamla bağlı bu sözlər yalnız kamil və yüksək ağıldan gələ bilər. Odur ki, Yusifi yanına çağırdı ki, əsl həqiqəti bilsin və onun düzgün tədbirindən, iti ağlından bəhrələnsin.

Şahın göndərdiyi adam Yusifin yanına gəlib dedi: "Şah səni hüzuruna çağırır. O, sənin yuxuyozma və tədbirindən anlayıb ki, hikmət və bilik sahibisən. Ümid var ki, şah sənə yüksək rütbə bəxş edəcək, bəxtin üzünə güləcək".

Yusif səbirli və dözümlü peyğəmbər idi, ona görə də birinci dəfə şahın fərmanını qəbul etmədi. Halbuki, zindandan azadlığa çıxmağa çox ehtiyac var idi. Axı o uzun müddət idi ki, qaranlıqda, dəhşət və əzablar içində ömür sürürdü. Neçə-neçə illərdir ki, parlaq günəşi, sayrışan ulduzları, yaşıl zəmiləri, səfalı bağları görməmiş, quru çörəkdən və bulanıq sudan başqa heç nə dadmamışdı. Zindanda olduğu illərdə bir gün də olsa belə ayaqlarının qandalını, qollarının zəncirini açmamışdılar. Uzun gecələri Yusif kəsək üstündə yatmış, daşları özünə yastıq etmişdi. Ən ağırı bu idi ki, bütün bu bəlalara günahsız ola-ola düşmüş, namus və iman, paklıq və təmizlik xatirinə hər şeyə dözmüşdü.

Məhz buna görə də Yusif istəmirdi ki, zindandan azad olub üzr və minnət yükünü boynuna götürsün. O şahın elçisinə dedi: "Elə bu andaca şahın yanına qayıt və ondan xahiş et ki, əllərini bıçaq kəsmiş xanımları yanına çağırıb mənim günahımı onlardan soruşsun. Qoy əvvəlcə mənim başıma gələnlər aşkar olsun, günahsızlığım bilinsin, şah tərəfindən bağışlanım, sonra zindandan çıxaram".

Şah Yusiflə o xanımlar arasında olan macəranı gizlincə öyrəndi. Əsl həqiqət üzə çıxdı, Yusifin zindana atılmasının sirri aşkar oldu.

Şah o qadınları yanına çağırıb soruşdu: "Sizin Yusiflə nə məsələniz olub?"

Qadınlar əlacsız qalaraq əsl həqiqəti dedilər: "Allah eləməsin, biz Yusifdən pis niyyət və ya layiqsiz rəftar görmüş olaq. Bizim Yusif haqqında bildiyimiz odur ki, o pak və təmiz oğlandır, ürəyində zərrəcə pis fikir yoxdur".

Şahın, gül üzlü xəzan yarpağı kimi solmuş xanımı isə dedi: "İndi həqiqət aşkar oldu. O, günahsızdır. Mən onu kam almağa çağırmışdım. Biləyindən yapışıb ağuşuma çəkirdim. Axı o çox gözəl və cəlbedici oğlandır. Mən ona dəli kimi vurulmuşdum. Ondan könlümün atəşini söndürməyi nə qədər xahiş etsəm də, mənə məhəl qoymadı. O, Allah yolunu tutdu və şaha sədaqətini sübut elədi. Mən şahidlik edə bilərəm ki, o, indiyədək gördüyüm və tanıdığım cavanların ən namuslusu və ən təmizidir. Bütün bu uzun illəri o, zindanda nahaq yerə əzab çəkmişdir. Mən onu zindana atdırdım və bu əzablara saldım. Şah hüzurunda, saray əyanlarının qarşısında mən açıq-aşkar bu həqiqəti etiraf edirəm ki, indi zindanda olan Yusifin ətəyinə mən ləkə yaxmışam. Onun paklığına zərrə qədər də şübhə etmirəm. Mən bundan əvvəl də bu xanımların hüzurunda demişdim ki, Yusifi aldatmağa nə qədər çalışsam da, xeyir görmədim. İndi mən bu həqiqəti etiraf edirəm. Və bunu ona görə edirəm ki, qoy Yusif bilsin: ''O burada olmayanda mən onun haqqında xəyanət etməmişəm. O yaxşı bilir ki, Allah xainlərin hiyləsinin həyata keçməsinə imkan vermir''.

YUSİF MİSİRİN PADŞAHIDIR

Padşahın arvadının şahidliyi Yusifi hər bir töhmətdən azad etdi. Saqi də şaha şahidlik etdi ki, zindanda olarkən onu saf və təmiz, gözüaçıq və tədbirli, dözümlü və təvazökar bir cavan kimi tanımışdır. Bütün bunlarla yanaşı günahsızlığı sübut edilib, bəraət qazanmayınca zindandan çıxmaqdan imtina etməsi də Yusifin yüksək əxlaq sahibi olduğunu təsdiq edirdi. Şah Yusifə elə vuruldu ki, sarayın ixtiyarını ona vermək istədi.

Şah Yusifi yanına çağırıb onunla söhbət etdi. Söhbətdən şah anladı ki, Yusifin iti ağlı, yüksək dərrakəsi, zəngin biliyi var. O dedi: "Ey Yusif, gözəl xasiyyətin, ləkəsiz adın, təmiz keçmişin və yetkin ağlın mənim nəzərimdə sənin hörmət və nüfuzunu artırmışdır. Bu gündən sarayın idarə işlərini sənə tapşırıram. Gərək ölkənin mənafeyi və dövlət işlərinin nizama salınması üçün öz səy və bacarığını göstərəsən. İstədiyin qərarı həyata keçirə bilərsən".

Yusif bilirdi ki, Misir xalqı hazırda xoş və ümidli günlərini yaşasa da, qarşıda çətinlik və bəla ilə üzləşəcək. Nil çayı bir neçə il ölkəyə xeyir-bərəkət versə də, çox çəkməyəcək ki, o, xalqdan öz faydasını əsirgəyəcək. Buna görə də ölkənin, xalqın gələcəyi üçün xəzinəni qızıl-gümüşlə, anbarları azuqə ilə doldurmalıdır. Yusif qərara gəldi ki, ölkənin iqtisadi və maliyyə işlərini öz öhdəsinə götürsün və xalqın maddi rifahını yaxşılaşdırsın. Bu niyyətlə o, şaha dedi: "Əgər istəyirsən ki, xalqın məsuliyyətini öz öhdəmə götürüm, onun həyati məsələlərinə rəhbərlik edim, gərək xəzinələri, anbarları mənim ixtiyarıma verəsən. Mən, Allah qoysa, sənin istəyini yerinə yetirərəm və xalqın həyatını bu bəladan qoruyaram. İnanıram ki, ölkə abad və xalq rahat yaşayacaqdır".

* * *

Allah-Taala Yusifi səltənət taxtına, şərəf-izzət məqamına çatdırdı, onu fərman sahibi etdi, halbuki dünən o, zindanda dustaq, bir neçə il öncə isə bazardan satın alınan qul idi. Bütün bunlar İlahinin tükənməz nemətinin, sonsuz səxavətinin nəticəsi idi. Allah-Taala istədiyi bəndəsinə öz nemətini bəxş edir.

Yusifin şahlıq etdiyi il bolluq içində keçdi. Nil çayı aşıb-daşdı, zəmilər görünməmiş məhsul verdi. Camaat şən və firavan yaşadı.

Hər şeydən xəbəri olan üzüaçıq Yusif bu bolluq və nemətdən quraqlıq və qıtlıq illəri üçün ehtiyat yığmağı da unutmadı. O, böyük anbarlar tikdirdi. Onları müxtəlif ərzaqla və buğdayla doldurdu. Misir camaatı quraqlıq və qıtlığa tam hazır idi, ona görə də onlar təbiətin zülmündən çox korluq çəkmədilər. Yoxsulluq və aclığın, müsibət və bəlanın əli onlara çatmadı.

Misirdəki quraqlıq və qıtlıq qonşu ölkələrə də təsir etdi. Yaqubun və oğlanlarının vətəni Kənanı da quraqlıq bürüdü, camaatı yaman günə qoydu. Yusifin Misiri necə idarə etməsinin şöhrəti, tədbir və çarəsinin səs-sədası ətrafa yayıldı. Qonşu ölkələrin xalqları eşidib bildilər ki, Misirdə dövlət işlərinə baxan ağıllı padşah öz tədbiri ilə ölkəni qabaqcadan quraqlığa, qıtlığa hazır etmiş və indi xalqa ehtiyacına görə buğda paylayır, camaatı hikmət və ağılla dolandırır, bütün insanlara, müxtəlif tayfalara eyni gözlə baxır.

Yaqub oğlanlarına dedi: "Görürsünüz ki, qıtlıq və quraqlıq həyatımızı təhlükə altına almışdır. Ona görə də hardan olursa-olsun, ərzaq tapın ki, canınızı qoruya biləsiniz. Elə indi at və dəvələrinizə səfər yükünüzü vurun və Misir padşahının yanına yola düşün. Onun ədalət və səxavətinin, ağıl və hikmətinin şöhrəti hər yerə yayılmış, hamının qulağına çatmışdır. Siz onun yanına gedin, lakin Benyamini mənim yanımda qoyun ki, vətənə dönüncə ayrılığınıza dözə bilim. Sizi Allah tapşırıram! Tanrıya dua edəcəyəm ki, üstünüzdə göz olsun, sizi hər bəladan qorusun".

* * *

Qapıçı Yusifə xəbər verdi ki, üzlərindən alicənablıq, nəciblik yağan on nəfər kişi qapının arxasında durub hüzurunuza gəlməyə icazə istəyir. Sonra əlavə etdi: "Hərəkətlərindən, danışıqlarından görünür ki, onlar uzaq yerdən gəliblər, qəribdirlər".

Yusif onların gəlməsinə icazə verdi. Elə ki, pərdə çəkildi, gördü: əsla dəyişməmişdilər, elə bil onların üstündən heç bir rüzgar yeli əsməmişdi. Bunlar həmin o qardaşlar idilər ki, əlbir olub Yusifin qəsdinə durmuşdular, onu atasından ayırıb hər ikisini gözüyaşlı, ürəyidağlı qoymuşdular. İndi tale onları öz ayaqları ilə Yusifin yanına çəkib gətirmişdi.

Yusif qardaşlarını tanıdı, lakin onlar Yusifi tanımadılar. Axı onlar Yusifi necə tanıya bilərdilər?! Onların heç ağlına da gəlməzdi ki, bu şan-şöhrətin, taxt-tacın sahibi Yusif ola bilər! Həmin o quyuya saldıqları Yusif! Axı onlar əmin idilər ki, Yusif ya ölümün pəncəsinə keçmiş, ya da qul kimi bazarda satılmışdır.

Hikmət və ağıl sahibi Yusif işində ehtiyatlı və uzaqgörən idi. Ona görə də, o özünü büruzə vermədi, istədi ki, onların fikrini, niyyətini bilsin, sirlərindən xəbər tutsun.

Yusif qardaşlarını qəbul edib onlardan soruşdu: "Mənim adətimdir, yanıma gələnlərdən kimliyini, şəxsiyyətini soruşuram ki, onlara layiqincə hörmət edim. İndi deyin görüm siz kimsiniz, nəçisiniz? Mən sizdən azacıq şübhələnirəm. Qorxuram ki, padşahınız sizi bura casusluğa göndərmiş olsun. Ona görə də yaxşısı budur, sizlərdən biri həqiqəti söyləsin ki, şəkk-şübhəm dağılsın, ürəyim sakit olsun".

Qardaşlar dedilər: "Ey padşah, biz on iki qardaşıq, adlı-sanlı, böyük bir peyğəmbər nəslindənik. İndi bizim on nəfərimiz o peyğəmbər tərəfindən mübarək hüzurunuza göndərilmişik ki, ümid və ehtiyacımızı bildirək. On birinci qardaşımız atamızın qulluğunda qalmışdır. On ikinci qardaşımız isə uzun müddətdir ki, yoxa çıxıb, onun taleyindən heç bir xəbərimiz yoxdur. Bilmirik ki, bu həyatla vidalaşıb, yoxsa dünyanın harasındasa dolaşır. Qısaca olaraq bizim halımız şah həzrətlərinin hüzurunda olduğu kimidir".

Yusif dedi: "Ola bilsin ki, dediyiniz həqiqətdir, lakin bir dəlil-sübutunuz olmasa, bütün bu sözlərin heç bir dəyəri və etibarı yoxdur. Ona görə də gərək sözünüzün gerçəkliyinə bir dəlil-sübut gətirəsiniz ki, arxayın olum".

Yusifin qardaşları dedilər: "Ey şah, biz bu ölkədə qəribik, öz şəhər və diyarımızdan, dost və qohumlarımızdan uzağıq. Ona görə də burada bizi tanıyan, sözümüzün gerçəkliyinə şahidlik edən bir kimsə tapmaq mümkün deyil".

Yusif dedi: "Mən əmr verərəm ki, sizin yolunuza hazırlıq görsünlər və dəvələrinizə ərzaq yükləsinlər. Amma bir şərtlə ki, yenə də bura gəlin və qayıdarkən o biri qardaşınızı da özünüzlə gətirin. Qoy o, sizə şahid olub dediklərinizi təsdiq etsin. Əlbəttə, dediyiniz düz çıxsa, mənim nəzərimdə hörmət və nüfuzunuz artacaq və sizə bir dəvə yükü buğda da verəcəyəm. Bu mənim sizə verdiyim sözdür, lakin əgər onu özünüzlə gətirməsəniz, heç bir bəxşiş, hədiyyə görməyəcəksiniz".

Qardaşlar dedilər: "Biz güman etmirik ki, atamız onu səfərə yollayıb canını ayrılıq oduna yaxsın, lakin biz onu yola gətirməyə çalışarıq".

Yusif əmr verdi ki, onların qablarını buğda ilə doldursunlar. Buğda almaq üçün gətirdikləri pulları və malları da buğdanın içində gizlətdilər ki, özləri ilə qaytarsınlar.

Yusifin qardaşları şahın onlara göstərdiyi hörmət və qayğının xoş təsiri altında sevincək vətənə döndülər. Yaqub onları görcək səfərlərinin necə keçdiyini, Misir şahı ilə necə görüşdüklərini, ondan nə eşitdiklərini soruşdu. Oğlanlar dedilər: "Ey ata, biz Misirdə çox alicənab və kəramətli bir şahla görüşdük. O, bizi çox hörmətlə qarşıladı, qayğı ilə yanaşdı, qablarımızı buğda ilə doldurdu, ancaq bizdən söz aldı ki, dediklərimizin təsdiqi üçün qardaşımızı ora aparmasaq, bir də bizə buğda verməyəcək. O, bizdən şübhələnibdir. Bir azdan gətirdiyimiz buğda qurtaracaq və biz yenə ehtiyac içində olacağıq. Ona görə yaxşısı budur, bu dəfə qardaşımızı da bizimlə göndər. O həm bizə kömək edər, həm də şahdan daha çox bəxşiş almağımıza səbəb olar".

Yaqub dedi: "Onun getməyinə əsla icazə vermərəm, çünki ayrılıq dərdinə dözümüm yoxdur. Mən onu sizə necə etibar edə bilərəm? İstəyirsiniz ki, onu da aparıb Yusifin gününə qoyasınız? Daha hiylə və məkrdən əl çəkin və qoyun mən başımı dolandırım!"

Yaqubun oğlanları yüklərini açıb gördülər ki, pulları və malları dənin içindədir. Onlar atalarının yanına getdilər, bu məsələni sevinclə ona bildirib dedilər: "Ey ata, biz şahın insaf və mürvətini, böyüklüyü və alicənablığını nahaqdan tərif etmirdik. Qardaşımızın səfərini də hiylə üzündən xahiş etmirdik, indi budur, özümüzlə apardığımız pulu və malı da bizə qaytarıblar. Elə bunun özü şahın kəramət və səxavətinə ən yaxşı sübutdur. Ona görə də qardaşımızı bizimlə göndər. Biz söz veririk ki, onu göz bəbəyimiz kimi qoruyacağıq".

* * *

Yaqub gördü ki, ərzağa ehtiyacları gündən-günə artır və oğlanları Misirə qayıtmağı təkid edərək Benyamini göz bəbəyi kimi qoruyacaqlarına and içdilər. Həm də onlar Misir padşahına söz vermişdilər ki, bir də gələndə onlara şahidlik etmək üçün Benyamini də özləri ilə götürəcəklər. Yaqub əlacsız qalıb oğlanlarının xahişini qəbul etdi və bir daha onlardan qəti söz alıb Benyamini özlərilə aparmalarına icazə verdi.

Yaqubun oğlanları dəvələri yükləyib yola düşdülər. Çölləri, düzləri, dərə-təpələri arxada qoyub, gəlib Misirə çatdılar və şahın sarayında yüklərini əylədilər. Yusifin gözü Benyaminə sataşacaq çox kövrəldi, ürəyində rəhm, mərhəmət hissləri baş qaldırdı. Lakin Yusif yenə də özünü büruzə vermədi və onları qonaq dəvət etdi. Yusif qardaşları bir-birinin yanında, qoşa oturtdu. Benyamin tək qaldığını görüb bərkdən ağladı və dedi: "Əgər qardaşım Yusif sağ olsaydı, o da mənim yanımda oturardı".

Yeməkdən sonra Yusif əmr verdi ki, qardaşları iki-iki otaqlarda yerləşdirsinlər. Benyamin tək qaldığından Yusif onu öz otağında saxladı. Yusif ondan soruşdu: "İstəyirsən mən sənin qardaşın olum?"

Benyamin dedi: "Kim sənin kimi qardaşdan imtina edər? Amma əfsus ki, sən Yaqubun belindən gəlməmisən və Rahilin qarnından çıxmamısan". Bu sözləri eşitcək Yusifin gözlərindən yaş seli axdı. O yerindən qalxıb Benyamini qucaqladı və dedi: "Mən sənin qardaşınam. Həmin o axtardığın, hər zaman yadına saldığın, görmək arzusunda olan qardaşınam! Rüzgar mənimlə oyun oynadı, qardaşlarımın qəlbində mənə qarşı zülm və həsəd doğurdu. Mən qardaşlarımın hiyləsindən əzab-əziyyətlər çəkdim, məşəqqətlər gördüm, fitnələr yola saldım. Lakin mən bütün bu bəlalara, müsibətlərə dözdüm. Allah-Taala da məni gördüyün bu mərtəbəyə çatdırdı. Tanrı bədbəxtliyi səadətlə, ehtiyaclarımı təminatla, gördüyüm təhqirləri şərəfli mövqe ilə, tənəzzülümü tərəqqi ilə əvəz etdi. Ancaq bu macəranı qardaşlarından gizlin saxla, bu sirri onlara açma".

Benyaminin gözləri qardaşı ilə görüşdən daha da işıqlandı, ürəyi sevinclə doldu, dərdi-qəmi birdəfəlik dağıtdı. O, tam arxayınlıqla, xoşbəxtlik içində qardaşının məhəbbət dolu ocağında yuxuya getdi.

Səfər müddəti başa çatdı, Kənan karvanı yola düşməyə hazırlaşdı. Yusif onlar haqqında bir tədbir düşündü. O, qulamlarına əmr verdi ki, gizlincə Benyaminin yükünün içinə qızıl cam qoysunlar. Karvan yola düşmək istəyirdi ki, carçı car çəkdi: "Ey karvan əhli, yükləri açın, siz oğrusunuz".

Yusifin qardaşları bu səsdən dəhşətə gəlib carçıya dedilər: "Bu nə boş sözdür ki, dilinə gətirirsən? Bu nə iftira və böhtandır ki, bizə atırsan? Nə itirmisiniz?"

Carçı dedi: "Şahın qızıl camı itmişdir. Biz şübhələnirik ki, siz onu oğurlayıb yüklərinizin içində gizlətmisiniz. Camı kim oğurlayıbsa, qorxmasın, gətirib versin. Camı verənə müjdə olaraq bir dəvə yükü buğda veriləcək. Mənim özüm şahın vəkiliyəm".

Yusifin qardaşları dedilər: "Allaha and olsun ki, biz bura fitnə törətməyə gəlməmişik. Biz əsla oğru deyilik!"

Carçı dedi: "Biz sizi incitmək fikrində deyilik və yolunuzun üstündə tor qurmamışıq. Amma, siz özünüz fikirləşin ki, əgər camı sizin yükünüzdə tapsaq, onda vəziyyətiniz necə olacaq?!"

Yaqubun oğlanları dedilər: "Bizim bir qanunumuz var. O qanuna görə cam kimdən tapılsa, siz onu özünüzə qul edə bilərsiniz. Bu, dinimizin hökmü, ənənəmizin tələbidir və biz bu əməlimizə cavabdehik, əlimizin, ürəyimizin təmizliyinə əminik".

Yusif bu sözlərdən çox sevindi. Çünki bilirdi ki, Misir qanunları oğrunun zindana atılmasına və əfv edilməsinə icazə vermir. Həm də qardaşların bu sözü ona öz qərarını yerinə yetirməkdə kömək edirdi.

Dəvənin yüklərini bir-bir axtardılar. Benyaminin dəvəsinin yükünə baxanda gördülər ki, cam ordadır. Camı qardaşların gözü qabağında yükün içindən çıxardılar. Yusifin qardaşları heyrətdən dəhşətə gəldilər, utandıqlarından başlarını aşağı dikdilər.

Yusif dedi: "İndi öz əhd-peymanınıza əməl edin. Benyamini mənə tapşırın ki, onu yanımda saxlayıb öz haqqımı tələb edim".

Qardaşlar dedilər: "Ey padşah, Benyaminin bir qoca, əldən düşmüş atası var ki, bütün varlığı ilə ona bağlıdır. Biz ona söz vermişik ki, oğlunu özümüzlə qaytaracağıq. İndi bizə lütf edin, qardaşımızın əvəzinə bizdən kimi istəyirsiniz götürün. Axı biz səni alicənab sayırıq".

Yusif dedi: "Belə bir iş tutsam mən zülmkarlardan olaram. Cam kimin yükünün içindən tapılıbsa, o da yanımda qalmalıdır".

Yaqubun oğlanları ümidsiz qalıb məşvərətə başladılar. Yəhuda dedi: "Atanıza verdiyiniz sözü, içdiyiniz andı nə tez unutdunuz? Məgər and içməmişdiniz ki, Benyaminsiz qayıtmayacaqsız? İndi nə üzlə onun yanına dönəcək, cavabını necə verəcəksiniz?! Atanız, Yusiflə ayrılıqdan özünə gəlməmiş, göz yaşları qurumamışdır. İstəyirsiniz ki, dərdini təzələyib, ürəyinə dağ basasınız?! Atamın göstərişi gəlməyincə, ya Allahın hökmü olmayınca mən bu torpaqdan gedən deyiləm. Siz atanızın yanına yola düşün. Ona deyin ki, ey ata, oğlun oğurluq etdiyi üçün biz öz adətimizə görə hərəkət etdik. Biz bilmirdik ki, cam Benyaminin dəvəsindəki yükün içindədir. Əgər bizə inanmasan, məsələni o şəhərdən gələn karvan əhlindən öyrən. Onda bilərsən ki, biz düz danışanlardanıq".

Beləliklə, qardaşların doqquzu Kənana tərəf yola düşdü. Onlardan böyüyü Yəhuda Yusifin yanında qaldı.

Oğlanları Yaqubun yanına çatdıqda, ataları Benyamini onların arasında görmədi. Bir anda sanki Yaqubun beli qırıldı, ciyəri parça-parça oldu. Ciyərinin bir parasını çəkib çıxardılar. O, odlu bir səslə soruşdu: "Qardaşınızı hara apardınız? Hanı o sizin verdiyiniz bir belə əhd-peyman?!"

Oğlanlar başlarına gələn hadisəni olduğu kimi danışdılar. Yaqub üzünü onlardan çevirərək dedi: "Dünən Yusifi əldən verdim, bu gün isə Benyaminlə Yəhuda əlimdən getdi. Ümidim var ki, Allah onları mənə qaytaracaq. Axı O, böyük bilici və hikmət sahibidir".