Kitobni o'qish: «Turan-Türk tarixində Əfrasiyab və Oğuz Xaqan»

Sən hər dəfə kitab oxuyanda, ağaclar sevinir və ölümdən sonrakı həyata inanırlar…

Ələsgər Siyablı. Turan-Türk tarixində Əfrasiyab və Oğuz Xaqan. Elmi araşdırma.

Bakı, “Köhlən” Nəşriyyatı – 2021.

© Ələsgər Siyablı / 2021

© Köhlən Nəşriyyatı / 2021

İSBN: 978-9952-8371-3-1

1840-cı il doğumlu ulu babam Əfrasiyabın əziz xatirəsinə həsr edirəm.

GİRİŞ

Turan ön türklərin təşəkkül taparaq tarix səhnəsinə qədəm qoyduqları ata yurdları, onların ölkəsi və bu ərazidə yaratdıqları qüdrətli dövlətin adıdır. Turan tarixi təkcə türklərin deyil, bütövlükdə bəşər tarixinin ən qədim və əzəmətli dövrünü təşkil edir.

Ölkə və dövlət adı olaraq Turan anlayışını yalnız Avesta, Firdovsi və onun Şahnaməsi və digər irandilli əsərlərdə öz ifadəsini tapmış əfsanələrlə əlaqələndirilməsi nə elmi, nə də ki tarixi gerçəkliyi əks etdirmir. Tarix, dilçilik, antropologiya elmlərinin inkişafının geniş imkanlar yaratdığı müasir dövrdə bir çox bilim adamları hələ də avropasentrist ideologiyasının təsirindən xilas ola bilməyərək qədim Turanı və öntürk turanlıların mövcudluğu haqqında tarixi gerçəkliyi qəbul etməkdə tərəddüd edir və tariximizin bu şanlı səhifələrini gerçəkliklə əlaqəsi olmayan irandilli əfsanələr şəklində dəyərləndirirlər. Halbuki İrandilli dastan və əfsanələrdə Turan və turlar haqqında bəhs olunan qəhrəmanlıq hekayətləri və onlarla əlaqədar hadisələrin kökü Ön Asiyada və Mərkəzi Asiyadakı turanlı xalqların gerçək tarixi hadisələrilə bağlıdır.

İran dastanlarında Əfrasiyab, Türk tarixində və dastanlarında Alp Ər Tonqa adlanan türklərin ulu qəhrəmanının adı Turan dövlətinin simvoluna çevrilmişdir. Əsası türklərin ulu əcdadı Tur tərəfindən qoyulmuş Turan dövləti Asiyanın böyük bir hissəsini əhatə etdiyi öz əzəmətli dövrünü məhz Əfrasiyab hakimiyyəti dövründə yaşamışdır.

Avropanın XVIII–XIX əsr və sonrakı dövrlərdə bir çox tarixçi və assuroloqları Turanın və ön türklərin gerçək tarixinin bir çox məqamlarını əks etdirən elmi əsərlərində Turan və ön türklərin tarixinin bəşər tarixinin böyük bir dövrünü əhatə etdiyini və ilkin bəşər uyqarlığının məhz ön türklər tərəfindən yaradıldığı fikrini irəli sürmüşlər.

Qərbin bir çox İranist bilim adamları, xüsusən də Rusiya elmi dairələri qərəzliklə Əfrasiyabı və turanlıları etnik mənşə baxımından iranlı kimi qələmə verməyə cəhd göstərirlər.

Əfrasiyabı yalnız Şahnamə və Avesta ilə əlaqələndirib onu iran əfasənələrinin çərçivəsində məhdudlaşdırmaq tarixi gerçəkliyə ziddir. Türklərin iki mühüm ensiklopedik əsəri olan Mahmud Kaşqarlının “Divanü Luğat-it Türk” və Yusif Balasaqunlunun “Kutadqu Bilik” əsərlərində dövrünün tarixi mənbələrinə və xalq içərisində onun haqqındakı hekayətlərə əsaslanaraq Əfrasiyabın Türk qəhrəmanı Alp Ər Tonqa olduğu sübut olunmuşdur.

Şahnamə müəllifi Firdovsi də öz dövrünün yazılı mənbələrinə əsasən yazdığı poemasında Əfrasiyabı heç bir tərəddüdə yer qoymadan Turan-Türk padşahı və turları da türklər kimi təqdim edir.

Türk və yabançı bilim adamları linqvistik və tarixi dəlillərə əsaslanaraq Türklərin iki ulu qəhrəmanı Əfrasiyabın və Oğuz xaqanın eyni şəxslər olduğu haqqında fikirlər irəli sürmüşlər. Maraqlı cəhət ondadır ki, nə Mahmud Kağqarlı, nə də ki Yusif Balasaqunlu öz ensiklopedik əsərlərində Əfrasiyab haqqında geniş bəhs etdikləri halda, Oğuz xaqanın adını çəkmirlər.

Bu hal belə fikir yürütməyə əsas verir ki, Oğuz xaqan dastanı Oğuz yabqu dövlətinin və xüsusən də oğuz boyu olan Səlçuqlular dövlətinin yaranmasından sonra qələmə alınmış və Əfrasiyabla əlaqədar xalq içərisində mövcud olan qəhrəmanlıq hekayətləri oğuzları şöhrətləndirmək üçün Oğuz xaqanın adı ilə əlaqələndirilmişdir. Səlçuq hökmdarları da tarixdə Oğuz adlı bir şəxsiyyətin mövcud olmadığını bildiklərindən öz soyköklərini Türk tarixində gerçək bir tarixi şəxsiyyət kimi tanınan Əfrasiyaba bağlamışlar.

Lakin xalq içərisində oğuz boylarının qəhrəmanlıqlarını vəsf edən çoxlu oğuznamələr mövcud idi. Əbülqazi Bahadır xan da öz dövründə çoxlu Oğuznamələrin mövcud olduğunu, lakin əsərini yazarkən oğuzlar haqqında daha güvənilir və gerçəkçi məlumatların əks olunduğu nüsxələrdən istifadə etdiyini yazır.

Oğuzlar haqqında çoxsaylı qəhrəmanlıq hekayətlərinin mövcud olduğuna istinad edən Türkistandakı Türkmən xan və bəyləri oğuz-türkmən soylu Səlçuqların öz şəcərələrini Turan padşahı Əfrasiyaba bağlamaları, imperiya dövləti yaratdıqdan sonra öz türkmən kökündən qoparaq iranlılaşmaya məruz qalmaları və türkmənlərin qayğı və himayəsinə göstərdikləri laqeydliyə qarşı haqlı olaraq narazılıqlarını ifadə etmişlər.

Əbülqazi Bahadır xan bu narazılığı dilə gətirərək yazır: Səlçuqlular Türkmən olub qardaşıq dedilər, elə və xalqa faydaları dəymədi. Padşah oluncayadək Türkmən elinin Kınık uruğundanıq dedilər. Padşah olduqdan sonra: “Əfrasiyabın nəslindənik dedilər. Atalarının otuzbeşinci göbəkdən Əfrasiyaba bağladılar”.

Oğuznamələrin bir çoxu bilavasitə Oğuz xaqan adına bağlı olmayıb bütövlükdə Oğuzların qəhrəmanlıq hekayətlərini təsvir etməkdədi. Oğuz xaqan bu qəhrəmanlıq hekayətlərində oğuzların ümumiləşdirilmiş obrazı kimi təqdim olunur.

Mahmud Kaşqarlıdan və Yusif Balasaqunludan fərqli olaraq Əbülqazi Bahadır xan “Şecerei Türk” əsərində Oğuz xanın şəcərəsini ətraflı təsvir etməklə yanaşı Əfrasiyab haqqında da bəhs edir. O Balasaqun şəhər dövlətinin hökmdarı İlk xanın sonradan özünə İlk Türkmən ləqəbi götürdüyünü, bütün Türkistanı özünə tabe etdikdən sonra Qur xan titulunu qəbul etdiyini yazır. Əfrasiyab soyundan olan İlk xanın öz hakimiyyət ünvanına Türkmən adını əlavə etməsi olduqca ilgincdir.

Əfrasiyab və Oğuz şəxs adlarının etimologiyasına gəldikdə, hər ikisi də türklərin ulu əcdadları olan ön türk sumerlərə bağlı olub və bu adların sumer dilində izahı mövcuddur.

I FƏSİL. Turan və Türklər

Turan və turanlıların tarixi bəşər tarixinin öz həllini gözləyən ən önəmli problemlərindən biridir. Turan tarixi bəşəriyyətin sami və ari irqləri tarix səhnəsinə qədəm qoymadan öncəki tarixinin ən qədim və zaman baxımından ən geniş dövrünü təşkil edir. İlkin mədəni insanın təşəkkül tapdığı və bəşər mədəniyyəti rüşeyminin ilkin formalaşdığı, türk köçəri elat tayfaları tərəfindən ilkin dövlət təşkilatının meydana çıxdığı eykumen olaraq Turanın əhatə etdiyi ərazi Mərkəzi Avrasiya çöllərini təşkil edirdi. Qədim Avrasiya məkanında və ondan kənar digər qonşu ərazilərdə ilkin dövlət təşkilatının yaranması istisnasız olaraq öntürk heyvandar tayfaların Mərkəzi Avrasiya çöllərindən hərəkəti ilə əlaqədardır. Hərbi cəhətdən güclü, daha mütəhərrik və çevik süvari birləşməyə malik köçəri tayfalar işğal etdikləri oturaq əhaliyə müəyyən bir siyasi, xərac-vergi sistemi tətbiq edir və idari-inzibati quruluşa tabe edirdilər.

Turan dövlətinin təşəkkül tapdığı Mərkəzi Avrasiyanın Böyük Bozkırı “Avrasiyanın ürəyi və qədim türklərin vətəni idi”.

Böyük tarixçi L.Qumilyovun qeyd etdiyi kimi, böyük əraziyə, orijinal təbiətə, çeşidlı əhali qrupuna və təkrarsız mədəniyyətə malik, Qərbi Avropa və Çin arasında mövcud olan bu böyük Avrasiya uzun illər ərzində diqqətdən kənarda qalmış və mövcudiyyəti inkar olunmuşdur. F.Hegelin dövründən başlayaraq Avropada şərqə qarşı bir təkəbbürlü münasibət formalaşmış və belə bir təsəvvür hakim olmuşdur ki, bəşər mədəniyyətinin inkişafı qədim İudeyanı, Elladanı, Romanı əhatə edərək öz yüksəlişini Qərbin german-roma Avropasında tamamlamışdır.

Avrasiyanın ürəyi olan Böyük Bozkır Çin səddindən başlayaraq Karpat dağlarınaqədərki ərazini qucaqlamış, şimaldan Sibir tayqası, cənubda İran yaylasının səhraları və Persiyanın vadiləri ilə əhatə olunmuşdu. Bu Bozkırı qədimlərdə yunanlılar Skifiya, farslar Turan, çinlilər isə Bey-xu, yəni “şimal barbarlarının” çölü adlandırırdılar. (Гумилев Л.Н. 1990, Səh. 3)

Klaprot da Turanlı öntürklərin məskunlaşdıqları ərazinin Avrasiya materikinin böyük bir bölümünü əhatə etdiyini vurğulayarq yazır ki, Hind-avropalılardan sonra türklər qədim dünyanın ən geniş yayılmış xalqıdır. Onların yayıldıqları ərazi güney-batıda Adriatik dənizindən başlayıb, quzey-doğuda Lenanın Buzlu okeana töküldüyü ərazini əhatə etməkdədir. Buzların əriməsi ilə başlanan Böyük Tufandan sonra türklər indi başları əbədi qarla örtülü Böyük Altay dağlarından enərək güney-doğu və güneybatı istiqamətindəki ərazilərə yayıldılar. Onlar çox erkən dövrlərdə Çin sərhəddi ərazilərində məskunlaşmışdılar. Çinlilər onları Hyunq-nular adlandırırdılar. (Klaprot, 1823, Səh. 225)

L.Qumilyovun “passionar təkan” nəzəriyyəsinə görə etnogenezin dinamikası, onun inkişafı və tənəzzülü prosesi reqressiv və proqressiv olmaqla, təkrarlanan müxtəlif mərhələlərdən keçir. Etnoslar bioloji varlıqlar olaraq daxillərində uzun zaman ərzində toplanmış passionar enerjinin təsiri və təkanı ilə müəyyən hərəkət və fəaliyyətlərə məruz qalırlar. Etnosların fəaliyyətini şərtləndirən bu passionar enerji onların yerdəyişmələrinə, miqrasiya hərəkətlərinə, inkişaf və tənəzzüllərinə səbəb olur.

Bu passionarlıq nəzəriyyəsini Turan ərazisinə və orda məskunlaşmış qədim turanlı öntürk etnosunun inkişaf dinamikasına tətbiq etsək belə, bir tarixi gerçəklik meydana çıxır ki, yer kürəsində buzluqların əriməsi ilə baş verən əlverişli iqlim şəraitinin yaranması bu ərazidə öncədən təşəkkül tapmış insan nəslinin yüksək təbii artımına səbəb olmuş və özəl ilkin bir mədəni-coğrafi məkan formalaşmışdır. İnsanları hərəkətə sövq edərək onların müxtəlif istiqamətlərdə miqrasiyasına səbəb olan ilk “passionar təkan” məhz ilkin mədəni-coğrafi məkan kimi meydana çıxan Mərkəzi Avrasiya bozkırında baş vermişdir. Xalqların kütləvi yerdəyişməsinə və miqrasiyasına səbəb olmuş “passionar təkan” bəşər tarixi, onun sonrakı dinamik inkişafı üçün böyük önəm təşkil etmişdir. Bir çox bilim adamlarının ilkin Turan adlandırdıqları Mərkəzi Avrasiyanın turanlı öntürk etnosu müxtəlif səbəblərin şərtləndirdiyi bu passionar təkan nəticəsində müxtəlif istiqamətlərdə miqrasiyaya məruz qalmış və malik olduqları ilkin bəşər mədəniyyəti rüşeymini yer kürəsinin müxtəlif ərazilərinə yaymaqla ilk mədəniləşdirici funksiyanı yerinə yetirmişlər. Turanlı öntürklərin ilkin mədəniyyət daşıyıcıları kimi bu tarixi missiyanı yerinə yetirdikləri tarixdən öncəki dövrdə sami və ari irqləri hələ tarix səhnəsinə qədəm qoymamışdılar.

Elmdə Turan və Türk adlarının kökünü təşkil edən “Tur” etnonimi mənsublarının kimlərdən ibarət olduğu haqqında qızğın mübahisələr getməkdədir. İranistlərin əksəriyyəti turları arilər hesab edirlər. V.Bartoldun yazdığına görə öncələr “tura” adı türklərə aid edilmədiyi halda, VI əsrdə Türkistan türklərin hökmranlığı altına düşdükdən sonra “tura” adı türklərə şamil edilmiş və türklərin ölkəsi Turan adlanmağa başlanmışdır. Türkologiyada böyük avtoritet hesab olunan Bartoldun bu fikri Turan və Türk məsələsində həlledici rol oynamışdır. Sovet bolşevik hakimiyyəti dönəmində türk düşmənçiliyi tarix elmi sahəsində də rəsmi siyasət mahiyyəti daşıyırdı. Türkologiyanın və Türk xalqları tarixinin bir çox həlledici məsələlərinə elmi deyil, idoloji yanaşma üstünlük təşkil edirdi. Sovetlər ölkəsində yaşayan Türk xalqlarının etnik mənşəi, qədim tarixi təhrif edilərək onların böyük əksəriyyətinin ilkin orta əsrlərdə türkləşməyə məruz qalan irandilli xalqlar olduqları haqqında uydurma nəzəriyyələr dövlətin rəsmi elmi konsepsiyasını təşkil edirdi. Bu rəsmi konsepsiyanı qəbul etməyən tarixçi elm adamları pantürkist adı ilə damğalanaraq repressiyaya məruz qalırdılar. Elmi vicdanı siyasi ideologiyaya qurban vermək istəməyən tarixçi alimlər Türk tarixinin bir sıra başlıca məsələlərinə, o cümlədən Turan-İran məsələsinə son dərəcə ehtiyatla yanaşmağa məcbur olurdular. Tarix elmində türklərə münasibətdə hökm sürən bu qaragüruh siyasət Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra da davam etmişdir. Müasir dövrdə də, Rusiyanın şovinist ideoloq və tarixçiləri Rusiyanın Çarizm dövründəki işğalçılıq siyasətinə haqq qazandırmaq üçün ən qədim zamanlardan etibarən türklərin bir etnos kimi təşəkkül tapdığı Cənubi Sibiri və Türkistanı irandilli arilərin ilkin vətəni elan etmiş, guya türklərin şərqdən gələrək bu irandilli xalqları assimliyasiya edərək türkləşdirdikləri haqqında uydurma konsepsiyalar irəli sürmüşlər.

Bartoldun fikrinə istinad edən sovet və iran tarixçiləri öz tədqiqatlarında guya türklərə heç bir aidiyyatı olmayan Turan etnoniminin türklərə çox gec zamanlarda Göytürklərdən sonra Səlçuqlular zamanında aid edildiyini iddia etmişlər. Lakin onlar bunu izah etməyə çətinlik çəkirlər, necə oldu ki, irandilli turanlılar öz adlarından imtina edərək türk adını qəbul etdilər, halbuki bu regionda yaşayan soqdlar, taciklər və bir çox əfqan tayfaları keçmişdə olduğu kimi indi də heç vaxt özlərini Tur və turanlı adlandırmamışlar. Müasir tarixçilərdən fərqli olaraq Firdovsi “Şahnamə” poemasında heç bir şübhəyə yer qoymadan turları Türk, Turanı isə türklərin ölkəsi kimi təqdim edir. Orta fars dilində yazılmış “Bundaxşin” kitabında da çox zaman Turan yerinə Türkistan ifadəsi istifadə olunur.

Turan və İran adları təkcə iki ayrı milləti nəzərdə tutan bir ad deyil, həm də müəyyən tarixi sərhədlərə malik iki ayrı-ayrı coğrafiyalardır. Bu gün İran yaylası coğrafi bir termin kimi işlədilirsə, ondan daha qədim olan Turan öz siyasi mahiyyətini qeyb etmiş, lakin Mərkəzi Asiyada Turan çökəkliyi və ya yaylası adlanan bir coğrafi termin kimi öz varlığını qoruyub saxlamışdır.

Yüz ildən artıqdir ki iranistlər və ya hind-avropaçılar adı ilə tanınan elmi cərəyan tərəfdarları ilə türkçülər arasında Avrasiyanın qədim Turan mədəniyyətinin kimə mənsub olması haqqında şiddətli mübahisə davam etməkdədir. Hər iki tərəf öz üstünlüklərini isbat edən versiyalar irəli sürürlər. Lakin elm aləmində türkçülərin nüfuzu yüksək olmadığından 200 illik tarixə malik olan və elmi öz inhisarları altına almış avropamərkəzçi iranist cərəyanla mübarizədə başarılı ola bilmirlər.

Avropada və Rusiyada Turan və turların iranlı mənşəyə malik olduqları haqqında tarixi gerçəklikləri inkar edən çoxsaylı əsərlər yazılmışdır. Türk xalqlarına mənsub bir çox bilim adamlarının Turan və turların türk etnik kökünə bağlılıqlarını elmi dəlillərə söykənərək sübut etdikləri araşdırmalar bir çox hallarda hətta türklərin özləri tərəfindən şüphə ilə qarşılanır.

Türkçülərin yanlışlığı ondadır ki, onlar öz dillərinin kökünü Asiyada axtarmış, Türk dillərini Avropada və Ön Asiyada hind-avropalılara qədər mövcud olmuş ölü dillər adlandırılan qədim dillər arasında axtarmağa prinsip etibarı ilə ciddi yanaşmamışlar.

Genetika uzmanı A.Klyosov bəzi rus alimlərinin Türk dillərinin tarixini 2500 il yaşla məhdudlaşdırmasını yanlış və qərəzli bir yanaşma kimi dəyərləndirmişdir. Onun qənaətinə görə bu gün Avropada yaşayan bir çox millətlər öz prototürk dillərini Hind-Avropa dillərinə dəyişmişlər. Bu millətlərin sırasına o baskları, Katalanları və keltləri daxil edir. Klyosov bu gün Türk dünyası ilə böyük problemlər yaşayan ermənilərin böyük əksəriyyətinin Türklərin R1b haploqrupuna mənsub olduqlarını yazır. A.Klyosov araşdırmalarının sonunda belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, bu gün ingilis dili beynəlxalq səviyyədə nə qədər yayqın və qlobal ünsiyyət vasitəsidirsə, e.ə. IV–III minillikdən eramızın I minilliyinə qədərki dövrdə bu vəzifəni Türk dilləri yerinə yetirirdilər.

Tur və Turan adını rəsmən elmdə qəbul edildiyi şəkildə yalnız iran dilləri əsasında izah etmək yanlışdır. Tur və Turan adının köklərini iran dillərində deyil, Ön Asiyanın qədim xalqlarının Avropanın bir çox bilim adamları tərəfindən Turani adlandırdıqları dillərində axtarmaq daha doğru olardı.

Sonrakı izahlarımızdan da görəcəyiniz kimi Tur və Turan anlayışlarının kökü öntürklərin yaratmış olduğu Sumer uyqarlığına və Ön Asiyanın digər turanlı xalqlarına bağlıdır və bu anlayışlar irandilli və digər xalqların dillərinə və əfsanələrinə, onların yüzillərlə yaxın qonşuluqda yaşayaraq qaynayıb qarışdıqları məhz sumerlərdən və digər turanlı xalqlardan keçmişdir.

Turanlı öntürklərin ilkin vətəninin Mərkəzi Avrasiya çölləri, yəni Altay dağları, Aral dənizi və Ural dağları arası ərazilər olması tarixi, arxeoloji, linqvistik, antropoloji və son genetik araşdırmalarla da öz təsdiqini tapmışdır.

Arxitektura tarixçisi və arxeoloq C.Ferqusson ən qədim dövrdə, hələ arilər və samilər tarix səhnəsinə qədəm qoymadan öncə turanlıların məskunlaşma arealını onlara xas dolmen, tumul və kurqan abidələrinin yayılma coğrafiyasi üzrə müəyyən edir. Dolmen mədəniyyətinin turanlılara məxsus olduğunu qeyd edən Ferqisson turanlıların ilkin ana yurdlarının Mərkəzi Asiya və onun şimalında olduğunu ehtimal edir. (Fergusson J. 1872, Səh. 448)

Turanlıların öz ilkin vətənləri Mərkəzi Avrasiya çöllərindən müxtəlif istiqamətlərdə hərəkəti bəşəriyyətin sonrakı dinamik inkişafına təkan verən hərəkət verici amil olmuşdur. Alman antropoloqu Aykştedt Turanı, yəni cənubu Sibiri bəşəriyyətin dinamik inkişafının əsas hərəkətverici qüvvəsi hesab edir. Turan irqi Sibirin qərbindən durmadan çöllər boyunca hərəkət edirdilər. Öz özlüyündə barışcıl və mədəniyyətsever olan Turanlılar və türklər bozkrın heyvandar köçəri turanlıların təzyiqi ilə qərbə doğru köçlərə məruz qalarkən nordik irqinə mənsub avropalıları da yerlərindən edərək batıya doğru köçlərinə səbəb olurdular. (Egon Eikstedt, 1934, Səh. 267)

Turanlıların artaraq çoxalması və genişlənməsi Asiya üçün böyük önəm daşımışdır. Turanlılar möhkəm və sərt bir irqdir. Turanlılar quraqlığa, aclığa dözümlü, son dərəcə səbrli və işgüzar, yaradıcı, kütləni mədəni xalq formasında təşkil edə bilən bir xalq, eyni zamanda da dağıdıcı gücə malik, kobud, rəhmsiz bir köçəri toplumdur. (Wirth A. 1905, Səh. 7)

Asiyanın böyük hissəsi bəşəriyyətin ikinci böyük qismini təşkil edən Turan irqinə məxsus idi. Buzluq erası sona çatdıqdan sonra ilk olaraq Turan irqi Ural dağları üzərindən batıya və güney-batıya doğru hərəkət edərək Avropaya gəlmişlər. Ural və Altay arasında yaşamış olan bu xalqlar özləri ilə əhliləşdirmiş olduqları ev heyvanlarını da gətirmişdilər. (Francesco Molon. 1880, Səh. 19)

Fransız tarixçisi Qrose Turanlıların öz ilkin vətənlərindən köçlərinin tarix ərzində dəfələrlə təkrar olunduğunu yazmışdır. Orta Asiya çöllərinin köçəriləri dünya tarixində mühüm rol oynamışlar. Onlar tarix ərzində 20 dəfə Turan yaylasından hərəkət edərək Hind və Qanq vadilərini, Dəclə və Fərat vadilərini işğal edərək ucqarların durğunlaşmış mədəniyyət mərkəzlərinə yeni insan axını əlavə etməklə canlılıq gətirmişlər. Xaqların bu köçləri böyük tənzimləyici gücə malik idi. Bu insan axını çayların dağlardan vadilərə axması kimi coğrafi qanunun bənzəri idi. Qədim mədəniyyətə malik müxtəlif xalqları vahid hakimiyyət altında birləşdirən türk və tatarlar mədəniyyətlərin çulğalaşmasına səbəb olurdular. (Grosset R., 1921, Səh. 5)

Alman antropoloqu E.Aykştedə görə Aral-Xəzər və Qaradəniz hövzəsinin yaşayış ücün əlverişli əraziyə çevrilməsi və turanlıların bu əlverişli şəraitdə inkişafı onların yaşayış və fəaliyyət alanlarının durmadan qərbə doğru genişlənməsinə və yeni ölkələrin meydana çıxmasına səbəb olurdu. Aral dənizi və Ural dağları arasındakı ərazi qərbə doğru uzanan təbii körpü və yol rolunu oynayırdı. Turanlıların Avropaya doğru yayılması burda Şimal dənisi ətrafında məskunlaşmış avropalı nordik irqin öz yerlərini tərk edərək Rusiyanın cənubuna doğru irəliləmələrinə səbəb oldu. Ural yolu turanlıların qərbə doğru yolu olduğu kimi avropalıların da geriyə, Sibirə doğru yolunu da oynayırdı. Beləliklə, Turani irqin təsiri nəticəsində Avropada biodinamik hərəkətlilik başlamış oldu. Turan çölləri dinamik inkişafın mərkəzi idi. Bu bozkrın yaşayış alanı kimi təkcə bioloji özəlliklərinin deyil, orda əhali artımının sosial psixoloji özəlliklərindən də irəli gəlirdi. Bozkrın geniş çöllərində bir-birinə bağlı olan insan qrupları geniş ataerkil ailənin meydana çıxmasına səbəb olmuş və bu insan birliyi modeli tarixin ilkin dövrlərində əsası qoyulmuş dövlət təşkilatı üçün də model təşkil etmişdir. Öz ailəsinin çobanı olan Ata bu dövlətlərin kralları olaraq özlərini “xalqın çobanları” adlandırırdılar. Misir fironu Horuz, o cümlədən sumer-akkad kralı Xammurapi, Navuxodonossor özlərini “xalqın çobanları” adlandırırdılar. Beləliklə, Turan irqinə xas patriarxal köçəri ailə təşkilatındakı başçı-ata çobanın təsiri ilə oturaq əkinçi həyatın anaerkil qruluşunun dağılmasına səbəb oldu. (Egon Eikstedt, 1934, Səh. 281)

Macar tarixçisi Laslo Rasonye görə Batı millətlərinin meydana çıxmasından daha önce Türklük dünyanın ən böyük sahəsini təşkil edən Avrasiyanın hər bir bucağında və bütün tarixı zamanlarda böyük rol oynamışlar. Etnoloqların Viyana məktəbinə mənsub olan tarixçi Menqeyə görə isə Ural-Altay boyları dünya tarixi baxımından qəti şəkildə iki önəmli rola malik olmuşlar: 1) İqtisadi sahədə heyvandarlığın inkişafında; 2) İctimai sahədə isə fövqəladə şəkildə dövlət qurma qabiliyyətinə malik olmaqda. (Laslo Rasonyi. Tarihde Türklük. Türklər, C. I, 2002, Səh. 494–540)

Qədimlərdən etibarən çalışqan, lakin dövlət qurmaq qabiliyyətinə malik olmayan əkinçi qəbilələrin məskun olduqları çayların kənarlarındakı yüksək mədəniyyətlər ancaq savaşçı köçəri qəbilələrin hücumları səbəbi ilə meydana çıxmışdır. Dünyanın harasında yüksək mədəniyyətli dövlət qurulubsa bu mütləq heyvan bəsləyən köçəri Ural-Altay qəbilələrinin təsiri ilə baş vermişdir. Çünki dövlət qurma qabiliyyəti Ural-Altay qəbilələrinə xas ikinci mühüm bir keyfiyyətdir və bu onların həyat və təsərrüfat sistemi ilə birbaşa əlaqədardır. Böyük heyvan sürülərinin idarə edilməsi və onların bəslənməsi, davamlı olaraq geniş çöllərdə dolaşmaq, qəbilə-oymaq təşkilatı daxilində müəyyən bir intizama tabe olmaq, otlaqlar üzərində mülkiyyət hüququ ilə əlaqədar olaraq baş verən qarşıdurmalar bir-biri ilə sıx bağlı olan məsələlərdir. Bunların təbii nəticəsi olaraq insanların dünyagörüşü inkişaf edir, onlarda daimi döyüş ruhu və cəsarət, oymağa bağlılıq şüuru, hökm etmək qüruru, təşkilatçılıq qabiliyyəti formalaşır, yəni dövlət qurmaq üçün lazım olan bütün keyfiyyətlər gəlişir və təkmilləşir. (Laslo Rasonyi, 2002, Səh. 494–540)

Təsərrüfat və həyat şərtləri ilə əlaqədar təbiətin bir parçasına çevrilən köçəri çoban qəbilələrin insanları əkinçi şəhər əhalisi ilə müqayisədə fiziki cəhətdən daha güclü və sağlam, mənəvi ruhi baxımdan daha dözümlü, təşkilati baxımdan daha mütəşəkkil və çevikdirlər. Bu üstün keyfiyyətlərinə görə də əkinçi tayfalar asan qələbə qazanırlar. İngilis tarixçisi Toyinbiyə görə “köçərilərin həyatı heç şübhəsiz insan məharətinin bir zəfəridir”.

İ.Dyakonovun yazdığına görə e.q. VIII əsrdə iskitlərin və kimmerlərin yürüşləri nəticəsində Qara dənizin şimalındakı atlı köçəri mədəniyyət mənsubları hakim ünsürə çevrilərək ordakı şəhərləri hakimiyyətləri altına alıb öz dövlətlərini yaratmışdılar. Analoji proses daha öncələri Mərkəzi Asiyada da baş vermişdir.

Fransiz assuroloqu F.Lenorman dəmirçiliyin və ümumiyyətlə, metalçılığın turanlılara məxsus olduğunu yazır. Mərkəzi Asiyanın digər köçəri xalqları hələ daş dövründə yaşadıqları zaman turanlılar məskunlaşdıqları dağlardan əldə etdikləri dəmirdən və bürüncdən müxtəlif silahlar və alətlər emal etməkdə məhşur idilər. Assurologiya araşdırılmaları nəticəsində qədim insanların iskit adlandırdıqları və altay irqi ilə sıx əlaqədar olan, arilər və samilər gəlmədən öncə Asiyanın əksər arazilərində hakim olan və bu ərazidə ilk mədəniyyətləri yaradan bizim turanlı adı verdiyimiz xalq olmuşdur. (Lenormant F., 1895, Səh. 175)

E.Eykstadt turanlıların ilkin vətəni və onların yer üzərində məskunlaşması hadisəsini təfərrüatlı şəkildə təsvir edir: “Tarım hövzəsi və Asiyanın yüksək ovalıqları qədimlərdə olduğu kimi bu gün də turanlıların yurdudur. Turan indiki Türkmənistan və Qazaxıstanın yerləşdiyi ərazidir”. (Egon Eikstedt, Səh. 282)

Turan ərazisi təkcə Türkistanı əhatə etmirdi, hind arilərdən öncə Hindistan ərazisi də qədim dövrdən etibarən turanlıların məskunlaşdıqları əraziyə daxil idi. Biruni Hind yarımadasının cənubundakı körfəzin Turan dənizi adlandığını yazır. (А. Бируни, 1963, Səh. 196)

Bəşəriyyəti antropoloji cəhətdən müxtəlif irqlərə bölən bilim adamları bu haqda çoxsaylı nəzəriyyələr irəli sürmüşlər. Bu irqi nəzəriyyələrdə türklərin bu və ya digər irqə mənsubluğu da geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. Bu baxımdan Türklərin Turan və Alp irqinə mənsubluğu haqqındakı nəzəriyyələr ən geniş şöhrət tapmış nəzəriyyələrdir. Onlar bəşər mədəniyyətinin ilk rüşeymlərinin yarandığı Turan ərazisini tərk edib dünyaya yayılan öntürkləri əsasən Alp və Turan irqinə mənsub hesab edirdilər.

Tur və Alp bir çox müəlliflərin qədim tarixi mənbələrə əasalanaraq qeyd etdikləri kimi qədim turanlıların və öntürklərin iki önəmli eponimləri olmuşlar. Tur öntürk turların, Alp isə öntürk alpların ulu əcdadları kimi göstərdikləri qəhrəmanlıqlar bir çox xalqların əfsanə və rəvayətlərində öz əksini tapmışdır. Antropoloq və etnoloqların bir çoxu kökünü öntürk turların təşkil etdiyi Turan irqini dünyanı ilk məskunlaşdıran və ilkin bəşər mədəniyyətinin əsasını qoyan irq kimi dəyərləndirir və dünyanın bir çox xalqlarını öz tərkibində birləşdirən müstəqil irq hesab edirlər.

Fransız tarixçisi Maspero türklərin dünyaya yayılma hadisəsini Erqenekon əfsanəsi ilə əlaqələndirir. Pamir dağlarından şimalda Altay dağlarının arasında sıxışıb qalmış türklər iddia edildiyi kimi Göy Türklərin meydana çıxdığı eramızın I minilliyinin başlarında deyil, e.q. I minilliyin başlanğıcında İlk Dəmir dövründə dəmir dağı əridərək xilas olmuş, onların bir qolu qərbə doğru hərəkət edərək Avropaya yayılmışlar. Metalın və təmiz filizlərin yer səthi ilə eyni səviyyədə olduğu Altay dağlarında tezliklə mədənçilik və zərgərlik sənətini mənimsəyən turanlılar bu sənətlərin Xaldeydə (Sumerdə) əsasını qoydular. Turanlı türklərin digər bir qolu isə güneyə doğru hərəkət edərək Baktriya çöllərində qərar tutmuş, sonra Hindiquş dağ silsiləsini aşaraq öncə İran yaylasının doğu ucqarında yerləşdilər, onların böyük kütləsi isə qərbə doğru hərəkət edib sonradan Midiya adlanan İran yaylasının batı hissəsində məskunlaşdılar. Bir neçə turanlı türk tayfası isə daha qərbə gedərək Kiçik Asiya yolunu tutmuş, Atropatenada və Armeniyada məskunlaşmışdılar. Turanlıların bir qolu daha cənuba doğru gedərək Susiananın düzənliklərində, Fərat və Dəclənin sahillərində məskunlaşmışdılar. (Caston Maspero, 1876, Səh. 135)

Çaylarda suyun azalması əkinçiliyin, çöllərdə rütubətin azalması və otlaqların quruması isə heyvandarlığın inkişafına böyük zərbə vururdu. Bir neçə yüz ildən bir təkrar olunaraq tsiklik xarakter daşıyan bu iqlim dəyişikliyi hadisəsi Mərkəzi Asiyanın turanlı öntürk super etnosunun zaman-zaman öz yurdlarını tərk edərək daha əlverişli həyat məkanı axtarışına sövq edən köçlərinə səbəb olmuşdur. (Л. Гумилев, Баку, 1990, Səh. 23,85)

Lakin turanlı öntürk xalqlarının bu köçləri köçərilik həyat tərzinin davamı deyil, iqlim dəyişikliyi və digər səbəblər üzündən məskunlaşdıqları ərazini kütləvi şəkildə tərk etmə məcburuyyəti üzündən baş verən köçmənlik xarakteri daşıyırdı.

Avropanın XVIII–XIX əsr tarixçiləri, linqvistləri, arxeoloq və antropoloqlar tarixdən öncəki dövrdə qədim insan məskəni olan, coğrafi baxımdan Cənubi Sibiri və Uralı əhatə edən ərazini və Orta Asiyanı Turan adlandırırlar.

Beləliklə, istər müasir dövrün genetik və arxeoloji araşdırmaları, istərsə də XVIII–XIX əsr və daha sonrakı dövrün assuroloqlarının və tarixçilərinin qədim mixi yazı mətnlərinə əsaslanaraq gəldikləri elmi araşdırmaların nəticəsinə görə onların özlərinin də ifadə etdikləri kimi Cənibi Sibirdə ilkin və Orta Asiyada isə yeni olmaqla bəşər mədəniyyətin təşəkkül tapdığı Turan adlı iki areal mövcud olmuşdur.

Türkmənistanda 1904-cü ildə italyan mənşəli Amerika arxeoloqu R.Pumpelli tərəfindən aşkar edilən e.q. X–IX minilliklərə aid Anau şəhər mədəniyyəti bilim adamları tərəfindən dünyanın ən qədim mədəniyyəti hesab olunmuş və bünövrəsinin turanlı öntürklər tərəfindən qoyulduğu tarixi dəlillərlə sübut olunmuşdur. Pumpelli e.q. VI minillikdə Anau sakinlərinin bir qisminin özləri ilə əhliləşdirdikləri heyvan növləri, taxıl, darı və s. nümunələr götürərək doğu istiqamətinə hərəkət etdiklərini və İkiçayarasında Sumer və Afrikada Misir mədəniyyətinin təməlini qoyduqlarını elmi dəlillərlə əsaslandırmışdır.

Türkmənistanın paytaxtı Aşqabad yaxınlığındakı Anauda aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı aşkara çıxarılan və 9000 il öncəyə aid olan qədim mədəniyyət Sibirin güneyində təşəkkül tapan öntürk etnosunun güneyə doğru hərəkət edərək burda ilkin qədim mədəniyyətin əsasını qoyduqları haqqındakı bir sıra tezisləri təsdiq etməkdədir.

Klyosovun və digər genetika uzmanların genetik araşdırmaları və müasir arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində əldə edilən elmi dəlillər yüz il öncə Avropa linqvistlərinin, tarixçilərinin və etnoloqlarının Turanlı Ön Türklərin ilkin vətənləri və onların mərhələlərlə yer üzünə yayılaraq müxtəlif ərazilərdə bəşəriyyətin ilkin mədəniyyət mərkəzlərinin meydana gətirdikləri haqqındakı fikirlərini təsdiq etməkdədir.

A.Klyosovun genetik araşdırmalarına görə buz dövrünün sona çatması ilə Ural-Altay bölgəsindən ayrılaraq güneydoğu istiqamətində hərəkət edən öntürklər Orta Asiyada e.q. 9000-8000-ci illərə aid Türkmənistandakı Anau mədəniyyətini və e.q. 5500-3000-ci illəri əhatə edən Özbəkistandakı Kelteminar mədəniyyətini meydana gətirmişlər.

Yuxarıdakı şərhlərdən də göründüyü kimi Ön türklər bir etnos kimi təşəkkül tapdıqları və tarixçilərin 1-ci Turan adlandırdıqları Cənubi Sibirdən tarixin sonrakı dönəmlərində güneyə doğru Aral dənizi, Amudərya və Sırdərya çaylarının iqlimi daha əlverişli və yaşayış üçün daha münasib vadilərinə yayılaraq burda ilkin bəşər mədəniyyətinin rüşüymlərini yaratmış, ilkin şəhər mədəniyyətinin, əkinçiliyin əsasını qoymuş və heyvanların əhliləşdirilməsinə nail olmuşlar.

Mərkəzi Asiyanın bu əzəmətli Turan ölkəsinin sakinləri sonradan malik olduqları mədəniyyət ünsürlərini, əkinçilik vərdişlərini, heyvan bəsləmə və metalçılıq səriştəsini özləri ilə köçlərə məruz qalaraq məskunlaşdıqları yeni ərazilərə daşıyaraq orda yeni mədəniyyətlərin təşəkkül tapmasına səbəb olmuşlar.

Bəşəriyyətin indiyə qədər aşkar edilmiş ən qədim şəhər mədəniyyəti tarixi Turan ərazisi olan Türkmənistanda 1904-08-ci illərdə Amerikanın Nyu Hempşir Universitetindən İtalyan mənşəli arxeoloq R.Pumpelli tərəfindən araşdırılaraq öyrənilmiş Aşqabadın 8 km. Anau ərazisindəki şəhər mədəniyyətidir. Anau adını fars dilində Abe-nav (Yeni su) və ya “yeni yer” kimi izah edib onun kökünü iranlılara bağlamağa çalışsalar da, bu yaşayış məskəninin adı qədim zamanlardan türkcə Ana öy (ana ev) şəklində mövcud olmuşdur. Anau Türkmənistanın güneyində mövcud olmuş ən böyük qədim iqtisadiyyat, mədəniyyət və ticarət mərkəzi olaraq şəhərin və onun ətrafında məskunlaşmış əhali tərəfindən “Ana ev” adlandırılmışdır.

Pumpellinin irəli sürdüyü “Oasis teori”, yəni “Vadi nəzəriyyəsi”nə görə tarix öncəsi ilk uyqarlıqlar məhz münbit torpaqların, rütubətin və bol suyun mövcud olduğu böyük çayların vadilərində yaranmışdır.

Avropanın və Asiyanın quzey ərazilərini əhatə edən buz qatlarının əriməsi nəticəsində əmələ gələn sel suları böyük çaylar şəklində guneyə doğru axaraq Batıda Mesopotamiya adlanan Zaqros dağları ilə Aralıq dənizi arası ərziləri, doğuda isə Turan ovalığı adlanan əraziləri öz suları ilə doyuraraq yüz illər ərzində davam edən proses nəticəsində bol rütubətə malik əkinçilik üçün əlverişli bərəkətli-münbit torpaqlara çevrilməsinə şərait yaratmışdılar. Nəticədə tarix öncəsi adlanan çağda bir-birindən uzaq məsafədə yerləşən bu iki ərazi bəşər uyqarlığının iki önəmli mərkəzlərinə çevrilmişlər. Lakin mövcud əlverişli şərait ilkin uyqarlığın ilk öncə Amudərya və Sırdərya çaylarının vadilərində yerləşən Turan vadisində yaranmasına səbəb olmuşdur.

Anau və onun ətrafında yerləşən qədim arxeoloji mədəniyyətlər də, məhz Amudərya və Sırdərya kimi nəhəng çayların suvardığı geniş vadiləri əhatə edən Turan ovalığında yerləşirdi.

R.Pumpelli Anau arxeoloji mədəniyyətinin tarixi ilə əlaqədar yazırdı: “Anau qazıntılarında aşkar etdiyimiz mədəni qatlar insan tarixinin 10 min il öncəki dövrünü əhatə edirdi. Anau vadisi coğrafi landşaft baxımından 10 min il ərzində sabit qalmışdı və xarabaların yerləşdiyi ətrafdakı torpaqlarda da əkinçilik fəaliyyəti davam edirdi“. (Pumpelly R., 1908, Səh. 320)

Pumpellinin nəzəriyyəsinə görə bəşəriyyətin ilkin mədəniyyətinin beşiyi Turandır. Bəşər mədəniyyətinin ilk rüşeymi məhz Amudərya və Sırdərya vadilərində yerləşən Turan ovalığında yaranmış və bu mədəniyyətin daşıyıcıları olan ilk mədəni insanlar çeşidli səbəblər üzündən öz yerlərini tərk edərək müxtəlif ərazilərdə məskunlaşmış, onların bir qolu da Mesopotamiyaya gedərək orda yerləşmiş və burda möhtəşəm Sumer mədəniyyətinin əsasını qoymuşlar.

Əkinçiliyin, sənətkarlığın və heyvanların əhliləşdirilməsinin əsası Anauda qoyulararaq inkişaf etdirildiyi bir dövrdə yer kürəsinin digər ərazilərində insanlar hələ ibtidai ovçuluq və yığıcılığın hakim olduğu ibtidai icma qruluşu dövrünü yaşamaqda davam edirdilər. Turan ovalığında aşkar edilmiş qədim arxeoloji mədəniyyət təkcə Anau ilə məhdudlaşmır, 2000-ci ilin başlanğıcında Amerika arxeoloqları Pensilvaniyanın arxeologiya və antropologiya muzeyinin professoru Frederik Hibertin rəhbərliyi altında və Rus arxeoloqlarının birgə fəaliyyəti nəticəsində Anauda və Türkistanın çeşidli bölgələrində, o cümlədən Türkmənistanın və Özbəkistanın müxtəlif ərazilərində Anau mədəniyyətinin davamı olan və e.q. 6000-4000-cü minilliklərə aid bir çox qədim yaşayış məskənləri aşkar edilmişdir. Arxeoloqlar Anauda üzərində yazı işarələri olan və təxminən e.q. 2300-ci ilə aid olan olan çox dəyərli bir möhür aşkar etmişlər.

Lakin həmin yazı nə Mesopotamiya, nə Misir və Çin yazılarına bənzəməməkdədir. Burdan belə bir nəticə hasil olur ki, Anauda yüksək inkişafa malik müstəqil bir uyqarlıq mövcud olmuşdur.

Pumpelli Anauda aşkar edilən müxtəlif dövrlərə aid at qalıqlarına əsasən atın məhz Anauda və ya onun ətrafındakı ərazidə əhliləşdirildiyi fikrini irəli sürmüşdür. Anauda tapılan möhürün üzərində Sumer ərazisindəki kimi Öküz başını təsvir edən üçbucağın üzərində iki qısa xətli idioqram əks olunmuşdur. Anau əhalisinin istifadə etdikləri əkinçilik və heyvandarlıq forması Mesopotamiyada olanla eyniyyət təşkil edirdi. Saxsı qabların forması və üzərindəki naxışlar da Sumer mədəniyyətinə xas xüsusiyyətlərə malik idi. Bütün bunlar Anau şəhər dövləti ilə Sumer arasında sıx bağlılığın mövcudluğunu sübut edirdi. Anaunun sakinləri Sumerdə olduğu kimi çayların istiqamətini dəyişdirərək mürəkkəb suvarma kanalları şəbəkəsi yaratmaqla əkinçilik mədəniyyətinin yüksək inkişafına nail olmuşdular.

Divarlarının uzunluğu 92 metrdən 152 metrə qədər olan bir-birindən yüz metr aralı çoxsaylı monumental binalarda yüzlərlə insanın yerləşə biləcəyi çoxsaylı otaqlar mövcud olmuşdur. Anau bütövlükdə böyük bir şəhər kompleksindən ibarət idi.

Pumpellinin gəldiyi nəticəyə görə Anau tayfalarının bir qismi quraqlıq səbəbi ilə batıya doğru köçləri zamanı əkinçiliklə məşğul olanlarla birlikdə əhliləşdirdikləri heyvan növlərini, o cümlədən öküzü e.q. 6000 mininci ildə Ön Asiyaya ordan Misirə və Afrikaya, Qafqaz üzərindən isə Avropaya apararaq orda yayılmışdır. O Çin xronologiyasına əsaslanaraq Anauluların Hindistana və Doğu Asiyaya e.q 3468-ci ildə köçlərə məruz qaldıqlarını yazır. (Pumpelly, 1908, Səh. 440)

Atın məhz Turandakı Anauda əhliləşdirilməsi və dünyanın digər bolgələrinə burdan yayılması Mesopotamiyadakı mixi yazı mətnlərində də işarələr var. Bu mətnlərdə at “şərqdən gələn heyvan” adlandırılır. Turanın bəşər uyqarlığının mərkəzi olduğu və bəşər tarixində oynadığı önəmli rol böyük bilim adamları tərəfindən elmi dəlillərlə sübut olunmuşdur.

Əbülfəz Elçibəy də türklərin ana yurdu Turanın bəşər tarixində oynadığı möhtəşəm rolu dəyərləndirərək yazır: “Çağdaş tarixçilik hərtərəfli araşdırmalardan sonra belə bir sonuca gəlmişdir ki, ən qədim mədəni insan məskəni Ceyhun və Seyhun (Amudərya və Sırdərya çaylarının hövzəsi), Aral gölünün ətrafı və Turan ovalığı olmuşdur. Dünyada mədəniyyət ilk dəfə burada mərkəzləşmişdir. Buna görə də bir vaxtlar “Tarix Sumerdən başlayır” dediyimiz halda, indi “Tarix Turandan başlayır” deməyi tarix elmi bizdən tələb edir.”(Ebülfez Elçibey, 1998, Səh. 16)

Görkəmli türk bilim adamı Yusif Ziya Özər dövrünün arxeoloji, linqvistik və etnoloji dəlillərinə əsaslanaraq Mərkəzi Asiyanın bəşər mədəniyyətinin ilk beşiyi olduğu haqqında tezis irəli sürmüşdür. Anauda, Honanda və Kansuda aşkar edilən arxeoloji abidələrin tədqiqi göstərir ki, neolit dövrünün daş mədəniyyəti Sibirdə və Orta Asiyada meydana çıxmış və inkişaf nəticəsində metal mədəniyyətinə çevrilərək bütün dünyaya yayılmışdır. (Yusif Ziya Özer, 1932, Səh. 6)

V.Koppers də Anauda bol-bol aşkar olunan at qalıqlarına görə bu mədəniyyətin türklərə məxsus ola biləcəyi qənaətinə gəlmişdir. V.Koppers vətənləri Mərkəzi Asiyada olan öntürklərin atın ilk əhliləşdirilənlər və bununla əlaqədar olaraq atlı çoban mədəniyyətinin yaradılcıları olduqlarını yazır.

O köçəri heyvan bəsləmə mədəniyyətinin əsasının İç Asiyada proto türklər tərəfindən qoyulduğunun gerçək fikrir kimi müdafiə edir. IV minilliyin sonlarına doğru İran yaylasında yaşayıb bilavasitə Elamla yaxın münasibətdə olan və atdan istifadə edən tayfaların türk olduqları yəqindir. Onun fikrinə görə Hind-Avropalılar iddia edildiyinin əksinə olaraq bu kültürün yaradıcıları deyil, ilk alıcılarıdırlar. Atın ilk əhliləşdirilməsi və bununla əlaqədar atlı çoban mədəniyyətinin yaradılması da Türklərə bağlanmaqdadır. Ata və ümumən çoban mədəniyyətinin əsas ünsürlərinə sahib olmağı Hind-Avropalılar qədim türklərə borcludurlar. (Koppers W., Türklər C. I, 2002, Səh. 468)

Z.V.Toqan Anau mədəniyyəti haqqında yazır ki: “Bura o dövrdəki Ön Asiyanın Sumer və Sus, güney Asiyada Hindistanın Sind çayı hövzəsindəki Mahonco-Daro və Xarappa, Uzaq Şərqdə Çinin Yuanq-şao və Mancuriyada mövcud olmuş mədəniyyətlər üçün ilk başlanğıc, mərkəz və ocaq rolunu oynamışdır”. (Z.V.Togan, 1981, Səh. 7)

Anaunun ətrafındakı ərazilərdə ən qədim zamanlardan etibarən əkinçiliklə məşğul olunmuşdur. Qazıntılar zamanı şəhərdəki mədəni təbəqələrdən müxtəlif əkinçilik məhsulları və alətləri aşkar edilmiçdir. Anauda aşkar edilmiş eradan qabaq 5000-ci ilə aid ən qədim buğda və digər taxıl məhsulları bu şəhərdəki “Ağ buğda” muzeyində saxlanmaqdadır. Bu tapıntılar Anau və ətraf ərazilərdə heyvandarlıq, əkinçilik və sənətkarlıqdan ibarət bir-birini tamamlayan vahid təsərrüfat sisteminin mövcudluğunu sübut edir.

Türkistanın müxtəlif ərazilərində tarixi ardıcıllıq baxımdan bir-birini əvəz edən digər qədim arxeoloji mədəniyyətlər də aşkar edilmişdir. Anauda üzərində mixi yazını xatırladan işarələr olan möhür üzük və üzərində öküz, digər heyvanlar və tanrı təsvirləri olan üzüklər aşkar edilmişdir.

Anau daxil omaqla qədim Turan ərazisində mövcud olan Kelteminar, Namazqa, Botay, Ceyhun və s. arxeoloji mədəniyyətlərini Avropa alimləri ümumi adla Okus uyqarlığı adlandırırlar.

Pumpelli Turan dövlətinin paytaxtı hesab olunan Səmərqənd şəhəri yaxınlığındakı qədim Əfrasiyab şəhəri qalıqlarında da qazıntı işləri aparmışdır. O araşdırmalar nəticəsində belə nəticəyə gəlmişdir ki, çox qədim dövrə aid olan bu şəhərin əsası iddia edildiyi kimi Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən deyil, tarixi ənənəyə uyğun olaraq məhz Əfrasiyabın özü tərəfindən qoyulmuşdur. (Pumpelly, Səh. 320)

Anauda arxeoloji mədəniyyətinin türklərin tarixi üçün ən böyük əhəmiyyəti orda aşkar edilən qafa taslarının monqoloid irqə aid olmadığıdır. Bu kəllə sümükləri türklərin ən mühüm antropoloji özəlliklərini təşkil edən dolixokefal və Aralıq dənizi tipidir. Ön Asiyada aşkar edilən qədim insanlara məxsus qafa tasları da yumrubaş braxikefal samilərdən fərqli olaraq dolixokefaldırlar. (Pumpelly, Səh. 446)

Anauda aşkar edilən 10000-9000 il öncəyə aid yüksək inkişafa malik şəhər və əkinçilik arxeoloji mədəniyyətinin aşkar edilməsi bəşər mədəniyyətinin əsasının Turanda qoyulduğu haqqında XVIII–XIX əsr və daha sonrakı dövrdə Rauilson, Oppert, Hinks, Hommel, Q.Maspero, E.Aykşadt, C.Ferqusson və digər böyük assuroloq və tarixçilərin tezislərini təsdiq etməkdədir. Turan adı skeptik düşüncə sahibi bəzi bilim adamlarının guman etdiyi kimi yalnız əfsanələr şəklində tarixin yaddaşına həkk olunmuş xəyal məhsulu deyil. Tarixi toponimlər həmin ərazidə yaşamış xalqların tarixi yaddaşının silinməz izlərini daşımaqdadır. Turan adı bu gün də Turan ölkəsinin qədim sakinlərinin varisləri olan Türküstanın müasir türklərdən ibarət əhalisi tərəfindən Turan ovalığı adı ilə mövcuddur və ümumdünya coğrafi xəritələrində bu adla tanınmaqdadır.

Anau arxeoloji mədəniyyəti turanlı öntürklərin yalnız köçəri vəhşi tayfalardan ibarət olduğu haqqında formalaşmış qərəzli təəsəvvürləri alt üst etdiyindən sovet dövründə aparılan arxeoloji araşdırmalara və müasir dövrdə qərb bilim adamlarının apardıqları araşdırılmalara əsaslanaraq bu arxeoloji mədəniyyətin tarixini daha gec dövrlərə aid etməyə təşəbbüslər göstərilir, onun gerçək tarixini saxtalaşdırmağa çalışırlar. Lakin Pumpellinin bu arxeoloji mədəniyyətin 10-cu və 9-cu minilliyə aid olduğu haqqındakı təkzibedilməz faktlara söykənərək gəldiyi sonuc bir çox bilim adamları tərəfindən təsdiq olunmaqdadır.

Anau mədəniyyəti arilərin tarix səhnəsinə qədəm qoymalarından çox öncəki dövrə aid olub hər hansı bir ari izi daşımadığından avropasentrizm nəzəriyyəsini rəhbər tutan müasir tarixçilər öz əsərlərində bu arxeoloji mədəniyyətə istinad etməkdən və onu xatırlamaqdan qaçınaraq diqqətdən kənarda tuturlar.

Hindistan sanskrit ədəbiyyatının araşdırıcısı Alman bilim adamı Herman Brunhofer e.q. 1500-1200-ci illərə aid edilən Hind dastanı Riqvedada Pəncab vilayətini işğal edən və özlərini Naqa/Nahisa adlandıran Turvaşa-Yakşu, Anava, Dahyu, Puru və Şiqnu adlı beş turanlı tayfadan bəhs olunduğunu yazır. Anav tayfasının kralı Krunqa adlanır və bu ad Şahnamədə Kurenq şəklində ifadə olunmuşdur. Brunhofer Kuranq adının Riqvedaların ruhuna uyğun olmadığını yazır, yəni onu hind-ari mənşəli hesab etmir. Anava ilə yanaşı adları çəkilən Turvaşa, Yadu, Dahyu və digər tayfalar da türklərdir. Roma coğrafiyaçısı İsidor Xeraks Anavanın İranın şərqində yerləşdiyini yazır. (Brunnhofer Hermann. 1889, Səh. 31–32)

Bəzi müəlliflər Kuranq adının əslində Turanq olduğunu yazırlar.

Riqvedada bəhs olunan Anavın İranın şərqində yerləşdiyi haqqındakı məlumat Aşqabadın 40 km. yerləşən Anaunun coğrafi mövqeyinə tamamilə uyğundur. Burdan belə bir nəticə çıxır ki, Anau müstəqil bir şəhər dövləti olmuş və digər turanlı boylar olan Turvaşa və Yadu-yakşu boyları ilə ittifaqda öz kralları Kuranqin rəhbərliyi altında Pəncabın işğalında iştirak etmişlər. Anaunun əhalisi də Anav adlı qədim öntürk boyunu təşkil etmişdir ki, onların varisləri bu gün də Türkmənistanda yaşamaqda davam edirlər. Hindistan vedalararında sanskrit ədəbiyyatında Turvaşa türklərin, Çaka isə sakların ümumiləşdirilmiş adlarıdır.

Anav kralının malik olduğu Kuranq titulu Əmir Teymurun da hakimiyyət titulu olmuşdur. Qazax tarixçisi Tursun Sultanov Əmir Teymurun titullarından birinin Quraqan olduğunu və bu fəxri titulu Çingiz xanın nəslindən olan Qazan xanın qızı Saray Mülk xanımla evləndiyi üçün aldığını, Quraqan adının mənasının “Xanın kürəkəni” demək olduğunu yazır. (Cултанов Турсун, 2001, Səh. 97)

Qurxan adının monqol dilindəki qürqen/kürəkən sözündən yarandığı fikrini ilk dəfə rus tarixçisi Vasiliy Qriqoryev 1869-1873-cü illərdə yazdığı “Şərqi Türkistan” adlı əsərində irəli sürmüş və bu tezisi sonrakı müəlliflər kor-koranə təkrar etmişlər. Fikrimizə görə Kuraqan titulunun monqol dili etimologiyası əsasında qürqen/kürəkən kimi izah etmək yanlış yozumdur. Turanda ilkin şəhər mədəniyyətinin, əkinçiliyin və heyvandarlığın əsasını qoymuş Anavların qədim məskəni Türkmənistanın güneyindəki Anau şəhəri və ətraf əraziləridir.

Riqvedadakı Kuraqan/Kurunqan titulu türk dilində orijinal ifadənin transliterasiyasıdır. Mərkəzi Asiyada türklərin məskunlaşdığı ərazilərdə Kuraqan adlı bir çox yer adları mövcud olmuşdur. Şəmsəddin Yəzdinin Əmir Teymura həsr olunmuş əsərində Kuraqan adlı ərazidən bəhs edilir. Fikrimizə görə Teymurun Qurakan titulu türklərin Qurxan hakimiyyət titulunun fonetik şəklidir.

Əmir Teymurun titullarından biri də Qur əmir olmuşdur. Qur titulu qədim mənşəyə malik olub, sumerli öntürklərə bağlıdır. Sumer dilində Qur sözünün anlamı “böyük, möhtəşəm, əzəmətli” anlamları daşıyır. (Halloran J., 1999, Səh. 41)

Qur sözü sumer dilində olduğu kimi türk dilində də “mötəbər, ləyaqətli, yüksək mövqeyə malik” mənası ifadə edir. Qurkan titulunun ikinci tərkib hissəsi “kan” türk dillərində yüksək mövqeyə malik şəxslərin adının sonuna əlavə olunur və “Xan” tituldur. Qurxan adının mənası “mötəbər, ləyaqətli xan” deməkdir.

Anaulu boylar müasir dövrdə Türkmənistanda türkmənlərin çox qədim köklərə malik özəl etnik qrupunu təşkil edir. Anaulular digər türkmən boylarından fərqli olaraq özlərini Türkmənistanın güneyində qədim Anau şəhəri və ətrafında məskunlaşmış ən qədim sakinlər hesab edirlər. Anaulular öz etnoqrafik xüsusiyyətlərinə görə bir çox cəhətdən digər türkmən boylarından fərqlənirlər. Onlar bölgədə əkinçiliklə məşğul olan ən qədim sakinlərdir. Anaulular digər türkmən boylarından fərqli olaraq heç zaman çadır-yurtlarda yaşamamışlar, onların yaşayış məskənləri palçıq kərpicdən tikilmiş evlər olmuşdur. Sonradan Anau ərazisinə gəlib yerləşmiş köçəri təkə-türkmənlərin təzyiqi ilə anauluların bir qismi öz yerlərini tərk etmək məcburiyyətində qalmışlar. (Джикиев А., 1977)

Turan yaylasındakı qədim arxeoloji mədəniyyətlər təkcə Anau və Türkmənistanla məhdudlaşmır. E.q. VI minillikdə bəşəriyyətin böyük hissəsi yığıcılıq və ovçuluqla məşğul olub ibtidai həyat sürməkdə olduqları zaman, Türkmənistandakı Ceytun arxeoloji mədəniyyətinə mənsub olan insanlar arpa və buğda becərir, suni suvarma sistemi yaradaraq yüksək əkinçilik mədəniyyətini inkişaf etdirir, qoyun və keçini əhliləşdirərək evcil heyvandarlıqla məşğul olurdular. Ceytunda 200 nəfərin yaşaya biləcəyi 30 böyük ev aşkar edilmişdir. Sami və hind avropalıların tarix səhnəsinə qədəm qoymasından min illər öncə turanlı öntürklərin şəhər tipli məskənlər salaraq, sənətkarlığın, əkinçiliyin və heyvandarlığın timsalında uyqarlığın yüksək inkişafına nail olmaları faktı “avropasentrizm” ideologiyası mərəzinə düçar olmuş qərbin və o cümlədən rusiyanın elm dairələrinin ciddi narahatlığına və qeyri ciddi, elmi gerçəkliyi əks etdirməyən tezislərin irəli sürülməsinə səbəb olmuşdur.

Anau ilə yanaşı Türkmənistanda aşkar edilmış e.q. VI minilliyə aid Ceytun, VII minilliyə aid Cəbəl, Böyük Balxan, Dam-dam Çeşmə kimi qədim arxeoloji mədəniyyətlər yüksək inkişaf etmiş əkinçilik mədəniyyətlərinə malik olub qoyun, keçi kimi ev heyvanları bəsləməklə yanaşı, arpa və buğda taxıl məhsulları yetişdirmək səriştəsinə malik idilər.

Mərkəzi Asiyadakı Turan dövlətinin yaranma tarixini müəyyən etməyə çalışsaq Anauda mövcud olmuş yüksək inkişafa malik şəhər mədəniyyətini istinad nöqtəsi kimi qəbul edə bilərik. Anauda və Türkistanda ona bənzər e.q. 5-ci minilliyə aid Namazqa təpə, Qazaxıstanda e.q. 3-cü minilliyə aid Botay, Özbəkistanda Kelteminar, Əfrasiyab kimi qədim mədəniyyət mərkəzlərinin mövcudluğu Turanda ilkin dövlət təşkilatı rüşeyminin əsasının 8–7 minilliklərdə qoyulduğunu sübut edir.

Anau, Kelteminar, Botay, Namazqa, Ceytun kimi qədim arxeoloji mədəniyyətlərin mövcudluğu sübut edir ki, sumer, elam və digər etnoslara aid insan qruplarının Ön Asiyadan Mərkəzi Asiyaya təkrar miqrasiyalarından öncə Turan regionunda inkişaf etmiş yüksək mədəniyyət mərkəzləri möbcud olmuşdur. Ön Asiya ərazisindən baş verən təkrar köçlər iqlim və digər səbəblər üzündən tənəzzülə uğramış bu mədəniyyətlərin yenidən inkişafına təkan vermişdir.

Mesopotamiya və Elamda bir çox arxeoloji abidələri tədqiq etmiş Almaniyanın görkəmli arxeoloq və tarixçisi E.Herzfeld Oksus uyqarlığı, Amudərya və Sırdərya ovalığında mövcud olmuş arxeoloji mədəniyyətlərin öz yaşına və əhəmiyyətinə görə Şərqdə İnd, qərbdə Fərat və Dəclə vadilərindəki ən qədim uyqarlıqlarla rəqabət apara biləcək önəmə malik olduğunu yazır. (Ernst Herzfeld, 1941, Səh. 96)

Avropanın böyük assuroloq tarixçisi və arxeoloqlarından biri olan Henri Frankfurt Türkistanın Türkmənistan, Özbəkistan, Tacikistan və Əfqanistan daxil olmaqla Xəzər dənizi və Pamir dağları arası geniş ərazilərini əhatə edən bürünc dövrünə aid Okus uyqarlığı adlandırdığı arxeoloji mədəniyyətin tədqiqinə bir neçə əsər həsr etmişdir. E.q. 2300-1500-ci illəri əhatə edən bu mədəniyyət dövründə Okus (Amudərya) çayı hövzəsinin cənubunda dağ ətəyi əraziləri və vadilərdə məskunlaşan sakinlər heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğul olaraq suni suvarma şəbəkəsi yaratmışdılar.

H.Frankfurt arxeoloji dəlillərə əsaslanaraq rus tarixçi arxeoloqlarının hind-ari mənşəli hesab etdikləri Andronovo çöl mədəniyyəti mənsublarının Okus mədəniyyətinin də yaradıcıları olduqları tezislərini yanlış hesab edir. O, Okus mədəniyyətinin mənşəi haqqında çöl hipotezinin linqvistik və digər dəlillərə əsasən ural-altay qrupuna bağlamağın daha inandırıcı və doğru olduğu fikrini irəli sürür. (H. Frankfurt, 2005)

Orta Asiyada aşkar edilən ən qədim arxeoloji mədəniyyətlərdən biri də Qazaxıstan çöllərinin mərkəzində “Üç çayarası” adlanan Tobol, İrtış və İşim çaylarının bir-biri ilə ən yaxın məsafə təşkil edən vadilərində 1980-ci ildə aşkar edilmiş, e.q. 3500-ci ilə aid Botay arxeoloji mədəniyyətidir. Botayda atın əhliləşdirilməsi, bəslənməsi və təsərrüfat məqsədilə istifadə edilməsinin ən qədim mərkəzlərindən biri olduğu müəyyən edilmişdir. Arxeoloji araşdırma nəticəsində Botayda və onun ətrafındakı digər arxeoloji mədəniyyətlərdə 5500 il öncə insanlar tərəfindən at südündən qida kimi istifadə olunduğu sübut olunmuşdur.

Fikrimizə görə Avropa bilim adamlarının Okus uyqarlığı adlandırdıqları və Orta Asiyanı əhatə edən arxeoloji mədəniyyətin Turan uyqarlığı adlandırılması daha doğru olar.

E.q. 3-cü minillikdən isə atın ilk olaraq əhliləşdirildiyi Qazaxıstanın Botay mədəniyyəti insanlarının güneyə köçləri və Okus mədəniyyəti insanları ilə qarışması tendensiyası müəyyən olunmuşdur. Genetik araşdırmalara görə R1b haploqrupunun daşıyıcıları olan öntürklər 5700–5100 il öncə Qazaxıstanda Botay arxeoloji mədəniyyətinin əsasını qoymuşlar. Son arxeoloji məlumatlara görə at 5500 il öncə ilk olaraq Qazaxıstanda əhliləşdirilmişdir. (Клесов А., Основная загадка, Səh. 40–41)

Rus genetiklərinin də iştirak etdiyi Beynəlxalq genetika mütəxəssislər qrupunun apardığı tədqiqatlar Qazaxıstanın e.q. 3700-3100-ci illərə aid edilən Botay mədəniyyəti mənsubları ilə hind-avropalı mənşəyə malik hesab edilən Yamnaya mədəniyyəti mənsubları arasında hər hansı bir genetik qohumluq əlaqəsi müəyyən edə bilməmişdir. Qazaxıstanda və Qırğızıstanda aşkar edilmiş insan qalıqlarının DNA testi onların Yamnaya deyil, Botay mədəniyyətinin yaradıcıları insanlara mənsub olduqlarını sübut etmişdir. Atın məhz Yamnaya mədəniyyəti insanları tərəfindən əhliləşdirilməsi iddiaları onlardan yüz illərlə öncə Botay arxeoloji mədəniyyətində əhliləşdirilmiş at qalıqlarının aşkar edilməsi ilə təkzib olunmuşdur. Beləliklə, əhliləşdirilmiş atın hind-avropa mənşəli Yamnaya mədəniyyəti mənsubları tərəfindən bütün dünyaya və o cümlədən Avrasiyaya yayıldığı haqqındakı iddialar əsassız iddiadır. (Peter de B. Damgaard, Jour, Science 29 juni 2018, vol. 360)

Genetik və arxeoloji tədqiqatlar sübut edir ki, Okus uyqarlığının əkinçi əhalisi IV–III minilliyin mis dövründə Güney Asiya və İran yaylasında əkinçi əhali təbəqəsinin yaranmasında əsas rol oynamış və Turan bu bölgəyə əhali miqrasiyasının əsas mənbəyini təşkil etmişdir. Bürünc dövründə Anadoludan şərq istiqamətində hərəkət edib Orta Asiyaya gələn əkinçi əhali qrupu burdakı Okus uyqarlığı insanları ilə qaynayıb qarışaraq mədəniyyətin yeni bir inkişafına təkan vermişdir. (V. Narasimhan, Jour, Science, Vol. 365, 2019)

Türkistanda Anau mədəniyyətinin davamı kimi dəyərləndirilən, Özbəkistanın Qaraqalpaq bölgəsində Aral dənizi ətrafında 1939-ci ildə məhşur rus-sovet arxeoloqu və tarixçisi S.P.Tolstov tərəfindən aşkar edilmiş, e.q. VI–III minilliklərə aid Neolit dövrünün Kelteminar mədəniyyətidir. Kelteminar mədəniyyətini sovet dövründə inadcıllıqla türklərə deyil, fin-uqorlara aid etməyə cəhd göstərirdilər. Lakin müasir dövrdəki linqvistik və genetik araşdırmalar fin-uqorların tarix səhnəsinə çox gec dövrlərdə qədəm qoyduqlarını və onların bu mədəniyyətlə hər hansı bir əlaqələrini olmadığı təkzib edilməz elmi dəlillərlə sübut olunmuşdur. Keltenminardakı oturaq əhali balıqçılıqla və ovçuluqla məşğul olurdular. Kelteminarın sakinləri 100–130 nəfər insanın yerləşə bildiyi böyük icma evlərində yaşayırdılar. VI minilliyə aid Kelteminar mədəniyyətinin aşkar edilməsi Orta Asiyanın hind-iranlıların ilkin vətəni olması haqqındakı əsassız iddiaları puça çıxarmış oldu. (С.П. Толстов, 1962)

İngiltərədə nəşr olunan “Turanlıların və Pan-Turanizmin soraq kitabı” əsərində Turan coğrafiyasının sərhədləri müəyyən edilərək yazılmışdır ki, qədim Turan Mərkəzi Asiyanı, yəni İranın şimalından Əfqanistana qədər, ordan Aral dənizinə və şərqdə Çin Türkistanının da daxil olduğu ərazini əhatə edirdi. Ural-altay dil ailəsinə mənsub etnik birliklər içərisində yalnız türklər qədim Turanda yaşamaqda davam edərək qədim turanlıların bölgədə yeganə varisləri kimi mövcuddurlar. Həmin kitabda yazıldığına görə turanlılar Aralıq dənizinin şərqindən Yapon dənizinə və Şimal Buzlu okenın sahillərinə qədər olan Asiyadakı geniş ərazidə məskunlaşmışlar. Turanlıların iki əsas qolu Avropaya köç etdi, onların bir qolu şimala və qərbə doğru Baltik dənizi və Atlantik okean tərəflərində, cənubda isə Budapeştə tərəf hərəkər edərək bu ərazilərdə yerləşdilər, digər qolu isə cənub-şərqə doğru gedərək Balkanların böyük hissəsində məskunlaşdılar. (A Manual oft he Turanians and Pan-Turanianism, 1920, Səh. 13,14)

Tarım hövzəsi və Asiyanın yüksək ovalıqları qədimlərdə olduğu kimi bu gün də turanlıların yurdudur. (Egon Eikstedt, 1934, Səh. 278)

Qədim Turan indiki Türkmənistan və Qazaxıstanın yerləşdiyi ərazini, yəni Mərkəzi Asiyanı, İranın şimalından Əfqanistana, ordan Aral dənizinə və şərqdə Çin Türkistanının da daxil olduğu ərazini əhatə edirdi. (A Manual of the Turanians and Panturanism, London, 1920, Səh. 13)

Tarixi qaynaqlardan da məlum olduğu kimi türklərin ulu əcadadı Tur eyni zamanda Turan dövlətinin yaradıcısı olmuşdur. Tur ulu əcdad-eponim olaraq öz adını türk ulusunun yaradıcı etnosu olan turlara vermişdir. Turların hakim etnos kimi Turan dövlətinin hakimiyyət sülaləsini təşkil etmələri haqqındakı məlumatlar kökünü Sumer və Ön Asiyanın digər qədim xalqlarının miflərinin təşkil etdiyi Avesta və digər irandilli qaynaqlarda da, öz əksini tapmışdır.

Turan adlandırılan böyük türk xaqanlığına bir zamanlar İran dastanında Əfrasiyab, ümumi Türk dastanlarında Alp Ər Tonqa və “Oğuznamə” dastanında Oğuz xaqan adlandırılan ulu hökmdar başçılıq edirdi. Yəni Böyük Turan dövləti dedikdə ilk ağla gələn Mərkəzi Asiyada bu adla mövcud olan və bir çox mənbələrdə haqqında bəhs olunan, iran qaynaqlarında Əfrasiyab, türklər tərəfindən isə Alp Ər Tonqa adlandırılan hökmdarın hakimiyyət sürdüyü dövlətdir.

Tarixi mənbələrdə və Avesta rəvayətlərində arilərin ölkəsi kimi təqdim olunan Aryaşayana və onun tərkibində olan Dranqiananın turların tayfasına mənsub olan Turan padşahı Franqrasyan, yəni Əfrasiyab tərəfindən zəbt olunaraq onun ərazisinə daxil olduğunu yazılır. (И.М.Дьяконов, 1971, Səh. 142–143)

Dranqiana Turan adının Avestada təhrif olunmuş şəklidir və Turanın güneydə yerləşən bu ərazisi iranlı arilər tərəfindən işğal olunduğu zaman Turan padşahı Əfrasiyab hücum edərək oranı yenidən öz hakimiyyəti altına almışdır.

Riqvedada Turvaşa, Yada, Anav və Dahyu kimi turanlı öntürk tayfalarının Pəncabı işğal etmək istəyən hind-ari tayfalarına qarşı mübarizəsindən bəhs olunur. Burda adı keçən Dahyu Arsaqilərin mənsub olduqları daha boyu olduğuna heç bir şübhə yeri qoymur.

Türk xalqlarının böyük mütəfəkkiri Mahmud Kaşğarlı türklərin vətəni olan Turanın bir cahan dövləti olduğunu dilə gətirərək yazırdı: “Tanrının inayəti ilə günəş Türk bürclərində doğdu və göylərin bütün dairələri onların mülkləri üzərində döndü. Tanrı onlara Türk adını verdi və onları yer üzünə hakim qıldı. Dövrümüzün xaqanlarını onlardan çıxardı, dünya millətlərinin idarə cilovunu onların əlinə tapşırdı, onları hamıdan üstün elədi, onları haqq üzrə qüvvətləndirdi”. (Mahmud Kaşğarlı, C. 1, 2006, Səh. 55)

XIV əsr ərəb müəllifi Al Omari Turan tarixindən bəhs edərək yazır ki, Turan xaqanlar ölkəsidir və türklərə məxsusdur, hökmdarları Əfrasiyabdır. Turanın sərhədləri Bəlx çayından başlayıb günəşin doğduğu yerdəki əraziləri də əhatə etməklə Dunay çayına qədər davam edir. Onun quzey sərhədləri isə Qıpçaq xalqının ərazisini, Saklab, Çərkəz, Rus və Macarları və onların şimalında məskunlaşmış çoxsaylı xalqların ərazilərini əhatə edir. Turanın tərkibinə çoxlu dövlətlər, ölkələr, xalqlar və vilayətlər daxildirlər. Al Omari Qızıl Orda dövlətini də Turan dövlətinin davamı adlandırır. (Ибн Фадлаллах Ал Омари, 1884, Səh. 226)

XVI əsr tarixçisi Hafiz Tanış Buxari “Şərəfnameyi Şahi” əsərində yazır ki, püşk atma zamanı Turanın idarəçiliyi Yafəsə verildi. Yafəsin xalqa göstərdiyi ədalət və qayğı sayəsində Turan ən yüksək cənnətə çevrildi. Bu yüksəliş Çinin qısqanclığına səbəb oldu. Turan ləyaqətin, şanın, şərəfin, mərdliyin ən dəyərli keyfiyyətlərin zirvəsinə yüksəldi. (Хафизи Таныш Бухари, 1983, Səh. 47)

Türklər Yafəsi İlcə xan da adlandırırlar. İlcə xandan sonra onun oğlu Dib Yabqu xan hakimiyyət tacına və üzüyünə sahib olaraq təkcə Turanın deyil, bütün dünyanın hökmdarı oldu. O çoxsaylı xalqı, şanlı ordusu və əyanları ilə Kurtaq və Urtaq dağların arasındakı ərazidə məskunlaşmışdır. (Хафизи Таныш Бухари, 1983, Səh. 47, 48)

Tarixin qədim dövrlərində Turan adlı dövlətlərin və ölkələrin mövcudluğuna müasir dövrdə şübhə ilə yanaşılaraq nə qədər inkar edilsə də, tarixi qaynaqlarda və qədim müəlliflərin əsərlərində dünyanın müxtəlif ərazilərində bu adı daşıyan dövlət və ya ölkələrin mövcudluğu haqqında geniş məlumatlar öz əksini tapmışdır.

Hələ arilər qərbdən gələrək İran adlanan coğrafiyanın quzey-doğusunda yerləşmədən öncə Turan dövləti Sibirin güneyini, Qazaxıstan da daxil olmaqla bütün Türkistanı, Əfqanistanı, İran yaylasını və Qafqaz da daxil olmaqla böyük bir ərazini əhatə edirdi. Xəzər dənizi Turanın daxili dənizi hesab olunurdu. Genetik araşdırmalara əsasən turanlı öntürklər bir etnos kimi 16 min il öncə öz ilkin vətənləri olan Sibirin cənubu və Ural dağları arasında təşəkkül tapmışlar. Onlar zaman-zaman burdan müxtəlif istiqamətlərə yayılaraq bəşər tarixinin ilk mədəni insan təbəqəsini meydana gətirmişlər

Genetik araşdırmalar və linqvistik dəlillər nəticəsində məlum olmuşdur ki, 5 min il öncə Avropanı tərk edib Rus çöllərinə geri dönən R1a1 qaploqrupunun daşıyıcıları olan hind-avropa ailəsinə mənsub insanlar bir müddət sonra yenidən müxtəlif istiqamətlərdə hərəkət etmişlər. 3500 il öncə, yəni e.q. 1500-cü illərdə onlar Ural, Cənubi Sibir, Mərkəzi Asiya, İran və Hindistan istiqamətində hərəkət edərək öz dillərini burda yaymışlar. R1a1 qaploqrupunun iranlı arilər adlanan qolunun Cənubi Sibirdən hərəkət edərək Ön Asiyaya gəlib məskunlaşmaları m.ö. 1600-1000-ci illər arasında baş vermişdir. Onlar Qərbi Azərbaycan və Midiya ərazisinə e.q. IX əsrdə Gələrək məskunlaşmışlar. (Клесов А., 2010, Səh. 23)

Öncə Mərkəzi Asiyada, sonra isə Ön Asiyada tarix səhnəsinə qədəm qoymuş yeni irq olan ari iranlıların meydana çıxması turanlı öntürklər və ari irqləri arasında gərgin mübarizənin başlanmasına səbəb olmuşdur. Bəşər tarixinin ilkin irqi olan və dünyanın dörd tərəfinə yayılmış Turan irqi arilərlə mübarizədə malik olduqları əraziləri çox zaman güzəştə getməyə məcbur olurdular. Mərkəzi Asiyada turanlı türklərlə iranlı arilər qarşı qarşıya gəldikləri halda, Ön Asiyada Aralıq dənizi hövzəsi və Mesopotamiyada arilərin meydana çıxması ilə bəşəriyyətin üç böyük irqi turanlılar, arilər və samilər bölgədə ağalıq uğrunda yüz illərlə davam edən qanlı qarşıdurmalar prosesinə cəlb olunmuşdular.

İranlılar qərbə doğru irəlilədikləri zaman Hind okeanı və Xəzər dənizi arasında məskunlaşmış monqoloid irqi ilə qarşılaşdılar. Çoxlu qollara bölünmüş bu tayfalarla qarşıdurmada iranlılar bu yabançı tayfaların təsirinə məruz qalıb onlarla qarışdılar və onların çox ənənələrini mənimsədilər. İranlıların şərqdə və şimalda məskunlaşmış köçəri Turan tayfaları ilə arası heç vaxt kəsilməyən mübarizəsi xatirələrində daima canlı olaraq yaşamışdır.

İranlılar min il yarım ərzində turanlıları ariləşdirməyi başardılar, lakin bu qan qarışığı olmadan mümkün deyildi. Əsilzadə iranlıların elamın əsilzadə qəbilələri ilə necə birləşdiklərini bilirik.

E.q. 650-ci ildən bəri Azərbaycanda və Ardalanda midiyalıların idarəsi altında yaşayan iranlılar sonrakı dövrdə Asiyanın taleyini dəyişməyi bacarmışdır. (Wirth A., 1905, Səh. 48)

Arilər və turanlılar yeni daha əlverişli yerlərdə məskunlaşmaq üçün hər ikisi qərb istiqamətində hərəkət etmişlər. Arilər və turanlılar Yaksart sahillərində Soqdiyada toqquşdular və ilk zamanlar turanlılar üstünlüyə malik idilər. Lakin iranlılar turanlıların işğalından xilas oldular. Avestada Turanın hökmdarı Franqrasyanın adını çəkir və orda mələklərə müraciətlə Franqrasyan üzərində qələbə çalmağa yardım etməsi üçün ona düa edirlər. Fravaşı min başlı düşmən turanlılara qarşıdır. (F.Lenormant, 1887, Səh. 377)

XIV əsr ərəb müəllifi İbn Fadlallah Al Omari “Fərqli ölkələrdəki dövlətlərin vəziyyətinə baxmağın yolları” adlı əsərində Turanlıların iki hissədən ibarət olduğunu yazır. Birinci Mavərənnəhrdəki turanlılar, ikinci isə Xarəzm və Qıpçaqdakı turanlılar. Qıpçaqdakı Turan dövləti eni və uzunu geniş bir ərazini əhatə edən dövlətdir. Orda şəhərlər az olub, geniş çöllərə malikdir. Oranın xalqının sayı hədsiz dərəcədə çoxsaylıdır. Onların Özbək adlı Hökmdarları xalqı idarə etməkdə böyük qayğı göstərmir və arvadı dövləti onunla birlikdə idarə edir. Paytaxtları Turan (İtil) çayının sahilindəki yerləşən Saray şəhəridir. Onların digər şəhəri Xarəzm vilayətinin Qurqənc şəhəridir. Bu Turan hökmdarının qış iqamətgahı Saray şəhəri, yay iqamətgahları isə Urutaq dağlarında yerləşir.

Onun güney sərhədləri İnd və Sind torpaqlarını əhatə edir. Al Omari Turan tarixindən bəhs edərək yazır ki, Turan xaqanlar ölkəsidir və türklərə mənsubdur, hökmdarları Əfrasiyabdır. Turanın sərhədləri Bəlx çayından başlayıb günəşin doğduğu yerdəki əraziləri əhatə edərək Dunay çayına qədər davam edir. Onun quzey sərhədləri isə Qıpçaq xalqının ərazisini, Saklab, Çərkəz, Rus və Macarları və onların şimalında məskunlaşmış çoxsaylı xalqların ərazilərini əhatə edir. Turanın tərkibinə çoxlu dövlətlər, ölkələr, xalqlar və vilayətlər daxildirlər. (Ибн Фадлаллах Ал Омари, 1884, Səh. 226)

Böyük Turan dövləti süquta uğradıqdan sonra onun ərazisində müxtəlif dövrlərdə Turan adı daşıyan bir neçə dövlət mövcud olmuşdur.

Çox qədimlərdən İranın cənubunda böyük Turan dövlətinin əhatə etdiyi ərazidə Bəlucistanda Sakestanla qonşuluqda paytaxtı Quzdar adlanan kiçik Turan mövcud olmuşdur. Bu Turan əyaləti hind-iran arilərinin Mərkəzi Asyaya olan təcavüz və işğalları nəticəsində böyük Turan arealından ayrı düşərək öz varlığını qoruyub saxlamış və yabançı etnosların əhatəsində bir anklava çevrilmişdir.

Kirmanın fars əhalisi bir neçə yüz il öncə Belucistana soxulmuşlar. Onlardan öncəki dövrlərdə isə sakların və yueçilərin təzyiqi ilə Hindistanın brahui tayfası indi Belucistan adlanan Turan ərazisinə gələrək məskunlaşmış və bu günə qədər orda yaşamaqdadırlar. Farslar oranın və eyni zamanda Mekranın əhalisini qədim ənənəyə əsasən Turya və Turan adlandırmışlar. Alman tarixçisi G.Hüzinq yazır ki, qədim zamanlarda İranın şimalında və şərqində turanlı altay tayfaları yaşayırdılar.

Farslar Kirman da daxil olmaqla İran yaylasının qüzey ərazilərini işğal etdikdən sonra Turanın ucqar güney ərazisində yerləşən və ana vətəndən qoparılmış paytaxtı Quzdar olmaqla kiçik Turan dövləti adı ilə bir anklava çevrilmişdir. (Hüsing G., 1916, Səh. 13)

Müasir tədqiqatçılar Belucistandakı Turan dövlətinin yaradıcılarının hind-ari mənşəyinə aid etmələrini elmi dəlillərlə təkzib edirlər. “Belucistandakı qədim Turan dövləti ərazisində yaşayan brauilərin dravid mənşəyə malik olmaları bir çox müəlliflər tərəfindən təkzib olunmaqdadır. Onların Belucistana Mərkəzi hindistandan köçüb yerləşmələrinin islam mədəniyyətinin inkişafı dövründə XIII–XIV əsrlərdə, digər bir versiyaya görə isə Miladın 1000-ci ilində baş verdiyi fikri irəli sürülmüşdür. Onlar bu ərazidə daha öncə məskunlaşmış yerli turanlı əhali ilə qaynayıb qarışmışlar”. (Elfebein J.H. 1987, Səh. 215–233)

Turlar Çingiz xanın dövründə Turə boyu adı ilə Çingiz xanın ata tərəfdən birbaşa əcdadlarıdırlar və turələr “ağ sümük”, yəni aristokrat təbəqəyə mənsubdurlar. Turələr sultan titulu verilməklə digər tayfalar tərəfindən onları idarə etmək üçün dəvət olunurdular. Bu fakt Turan padşahı Əfrasiyabın-Alp Ər Tonqanın soyundan olan Turələrin (Turların) hakimiyyət sülaləsi olduqları haqqında türklərin qan yaddaşında mühafizə olunmuş xatirələrin izlərini təşkil edir.

Trixi ənənəyə uyğun olaraq öz sülalələrinin mənşəyini Əfrasiyaba bağlayan Qaraxanlılar, uyğur və səlçuqlularla məhdudlaşmamışdır. Əmir Teymur da öz dövlətini Turan dövləti adlandırırdı. Teymurilər sülaləsinin tarixçisi Şərəfəddin Əli Yəzdi Əmir Teymur dövlətinin də Turan dövləti adlandığını yazır, bu məlumat Kazaxıstanın Karsakpay mədənində tapılan və 1391-ci ildə cağatay dilində yazılmış olan bir kitabədə də Teymurun özünü Turanın sultanı adlandırması ilə də təsdiq olunur.

Nadir şah Əfşar da Osmanlı sahə komutanı Hekimoğlu Ali paşaya Osmanlı türkləri ilə eyni etnik kökə malik olduqları fikirlərini özətləyən, azərbaycan türk şivəsində öz əli ilə yazdığı bir məktub göndərmişdir. Bu mektubda o Türkistanı Turan adlandırır və Türkmən boylarının öz öndərləri Çingiz Xan zamanında Turan torpaqlarını tərk edərək İran və Anadoluya köçərək yerləşdiklərini və hamının eyni soy kökə malik olduğunu yazır. (Ernest S. Tucker, 2006, Səh. 37)

Tarixi Turan ərazisində mövcud olan və bu adın çoxsaylı toponimlərdə əks olunduğu digər bir ərazi türklərin ana yurdu olan Sibirdə yerləşirdi. Sibirdəki Turan dövlətinin əsası Çingiz xanın oğlu Cuçi xanın 5-ci oğlu Şeybanı xana savaşdakı qələbələrinə görə kiçik qardaşı Batı xan tərəfindən verilmiş ərazilərdə Şeybaninin varisləri tərəfindən qoyulmuşdu. Əbülqazi Bahadur xan da “Türklərin şəcərəsi” əsərində əsası Çingiz xanın nəvəsi Şeyban xan tərəfindən Sibirdə qoyulmuş dövləti Turan dövləti adlandırır. Şeyban xanın varisləri tərəfindən idarə edilən Turan dövləti Taybuqa xanın dövründə güclü bir dövlətə çevrilərək Qızıl Orda xaricində müstəqil bir xanlıq olmuşdur. Taybuqa Kereyitlərin xanı Toğrul xanın (Van xan) oğlu idi və Çingiz xanın xüsusi himayəsi altında böyümüşdü. Taybuqa xan dövlətinin paytaxtını Çingiz xanın və onun ata tərəfdən əcdadları olan turə boyunun şərəfinə Çinqi Tura adlandırmışdı. Toxtamış xanın dövründə Sibir xanlığı bütün Qızıl Orda ərazisini əhatə edirdi. Əmir Teymurun Toxtamışa qarşı mübarizəsi Sibir-Turan xanlığını xeyli zəiflətmiş və Rus knyazlıqlarının güclənməsinə səbəb olmuşdur.

Turan dövlətinin axırıncı hökmdarı XVI yüzillikdə 44 il hökmranlıq etmiş Kuçum xan olmuşdur. Paytaxtı Çinqi Tura (indiki Tümen şəhəri) şəhəri idi. Turan dövlətini Ataman Yermakın başçılığı ilə rus kazak qoşunu 1595-ci ildə işğal edərək mövcudluğuna son qoymuşdur. Turan xanlığının öz adını Sibirdəki Tura çayının adından götürüldüyü iddia edilir. Əslində isə, istər çay adı, istər dövlətin adı və Sibirin güneyində Tur adı ilə mövcud olan çoxsaylı yer adları yüz illərlə burda mövcud olmuş Turan dövləti və turların adları ilə əlaqədardır. Bu Turan dövləti Şimali Qazaxıstanı, Omsk və Tümen vilayətlərini, Xakasiyanı, qərbdə isə Başqırdıstan da daxil olmaqla, böyük bir ərazini əhatə edirdi.

Turlar Avestada adları qeyd edilən qədim Ön Türklərdir və tarixdən öncəki dövrdən etibarən Cənubi Sibirin avtoxton əhalisi olub Sibirdə bir çox hidronim, toponimlər onların adı ilə adlanmışlar.

Sibirin Barabin və ya Tobol tatar türkləri bir neçə qola bölünürlər. Bunlar Tarlıq, Tobalıq, Tümənlig və Turalıq tatarlarından ibarətdir. Tura şəhəri də onların adından yaranmışdır.

Turalılar sibirin qədim türk boylarından olub Tobol çayının qolu olan Tura çayının hər iki sahilində, Tavda və İset çaylarının arasında məskunlaşıblar. Onlar Turin və Tümen şəhərlərində də məskunlaşıblar. Özlərini Kuçum xanın varisləri hesab edirlər, əkinçilik və ticarətlə məşğul olurlar. Turalıqların bir hissəsi də Kazan ətrafında yaşayırlar. (Wamberi H. 1885, Səh. 100–115)

Sibir xalqlarından olan Turalar islamı qəbul etdiyi dövrlərdə, xüsusən də Kuçum xan və onun varisi Abdulla xan dövründə şamançılıq və sibir türklərinin milli dini olan tanrıçılıq dini təqib olunurdu.

II FƏSİL. Tarixdə İran-Turan savaşları və İran dövlətinin mənşəyi məsəlsi

Fərat və Dəclə çaylarından başlayaraq Hindistana, Bəsrə körfəzindən Xəzər dənizinə qədər böyük bir coğrafi ərazini əhatə edən İran yaylası min illər ərzində müxtəlif xalqların, qədim və zəngin mədəniyyətlərin beşiyi rolunu oynamışdır. Orta Asiyadan qərbə doğru min illərlə davam edən əsas etibarı ilə türklərdən ibarət etnik köçlər bu coğrafiyada dərin izlər buraxmış və təməlini turanlı öntürklərin təşkil etdiyi qədim mədəniyyətlər meydana gətirmişdir.

Tarix səhnəsinə çox gec dövürlərdə qədəm qoyan və bəşər tarixinin ən gənc irqi kimi qəbul edilən hind-avropalıların iranlı ari qolunun Mərkəzi Asiyaya gələrək turanlı öntürklərin ərazilərində məskunlaşmaları tarixdə İran-Turan müharibələri adı ilə tanınan və iki irq arasında uzun əsrlər boyunca davam etməkdə olan mübarizəyə səbəb olmuşdur. Turanlı türklərin işğalçı iranlı arilərə qarşı mübarizəsi bir sıra fars və ərəb dilli qaynaqlarla yanaşı Avesta mətnlərində, Təbərinin, Məsudinin, İbn Əl-Əsirin əsərlərində, Firdovsinin “Şahnamə” poemasında da öz geniş əksini tapmışdır.

Sovet-rus Arxeologiya elmində hind-iran dillərinin daşıyıcılarını Sibirin cənubunda və Kazaxıstanda aşkar edilən Andronovo mədəniyyəti ilə əlaqələndirən bir fərziyyə mövcuddur. Ehtimal olunur ki, ilk öncə hind-ari tayfaları hərəkət edərək onların bir qismi İranın şərqinə daxil olmuş və ordan da Ön Asiyaya keçmişlər, əsas kütlə isə qərbi Hindistana yayılmışlar. Lakin elmdə onların qərbə doğru hərəkəti haqqında qəti dəlillər mövcud deyil, onlar Qafqazın cənubunda, İranda və Zaqros dağlarının toponimikasında hər hansı bir iz buraxmamışlar.

Öz ilkin vətənləri Balkanlardan hərəkət edən hind-avropalı arilər şərq isiqamətindəki hərəkətləri zamanı iki qola ayrılmışlar. Onların hind-ari qolu Sibirin cənubu üzərindən Orta Asiyaya yenmiş və burda yerli avtoxton turanlı əhalinin ciddi müqaviməti ilə üzləşdiklərindən daha şərqə doğru hərəkət edərək Hindistan ərazilərində məskunlaşmışlar. Riqveda və digər sanskrit ədəbiyyatda həmin hind-arilərin Hindistanda daha qədimlərdən məskunlaşmış olan Turvaşa, Yada, Çaka kimi turanlı tayfaları ilə qarşıdurmalarından bəhs etməkdədirlər.

Hind-avropalıların iranlı ari qolu Balkanlardan hərəkət edərək Qafqaz dağları üzərindən Azərbaycana gəlmiş və burda yerli turanlı əhalinin ciddi müqaviməti ilə qarşılaşdıqlarından daha cənuba doğru hərəkət etmişlər. Məhz yerli turanlı əhalinin ciddi müqaviməti ilə üzləşdiklərindən iranlı arilərin Azərbaycanın Arazdan şimal ərazilərində hər hansı bir qədim etnik anklavları mövcud deyil. Azərbaycanın həmin ərazisində mövcud olan azsaylı irandilli tatlar və dağlılar Sasanilər hakimiyyətinin daha gec dövrlərində xəzərlərə qarşı mübarizə prosesində özlərinə dayaq yaratmaq məqsədilə köçürülüb yerləşdirilmişlər.

Azərbaycan ərazisində müqavimətlə üzləşən irandilli arilər Xəzərin güneyindəki Hirkaniyada və ilk öncə Zaqros dağlarının şimal-qərbində, Urmiyə gölünün güneyindəki Barsua adlanan ölkədə yerləşmişlər. Barsualılar subar-kassi mənşəyinə malik turanlı xalq idi. Onların hakim sülalə boyu Artalılar adlanırdılar. Bu döyüşkən Arta boyunun Akameniş ailəsi həmin iranlı ariləri öz hakimiyyətlərinə tabe etdilər. Assurların uzun illər ərzində təcavüzlərinə davam gətirə bilməyən iranlı arilər öz başçıları Akamenişlərin rəhbərliyi altında cənuba doğru hərəkət edərək Kirman çöllərində məskunlaşdılar. Tarixi ədəbiyyatda Əhəməni adlandırılan Akamenişlər rəhbərlik etdikləri iranlı arilərin gücündən istifadə edərək Ön Asiyadakı hakimiyyət uğrundakı mübarizələrinə məhz Kirmandan başladılar. Akamenişlər öz keçmiş vətənləri Barsuanın adını Kirmandakı yeni vətənlərinə də aid etdilər və burda qurduqları şəhər dövlətini Parsa və ya Parsumaş adlandırdılar.

İranlıların Ön Asiya və Mərkəzi Asiyaya gələrək turanlı öntürklərin ərazilərində məskunlaşmaları tarixdə İran-Turan müharibələri adı ilə tanınan və iki irq arasında uzun əsrlər boyunca davam etməkdə olan mübarizəyə səbəb olmuşdur.

Z.V.Toqan ari tayfalarını Orta Asiyaya e.q. II minillikdə gəlməyə başladıqlarını yazır. Kiçik Asiya və Qafqaz yolu ilə gələn arilər bir müddət Xəzər dənizinin cənub sahillərini işğal etdilər. Qurqan çayı o dönəmlərdə arilər tərəfindən Sind çayı adlandırılırdı. Veda ariləri adlandırılan hind arilər e.q. 1700-1500-ci illərdə burdan hərəkət edərək Hindistana getdilər. Orta Asiyada yerləşən soqd, baktriya və digər ari kökənli tayfalar Biruninin “Türk Padşahı” adlandırdığı Turan padşahının icazəsi ilə Xarəzm təqviminin başlanğıcı hesab olunan e.q. 1292-ci ildə Qurqandan gələrək Xarəzmdə yerləşdikləri qeyd olunur. Qərbi Tyanşanın Çu çayı hövzəsində yaşayan türklər Su (Çu) adlı hökmdarlarının başçılığı altında arilərin təzyiqi ilə öz yurdlarını tərk edib Çinin şimalına mühacirət etmələri Xarəzm təqviminin başlanğıcı ilə eyni zamana təsadüf edir. Daha öncələri Çinin şimalına gələrək çinlilərlə uzun illər ərzində mübarizə sonucunda yerləşən Tik türklərinin bir qolu olan Çular burda e.q. 1116-cı ildə ilk birləşmiş Çin dölətini qurdular. (Z.V.Togan, Ümumi Türk Tarihine Giriş, 1981, Səh. 32)

İ.M.Dyakonov hind-avropa dil ailəsinin meydana çıxması məsələsini şərh edərkən qəti şəkildə bildirir ki, “İranın avtoxton əhalisi IV və hətta III minillikdə nəinki iran, dilində hətta hind-avropa dilində danışa bilməzdilər. Ona görə ki, linqvistik dəlillərə əsasən protohind-avropa dili mərkəzi-şərqi Avropanın çox məhdud bir ərazisində təşəkkül tapmış və onun müxtəlif qollara ayrılması bütün III minillik ərzində baş vermiş, ümumi hind-iran qolu isə bir az daha erkən dövrdə ayrılmışdır.

Bizə məlum olduğu üzərə e.q. 2300-cı ildə 1150-ci ilə qədər İran yaylasının qərb sərhəd dağlıq ərazilərinə səfər edən sumerlər, akkadlar, elamlılar və assuriyalılar burda nəinki hind-iran, hətta ümumiyyətlə hind-avropa dillərinin hər hansı bir daşıyıcıları ilə rastlaşmamışdılar. O zamanlar İranın indiki Luristan əyalətində yaşayan və e.q. XVIII əsrdən e.q. XII əsrə qədər Babildə hökm sürərək orda öz sülalələrini yaratmış olan kassilər dil etibarı ilə hind-avropalı deyildilər və kassilərin panteonunda hər hansı bir hind-avropa allahı mövcud olmamışdır”. (И.М. Дьяконов, 1971, Səh. 129)

İran və Ön Asiyanın qədim tarixi üzrə böyük avtoritet hesab olunan Dyakonov irandilli tayfaların İranın qərbinə e.q. I minilliyin əvvəllərində gəlməsi haqqında özünün də əvvəllər tərəfdarı olduğu və rəsmən qəbul olunmuş görüşlərin heç bir pozitiv dəlillərə əsaslanmadığını yazır. Yazılı mənbələrdə ilk fars hakimiyyət sülaləsi hesab olunan Əhəmənilərin e.q. VII əsrin əvvəllərində yaşadıqları təsbit olunduğundan bu tarix sözsüz şəkildə irandilli xalqların Ön Asiyaya gəlişləri tarixi kimi qəbul olunmaqdadır. (И.М.Дьяконов, 1971, Səh. 128)

Riçard Fray “İranın irsi” əsərində farsların şimaldan Qafqaz yolu ilə və ya şərqi İran ərazisindən e.ə. X əsrində gələrək öncə Urmiyə gölünün qərb və cənub-qərb tərəflərində assurların Parsua adlandırdıqları ərazilərdə yerləşdiklərini yazır. Lakin fars şəxs adları mənbələrdə yalnız e.q. 879-cu ildən qeyd olunmağa başlayır. Parsuanın əhalisinin irandilli olduğuna şübhə ilə yanaşan Fray assurların bir çox əraziyə verdikləri Parsua/Parsuma/Parsumaş adını “bahadır, qəhrəman” mənasında işləndiyini və bu adın zamanla iranlı tayfa başçılarının tituluna çevrildiyini yazır.

O II Kirin və ümumiyyətlə Əhəmənilərin Assuriyanın adını çəkdiyimiz Parsua əyaləti ilə heç bir əlaqəyə malik olmadıqları fikrindədir. (Р.Фрай, 2002, Səh. 102)

Parsua adı Assur kralı III Salmanasarın e.q. 837-ci ildə Zaqros dağları yaylalarında yerləşən Şərq ölkələrinə etdiyi bir hərbi səfərlə əlaqədardır. İranlıların yaşadığı ərazi “Parsua” adlandırılsa da, onlarla qonşuluqda yaşayan midiyalılar assur mənbələrində tamam fərqli adla “umman manda” adlandırılırdı, yəni bir çox tarixçilərin farslarla midiyalıları eyni kökə malik irandilli etnos hesab etmələrinə rəğmən, assurlar onların tamamilə ayrı-ayrı etnik kökə malik xalqlar olduqlarını gözəl bilirdilər. Farslar sonradan cənuba, Elamın şimalındakı Luristan tərəfə köçmüş, nəhayət indiki Fars vilayətinin ərazisində məskunlaşmışdılar. Özlərini ari/ariyana adlandıran bu irandilli tayfalar öncə Urmiyə gölü tərəfdə yaşadıqları Assuriyanın Parsua əyalətinin adını özlərinə etnik kimlik olaraq qəbul etmiş və bu adı Parsa şəklində yeni vətənlərinə şamil etmişlər. Bu ad sonradan ərəb dilində Fars adı ilə əvəz olunmuşdur. Parsa və Parsua adları yəqin ki, eyni sözün müxtəlif variantlarıdır və araşdırıcılar bu sözün iran dilində olduğuna şübhə ilə yanaşırlar. Alman alimi E. Hertsfeld Parsuanı assur sözü hesab edir və mənasının “kənar ölkə”, “diyar” (край) olduğunu bildirir. (Р.Фрай, Наследия Ирана)

“Midiya tarixi” əsərinin müəllifi İ.M.Dyakonov qeyd edir ki, Diyala çayının yuxarısında Zamua ölkəsinin və Mannanın qonşuluğunda yerləşən Parsua (elamca Pasava) akkad dilində “diyar” və “ölkə” mənasında olub fars dili və fars etnik adı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və Parsuanın farsların vətəni olduğu və onların e.ə. VIII–VII əslərdə burdan çıxarılaraq indiki Fars əyalətində yerləşdikləri haqqındakı iddialar tamamilə yanlışdır. Parsuada hər hansı bir irandilli toponim və şəxs adı mövcud olmamışdır və bu adın farslar tərəfindən cənubdakı fars ölkəsinə verildiyi haqqında fikir yanlışdır. (Дьяконов И.М., Т. I, 2012, Səh. 179)

E.ə. IX əsrdə Ön Asiyaya gələn farslar digər xalqların ərazilərini istila edərək özlərinə yeni vətən yaradırdılar. Rus assuroloq Z.Raqozina yazır ki: “Farslar Elama hücum edib onu işğal etdilər. Ora tamamilə darmadağın edildi, əhalisi əsir alındı, şahzadələri öldürüldü ya da qula çevrildilər, şəhərləri və məbədləri talan edilib heyvanların məskəninə çevrildi. Xuzilər “Şər və yaramazlar” ölkəsi olan Farsa nifrət edirdilər və dəfələrlə Əhəmənilərə qarşı üsyan qaldırmışdılar. Ən geniş üsyan e.ə. 519-cu ildə baş verdisə də yenə də amansızlıqla yatirildi. Əhəmənilər Suzu və xuziləri öz hakimiyyətləri altına alsalar da, heç vaxt tam şəkildə özlərinə tabe edə bilmədilər. İlk öncə Zap və Diyala çayları arasındakı vadidə yaşayan farslar 27 tayfadan ibarət olub dağınıq bir şəkildə idilər.

Antik müəlliflərin verdiyi məlumata görə Fars əyalətində məskunlaşan on-on iki iranlı tayfalardan yalnız üçü “pasarqad”, “marafi” və “maspi” tayfaları arilər idi. O tayfalardan dördü qeyri-arilər olub təmiz köçəri tayfalar idilər. Qərbdə dağətəyində yaşayan “amarda” tayfası kassi və elamların qarışığından törənmişdi. Digərlərinin dilləri qruluş etibarı ilə aqlyunativ dilli olub turanlı və ya ural-altay qrupuna mənsub idilər. Onların yaşadıqları ölkə Anşan adlanırdı və Elamın tərkibində idi. (З.Рaгозина, 1903, Səh. 312–313)

Parsua qəbilələrindən birinin adı Marafi idi ki, bu ad iran və sami dillərində “Mar” və “Əfi” olmaqla hər ikisinin də mənaca “ilan” demək olan sözlərdən ibarətdir. Ermənilər də Midyalılara mar deyirdilər. Marafilər iran mənşəli ola bilməzlər, çünki onlarda tarixən ilan və əjdahaya etiqad mövcud olmamış, əksinə bu müqəddəs heyvanları onlar əzəli düşmən hesab etdikləri turanlı türklərlə eyniləşdirmiş, onlara xas simvollar hesab etmişlər.

İranlılar şərqə doğru hərəkət etdikləri zaman ilk öncə Xəzər dənizinin güneyində Hirkaniya adlanan qədim Turan ərazisində məskunlaşmışlar, daha doğrusu burda onların qarşısını turanlı öntürklər kəsmiş və iki əzəli düşmən arasında ilk qarşıdurma da məhz burda baş vermişdir. Bu qarşıdurma Avestada, Şahnamədə, Təbəri və Məsudinin də əsərlərində öz əksini tapmışdır.

Təbərinin yazıldığına görə Əfrasiyabla Meniçöhr arasında savaş Təbəristanda-Hirkaniyada baş vermişdir. Meniçöhr Əfrasiyabın təqibindən xilas olmaq üçün Aməl qalasına sığınır. Əfrasiyab on il Aməl şəhərini mühasirədə saxlayır. Lakin meydana çıxan çətinliklər və əsgərlərin xəstəliklərə düçar olması üzündən Mənuçehrə barış təklif edir. Hər iki hökmdar razılığa gəlirlər ki, ox atmaqla iki ölkə arasında yeni sərhəd müəyyən olunsun. Bu məqsədlə Erş adlı təbəristanlı mahir bir ox atan Dəmavənd dağına çıxaraq Türkistan tərəfə bir ox atır və oxun düşdüyü Ceyhun çayı İran və Turan arasında sərhəd olaraq müəyyən edilir. Əfrasiyab işin belə sonuclanmasından məyus olur, çünki püşk nəticəsində fəth etdiyi böyük bir ərazi Mənuçehrə qalmışdı. Lakin and içib barışı imzaladığı üçün çarəsiz qalıb razılaşmaya riayət edir. (Taberi, C. I, 2007, Səh. 327–328)

Təbərinin əsərindəki bu qarşıdurma iranlı arilərin şərqə doğru irəlilədikləri zaman Turan ərazisi olan Hirkaniyada turanlıların müqaviməti ilə qarşılaşma hadisəsini əks etdirir. Turanlılar iranlıların şərqə doğru hücumlarının qarşısını uzun müddət almağa müvəffəq olmuşdular. Hirkaniya adının mənası qurdların ölkəsi deməkdir, qurd isə türklərin ən qədim zamanlardan totemi kimi qəbul olunmaqdadır.

Hindistan Vedalarını araşdıran alman bilim adamı Herman Brunhofer Hirkaniyanın hindlilərin Turvaşa adlandırdığı türklərin vətəni olduğunu və Hirkaniya-Vhirkana sözünün mənasının “qurdlar ölkəsi” olduğunu yazır. O Şahnamədə bəhs olunan Mazəndəran kralı Auladın əslində Hirkaniya kralı Aulana olduğunu və Aulan adının qurdun epiteti olan “ula” adı ilə əlaqələndirir və “ula” sözünün mənasının qurd demək olduğunu yazır. (Brunnhofer Hermann. 1893, Səh. 32)

Mərkəzi Asiyada qədim dövrlərdə baş verən tarixi hadisələri əks etdirən önəmli qaynaq olan e.q. 1500-1200-ci illərə aid Riqvedada bölgəyə işğalçı kimi gələn hind-arilərlə türklərin mübarizəsi öz əksini tapmışdır. Riqveda aydın şəkildə Hirkaniyanın Turvaşa-türklərin vətəni olduğunu yazmışdır. Türklərlə iranlı arilər arasında uzun illər ərzində davam edən ilk qarşıdurma da məhz Xəzərin güneyində Hirkaniyada baş vermişdir.

Avesta mətnlərində də İran və Turan arasında qarşıdurma öz əksini tapmışdır. Orda yazılmışdır ki, iki düşmən xalq arasında sərhəd problemləri mövcud olmuşdur. Mətndə deyilir ki, Ahuramazda baş verən sərhəd anlaşılmazlığını İran naminə yoluna qoymaq üçün nəhəng bir öküz yaratdı və İranla Turan arasında sərhəd o öküzün dırnaqları ilə qazdığı yerlə müəyyən olundu. Həmin yer Ceyhun-Amudərya çayı olmuşdur. (A Manual on the Turanians and Pan-Turanianism. 1920. Səh. 13)

Avestada bəhs olunan öküzlə əlaqədar bu əfsanənin kökü Sumerə bağlıdır. Sumer əfsanələrində Dəclə və Fərat çaylarının yaradıcısı tanrı Enkidir.

İranlılar ərazilərinə işğalçı kimi gəldikləri turlara, yəni türklərə qarşı mübarizələrinə haqq qazandırmaq üçün öz əfsanələrinə ulu əcdadları İrəcin guya türklərin ulu əcdadı Tur və Səlm tərəfindən xaincəsinə öldürüldüyü haqqında uydurma bir hadisə daxil etdilər. Turan dövləti mövcud olduğu uzun dövr ərzində iranlıların davamlı axınlarına və ərazilərinə etdikləri təcavüzlərə qarşı daima savaş vəziyyətində olmuşlar. Bitib tükənməyən bu savaşlar gedişində gah bir tərəf, gah da digər tərəf üstünlük qazansalar da, fars dilli ədəbiyyat və mənbələrdə bu mübarizədə türkləri sonda həmişə məğlub kimi qələmə vermişlər. Tarixi gerçəklik də bundan ibarətdir ki, turanlı türklər mübarizə gedişində öz ərazilərinin bir qismini iranlılara güzəştə getməyə məcbur olmuşlar.

İngilis assuroloq Turanizm nəzəriyyəsinin banisi H.Rauilson yazır ki, Klassik müəlliflərin Sak adlandırdıqları və Mərkəzi Asiyanın şimalına yayılmış Turan tayfaları arilər bu regiona gəlmədən çox öncələri Oksus çayının məhsuldar vadilərində yaşayırdılar. Yustin də Baktriya dövlətini sakların yaratmış olduğunu yazır. Strabon köçərilərin həmin məhsuldar çölləri zəbt etdikdən sonra orda Sakistan adlı dövlət yaratdıqlarını qeyd edir. (H.Rawlinson, 1912, Səh. 8, 13)

Ümumiyyətlə, Əhəmənilər dövründən başlayaraq farslara aid edilən İran tarixi turanlı xalqların tarixinin başdan-başa saxtalaşdırılaraq iranlılaşdırılmış tarixindən ibarətdir. Əhəmənilərəqədərki Pişdadiyan və Kəyanilər sülalələri ilə əlaqədar hadisə və şəxsiyyətlər isə tarixi gerçəkliklə heç bir əlaqəsi olmayan uydurulmuş əfsanələrdir.

Pişdadyan sülaləsi haqqında hər hansı bir tarixi qaynaqda məlumat əldə etmək mümkün deyil. Ön Asiyanın qədim elam, Assur, Babil, Yəhudi və digər qaynaqlar üzərində araşdırmalar göstərir ki, İran tarixi rəvayətlərində Pişdadiyanlara aid edilən hadisələr əslində İran adlanan coğrafiyanın qərb ərazilərindəki Elam, Manna və digər Turanlı hökmdarlar ilə Assur və Babilin istilaçı hökmdarları arasında baş vermiş hadisələri əks etdirir və bunlar Pişdadiyan sülaləsilə əlaqədar imiş kimi qələmə verilir.

İranı məskunlaşdıran ilk etnos və dövləti yaradanlar Orta Asiyanın cənibi-qərbi bölgələrindən gəlmiş və İranın çənub-qərb bölgəsində yaşayan, qərb müəlliflərinin Turani adlandırdıqları Anzan (Anşan) türkləri idilər. Anzanlar türkcənin oğuz ləhcəsində danışır və Türk adları daşıyırdılar. Anşanın əhalisinin uksi/oğuzlar olduğu və onların Makedoniyalı İsgəndərə qarşı mübarizələri bir çox tarixi mənbələrdə öz əksini tapmışdır.

Kavyanilərin, yəni Kəyanilərin əcdadı Kaviviştasp hesab edilir və rəvayətə görə o öz vətənində, yəni İranın qərbində, daha doğrusu Midiya ərazisində dini etiqadı Zərdüştü himayə etmişdi, Viştasp Dranqiananın hakimi idi. Kavi Viştasp hökmdar sülaləsinə mənsub deyildi. Kavi sözünün mənası “şeir yazan, falçı” mənasındadır. Dranqiana Turanqiananın təhrif olunmuş formasıdır. Buna görə də Əfrasiyab onun ölkəsi Turanın ərazisi hesab olunan Dranqiananın ona tabe olan hakimi Kavi Viştaspın Turanlıların Tanrıçılıq etiqadına zidd olan zərdüştliyi qəbul edib və Zərdüştü himayə etdiyinə görə Məsudinin və Təbərinin yazdıqları kimi Kavi Viştaspa qarşı müharibəyə başlamışdı.

Kəyanilər sülaləsinin adının kavi sözündən yaranması inandırıcı görünmür. Hesab edirik ki, Kəyan adı da bir eponim olaraq Pişdad adı kimi kök etibarı ilə Ön Asiyanın turanlı xalqlarına bağlıdır.

Kay sözü pers dilinə akkad və ya midiya dilindən keçmiş ola bilər. İranşünaslar Şahnamədəki Keyqubad, Keykavus adlarındakı “key” sözünü Avestadakı “Kavi” sözü ilə əlaqələndirirlər, lakin onun hitit və akkad dilindəki Kaui/kay sözündən yarandığı daha inandırıcıdır. Bir çox tədqiqatçılar Şəhnamədəki Kəyani sülaləsinin əslində Midiya sülaləsi olduğu fikrini irəli sürmüşlər.

İngilis assuroloqu R.Konder Altay və hitit dillərinin müqayisəsinə həsr olunmuş əsərində hitit dilində Kaui sözünün etimologiyasını şərh edərək yazır: “KauiSira adında Kaui/kay=hakim; Sir=kral, hökmdar deməkdir, akkad dilində də Kay və ya kue sözü mövcuddur və mənası sitayiş, etiqad etməkdir. (Conder R.A., 1889, Səh. 129–130)

Mümkündür ki, Kaui sözü Avestaya “kavi” şəklində protomidya dilindən keçmişdir və Şahnamədəki Keyqubad, Keykavus adlarındakı key sözü burdandır. Fikrimizə görə Kəyan sumerlərin Ki-an eponiminə bağlı ola bilər. Ki-An sumerdə yer ilə göyün vəhdətini təcəssüm etdirən teonimdir. Ki yer üzünün, An isə göyüzünün tanrısıdır və Kian və ya Anki sumer mifologiyasında yer ilə göyün vəhdətini təşkil edən ilkin başlanğıcdır.

Dövlət və ölkə adı olaraq İran adı heç bir tarixi elmi əsasa malik olmayan qondarma bir addır. İkiçay (Mesopotamiya) arasından Hindistana qədər olan ərazi coğrafi ad olaraq İran yaylası adlanır. İran coğrafiyasında ilk dövlət təşəkkülü turanlı öntürklərin VII əsrdə Midiya dövləti olmuşdur. Əhəmənilər öz dövlətlərini Midiya dövlətçilik ənənələri üzərində qurmuşdular. Midiyalıları irandilli elan edən Avropasentrist elmi dairələrinin iddalarına rəğmən böyük tarixçi assuroloqlar midiyalıları turanlı-türk və subar mənşəli hesab edirlər.

Midiyada qədim zamanlardan etibarən məskunlaşan və öz adlarını bu ölkəyə verən Turanlılarla bura işğalçı kimi gələn arilər arasında irqi və dini zəmində qarşıdurma yenidən başlandı. Min il davam edən və İran Turan müharibələri adlanan bu qarşıdurma Firdovsinin “Şahnamə” əsərində də öz əksini tapmışdır. (Smith Philip, 1888, Səh. 395)

Ümumiyyətlə, İran adının rəsmi tarixşünaslıqda təqdim olunan etimaloji izahı qənaətbəxş hesab olunmur. Rəsmi tarixşünaslıqda İran adı Zərdüştlüyün dini kitabı olan Avestadakı “Aryanam Dahyunam”, yəni “arilərin ölkəsi” sözündəki “Aryan” kəliməsi əsasında yarandığı fikri hakimdir. Lakin bu bir dövlət təşəkkülü adı deyil, zərdüştlük dininə etiqad edən ari tayfalarının ərazisi mənasında yalnız indiki İranın şərq ərazilərini əhatə edirdi. İran coğrafiyasında ilk böyük imperiya dövləti olan Midiyada Farsların məskunlaşdığı Ön Asiyadakı Parsua çoxsaylı satraplıqlardan biri idi. Strabon da “Ariya”nı ölkənin beş əyalətlərindən biri olaraq yalnız şərqdəki “Haraiva” (Herat) bölgəsinə aid edir.

Alman assuroloqu və iranşünası F.Köniq Ariya adının mətnlərdə tez-tez təkrarlanan bir subar adı olduğunu və İran adı ilə heçbir əlaqəsinin olmadığını yazır. (König F.W., 1934, Səh. 57)

Əhəmənilər dövründə dövlət Əhəməni və ya Pars adlanırdı. Makedoniyalı İsgəndər Əhəməniləri məğlub etdikdən sonra ölkədə yunanların Selevkilər hakimiyyəti yaranmışdır. Arsaqilər İranda hökm sürən yunan əsilli Selevklər dövlətini məğlub edərək Böyük Arsaqilər imperiyasını yaratdılar. Sasanilərin hakimiyyəti dövründə dövlət pəhləvi dilində “Eran şəhr” adını aldı və Sasani şahları özlərini “Eranın və Aneranın şahənşahları” adlandırırdılar. Burda “Aneran” ari olmayan xalqları nəzərdə tuturdu. İran və iranlı adı özlərini ariyani adlandıran etnik birliyin özlərinə düşmən hesab etdikləri Turan və turanlılar qarşılığında istifadə etdikləri bir ifadədir. Sasanilər dövründə Turan və turanlı ifadəsi “Aneran”, yəni iranlı olmayanlar ifadəsi ilə əvəz edildi. Lakin türklərin yaşadıqları bölgə yenə də Turan adlanmağa davam edirdi.

Yisif Hikmət Bayur İranın Sasanilər dövrü hakimiyyətini təhlil edərək yazır ki, tarixin müəyyən dövrlərində İranda hökmdarlar, möbidlər, xalq və məmurlar ayrı-ayrı dillərdən istifadə edirdilər. Sasanilər dövründə hökmdarlar və aristokrat təbəqə öz təbəələri ilə oğuz türkcəsi olan xuzi dilində danışırdılar. Şəhərlərin kənarlarında yaşayan xalq öz yazışmalarında suryani dilində yazırdılar. Rəsmi müqavilələrdə istifadə olunan yazı ilə hökmdarın özəl yazışmalarında tətbiq edilən yazı fərqli idi. Fəlsəfə və tibb kitabları ayrıca bir dil ilə yazılırdı. Bütün bu fərqli yazı tərzləri ilə yanaşı dövlət sirlərinin xalqa agah olmaması üçün saray əhlindən başqa digər insanlar tərəfindən istifadəsinin qadağan olunduğu yazı və danışıq dili mövcud idi. Ərəb mənbələrinin Sasani dönəminin kahin möbidlərinə istinad edərək verdikləri məlumatlara görə Daranın taxta çıxmasına qədərki dövrdə farslar düşüncə və dil baxımından özlərini ifadə etməkdə aciz və ibtidai bir səviyyədə idilər. (Yusif Hikmət Bayur, 1930, Səh. 344)

Ümumiyyətlə, həm etnik mənşə, həm də dilin təşəkkülü baxımından iranlı adlanan xalqın formalaşmasında türk etnosunun və dilinin böyük qatqısı olmuşdur. Müxtəlif dövrlərdə İran dillərində mövcud olan minlərlə Türk sözlərini müəyyən edən linqvistik araşdırmalar haqqında çoxsaylı əsərlər yazılmışdır.

Əhəməni sülaləsinin etnik mənşəyi də müəyyən mübahisələrə səbəb olmuş və onların ariliyi şübhə altına alınmışdır.

İran hakimiyyət sülaləsinə mənsub Daralardan birinin adı Okus (Oğuz), digərininki isə Kodoman idi. Əhəməni şahlarının bir çoxunun adlarında mənası öntürk dilində “dağlı” anlamı daşıyan Artakserk, Artaban kimi adlara Arta titulu əlavə olunurdu.

Edvard Norris Əhəməni kitabələrindəki mətnləri araşdıraraq belə nəticəyə gəlir ki, mətnlərdə qeyd olunan “Arta” adı turanlı Barsların (İranlı perslər deyil) özlərinə verdikləri addır. Herodotun bəhs etdiyi Saqartalı adının kökü də bura bağlıdır və Herodot saqartların köçərilərlə eyni dildə danışdıqlarını yazır. Artalar köçəri sak tayfaları idi. Sak dilindəki mətnlərin məhz Artaların yaşadıqları ərazidə mövcud olması belə bir ehtimal doğurur ki, Kirin əcdadları və onların mənsub olduqları tayfa bu dağlı saklara mənsub olmuşlar. (Norris E., 1852, Səh. 201)

E.Norris Perslərin Əhəməni hökmdar tayfasını tatar-turanlı hesab edir. Buna uyğun olaraq o Pers hökmdarlarının adlarının kökünü təşkil edən Artaier sözündəki Arta kəliməsini tatar, yəni türk dilində olduğunu yazır.

Avropa tarixçiləri tərəfindən İran dilli xalqların tarixi kimi qələmə verilən Parf və Arsaq imperiyası tarixinin farslarla heç bir əlaqəsi yoxdur. Makedoniyalı İsgəndər 370 illik Əhəməni sülaləsinin hakimiyyətinə son qoymuşdur. Əhəməni imperiyasının bütün torpaqlarını öz hakimiyyəti altında birləşdirən Makedonoyalı İsgəndər e.ə. 323-cü ildə 30 yaşında öldüyü zaman tarixin ən böyük imperiyalarından birinin hökmdarı idi. Makedonoyalı İsgəndər də İranı işğal etdikdən sonra özünü Əhəməni şahlarının varisi kimi qələmə verərək, III Daranın və III Artakserksin qızları ilə nigah bağlamışdı.

İsgəndərin ölümündən sonra onun dövləti bir neçə yerə parçalandı. İran ərazisi və şərqdəki digər torpaqlarla bərabər Mesopotamiyada Selevkilər dövləti yaradıldı.

E.q. 250-ci ildə Selevkilərin Parfiyadakı satrapı Ferekl sak tayfalarının başbuqlarından Arsaqı təhqir etdiyi üçün onlar beş nəfərdən ibarət bir dəstə ilə hücum edib onu öldürdülər. Arsaqlar sak türklərinin daha/day tayfasının aparn boyuna mənsub idilər. Pompey Troq parnların dilini sak və midiya dillərinin qarışığı hesab edir. Araşdırıcılar ilkin orta əsrlərdə kuman polovetslərin parnlarla eyni olduqları və polovets sözünün pahlav adından yarandığı fikrindədirlər. Part/Parf adı sonralar pahlav və pəhləvi şəklini almışdır.

Alfred Mori Arsaqların mənsub olduqları sak parnlar haqqında yazır: “Atrek hövzəsində məskun olan Turani türk qəbilələri eramızdan iki əsr əvvəl cənub-şərqə doğru irəliləmişdilər. Bunların bir qismi də bir neçə əsr sonra Xəzərin şimalına doğru hərəkət edərək Rusiyanın cənubunda hökmran olub Tissa və Dunay çaylarına qədər irəliləmişdilər”. (Yusuf Hikmet Bayur, səh. 394)

Alfred Mori və digər Avropa tarixçiləri Daha turanlı tayfasını Dunay və Tissa çayları hövzələrində məskunlaşmış Daklarla eyniləşdirirlər. Riqvedada Hindistana hücum edən beş turanlı Turvaşa, Yada və Anav tayfaları ilə yanaşı Druha tayfasının da adını çəkir. Yəqin ki, Druha adı Parn boyunun mənsub olduğu Daha tayfasının Riqvedada təhrif olunmuş şəklidir. L.Qumilyov Daha boyunu türkmənlərə mənsub olduğunu yazır. Coğrafiyaçı Strabon və digər antik müəlliflər Daha boyunu saklar olduğunu yazır. Əhəməni kitabələrində də Dahalar sak kimi təqdim olunurlar.

Daha tayfa birliyinə mənsub olan Arsaqlar turanlı sak boyları idilər. Ermənilər də farslar kimi həyasızcasına arsaqları öz adlarına çıxmağa cəhd edirlər. Lakin tarixi həqiqət bundan ibarətdir ki, Sakların Daha tayfalarının Aparn qoluna, yəni Bəlx-Balıq qoluna mənsub olan Arsaqlılar (e.q. 250-eramızın 224-ci illəri) İranda hökm sürən yunan əsilli Selevklər dövlətini məğlub edərək Böyük Arsaqilər dövlətini yaratdılar. Parn boyu Türkistanın Bəlx çayı hövzəsində yerləşən Bəlx/Baliq bölgəsində məskunlaşmışdılar. Parn adı Həmin dövrdə Türkistanın bir hissəsində hakimiyyət sürən yunandilli Selevklər tərəfindən Bəlx adının təhrif olunmuş şəklidir. Yunanlar Parn adını Parf, Farslar və ermənilər isə Parn sözünü təhrif edərək Pahlav şəklində ifadə edirdilər.

Alman iranşünası A.Qutşmid Parfların dilinin midiya və sak dillərinin aralıq qolunu təşkil etdiyi yazır. (Gutscmid A., 1888, Səh. 32)

İranın rəsmi tarixində Əşkaniyə adlandırılan Arsaqilər sülaləsi tarixinə və Parfiya tarixinə Əhəməni və Sasanilər dövrlərindən fərqli olaraq bir o qədər də geniş yer ayrılmamışdır. Araşdırıcılar İran tarixçilərinin Arsaqilərin türk olduqlarını dəqiq bildikləri üçün belə davrandıqları fikrindədilər.

Firdovsi də əfsanəvi Pişdadiləri, kəyaniləri, əhəməniləri və sasaniləri vəsf edib göylərə qaldırdığı Şahnaməsində Arsaqlılara və yə onların təbiricə Əşkanilərin bir neçə əsr davam edən hakimiyyət tarixinə çox cüzi yer verir. İstər Pəhləvilər, istərsə də Molla rejimi dövründə də türk soylu əzəmətli Arsaqilər sülaləsi hökmdarlarına qarşı laqeydlik və unutqanlıq davam etmişdir.

Arsaq və Tridat adlı iki qardaş Selevkilərin Kiçik Asiyada məğlub olduqlarını öyrənib Parfiya satrapı Androqonun üzərinə hücum edib onu məğlub etdilər və öldürərək Parfiyada öz hakimiyyətlərini qurdular. Parf/parnlar da özlərini əhəməni sülalə nəslinə mənsub olduqlarını iddia edirdilər. Görünür özləri də türk oğuz mənşəli köçəri tayfalar olan parnlar özlərini Anşan hökmdarları sülaləsi hesab edən ilkin əhəməni şahlarının uksi/huz/uz oğuz türk tayfalarına mənsub olduqlarını bilirdilər. Onlar özlərinə şahən-sah ünvanı qəbul etmişdilər. Arsaq tezliklə Qirkaniyanı da ələ keçirərək öz hakimiyyətlərini genişləndirdi. Arsaq öldükdən sonra onun qardaşı Tridat II Arsaq adı ilə hökmdar olur. Parfiya dövləti I Mitridatın (e.q. 171–138) hakimiyyəti dövründə genişlənərək qüdrətli dövlətə çevrildi. E.ə. 148-141-ci illər arasında Mitridat Midiya və Ekbatanı, Mesopotamiya və Babili, sonra Suzu öz hakimiyyəti altında birləşdirdi. Arsaqilər e.q. 140-cı ildə Selevk kralı II Demetrini əsir aldı, e.q. 139-cu ildə isə digər Selevki kralı VII Antioxu döyüşdə öldürərək Selevkiləri axır məğlubiyyətə uğratdılar. Selevkilər dövləti tarix səhnəsindən çıxdıqdan sonra Arsaqlı Parfiya dövlətinin əsas rəqibi Roma dövləti idi.

Roma ilə Parfiya arasında əsas qarşıdurma Ameniya ərazisi uğrunda idi. II Mitridatın ermənilərin müqavimətini qıraraq Armeniyanı öz hakimiyyətinə tabe etdirməsindən sonra Romanın Kilikiya prokonsulu Lukus Karnelius Sulla ilə Parfiya elçisi Oraboz arasında bir anlaşma ilə iki dövlət arasında sərhəd Fərat çayı müəyyən edildi.

Lakin tezliklə bu anlaşma Roma triumviri Mark Krassın Parfiyaya qarşı yürüşə başlaması nəticəsində pozuldu. E.q. 53-cü ildə Mesopotamiyada Karha şəhəri yaxınlığında baş verən döyüşdə Parfiya hökmdarı Orodun sərkərdəsi Surena Mihran Krass və oğlunun başçılıq etdiyi Roma ordusunu ağır məğlubiyyətə düçar etdi. Romalılar döyüşdə 30 min əsgər itirdilər Krass özüdə öldürüldü. Arsaqilər uzun illər ərzində Prfiyanı dünyanın ən qüdrətli dövləti olmaq özəlliyini qoruyub saxladılar. Arsaqilər sülaləsinin hakimiyyəti 470 il davam etdikdən sonra eramızın 224-ci ilində Fars vilayətinin yerli hakimlərindən Sasanın nəvəsi Ərdəşir Babəkan Arsaqilər hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırdı və Hormizdaqanda Parfiya qoşunlarını məğlub edərək döyüşdə öldrülən IV Artabanın yerinə özünü şahən-şah adını etmişdi.

İstər Arsaq, istərsə də Sasanilərin və onlardan sonra İran coğrafiyasında hakimiyyət sürmüş Türk hökmdarlarının istifadə etdikləri Şahən-şah hakimiyyət titulunun, bir çox iddialara rəğmən, İran dili və hakimiyyət ənənəsi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Tsah-Şah bir Kas/kassi tanrı adı idi və midiyalılar vasitəsilə digər xalqların, o cümlədən iranlıların leksikonuna daxil olmuşdur. Badar-şah bir kassilərin tanrılarından biri olmuşdu və anlamı “Öküz allah” demək olub “Padşah” adının kökü də ona bağlıdır. (Arnaud Fournet, 1978, Səh. 7,17)

Arsaqilərin məğlubiyyətinin əsas səbəbi yerli hakimlərə hədsiz müstəqilliyin verilməsi idi. Yerli əyalət hökmdarları özlərini tabeçiliyində olanlar qarşısında tam müstəqil hökmdarlar kimi aparırdılar və sadiq hərbi dəstələrə malik idilər. Məhz buna görə də Farsda kiçik bir Darabkerd qalasının hakimi olan Ərdəşir ona verilən imtiyazlardan və göstərilən etimaddan sui istifadə edərək getdikcə güclənmiş və Roma ordusuna qalib gələn Arsaqi hökmdar IV Artabana baş qaldırmaq cürəti göstərmişdi. Sasanilər dörd əsr İranda hökmranlıq etdilər. Onların hakimiyyətinə ərəb islam ordusu son qoydu.

Tarixi ədəbiyyatda Kirmanda məskunlaşan Sasanilərin də mənşə etibarı ilə turanlı olduqları haqqında fikirlər mövcuddur. Sasanilərin və onlardan sonra istifadə edilən ariya adının mənşəyi və mənası da bir çox müzakirələrə səbəb olmuşdur.

Bir çox tarixçilər Ariya adının etimoloji baxımdan irandilli mənşəyə malik olmadığı fikrini irəli sürürlər. Dyakonov “Ari-jana” sözünün hurri dilində “Allah qardaş verdi” mənasında olduğunu yazır. (Дьяконов И., T I, 2012, Səh. 67)

Assuroloqların bir çoxu Ariya adının bir Subar adı olduğunu yazırlar. Er/ur Sumer dilində “insan, əsgər” anlamı daşıyır.

Yusif Hikmət Bayur İran/Eran adını fars sözü kimi qələmə verilən arya sözü əsasında izah edənlərə cavab olaraq Arya sözünü türk dili etimalogiyası əsasında şərh edir: “Qiştaspın böyük oğlunun adı Aryaman idi, İran (əsli Erandır), “Ariyan-Eran” “aria”, İrland adındakı “ir-er”, almanlarda tarixi şəxs adları “arçibald”, “aribald”, “arıman” sözlərdəkidəki “er” bitişiyi, anqlo-saks dillərində “aer” və “er”, saklarda “aryaka”, “arimasp” boylarındakı “ar”, “er” söz önləri türkcədəki ər sözü ilə eyni məna daşıyaraq ər, igid, mərd, qəhrəman, əsl insan kimi mənalar daşıyır. Türklər öz igidlərinə və qəhrəmanlarına ərənlər deyir, əsgər təbəqəsini təşkil edən “su” və “çəri”lərdən sonra “Erat” da öz-özlüyündə bir əsgər təbəqəsini təşkil edirdi. Sanskrirtcədə “Arya” sözü sadiq, müti, efendi, dost mənaları daşıyır. Aryaman/ Əryaman isə dost, arkadaş, hörmətə layiq adam, qaynata mənasındadır”. (Yusif Hikmət Bayur, Türk Tarihinin Ana Hatları, səh. 333–335)

Ariçiliyi və irançılığı üstün tutan qərb bilim adamları er/ar bitişiyinin türkcədəki şan-şöhrət mənalarını qəbul etməkdən qərəzli şəkildə imtina edərək bu sözün mənasını sanskritcədə hərəkət mənasında işlənən “er” sözü ilə izah etməyə üstünlük verirlər.

Yuxarıdakı linqvistik müqayisələrdən çıxarılan nəticə bundan ibarətdir ki, İran sözünün əsli Erandır və bu söz tarixən türkcənin öncə ərlər, qəhrəmanlar, igidlər kimi şəxsi keyfiyyətləri, sonra müəyyən silki, qəbiləni bildirən, sonra isə milləti və onun yaşadığı əraziyə şamil edilən er/ər və ərən sözündən yaranmışdır. Bu tarixi və elmi gerçəkliyi inkar etməkdə əsas məqsəd türklərin ər və ərənliyi ilə bağlı olan ariliyin əslində türk irqinə məxsusluğunu inkar etməkdir. Avestanın yazıldığı dövrdə insanların irqi və ya etnik mənsubiyyəti hələ tam şəkildə müəyyən olunmadığından insan toplumları arasındakı din, dil və yaşayış tərzindəki fərqlılık əsas müəyyənedici şərt idi. Bu baxımdan da Avestaya etiqad edən “Aryanam Dayhunam” çərçivəsinə daxil olmayan, İranın, Orta Asiyanın, Midiyanın qeyri aryani əhalisini başdan-başa turanlılar və türklər təşkil edirdilər.

III FƏSİL. Fars və Ərəb dilli qaynaqlarda Əfrasiyab

Tarixin qədim dövrlərində Mərkəzi Asiyada Turan adlı möhtəşəm bir dövlətin mövcudluğu ilk öncə bu ölkənin qonşuluğunda yaşayan və tarix boyu bu dövlətə qarşı mübarizə aparan iranlılara məxsus qaynaqlarda öz əksini tapmışdır. İlk növbədə zərdüştliyin dini kitabı olan Avestada, sonra Firdovsinin “Şahnamə” epik dastanında, fars şairi Dəqiqinin əsərində, Təbərinin və Məsudinin tarix əsərlərində və bir çox fars və ərəb dilli qaynaqlarda Turan dövləti, onun hökmdarları və onların ərazisini istila edən iran tayfalarına qarşı mübarizələri öz əksini tapmışdır. Turan dövlətinin əsası Tarixdə Türk oğlan adı ilə tanınan Yafəsin oğlu Tur tərəfindən qoyulmuşdur. Turu onun oğlu Başanq əvəz etmişdir. Turan dövləti öz qüdrətli dövrünü Başənqin oğlu Əfrasiyabın, yəni türklərin əzəmətli qəhrəmanı Alp Ər Tunqanın dövründə yaşamışdır. Məhz onun dövründə Turan bir dünya dövlətinə çevrilmişdir. Qaynaqlarda verilən bilgilərə görə Turan dövlətinin ərazisi təxminən 6 mln. kv/km bir sahəni əhatə etmişdir. (Touran-www.clever-geek.github.io.Country. Turan)

Turan dövləti dedikdə ilk ağla gələn, haqqında müxtəlif dastan və əfsanələrdə və həmçinin bir çox tarixi qaynaqlarda bəhs olunan və bu dövlətin yaradıcısı və ulu xaqanı kimi təqdim olunan Əfrasiyab və ya türk mənbələrində adlandığı kimi Alp Ər Tonqa adıdır.

Turanın böyük xaqanı Əfrasiyab Türklərin tarixi dastanlarında və əfsanələrində Türk hökmdarlar sülaləsinin atası və əzəmətli qəhrəman kimi əks olunmuşdur. Türk tarixi qaynaqlarında Alp Ər Tonqa adı ilə tanınan Əfrasiyab haqqında ən geniş məlumatlar fars dilli mənbələrdən, xüsusən Zərdüştlik dininin müqəddəs kitabı olan qədim fars dilində yazılmış “Avesta”da, X əsr İran şairi Ə.Firdovsinin “Şahnamə” epik poemasından əldə edilməkdədir. Əfrasiyabı bir tarixi şəxsiyyət kimi dəyərləndirib araşdırmadan öncə onun haqqında iranlıların dini kitabı olan “Avestada”, müxtəlif iran qəhrəmanlıq dastanlarında, Orta əsr ərəbdilli tarixçilər Təbəri, Məsudi, Narşahi və digər müəlliflərin əsərlərində Əfrasiyab haqqında verilən geniş bilgilərlə tanış olaq.

Əfrasiyabın həyatı və fəaliyyəti haqqında ən dolğun məlumat Türklərə qarşı qərəzli münasibətinə baxmayaraq, İran milli dastanı hesab olunan Firdovsinin “Şahnamə” poemasındadır. Firdovsinin yaşadığı dövrdə yüz illərlə yaxın qonşu kimi iç-içə yaşamış türklər və fars dilli xalqların yaddaşında Turanın böyük qəhrəmanı Əfrasiyab haqqında xatirələr hələ canlı idi. Firdovsi bu möhtəşəm əsəri qələmə alarkən fars dastanlarından, həmçinin türklərin yaddaşında Əfrasiyab haqqında mövcud olan və şifahi şəkildə dildən dilə gəzən, ozanların sevə-sevə söylədikləri Türk dastanıdan, əfsanə və rəvayətlərdən, həmçinin özündən əvvəl yazılmış indi bizə məlum olmayan müəlliflərin qədim dövrün hadisələrini özündə əks etdirən əsərlərindən də faydalanmışdır.

Söylənənə görə əslində Firdovsi Samanilərin paytaxtı Buxaraya gedib əslən Daşkəndli olan fars şairi Dəqiqinin İran şahlarına həsr olunmuş və onun ölümü ilə yarımçıq qalmış “Şahnamə”sini tamamlamışdır. Şair Dəqiqi fars-taciq şairi (956–980) olub Samani hökmdarlarından Əbülqasım Nuh bin Mənsur Samaninin sarayında xidmət etmiş və onun göstərişi ilə İran şahlarının həyatını təsvir edən “Şahnamə” adlı əsərini yazmağa başlamışdır. O dövrdə Samanilərin sarayı iran-fars milliyətçiliyinin mərkəzi idi və İranı işğal edən ərəblərin sünnü ideologiyasına qarşı farsların mənimsədiyi şiəlik ideologiyası himayə edilirdi. Dəqiqi əsərinin min beytdən ibarət “Ərcasp və Quştasp” bölümünü yazıb qurtardıqdan sonra öz türk qulamı tərəfindən öldürüldüyündən əsər yarımçıq qalmışdır. Əsərdə Zərdüştün zühur etməsi, Quştasb və başqa əyanların onun dinini qəbul etməsi, Turan padşahı Ərcaspın buna qarşı çıxması və Quştaspla Ərcaspın mübarizəsi öz əksini tapmışdır.

Ərcasp Şahnamədə Turanın padşahıdır. Anonim “Mecmuəl tavarix”də o Əfrasiyabın nəvəsi, Balamidə Əfrasiyabın qardaşı digər mənbələrdə isə oğlu kimi göstərilir. Quştasp Zərdüştliyi qəbul edərkən Ərcasp onun əleyhinə çıxır və İrana hücum edir. Təbəri, Baləmı və İbn əl Bəlxi Ərcaspı Qarzasp, İbn Xordadbeh isə Hazrasp kimi təqdim edir.

“Şahnamə”nin əsas qaynağı əfsanəvi İran tarixini özündə əks etdirən və Sasanilər dövründə tərtib edilmiş olan “Xudaynamə”dir. Qərb, Rus və Fars müəlliflərinin gerçəkliyi görməməzlikdən gəlib qərəzli şəkildə Turanlıların türk kimliyini danaraq onların iranlılarla eyni kökdən olub Ari irqinə mənsub olduqlarını iddia etsələr də, Firdovsi Turanlıların türk olduqlarını hər sətrində ifadə etməkdədir. “Şahnamə”də Cəmşidə qarşı üsyan edən iranlılar ərəblərin şahı Zöhhakı onları idarə etmək üçün özlərinə hökmdar olaraq dəvət edirlər. Tezliklə xalq Zöhhakın zülmündən cana doyur və dəmirçi Gavənin başçılığı ilə üsyan qaldırır. Xalqı onun zülmündən Gavənin hakimiyyətə dəvət etdiyi İranın Kəyanilər sülaləsindən olan Firudin xilas edir. Beləliklə, əsər Zöhhakın timsalında ərəblərə və Əfrasiyabın timsalında türklərə qarşı düşmənçilik ruhunda yazılmışdır.

Əfrasiyab haqqında ilk yazılı məlumat zərdüştüliyin müqəddəs kitabı Avestada mövcuddur. Bu əsərdə Əfrasiyab hiyləgər, mənfi insan obrazını təmsil etməklə İranın da əsas düşməni obrazında təqdim edilmişdir. Bu əsərdə İran Əhəməni şahlarından Gəştasibin Tanrıdan onların qatı düşməni olan Əfrasiyabı (Ərcasp) cəzalandırmasının istədiyi deyilir: “Ağıl mücəssəməsi Gəştasib Fars adlanan yerdə çay sahilinə gəldi və burada yüz at, min inək və on min qoyunu Su Tanrısına qurban edərkən bu istəkdə oldu: Ey ali və mərhəmətli Su Tanrısı! Pisliyin zirvəsi olan böyük düşman Pəşəng ilə Ərcaspı məğlub etməyimə yardım et”. Avestada Əfrasiyabı ümumi səciyyəsi pəhləvicədə mairya, yəni rəzil, şər adam kimi təqdim olunur. Onun məskəni metaldan inşa olunmuş Hanakana adlı yeraltı şəhər qaladır. Təbəri tarixində bu şəhər tuncdan yapılmış Düzrüsin qalası kimi təqdim olunur.

Böyük Türk şairi Əlişir Nəvai Avestada bəhs olunan Ərcaspın Əfrasiyab olduğunu qeyd edir. Əfrasiyabın dəfələrlə İranı istila etməsi, İran taxt-tacını ələ keçirməsi, Turan torpaqlarına İran hökmdarlarının təcavüzkar hücumlarına qarşı aparmış olduğu amansız mübarizə onun simasında İranın əsas düşməni obrazının yaranmasına və qədim iranlıların inanclarında onun şər Allahının adı ilə adlandırılmasına səbəb olmuşdur. Əsərdə Ceyhun (Amudərya) çayı İran və Turan arasında əsas sərhəd olaraq təqdim edilir.

Öz poemasında Firdovsi Avestadakı elementlərdən bolluca istifadə etmişdir. Onun Zərdüştliyə olan rəğbəti açıq şəkildə nəzərə çarpır. Zərdüştilikdəki xeyirlə şərin mübarizəsi əsərin başlıca süjet xəttini təşkil edir. Ərəbləri təmsil edən Zöhhak və türkləri təmsil edən Əfrasiyab şərin, İran şahları isə onlara qarşı mübarizə aparan xeyrin təcəssümləridir. Firdovsi İran şahlarını və qəhrəmanlarını Türklərə qarşı qoyaraq onları ideallaşdırır. O “Şahnamə” ilə yaşadığı dövrdə ərəblərin və Türklərin istilaları nəticəsində öz müstəqilliyini və dövlətçiliyini qeyb etmiş iranlılara öz möhtəşəm tarixi keçmişlərini xatırlatmaqla onları mənəvi cəhətdən ruhlandırmağa, xalqına yeni milliyətçilik ruhu aşılamağa çalışır.

Qədim farsca yazılmış mətnlərdə, o cümlədən Avestada Əfrasiyabın adı “Arjasp”, “Franqrasyan” orta çağ fars-pəhləvi dilində “Frasyav”, “Franqrasyaq”, ”Frasiyaq” kimi yazılmışdır.

Uzun illər ərzində tarixən davam edən İran-Turan müharibələrini təsvir edən “Şahnamə” əsəri İran tarixinin böyük bir dövrünü əhatə etməklə yanaşı Türklərin milli qəhrəmanı Əfrasiyabın hakimiyyət dövrünün tarixi mənbələrdə əksini tapmayan bir çox məqamlarını və qədim Turan-Türk tarixinin bir çox hadisələrini də əks etdirir.

Mifik hekayətlərdə təsvir olunan İran-Turan müharibələrinin tarixi dəqiq şəkildə müəyyən olunmasa da, hadisələrin xronoloji təhlili onların Makedoniyalı İsgəndərin e.ə. 329-cu ildə doğuya yürüşündən öncə baş verdiyi təxmin olunur.

Rəvayətlərdə iddia edildiyinə görə Turan hökmdarı Turun və Rum padşahı Səlmin öz qardaşları İran padşahı İrəci öldürmələri yüz illərlə davam edən İran-Turan savaşlarının əsas səbəbini təşkil edir. Əslində isə bu düşmənçiliyə Hind-iran tayfalarının batıdan doğuya doğru hərəkət edərək İran coğrafiyası və Mərkəzi Asiyada ən qədim dövrlərdən etibarən məskun olan Turanlı prototürklərin ərazilərini istila etmələri səbəb olmuşdur.

Firdovsinin “Şahnamə” epik poemasında Əfrasiyab əsas qəhrəmanlardan biri kimi təqdim olunur. Əfrasiyabın babası Tur iranlıların atası hesab edilən Firudinin ortancıl oğludur. Firudinin Səlm ve İrəc olmaqla daha iki oğlu vardır. Poemada təsvir olunduğuna görə Tur “ilk andan qızğınlığa qapılan və atəşdən daha cəsur olub qəzəbli filin belə məğlub edə bilmiyəcəyi igid aslandır”. Turun ulduzu uğurlu və Günəşin sahibi olan igid Əsəd (Aslan) bürcündədir.

Yəhudilərin Bibliya əsərində yəhudilər bəşər övladının əcdadları kimi təqdim olunduğu kimi, İran yaradılış əfsanələlərində də dünya xalqlarının iranlıların ilk əcdadı olan Firudindən törədiklərini iddia edilir. Bibliyada Nuh dünya ərazisini oğlanları arasında bölüb idarəsini onlara həvalə etdiyi kimi, Firudin yer üzündəki ölkələrin idarəsini oğulları arasında bölür. Rumu (Bizans) və Xavərzəm olmaqla şərq torpaqlarını Səlmə, Turanı, Türkistanı ve Çini Turan şahı olaraq Tura, İranı və Yəməni (Ərəbistanı) də İrəcə verir. Təbəridə, Məsudidə və digər müəlliflərdə Babilin də İrəcə verildiyi göstərilir, Kayumərs və Manuçehr də Babildə otururdular. İranın hökmdarlığının İrəcə verilməsini Səlm böyük narazılıqla qarşılayır. İçində qardaşına qarşı kin bəsləyən Səlm sadəlöhv Turu da yoldan çıxarır və hər ikisi hiyle yolu ilə İrəci yanlarına çağırıb öldürürlər. (Firdovsi, 1986, Səh. 67–76)

Öldrülən İrəcin bir qızı dünyaya gəlir, onun bu qızdan doğulan oğlu Mənuçehri babası Firudin özünə varis hökmdar kimi yetişdirir. Böyüyüb ərsəyə çatdıqdan sonra Manuçehr atasının intiqamını almaq üçün Tur ve Səlmə qarşı savaşa başlayır ve döyüş zamanı Turu ve Səlmi öldürür. (Firdovsi, 1986, Səh. 90, 93)

Mənuçehr ölümünə yaxın oğlu Nuzəri çağırıb ona vəsiyət edir ki, sənə və İran xanədanına ən böyük təhlükə Turan tərəfdən, Pəşəng oğlu Əfrasiyabdan olacaqdır. Ona qarşı mübarizədə sənin ən yaxın köməkçilərin və arxan Sam ilə Zaldır.

Mənuçehrin ölümü və Nuzərin İran taxt-tacına yiyələnməsi xəbəri Turana çatdıqda Turan hökmdarı Pəşəng sərkərdələri Gərsivəzi, Barimanı, Gülbadı, Niysəni və oğlu Əfrasiyabı məşvərətə dəvət edir.

Əfrasiyab Turun intiqamını almaq üçün dərhal İrana hücum etməyin tərəfdarıdır. Pəşəngin digər oğlu Əğrirəs qan tökülməsinin və müharibənin əleyhinə çıxır. Pəşəng isə Əfrasiyabın savaş təklifinə dəstək verir. O Əfrasiyabın hünərinə güvənərək onu yenilməz, nəhəng, döyüşlərdə fil gücünə malik erkək aslan adlandırır. Turun intiqamını almaq üçün İrana hücum edib Mənuçehrin ölkəsini viran qoymağa səsləyir. (Firdovsi, 1986, Səh. 174–176)

Əfrasiyab Turanlılardan və Çinlilərdən böyük bir ordu toplayaraq İran üzərinə yürüş edir, türklər Ceyhun çayına yaxınlaşdıqları zaman İran ordusu da Dehistana daxil olur. Bu zaman İranın böyük sərkərdələrindən Samın ölüm xəbəri türkləri daha da ruhlandırır. İki ordu Dehistanda qarşı-qarşıya gəlir, ağır döyüşdə türklər qələbə çalır, Əfrasiyab canını qurtarmaq üçün qaçıb gizlənən Nuzəri əsir alaraq öldürülür ve Reyə gedərək İranın Kəyanilər taxt-tacına sahib olur. (Şahnamə, səh. 190)

O qardaşı Əğrirəsə Sari şəhərində saxlanılan iranlı əsirləri öldürməyi tapşırır. Lakin Əğrirəs əsirlərə rəhm edərək onlara azadlıq verir, Reyə gedir və qardaşı Əfrasiyaba qanlı savaşı dayandırmasını xahiş edir. Əsirlərin ondan izinsiz azad edilməsindən çox qəzəblənən Əfrasiyab bir qılınc zərbəsiylə qardaşını qətlə yetirir. Əğrirəsin xeyirxah əməlinə görə qardaşı tərəfindən qətlə yetirildiyini eşidən Sam oğlu Zal qoşun toplayır, Əfrasiyabın zəbt etdiyi Reyə doğru hərəkət edərək oranı azad edir ve Təhmasib oğlu Zəvi İran taxtına oturdur. İran və Turan orduları arasında döyüşlərin davam etdiyi dövrdə baş verən quraqlıq nəticəsində başlayan böyük aclıq ve qıtlıq Zəvi və Ərasiyabı barışığa sövq edir. (Firdovsi, 1986, Səh. 195)

Zəvin ölümündən sonra İran taxtına oğlu Gərşasb yiyələnir. Onun da ölümü ilə boş qalan İran taxtına yenidən sahib olmaq üçün Əfrasiyab böyük bir ordu toplayaraq yürüşə hazırlaşır. Türk ordusu qarşısında qorxuya düşən İran sərkərdələri Zala müraciətlə ondan yardım istəyirlər. Zal Kəyanilər nəslindən olan Keyqubadı Əlbürz dağından gətirərək İran taxtına oturdur. Keyqubad, Zal və oğlu Rüstəm başda olmaqla İran qoşunu Əfrasiyabın ordusu ilə qarşı-qarşıya gəlirlər. Savaşın gedişi zamanı təkbətək döyüşdə Rüstəm Əfrasiyaba qalib gəlir. Əfrasiyab əsgərlərin yardımıyla qaçıb xilas ola bilir. Məğlub olan Türk qoşunu Ceyhunun arxasına geri çəkilir. Əfrasiyab atası Pəşəngin yanına gedərək durumu anladır, İran qoşununun bu dəfə daha güclü olduğunu, onların qarşısında davam gətirə bilməyəcəklərini və ona görə də Keyqubadla barışıb döyüşü dayandırmağı təklif edir. Keyqubad da Rüstəmin qarşı çıxmasına baxmayaraq barış təklifini qəbul edir. (Firdovsi, 1986, Səh. 211)

Keyqubadın ölümündən sonra taxta çıxan Keykavus əyləncəyə, eyş-işrətə düşgün, macərapərəst bir hökmdardır. O əvvəlcə Mazəndarana hücum edir, lakin Ağ div onun qoşununu tar-mar özünü isə əsir edir. Zal oğlu Rüstəm Keykavusu əsirlikdən xilas edir. Macərapərəstliyi üzündən düçar olduğu bəlalardan ibrət dərsi götürməyən Keykavus Hamavəran ölkəsinə yürüş edir və bu ölkənin hökmdarının qızı Südabəyə aşiq olur. Hamavəran padşahı Keykavusa tələ quraraq onu və sərkərdələrini əsir edir. Başsız qalan İran qoşunu pərakəndə halda ölkəsinə geri dönür. İran taxtının sahibsiz qaldığından xəbər tutan ərəblər ölkəni işğal edirlər. İranın Avesta və Bundahişt kitabında Zenqab adlı devin timsalında Assurların qorxunc hücumları qarşısında vahiməyə düşüb şərqə doğru geri çəkilən İran tayfaları qorxunc təhlükədən xilas olmaq üçün Ceyhun çayını qarşı sahilindəki türklərin xaqanı Əfrasiyabı köməyə çağırırlar. Əfrasiyab İrana girərək Zenqabı öldürdükdən sonra ərəbləri qovur ve İran topraqlarını öz hakimiyyəti altına alır.

İngilis əsilli Hindistan tarixçisi J.Koyaje Südabənin Yəmən deyil, Sak şahzadəsi olduğu ehtimalını irəli sürür. Onun fikrinə görə Keykavusun Sak Hamavaran şahzadəsinə evlənməsi həqiqətə daha uyğundur nəinki onun uzaq Yəmən ölkəsində özünə arvad axtarması. Bəlkə də Keykavis Yəmən şahı tərəfindən deyil, saklar tərəfindən əsir götürülmüşdür. (J.C.Coyajee, 1936, Səh. 26)

Yenə də Rüstəmin yardımı ilə əsirlikdən xilas olan Keykavus Rum qeysəri ilə Əfrasiyaba qarşı ittifaq bağlayır və Qeysərin vasitəsilə Əfrasiyaba məktub göndərərək ondan İranı dərhal tərk etməsini tələb edir. (Firdovsi, 1986, Səh. 264)

Rədd cavabı alan Keykavus qoşun toplayaraq Rum qeysərinin də göndərdiyi ordu ilə birlikdə Əfrasiyaba qarşı yürüşə başlayır. Döyüşdə Əfrasiyab yenidən Rüstəmə məğlub olur və ordusu ilə birlikdə geri çəkilərək Turana geri dönür. Dastanda təsvir olunan hadisələrdən də göründüyü kimi qarşıdurmalar zamanı müttəfiq olaraq Rum qeysəri İrana, Çin hökmdarı isə Turana dəstek verir.

Bir gün Rüstəm dostlarıyla Turan ovlağına gedib ov edirlər. Bunu eşidən Əfrasiyab öz qoşunuyla onların üzərinə basqın edir. Döyüş zamanı Turan ordusu böyük itgiye məruz qalır, yenə də məğlub olan Əfrasiyab qaçmaqla canını qurtarır. (Firdovsi, 1986, Səh. 277)

İran pəhlivanları Giv və Tus Turan ərazisində ov edərkən gözəl bir qızla rastlaşırlar. Heyrətamiz gözəlliyə malik və Ərasiyabın qardaşı Gərsivəzin qızı olduğu məlum olan bu qızı özləriylə götürüb Keykavusa təqdim edirlər. Bu qızdan Keykavusun Səyavuş adlı bir oğlu olur. Möbidlər uşağın taleyinin faciəli olacağını bildirsələr də, Rüstəm onun tərbiyəsini öhdəsinə götür və özü ilə bərabər Zabilistana apararaq cəsur bir əsgər kimi yetişdirir.

Öz gözəlliyi ilə məhşur, müstəsna və ehtiraslı bir qadın olan Südabə ögey oğlu olmasına rəğmən Səyavuşa eşq təklif edir, rədd cavabı alınca oğlunun ona təcavüz etmək istədiyi haqqında Keykavusa şikayət edir. Xanımı ilə oğlu arasında qalan padşah, hakimlərin tövsiyəsi ilə günahkarla məsumu ayırd etmək üçün, özlərinin müqəddəs oddan keçmələrini əmr edir. Səyavuş oddan keçərək, günahsız olduğunu sübut edir. (M.Ə.Rəsulzadə, 1991, Səh. 23)

Turan xaqanı İran torpağının əsas qismini hakimiyyəti altına almışdı. Keykavus Turana qarşı hərb elan edərək komandanlığa oğlu Səyavuşu təyin edir. Rüstəm də Səyavuşun əmrinə verilir. Rüstəmlə birlikdə Zabilistana gedən Səyavuş Zabilistan, Kabil ve Hindistan ordularını da öz komandanlığına daxil edir və Turanlıların özlərinə mərkəz etdikləri Bəlx şəhərinə doğru hərəkət edir. Müharibəni bacarıqla idarə edən Səyavuş Barimanın ve Gərsivəzin komandanlıq etdikləri Turan ordusunu məğlubiyyətə uğradaraq onları İran torpağını tərk etməyə məcbur edir. İndi müharibə müdafiə xarakterindən çıxaraq, hücum forması alırdı. Gərsivəz Sogda gedərək döyüşdə məğlub olduqlarını və öz ordusu ilə onlara köməyə gəlməsinin vacib olduğunu Əfrasiyaba bildirir. Əfrasiyab min nəfərdən ibarət seçmə adamını məşvərətə dəvət edərək məclis qurur və durumu dəyərləndirir. Məşvərət məclisindən öncə Əfrasiyab qorxunc bir yuxu görür. Yuxusunu yaxın adamlarına da danışaraq İrana barış təklif etməyi qərara alır. İran ordusu Turan torpağına keçəcəyi əsnada Əfrasiyab qardaşı Gərsivəzi barış təklifi ilə və hədiyələrlə Siyavuşun yanına göndərir. Səyavuş Rüstəmin də razılığı ilə barış anlaşması imzalayır. Anlaşmaya əsasən Əfrasiyab Buxara, Səmərqənd, Soqd, Çaç və İsfəncəpi tərk edərək geri çəkilir. Gərsivəz də girov olaraq Səyavuşun yanında qalır. Səyavuş savaşı bitirmək haqqında atasına Rüstəm vasitəsilə xəbər yollayır.

Keykavus, Səyavuşdan gələn bu təklifə qızaraq barışığı pozmasını, Əfrasiyaba qarşı savaşı davam etdirməsini və turanlı girovları öldürməsini tələb edir. Səyavuş barışı pozmaqdan imtina edir. İran ordusunun komandanlığını Bəhrama təhvil verir və bir qədər pul və zinyət götürərək bir neçə seçmə süvarisiylə Əfrasiyabın himayəsinə sığınır. Bu barışıqda Səyavuşun məqsədi qanını özündə daşıdığı hər iki irqin İranla Turanı barışdırmaq, ona doğma olan hər iki irqin qanının boş yerə axıdılmasının qarşısını almaq idi. (M.Ə.Rəsulzadə, 1991, Səh. 24)

Səyavuşu Əfrasiyabın göndərdiyi sərkərdə Piran qarşılayır. Əfrasiyab Səyavuşun əsgəri məharətini bəyənir və onu sevirdi. Əfrasiyab Səyavuşu yuxusunda görmüşdü. Yozucular ona demişdilər ki, “Bu cavan ilə hərb etsə və ya bu gənc onun əlində ölsə, taxt və tacı devrilərək Turan xaraba qalacaq, dünyada qan qurşağa çıxacaq”. Bunun üçün də o, Səyavuşun könlünü hər vasitə ilə ələ almağa çalışırdı. Səyavuş da Əfrasiyabı sevirdi. Bunun üçün də o sərkərdə Piranın ata kimi tövsiyəsiylə öncə Əfrasiyabın qızı Firəngizlə, sonra da Piranın öz qızı Cərirəylə evlənir.

Əfrasiyab damadının həyat və rifahını təmin etmək üçün ona Turanın en gözəl bir bölgəsini ayırdı. Səyavuş barışıq sevər olduğu üçün burada gözəl və nümunəvi bir saray tikdirdi. “Səyavuş gərd” adlandırılan bu saray iki böyük aləmin gözəlliklərini, şahlığa layiq bütün mədəniyyəti əks etdirən şəkildə idi. (Rəsulzadə M.Ə., 1991, Səh. 24)

Əfrasiyab Səyavuşa böyük etimad göstərərək Turan torpaqlarının Çin dənizinə qədər olan bir hissəsini onun idarəsinə verir. Lakin Əfrasiyabın Səyavuşa olan hörmət və ehtiramı onun sərkərdələrinin xüsusən də Gərsivəzin böyük qısqanclığına səbəb olur və Səyavuşu onun gözündən salmaq üçün müxtəlif hiylələr qururlar. Bir çox fitnəkar cəhdlərdən sonra onlar Əfrasiyabın qəlbində Səyavuşa qarşı şübhə toxumu səpməyə nail olurlar və Əfrasiyab Səyavuşu öldürmək qərarına gəlir.

Əfrasiyab əsgərləri ilə “Səyavuş gərd” şəhərini mühasirəyə alır. Səyavuş qaçmağa çalışsa da, yaxalanır və təslim olur. Səyavuş başına gələcək hadisələri yuxusunda görmüşdü. Ona görə də əvvəldən bəzi tədbirlər almışdı. O Firəngizə doğulacaq uşağın adını Keyxosrov qoymasını tapşırır.

Bu faciəli şəraitdə Əfrasiyabın qızı Firəngiz gəlib atasına Səyavuşun günahsız olduğunu, onu əfv etməsini rica edir. Lakin qəzəbdən gözü dönmüş Əfrasiyab Firəngizin özünü həbs edir, onu edam etmək istəyir. Sərkərdə Piran xeyli cəhddən sonra Firəngizin edam hökmünün ləğvinə və azad edilməsinə nail olur və yeni doğulan Keyxosrovun da öldürülməsinin qarşısını alaraq onu öz himayəsinə götürür.

Səyavuşun edamı zamanı cəlladlıq vəzifəsini Gərv adlı bir sərkərdə yerinə yetirir. Vaxtı ilə hərbi yarışların birində Səyavuş Gərvi ağır məğlubiyyətə uğratmışdı, indi əlinə fürsət keçən Gərv Səyavuşdan incə bir zövqlə intiqam alaraq qətlə yetirir.

Oğlu Səyavuşun öldürülməsi xəbərini alan Keykavus, İran xalqı və sərkərdələr yas tuturlar, böyük bir orduyla Əfrasiyaba qarşı intiqam yürüşü başlanır, çoxlu qan tökülür. Rüstəm Əfrasiyabın seçmə otuz minlik ordusunu məğlub edir, ordunun komandanı Əfrasiyabın oğlu Surxayı ələ keçirib qətlə yetirir. Oğlunun öldürülməsindən çox kədərlənən Əfrasiyab böyük bir orduyla Rüstəmin üzərinə hərəkət edir. Əvvəlcə hər iki tərəfdən pəhlivanlar qarşı-qarşıya gəlib cəng edirlər, sonra Rüstəmlə Əfrasiyab qarşı-qarşıya gəlirlər, Rüstəm Əfrasiyabı vurub atdan salaraq yaxalamağa çalışır, lakin sərkərdələri Əfrasiyabı xilas edirlər. Türklər məğlub olduğundan ordu Ceyhun çayının arxa sahilinə geri çəkilr və bütün ərazini boşaldır. Əfrasiyab kiçik Keyxosrovu yenə də öldürməyə çalışsa da, Piran uşağı xilas edib anası ilə bərabər Çin dənizinin qarşı tərəfinə göndərir.

Rüstəm bütün Çin, Maçin və Turanı işğal edir. Əfrasiyabın xəzinəsini yağma edir, sonsuz intiqam hissi ilə çoxlu nahaq qanlar axıdır və Turandan Ruma, Saklaba qədər ölkələri viran qoyduqdan sonra ordusu ilə İrana geri dönür. (Mustafa Aksoy, Türklər, cild III, 2002, Səh. 1005)

Üzərindən illər keçdikdən sonra İran sərkərdəsi Güdərz bir gün Keyxosrovu yuxusunda görür və saxlandığı yer ona əyan olur. Oğlu Givi Turana göndərib Keyxosrovu və anası Firəngizi gizlicə İrana gətirir. Keyxosrov İran taxtına çıxır və babası Keykavusa Səyavuşun intiqamını Əfrasiyabdan almaq sözü verir. Bu məqsədlə güclü bir ordu hazırlanır. Əfrasiyab da hərbi hazırlıqlara başlayır, düşmən qoşununun sahilə çıxmasının qarşısını almaq üçün ortadakı çayın qarşı tərəfinə odundan böyük bir dağ yığdırır. Keyxosrov bu dağın yandırılaraq yox edilməsini sərkərdə Givə tapşırır. Digər sərkərdəsi Gürgini Əfrasiyabın yanına göndərərək atasının ölümündə günahkar olan Gərv, Gərsivəz və Dəmiri ona verməyi tələb edir. Rüstəmi Hindistan tərəfdə türklərin işğalı aıtında olan torpaqları azad etmək üçün göndərir.

Keyxosrov hazırladığı böyük bir ordunu sərkərdə Tusun komandanlığı altında Türklərin ərazisinə göndərir. İran ordusu türklərə qarşı böyük qətllər törədirlər. Əfrasiyab ucsuz bucaqsız İran ordusunun Kəsarud tərəflərdə Turan ərazilərini işğal edərək bölgədəki insanları öldürdüklərini öyrənincə sərkərdəsi Pirana böyük bir ordu toplamasını əmr edir. Lakin hava şəraitinin korlanması və çoxlu yağan qar İran ordusunun vəziyyətini çətinləşdirir. Əfrasiyab toplanan yüz minlik ordunu İran qoşununun üzərinə göndərir. Piran İran ordusuna qəflətən gecə hücum edərək onun üçdə ikisini məhv edir. İran ordusunun qalan yaralı hissəsi qaçaraq canlarını zorla qurtarır.

İran ordusunun məğlubiyyət xəbərini alan Keyxosrov Tusu ordu komandanlığından uzaqlaşdıraraq onun yerinə qardaşı Fəriburzu təyin edir. Fəriburz Pirana elçi göndərərək aman istəyir. Hər iki tərəf bir ay müddətinə döyüşə fasilə vermək üzərə anlaşırlar. Fəriburz fasilədən yararlanaraq ordusunu yenidən təşkil edir, lakin iki ay fasilədən sonra başlanan savaşda yenidən məğlub olur. Verdiyi böyük itgilər nəticəsində taqətdən düşən İran ordusu Keyxosrovun yanına dönür. Məğlubiyətlə dönən İran ordusunun vəziyəti Keyxosrovu çox kədərləndirir. O ordunun komandanlığını yenidən Tusa həvalə edir. (Mustafa Aksoy, Türklər, cild III, 2002, Səh. 1006)

Bu qələbədən sonra Əfrasiyab və Piran xeyli rahatlanırlar. Əfrasiyab döyüşlərdən qələbə ilə dönən Piranı çoxlu hədiyyələrlə mukafatlandırır. Ağıllı və tədbirli bir sərkərdə olan Piran baş verənlərdən sonra Keyxosrovun qəfil hücum edə biləcəyi haqqında Əfrasiyabi xəbərdar edir və öz ordusu ilə ölkəsi Xotana dönür.

İran ordusunu yenidən təşkil edən Tus Keyxosrovun əmri ile Turana doğru yürüş edib Şehd çayının sahilinə gəlir. Yeni bir İran ordusunun Turana daxil olduğunu öyrənən Piran barış təklifi ilə Tusa müraciət edib onun diqqətini yayındırır, digər tətəfdən də Əfrasiyaba xəbər göndərib onu vəziyətdən hali edir və İran ordusuna qarşı qoymaq üçün dərhal seçkin döyüşçülərdən bir ordu təşkil edib göndərməsini təklif edir. Əfrasiyab qısa müddət ərzində böyük bir ordu toplayıb Piranın sərəncamına göndərir. Hər iki ordu arasında şiddətli bir döyüş başlayır. İran ordusu təzyiqlərə davam gətirə bilmir. Döyüşlərə qısa ara verilməsindən yararlanan Tus, qoşununu yaxınlıqdakı Həmavəran dağına çəkir. Eyni zamanda Rüstəmi yardıma göndərməsi üçün Keyxosrova xəbər göndərir.

Piran bir yandan iranlıları təqib etməyə davam edərkən, digər tərəfdən də iranlıların böyük ordularla dörd tərəfi mühasirəyə almağa çalışdıqları haqqında Əfrasiyabı xəbərdar edir. Qaçan İran ordusunun Həmavəran dağına çəkildiyini öyrənən Piran sərkərdə Humanı otuz minlik ordu ilə onları təqibə göndərir və özü də ora doğru hərəkət edərək İran ordusunu orda mühasirəyə alırlar.

Ordusunun çetin vəziyətdə olduğunu öyrənən Keyxosrov Rüstəmi yenə də yardıma çağırır, Rüstəm böyük bir ordu toplayıb iranlı sərkərdələri də yanına alıb yola çıxır. Digər tərəfdən Əfrasiyab da İsfəncəpdən Ruma qədər geniş bir bölgədən böyük bir ordu toplayır. Bu ordu ilə bərabər Çin xaqanı və qəhrəman Kamusu ordularıyla birlikdə iranlılara qarşı Pirana yardım üçün göndərir. (Mustafa Aksoy, Türklər, Cild III, 2002, Səh. 1007)

Türk ordusu Çin, Saklab, Hind və Rum bölgələrindən gələn əsgəri yardımlarla böyük bir hərbi güc əldə edir. Türk ordusunun Piranla birləşməsi sirasında Rüstəm də öz ordusuyla yetişib Həmavəran dağındaki ordu ilə birləşir. İki ordu qarşı-qarşıya gəlir. Döyüş zamanı Türk qəhrəmanlar İran qəhrəmanlarına üstün gəlsələr də, Rüstəmin qarşısında heç biri davam gətirə bilmir. Qısa fasilələrlə davam edən savaşda Türk ordusu məğlub olur və Çin xaqanı iranlılara əsir düşür.

Rüstəm Turan ordusunu məğlub etdikdən sonra intiqam almaq üçün Turan ərazisinə doğru hərəkət edir. Çin xaqanının əsir düşdüyü və Turan ordusunun məğlubiyyət xəbərini alan Əfrasiyab əyanlarıyla məsləhətləşərək Turan torpaqlarına doğru irəliləyən iranlılarla müharibəni davam etdirmək üçün yenidən ordu toplayır. Əfrasiyabın oğlu Şidə atasına Rüstəmin ordusunun qarşısına dərhal çıxmamağa, Qank tərəfə çəkilib Çin və Maçindən toplanacaq yeni orduyla döyüşə başlamasını tövsiyə edir. Əfrasiyab sərkərdəsi Piranı çağırıb savaşa hazırlaşmasını əmr edir. Eyni zamanda məktub yazıb Poladvəndini köməyə dəvət edir. İki ordu arasında döyüş başladığı zaman Poladvənd bir neçə İran pəhlivanını məğlub edirsə də, lakin Rüstəmə yenilir. Türk ordusu məğlub olunca Əfrasiyab Piranın məsləhətiylə Çin dənizinə doğru gedir. İran ordusu Turanda türklərə qarşı böyük qətllər törədirlər. Bir hissəsi qırılan Türk ordusunun sağ qalan hissəsi təslim olur. Əfrasiyabı təqib edən Rüstəm onu ələ keçirə bilmədikdə əldə etdiyi qənimətlərlə İrana geri dönür. (Mustafa Aksoy, Türkler, C. III, 2002, Səh. 1007)

Bir gün İran və Turan sərhəddi yaxınlığında yaşayan iranlılar Keyxosrova türklərin İran ərazisinə daxil olaraq onları incitdikləri haqqında şikayət etdilər. Keyxosrov türkləri ərazidən qovmaq üçün Giv oglu Bijəni görəvləndirdi. Bijən Turan ərazisində meşədə bir dəstə qızla əylənən Əfrasiyabın qızı Münijəni görür və ona aşiq olur. Münijən də Bijəni bəyənərək sevir və onu Turana öz sarayına aparır. Bundan xəbər tutan Əfrasiyab çox qəzəblənir və qızına da çox acıqlanaraq Bijəni həbs edib bir quyuya saldırır. Giv Keyxosrovdan oğlunu qurtarmasını rica edir və Bijəni xilas etmək vəzifəsini Rüstəm öz öhdəsinə götürür. O böyük bir ordu ilə Turana doğru yola çıxır. Turanın sərhəddinə çatdıqda ordunu orda qoyub bir neçə cesur adamıyla tacir libası geyinib Piranın olduğu yerə gedir. İnsanlarla təmas quraraq məsələni araşdırır, Bijənin yerini öyrənir və yanındakı adamlarıyla gedib Bijəni xilas edir. Bir gecə öz adamlarıyla Əfrasiyabın sarayına basqın edir, saraydakıları öldürür, lakin Əfrasiyab qaçıb xilas ola bilir. Əfrasiyab ordusu ilə Rüstəmin ordusuna qarşı hücuma keçirsə də döyüşdə məğlub olur, ancaq Əfrasiyab yenə də xilas ola bilir. Rüstəm Bijəni və Əfrasiyabın qızı Münijəni özü ilə İrana aparır.

Əfrasiyab öz sərkərdələri Piran, Gərsivəz, Qaraxan, Şidə, Human, Gəlbat, Fərşindvənd, Rüyun və digərləri ilə birlikdə yeni ordu toplama və gələcək fəaliyyət istiqamətlərini müəyyənləşdirmək üçün məşvərət məclisi çağırır. Əfrasiyab dünyanın dörd bir tərəfindəki hökmdarlara məktub göndərib onlardan əsgəri yardımlar istəyir. Çin və Xotandan çox sayda əsgər gəlir, hər tərəfdən sürülərlə at gətirilir. Beləliklə, toplanan bu böyük ordunun başına Şidə komutan təyin olunur və o Xarəzmə, Piran isə əlli minlik qoşunla İran üzərinə göndərilir.

Turanın böyük bir orduyla İrana hücum etdiyini xəbər alan Keyxosrov ata minə bilməyi bacaran hər kəsi səfərbər edərək özü də böyük bir ordu toplayır. Rum, Hind və ərəblərdən çoxlu əsgər gətirdir. Öncə Rüstəm otuz minlik qoşunla Hindistana göndərilir, sonra o bu qoşunla Qəznə üzərindən quzeyə doğru hərəkət etməli olur. İran sərkərdəsi Ərkəş otuz min əsgərlə Şıdənin yerləşdiyi Xarəzmə göndərilir. Qudərzin başçılığıyla dördüncü bir ordu Turana yönəldilir. Qudərzin başçılıq etdiyi İran ordusuyla Piranın başçılığındakı Türk ordusu Ceyhun çayında qarşılaşırlar. Türk ordusu döyüşdə məğlub olur. (Mustafa Aksoy, Türkler, Cild III, 2002, Səh. 1008)

Döyüşlərin gedişində Əfrasiyab paytaxtı Baykənd şəhərində bars dərisindən qurulmuş çadırlarla əhatəli qərargahında qızıl və cəvahiratlarla bəzədilmiş taxtının üzərində oturmaqdadır. Qərərgahının qarşısı sərkərdələrinin bayraqları ilə əhatə olunub.

İran dini əfsanə kitablarında Əfrasiyabın əzəmətli mağara sarayından bəhs edilməkdədir. Orda yazıldığına görə Turan padşahının mağara içərisində oyulmuş sarayında kısrak (at) südündən hovuzlar var. Bu saray o qədər mükəmməl işıqlandırılmışdır ki, orda gecə də gündüz kimi aydınlıqdır, içərisində sudan, şərabdan, süddən və qımızdan ibarət dörd çay axardı. Əfrasiyab bu saraya ay və günəşi təmsilən hərəkət edən fiqurlar asdırmışdı.

Mağara kultu türklərdə ən qədimlərdən mövcud olmuşdur. Böyük Hun dövləti zamanında müqəddəs bir “Ata mağarası”nın mövcud olduğu və ilin müəyyən vaxtlarında burda törənlər təşkil olunaraq qurbanlar verildiyi, Tobalar boyunun qayaları mağara formasında oyaraq “Ata mağara”sı şəklinə saldıqları və burda göyə, yerə və Xan soyunun əcdadlarına qurbanlar kəsildiyi çin qaynaqlarında əks olunmuşdur. Əfrasiyabın “Hənqe Əfrasiyab” adlanan mağarası da “Ata mağara” kultunu özündə əks etdrir.

Öz əzəmətli mağara sarayında düşmənə qarşı göndərdiyi ordunun məğlubiyyəti xəbəri Əfrasiyabı çox məyus edir və qəzəbləndirir. İntiqam almağa and içir. Topladığı ordunun yarısını oğlu Qara xanın başçılığı ilə Buxara tərəflərinə göndərir. Oğullarından əsl adı Pəşəng olan Şidə, Cəhən, Girdəgir və oğlu İlandan olan nəvəsi Gühəyla orduya qatılırlar. Orduya əsgərlər əsasən Çiqil, Taraz, Oğuz, Karluq və Türkmən boylarından toplanmışdır. İki ordu qarşı-qarşıya gəldikləri zaman öncə Şidə ilə Keyxosrov təkbətək döyüşürlər. Şidə həlak olur. İki ordu arasında üç gün davam edən şiddətlə döyüşürlər gedişində Əfrasiyab İranın bir neçə qəhrəmanını öldürür. Ən nəhayət Keyxosrovla Əfrasiyab qarşı-qarşıya gəlirlər. Lakin Turanın qəhrəmanları Əfrasiyabın atının cilovundan tutub bu döyüşə əngəl olurlar. İran ordusuna gücü çatmayacağını yəqin edən Əfrasiyab gecə ikən ordusunu Ceyhunun arxasına çəkir. Qara xanın ordusuyla birləşib Buxaraya gəlir. Burda bir az dincəldikdən sonra paytaxt şəhəri Kanqa gedir. (Mustafa Aksoy, Türkler, Cild III, 2002, Səh. 1008)

Lakin Keyxosrov Əfrasiyabı təqib etməkdə davam edir. Cəsuslar Əfrasiyaba Keyxosrovun Ceyhun çayını keçdiyini xəbər verirlər. Keyxosrov öncə Sogdaya gəlir buranı itaəti altına alaraq bir ay burda dincəlir və yoluna davam edir. Yerli Türk əhali İranlılara su verməkdən imtina edirlər, sağda, solda əllərinə keçən İran əsgərlərini öldürürlər. Keyxosrov işğal etdiyi əraziləri viran qoyur, yaxaladığı insanları qadın və kişi bilmədən amansızlıqla qetlə yetirir. Sonda Turan və İran ordusu Gülzariyun çayı sahilində qarşılaşaraq döyüşə başlayırlar.

Gecə ikən Əfrasiyaba xəbər gəlir ki, Rüstəmlə savaşmaqda olan digər bir Turan ordusu məğlub olmuş, əsgərlərdən yalnız onun oğlu Qara xan sağ qalmışdır. Hadisəni eşidən Əfrasiyab Rüstəmə zərbə yendirmək üçün dərhal öz ordusu ilə onun üzərinə hərəkət edir. Keyxosrov hadisəni Rüstəmə xəbər verir və özü də ordusuyla onun arxasınca gedir. Əfrasiyab Kanq şəhərinə çatdıqda Rüstəmə ani bir basqınla zərbə yendirmək istəsə də onun artıq tədbir aldığını görüb bundan vaz keçir. O çox möhtəşəm qalası olan Kanq şəhərinə daxil olub burda müdafiə mövqeyi tutur və Çin xaqanına məktub göndərərək ondan yardım istəyir.

Arxadan gəlib yetişən Keyxosrov Rüstəmlə birləşərək qalanı mühasirəyə alır. Qalanın ətrafında xəndəklər qazaraq odunla doldurur və atəşə verir. Atəş qala divarlarının uçmasına səbəb olur. İran qoşunu şəhərə girərək əhalini qətlə yetirməyə başlayır. Əfrasiyab sarayının altında açılmış olan lağımdan iki yüz əsgəriylə birlikdə qaçaraq xilas olur. Çin xaqanının himayəsinə sığınır. Çin xaqanı Əfrasiyaba yardım üçün böyük bir ordu hazırlamışdır. Əfrasiyabın Çinə gəldiyini duyan türklər də bura toplaşırlar. Keyxosrov Kanqda öz sərkərdələrindən birini qoyub Əfrasiyabı təqib edir. İki düşmən tərəf yenə qarşı-qarşıya gəlir. Əfrasiyab Keyxosrova məktub göndərib özlərindən başqa kimsənin olmadığı bir yerdə təkbətək döyüşməyi təklif edir. Keyxosrov bu təklifi rədd edir. İki ordu axşama qədər döyüşürlər. Keyxosrov gecə ordu düşərgəsinin önünə xəndəklər qazaraq Türk əsgərlərinə qarşı tələ qurur, gecə basqın edərkən bu xəndəklərə düşən Türkləri öldürürlər. Əfrasiyab qalan əsgərləriylə çöllərə çəkilir.

Keyxosrov Kanq şəhərinə geri dönür. Çin xaqanı Keyxosrovdan qorxaraq ona barış təklif edir. Keyxosrov bir daha Əfrasiyaba yardım etməməsi şərtiylə onunla barış imzalayır. Əfrasiyab bunu eşitcək məyus olur, pərişan halda Zərə dənizi kənarına gəlib buradan qarşı tərəfə keçmək istəyir. Oradakı yaşlı gəmiçi bu dənizi keçməyin mümkün olmadığını desə də, Əfrasiyab dustaq olmaqdansa ölmək yaxşıdır deyərək bir gəmi ilə üzüb Qanqdiz şəhərinə gəlir. Bundan xəbər tutan Keyxosrov Qanqdiz şəhərinə gəlib oranı tutur. Əfrasiyab qaçmağa müvəffəq olur. Keyxosrov yenidən Kanqa dönür.

Əfrasiyab İranı dörd dəfə fəth edib öz hakimiyyəti altına alsa da, əlində saxlaya bilməmişdi. Təqiblərdən xilas olmaq üçün qayalıq bir dağın zirvəsində mağaranı özünə sığınacaq edən Əfrasiyab burada ac, susuz və tənha halda yaşamağa davam edir, düşdüyü acınacaqlı vəziyyətə heyfsilənməkdə idi. Bir gün bu dağda insanlardan kənarda tərki dünya həyatı sürən Hum adlı bir şəxs Əfrasiyabın öz-özünə danışdığını eşidərək ondan şübhələnir və onun kim olduğunu anlayır və qəfildən hücum edərək onu yaxalayır. Əfrasiyab onun əlindən qurtulub suya atılsa da onu hiylə ilə yaxalayıb sudan çıxarır və öldürürlər. (Mustafa Aksoy, Türkler, Cild III, 2002, Səh. 1009)

Digər bir iran dini rəvayətinə görə Əfrasiyab məğlub olduqdan sonra Çiçəst (Saekasta), yəni Urmiyə gölü yaxınlığındakı dağda mağara içərisində düzəldilmiş və adına Həngi Əfrasiyab deyilən yeraltı sarayına sığınmışdı. Keçmişlərdə Firudini xilas edən Hum adlı bir möbəd dağda dolaşarkən bu mağaradan inilti səsləri eşitmiş və aşağıya yenərək mağaraya girib belindəki sehrli kəmərlə Əfrasiyabı yuxuda ikən bağlayaraq gətirib Keyxosrova təslim etmişdir. Hum həmçinin Əfrasiyabın Səyavuşu öldürən qardaşı Gərsivazı da tutub Keyxosrova təslim etmiş və o da Əfrasiyabla birlikdə öldürülmüşdür. Rəvayətə görə qardaşı Gərsivəz tutulmadan öncə Əfrasiyab Humun əlindən qurtularaq gölə atılmışdır, lakin Keyxosrov hiyləyə əl ataraq qardaşını tutub işgəncəyə məruz qoyur. Əfrasiyab qardaşının fəryadlarına dözməyərək təslim olur. (Fahrettin Kırzıoğlu, Cild I, 2002, Səh. 79)

Məsudinin yazdığına görə Keyxosrov babası Əfrasiyabı Azərbaycanın Şiz və Ər-Ran bölgəsində öldürmüşdür. (Mesudi, 2006, Səh. 129)

Şahnamə tarixdə gerçək bir hadisə kimi qəbul edilən İran-Turan müharıbələrini və iki dövlət arasındakı qarşılıqlı münasibətləri əks etdirən mühüm qaynaqdır. Firdovsi Şahnamənin əsas mənbələri kimi öz dövründə mövcud olan bir çox mənzum və nəsr əsərlərindən istifadə etmişdir. Bunların içində ən məhşurları Sasani hökmdarı I Xosrov Ənuşirvan dövründə tərtib olunaraq nəsrlə yazılmış iran tarixi olan “Xudaynamə”, Əbül Müəyyəd Bəlxinin mənsur “Kitabı Gerşasp”, Samanilər dövrü Xorasan sipehsaları və Tus hakimi Əbu Mənsur Muhəmməd b. Əbdürrəzaqın dörd nasirə hazırlatdığı mənsur “Şahnameyi əbu Mənsur” və Məsudi Mərvəzi ilə Dəqiqinin mənzum “Şahnamə”ləridir.

Firdovsinin “Şahnamə” poemasını yazmasınn maraqlı tarixi vardır. Bir çox mənbələrdə bildirildiyinə görə Türk Qəznəvi dövlətinin hökmdarı Sultan Mahmud Qəznəvi Türk xaqanlarının tarixi və türklərin tarixdəki qəhrəmanlıqlarını əks etdirən nəzm ilə bir dastan yazdırmaq məqsədini qarşıya qoyur. Bunun öhdəsindən yalnız o dövrün ustad şairlərindən olan Əsədinin gələ biləcəyini öyrənir. Sultan Əsədini hüzuruna dəvət edərək məqsədini ona bildirir. Əsədi artıq qocalıb zəiflədiyini və bu işə gücü çatmayacağını səbəb göstərərək imtina edir. Ancaq bu işin öhdəsindən Firdovsinin gələ biləcəyini söyləyir. Sultan məsələni müzakirə etmək üçün sarayın baş şairi Ünsurini dəvət edir, Ünsuri də bu ağır işin öhdəsindən yalnız Tuslu şair Firdovsinin gələ biləcəyini bildirir. Mahmud Qəznəvi Firdovsini hüzuruna dəvət edir və məqsədini ona bildirir. Firdovsi Sultanı öyərək tərifləyən bir çox xoş sözlər söylədikdən sonra onun təklifini həvəslə qəbul edir. Üzərindən bir müddət keçdikdən sonra Firdovsinin Sultanın nəzərində belə yuksək mərtəbəyə və etimada nail olması digər şairlərin və bəzi əyanların şairə qısqanclıqla yanaşmasına, onu gözdən salmaq üçün şairin məcusi olub atəşə sitayiş etdiyi barədə və digər dedi qodular yaymalarına səbəb olur. Sultan bu dedi qodulardan təsirlənərək deyilənlərin gerçək olduğu təqdirdə şairi fillərin ayaqları altında əzdirəcəyini söyləyir. Firdovsi Sultanın ona qarşı qəzəbli olduğunu duyunca qorxusundan vətəni Tus şəhərinə geri dönmüş və 6o min beytlik əsəri orada tamamlayaraq Mahmud Qəznəviyə göndərmişdir. Mahmud Qəznəvi “Şahnaməni”ni oxuduqdan sonra əsərdə onun özü haqqında çoxlu təriflər yazılsa da, Türklərdən çox İran şahlarının öyərək göylərə qaldırıldığını, Türklərin hər zaman məğlub kimi qələmə verilməsi və şərə xidmət edən qüvvə kimi göstərildiyindən narazı qalmış və şairə vəd etdiyi mukafatı verməkdən imtina etmişdir. Lakin bir müddət sonra mərhəmətə gələrək on iki dəvə yüklü hədiyyəni Tus şəhərinə göndərmişdir. Söylənilənə görə hədiyyə yüklü dəvələr şəhərin Dudbar qapısından girdiyi zaman Rezan qapısından Firdovsinin cənazəsi çıxarılırmış. Sultanın hədiyyələri Firdovsinin bacısına təqdim olunan zaman “qardaşıma faydası olmayan bu əşyalar mənim nəyimə lazımdır” deyə almaqdan imtina etmiş, lakin hədiyyələr şairin şəhər əhlinə vəd etdiyi Tusa su kanalı çəkdirmək işinə sərf olunmuşdur.

Digər bir versiyaya görə Şahnaməni 990-cı ildə yazmağa başlayan Firdovsi İran şahlarını tərənnüm edən bu əsərini Samani hökmdarına təqdim etmək məqsədilə qələmə almışdı. Samani dövləti o dövrdə fars dilli ədəbiyyatı himayə edən və fars milliyətçilik ideologiyasının əsas mərkəzinə çevrilmişdi. Lakin öz köklərini Bəhram Çubinə bağlayan Samanilər hakimiyyəti 999-cu ildə türk Qaraxanilər sülaləsi tərəfindən yıxıldığı üçün Firdovsi öz əsərini alim və şairləri himayə etməkdə məhşur olan Qəznəvi sultanı Mahmud Qəznəviyə təqdim etməyi qərara almışdır. Rəvayətə görə Şahnaməni oxuyan Sultan Mahmud şairə “Mənim ordumda Rüstəmdən də güclü pəhlivanlar var” dedikdə Firdovsinin “Ancaq Tanrı Rüstəm kimisini bir daha yaratmadı” cavabını vermişdir. Onun bu cavabı Sultanı qəzəbləndirmiş və şairi öldürmək istədiyi zaman o Herata qaçmış və Sultan Mahmuda 100 beytlik bir həcv həsr etmişdir. Firdovsi bu həcvi və Şahnaməni Təbəristan ispehbədi Əmir Şəhriyara təqdim etmişdir. Sultan Mahmuda böyük hörmət bəsləyən Şəhriyar həcvi satın alaraq yandırmış və bu həcv haqqında heç kimə danışmamağı şairə tapşırmışdır.

Rəvayətə görə Əmir Teymur Tus şəhərini işğal etdikdən sonra Firdovsinin məzarı başına gələrək şairə müraciətlə demişdir: “Ey Firdovsi, qalx ayağa hər sətrində pisləyib, həqarət etdiyin, kiçiltdiyin məğlub türkü gör. Bağdatdan bu yatdığın yerə qədər sağ fars qoymadım”.

Əfrasiyab və İran-Turan savaşları haqqında ərəb mənbələrində ən geniş məlumat verən müəlliflər sırasında Məsudi və Təbəri də mühüm yer tutur.

Yazılı ərəb mənbələrində Əfrasiyab və onun əcdad və varisləri haqqında verilən bilgilər adların yazılışındakı bir sıra fərqliliklərə baxmayaraq təxminən fars qaynaqlarında verilən məlumatlarla bənzərlik təşkil edir.

X əsr ərəb tarixçisi, ərəblərin Herodotu ünvanını qazanmış Məsudi (896–956) özünün “Mürüc əz Zəhəb” əsərində Türk xaqanlarının və Türklərin tarixindən bəhs edərkən onların Çin və Xorasan arasında böyük bir ərazidə məskun olduqlarını və burada çoxlu şəhərlərə malik olduqlarını qey edir. O Göytürklərin Əfrasiyabın soyundan gəldiklərini yazır. Məsudi Əfrasiyabın Türk torpağında doğulduğunu, lakin Türk olmadığını yazsa da, onu bu ərazidəki Türklərin ulu hökmdarı və xaqanlar xaqanı olduğunu, türklərin digər xanlarının ona tabe olduğunu yazır. Məsudi Nuh peyğəmbərin və oğlanlarının hekayəsini nəql edərək onun yer üzünü üç oğlu arasında böldüyünü və dünyadakı bütün insanların onun bu üç oğlundan törədiyini qeyd edir. Nuh Samın övladlarına on doqquz, Hamın övladlarına on yeddi, Yafəsin övladlarına isə otuz altı dil verdi. Onlardan ləhcələr çoxaldı və dillər bir-birindən uzaqlaşdı. (Məsudi, 2006, Səh. 24)

Məsudi Efrudinin (Firudin) Farsların ilk atası olduğunu və Babil şəhərində oturduğunu qeyd edir. Ondan sonra taxta Minuşihr bin İran bin Efrudin oturdu. O Minuşihrin (Mənuçehr) Musa və Yuşa peyğəmbərlər zamanında yaşadığını, Babildə otuduğunu və altmış il hakimiyyət sürdüyünü yazır. Məsudi ondan sonra İran taxtına Əfrasiyabın keçdiyini qeyd edərək onu Ferasiyab bin Beşenk bin Zay Ersən bin Turək bin Sibansiyab bin Duruşb bin Tuh bin Düşrun bin Tuc bin Efrudin adlandırır. O Ferasyabın fəth etdiyi olkələrdə hakimiyyətinin on iki il sürdüyünü bir çoxlarının iddiasına görə dörd yüz il yaşadığını da qeyd edir. Hər-halda Məsudi burada yanlışlığa yol verir ona görə ki, on iki il rəqəmi Əfrasiyabın İran taxtını ələ keçirdikdən sonra bu ölkədə hakimiyyət sürdüyü zamana uyğun gəlir. Məsudiyə görə Əfrasiyabı rəqibi Tahmasp məğlub edərək İran taxtından salmış, tərəfdarlarını öldürmüşdür. (Məsudi, 2006, Səh. 123)

Məsudinin təqdim etdiyi rəvayətə görə İrak və Babildən köçərək Bəlxdə yerləşən ilk İran hökmdarı Keykavus olmuşdur. Məsudi Keykavusun Yəmənə səfərini, Sudabə ilə evlənməsini və Səyavuş əhvalatını təfərruatı ilə təsvir edir. Fərasyab Səyavuşu, Rüstəm bin Dəstan isə Sudabəni öldürür. Fərasiyabın qızı ilə evlənən Səyavuşun Keyxosrov adlı oğlu olur. Məsudinin nəql etdiyi rəvayətə görə Minuşihr Fərasiyab ət Türki ilə başladığı bir savaşda yenilincə Təbəristan dağlarına çəkildi, orda bir müddət gizləndi. Lakin sonradan peşman olaraq İraqda savaşmaqda olan Fərasiyab ət Türkə qarşı öz dəstəsilə arxadan hücuma keçdi, onu məğlub edərək Türk torpaqlarına çəkilməyə məcbur etdi. (Məsudi, 2006, Səh. 123–124)

Keykavusdan sonra taxta nəvəsi Keyxosrov bin Səyavuş keçir və atasının intiqamını babası Fərasyabdan alacağına and içir. O Azərbaycanın Şiz və Ər-Ran bölgəsində babası Fərasiyab bin Beşek bin Zay Erşen bin Türkü öldürdü. Deyilənə görə bu Türk digər Türklərin cəddidir. Keyxosrov Türklərin Çin ölkəsinə qədər olan torpaqlarını fəth etdi. Rəvayətə görə Keyxosrov yüz iyirmi il hökm sürmüş nəhayət uzun illər ərzində Türklərlə sürdürdüyü savaşların birində mühasirəyə alınaraq onlar tərəfindən öldürülmüşdür. Keyxosrovun oğlu olmadığından ondan sonra taxta Luhrasf oturdu. Onun nəsli Bəlx tərəfdə oturan bir tayfaya mənsub idi ki, baş şəhərləri Bəlx adlandırılan Ceyhun çayının sahilində yerləşən Kalif şəhəri idi. Onlar taxt-tac Luhrasfın qızı Humayəyə keçincəyə qədər Bəlxdə yaşadılar. Humayə İraqa köçüb Mədain şəhərini özünə mərkəz etdi. (Məsudi, 2006, Səh. 125)

Fars tarixçisi Təbəri tarixində Əfrasiyab böyük bir xaqandır. Doğu yönündəki Türklər və tatarlar onun hakimiyyəti altındadır. Paytaxtı Bəlx şəhəri olmaqla bəzi zamanlar Mərv şəhərində də otururdu. Təbəridə Əfrasiyab və türklər haqqında verilən bilgilər Firdovsinin “Şahnamə“si ilə bənzərlik təşkil etsə də ondan daha əhatəlidir. Yalnız adların yazılışında müəyyən fərqlər mövcuddur. Əfrasiyabın və Türklərin ulu babası olan Tur Təbəridə bəzən Toç olaraq da göstərilir. Təbəri tarixində Şahnamədən fərqli olaraq Əfrasiyab və onun mənsub olduğu xalqdan turanlılar deyil, türklər və bəzən də Türkistan olaraq bəhs edilir. Təbəri rəvayətləri bir-biri ilə qarşılaşdırmadan müxtəlif variantlarda təqdim edir. Milliyətcə fars olan Təbəri Təbəristanda (indiki Mazəndəran) doğulmuşdur.

Təbəri Tatar, cağatay, saklar, Quranda adı keçən yəcuc və məcuclar (Tövratda Qoq və maqoq) və bunlara bənzəyən xalqların Nuh peyğəmbərin oğlu Yafəsin oğlu Turdan törədiklərini yazır.

Təbəri tarixində Kayumərs Həzrəti Adəmdir ki, bütün dünya xalqları ondan törəmişdir. Adəmin dünyaya gəlməsindən Məhəmməd peyğəmbərin zamanına qədər 6003 il keçmişdir. Kəyumərsə Key-kuh da deyilirdi. Key-şah, kuh isə dağ deməkdir (mənası yüksək-ali şah, yəni şahənşah olub Farsların Kəyanilər sülaləsi öz adlarını burdan götürmüşlər). Farsların yaradılış əfsanəsinə görə Kayumərsə Gilşah da deyilmişdir, çünki o palçıqdan yaradılmışdı. (Taberi, Ciıd I, 2007, Səh. 10)

Digər bir rəvayətə görə Kayumərs Adəmoğullarında olub adı Ham idi. Bütün insanlar, o cümlədən Kayumərs də Adəmin oğlu Şit peyğəmbərin törəməsi idi. Çünki Adəmin Şitdən başqa oğlu qalmamışdı. Şit öldükdən sonra qardaşlar arasında ixtilaf baş qaldırır və Kayumərs oğullarını da götürüb Dəmavənd dağına gələrək burda bir mağaranı özlərinə məskən edirlər, otuz il burda yalnız yaşayıb artıb çoxalırlar. Kayumərs Dəmavənd dağına gəlmədən öncə bu dağlar divlərin məskəni idi.

Kayumərs Allahın ona bəxş etdiyi qüvvətlə ağac dəyənəkdən və sapanddan istifadə edərək həmin divlərlə mübarizə aparır, onları Dəmavənd dağından qovurdu. Kayumərsin Hüsnək adında bir sevimli oğlu vardı, divlər Kayumərsdən intiqam almaq məqsədilə oğlu dağın başında dua və səcdə edərkən başını daşla əzib öldürdülər. (Taberi, Cild I, 2007, Səh. 121–123)

Kayumərsin yuxusunda bir nurani qoca ona oğlunu öldürən divlərin yerini nişan verir. Kayumərs o divlərin yaşadığı məkana üz tutur, Bəlx şəhərinə çatır və divlərin bir çay sahilində yerləşən yerini tapır. Divlərlə savaşıb onları məğlub edərək pərən-pərənə salır və divlərdən üçünü əsr edir. Kayumərs iki çay arasında bir şəhər salmaq istəyir və divlər o şəhərin sərhəd cizgilərini çəkərək yerini müəyyən edirlər. Kayumərs divlərdən birinə öz möhürünü verərək Damavənd dağına oğlanlarını öz yanına dəvət etmək üçün göndərir. Oğlanlarından güclü olanları şəhəri inşa etmək üçün atalarının yanına gəlirlər zəif olanlar isə həmin dağda qalmaqda davam edirlər. Kayumərsın inşa etdiyi şəhər Bəlx şəhəri idi. Şəhərin inşası tamam olunca Kəyumərs Mari (başqa bir rəvayətdə Mehlail) adlı oğlunu Bəlx şəhərində özünə varis teyin edib, digər oğulları ilə birlikdə divlərlə savaşmağa gedir. Onları məğlub edərək çoxusunu əsir alır və məskən etdikləri yerlərdən qovur. (Təbəri, Cild I, 2007, Səh. 122–125)

Təbərinin nağıl etdiyi rəvayətlərə görə 700 il hökm sürmüş Kəyumərsin və övladlarının dövrü başdan başa divlərlə mübarizədən ibarət olmuşdur.

Məsudinin yazdığına görə Kəyumərs farsların ilk kralıdır. Rəvayətə görə Kayumərs Umeym bin Lavid bin Erem bin Sam bin Nuhdur. Çünki Farsa ilk yerləşən Kayumərsdir. Rəvayətə görə kralsız olan farslar Kayumərsin yanına gedib onlara kral olmasını rica etmişlər o da farsların ona itaət edəcəkləri və dediklərinə əməl edəcəkləri şərti ilə buna razılıq vermişdir. İstəhr şəhərində yaşayan Kayumərs qırx il hakimiyyət sürmüşdür. Ondan sonra taxta onun qardaşı Ohşenc (Huşəng) bin Ferval çıxdı ki, Hindistanda yaşayırdı. Ondan sonra qardaşı Tahmurəs, sonra da onun qardaşı Cim (Cemşid) hökmdar oldu. Sonra Dəhhaq adı ilə tanınan Biyvərasb taxta çıxdı. Onun Yəmənli bir ərəb olduğu iddia edilir. (Məsudi, səh. 11-120)

Təhmuras və Cəmşid qardaşları Kayumərsin Hüsnək adlı oğlunun övladları idilər. Cəmşid rəvayətə görə min il padşahlıq etmişdir. Ədalətli padşah kimi təsvir olunan Cəmşidin taxtda oturub xalqın dərdlərini dinlədiyi günə Navruz deyilmişdir.

Rəvayətə görə Nuhun tufanından sonra yer üzünün bütün insanları onun üç oğlundan Yafəs, Ham və Samdan törəmişlər. Xəzər dənizinin quzeyi ilə quzey batısına köç edən xalq və türklər bir çox digər tayfalarla birlikdə Nuhun böyük oğlu Yafəsin törəmələridir. Ərəb və farslar və nə qədər ağ üzlü insan, bilgin, din adamları varsa hamısı Samın törəmələridir. Zəncilər, hindlilər, bütün qara dərililər və zalimlər varsa hamısı Hamdan törəmələrdir.

Nuhun tufanından min il sonra Nuhun oğlu Yafəsin soyundan bir hökmdar gəldi, adı Dəhhaq ləqəbi Əjdərha idi. Çünki iki çiyninin başında iki parça ət meydana gəlmişdi ki, ilan başına bənzəyirdi. O Şahnamədə Zöhhaq adı ilə tesvir olunur. Dəhhaq bütün dünyaya hökm edərək cahanı öz ovucu içərisində tutan zalim hökmdardı. Çiyinlərində meydana çıxan çibanlar üzündən bədənində ağrı və qaşınmadan çox əziyyət çəkirdi. Ağrılarının səngiməsi üçün hər gün iki cavan adamı öldürüb beynini çibanlarına sürtürdü. Olduqca zülmkar və qaniçən idi. Bir gün Gavə adlı dəmirçinin iki oğlunun öldürülmək sırası gəlir. Gavə buna etiraz olaraq dəmirçi önlüyünü bayraq kimi qaldıraraq xalqı ətrafına toplayır və Dəhhaqa qarşı üsyan qaldırır. Cəmşidin oğlanlarından Firudin Dəhhaqın qorxusundan qaçıb Dəmavənd dağında gizlənmişdi. Gavə onu tapıb İran taxtına oturtdu. Sonralar Gavənin dəridən olan “Direfşi Gavyani” adlandırılan o tarixi İran bayrağını Xəlifə Ömər Yəzdigərd dönəmində farslara qalib gəldikdən sonra üzərindəki cəvahiratı çıxararaq yandırmışdır.

Cəmşidin Zabilistanlı qızdan Tur adlı bir oğlu olmuşdu. Turun da Sedab adında bir oğlu dünyaya gəldi. Onun oğlunun adı Nəriman, Nərimanın oğlunun adı Sam, onun oğlunun adı isə Zal idi, Zalın oğlunun adı Rüstəm idi. Ona Rüstəmi Zal və ya Rüstəmi Dəstan da deyirdilər. Onlar Sacistan (Sistan) hökmdarlar sülaləsi idilər.

Şahnamədə olduğu kimi Təbəridə də Firudinin iki oğlu Səlm və Toç qardaşları İrəci öldürüb dünyanı öz aralarında bölüşdürərək üç yüz il hökm sürürlər. Firudin İrəcin qızından olan nəvəsi Mənuçehri (Təbəridə-Minuşehr) özündə hakimiyyət qabiliyyeti olduğunu isbat edincə öz yerinə İran taxtına oturdur və o yüz yirmi il hökmranlıq edir. Mənuçehr Musa peyğəmbər zamanında hakimiyyət sürmüşdür. O Babil ölkəsindən Bağdada qədər, hətta İsrailoğulları ölkəsi, Misir və Şam əraziləri üzərində hökmranlıq edirdi. Bəziləri Fars adının məhz Mənuçehr zamanında meydana çıxdığını iddia edirlər (Taberi, Cild I, 2007, Səh. 326)

Təbəridə Əfrasiyabın şəcərəsi bir az fərqli təsvir olunur. Bir yerdə onun atası Şəhrasb digər yerdə isə rəvayətə uyğun olaraq “Ərşasp bin Toç bin Əfridun” kimi göstərilir. Türklərin özlərini mənşə etibarı ilə Əfrasiyaba bağladıqları qeyd olunur. Mənuçehr zamanında da Türklərlə farslar arasında uzun müddətli döyüşlər baş vermişdir. Türkistan əsgərləri Ceyhun çayını keçib Bəlx və Mərv arasıdakı əraziləri, Səraxsı və Nişapura qədər olan əraziləri, Mənuçehrin bir çox ellərini fəth edir, Sacistana qədər gedirlər.

Mənuçehr Əfrasiyabın əsgərlərinin təqibindən xilas olmaq üçün Təbəristana qaçıb ölkənin paytaxtı Aməl qalasına sığınır. Əfrasiyab on il Aməl şəhərini mühasirədə saxlayır. Lakin meydana çıxan çətinliklər və əsgərlərin xəstəliklərə düçar olması üzündən Mənuçehrə barış təklif edir. Hər iki hökmdar razılığa gəlirlər ki, ox atmaqla iki ölkə arasında yeni sərhəd müəyyən olunsun. Bu məqsədlə Erş adlı təbəristanlı mahir bir ox atan Dəmavənd dağına çıxaraq Türkistan tərəfə bir ox atdı. Ox göydə bir qartala dəyir, qartal oxla bərabər Ceyhun çayı sahilinə yenir və qurda yem olur. Oxun ora necə düşdüyü naməlum olsa da, iki ölkə arasıdakı sərhəd Ceyhun çayı olaraq müəyyən edilir. Əfrasiyab işin belə sonuclanmasından məyus olur, çünki püşk nəticəsində fəth etdiyi böyük bir ərazi Mənuçehrə qalmışdı. Lakin and içib barışı imzaladığı üçün çarəsiz qalıb razılaşmaya riayət edir. (Taberi, Cild I, 2007, Səh. 327–328)

Mənuçehr öldükdən sonra İran taxtı boş qalınca Təbərinin yeni bir şəcərə ilə təqdim etdiyi Əfrasiyab bin Fəşənc bin Rüstəm bin Türk İran sərkərdəsi Haniaresi və Fars qoşunlarını məğlub edərək ölkəni öz hakimiyyəti altına aldı. Rəvayətə görə Əfrasiyab Babilə qədər irəliləmişdi. O çox zaman Babildə və Mihrican Kazikda otururdu. Əfrasiyabın hakim olduğu on iki il ərzində Fars yurdunda zülm və fəsat, haqsızlıq çoxaldı, abadlıq pozuldu, qalalar yıxıdı, əhali qıtlıq içərisində yaşadı. Əfrasiyab Farsın yeni hökmdarı Kəyanilər sülaləsindən olan Zev bin Tahmasp tərəfindən ölkədən qovularaq Türk yurduna geri dönür.

İstər Şahnamədə, istərsə Təbəri tarixində Fars padşah və şahzadələrinin çoxusunun, o cümlədən Keyxosrovun, Səyavuşuv, Zavın və digərlərinin soyu türklərə bağlanaraq analarının Türk şahzadələri olduqları fikri irəli sürülməkdədir. Bu farsların türk torpaqlarının istilasına haqq qazandırmaq cəhdləri kimi onların Turan taxt tacına varislik iddiaları ilə izah edilə bilər. Zevin də anası Türk şahzadəsi idi. O Türklərlə savaşların birində ana tərəfdən babası Vamini də qətlə yetirmişdi.

Təbərinin nəğl etdiyi rəvayətə görə Zev bin Tahmasp Əfrasiyabı Fars ölkəsindən Abenman ayının ruzi abanında (Aban ayı İran hicri-şəmsi təqviminin 8-ci ayı; 23 oktyabr-21 noyabr) çıxarmışdır. Buna görə də Farslar bu günü tarixi bayram – Qurtuluş günü kimi qeyd edirlər, çünki məhz həmin gün onlar Əfrasiyabın on iki illik zülmündən xilas olmuşdular. Bu bayram Farsların Novruz və Mehrican bayramları ilə yanaşı üçüncü böyük bayramlarıdır. (Taberi, Cild II, 2007, Səh. 650)

Zevdən sonra İran taxtına Keyqubad, ondan sonra ise oğlu Keykavus çıxmışdır. O artıq Turanlıların əlindən almış olduqları Bəlx şəhərində otururdu. Keykavusun bir oğlu dünyaya gəlir adını Səyavuş qoyurlar.

Keykavus Yəmən torpaqlarını da öz hakimiyyəti altına almaq üçün ora yürüş edərkən həmin ölkənin padşahı Zu əl-Əzar tərəfindən məğlub edilərək əsir alınır. Rəvayətə görə yüz əlli il hökmranlıq sürmüş olan Keykavus yeddi il zəncirlənmiş halda həbsdə saxlanılır. Keykavusu əsirlikdən Sicistan ispehbadı bahadır Rüstəm bin Dəstan xilas edərək Babilə gətirir. Keykavus bu xidməti müqabilində Rüstəmi hökmdarın bəndəsi olmaqdan azad edib əlinə bir bəlgə verərək mükafat kimi Sicistan və Zabilistanı arpalıq (irsi feodal mülkü) olaraq ona bağışlayır, başına qızılla işlənmiş papaqdan tac qoyur və ayaqları qızıldan yapılmış gümüş taxta oturmasını əmr edir. (Təbəri, Cild II, 2007, Səh. 735)

Keykavus oğlunun tərbiyəsini Sacistan ispehbədi (qoşun başçısı) Rüstəm bin Dəstan bin Bərman bin Harnek bin Gərşasp bin Nərimana həvalə edir. Rüstəm ona hərb sənəti, elmi və ədəbi təhsil verdirib mükəmməl tərbiyə etdirir. Təbərinin bundan sonra Səyavuşla əlaqədar təsvir etdiyi hadisələr adlarda olan cüzi dəyişikliklərlə Şahnamədə olduğu kimi cərəyan edir. Əfrasiyabın iki oğlu ilə qardaşı Kidər bin Feşincan fitnə fəsadlarla hökmdarın qəlbində Səyavuşa qarşı şüphə və etimadsızlıq yaradıb onun qətlinə nail olurlar. Keykavus oğlu Səyavuşun öldrülməsi xəbərini aldıqdan sonra ən qüvvətli sərkədələri olan bahadırlar Rüstəm bin Dəstan ilə Tus bin Nevzəranın başçılığı altında ordunu Türklərin üzərinə göndərir. Əfrasiyaba qarşı şiddətli döyüşlər zamanı Rüstəm və Nəvzəran Türklərə böyük tələfat verirlər. Rüstəm Əfrasiyabın sərkərdələri Şehr ilə Şəhrəni, Tus isə Əfrasiyabın qardaşı Kidəri öldürür.

Səyavuş öldürülən zaman Əfrasiyabın qızı Vəsfa Fərid ondan hamilədir və tezliklə Keyxosrov adlandırılan bir oğlu dünyaya gəlir. Əfrasiyabın sərkərdəsi Kiran bin Visqan uşağın öldürülməsinə imkan verməyərək onu öz himayəsinə alır. (Taberi, Cild II, 2007, Səh. 731–732)

Rəvayətə görə Keykavus uşaq böyüdükdən sonra Bey bin Cuzrəci nəvəsi Keyxosrovu anası ilə birlikdə İrana gətirməsi üçün Türk yurduna göndərir. Bir çox çətinliklərdən sonra Cuzrəc Keyxosrovu anası ilə birlikdə Keykavusun hüzuruna gətirir. Keykavus Səyavuşun oğlu Keyxosrovu İran taxtına oturdur. Keyxosrov İran hökmdarı olduqdan sonra Əfrasiyabdan atası Siyavuşun intiqamını almaq üçün hazırlıqlara başlayır. Bu məqsədlə İsfahan və Xorasan sipəhbədi Cuzrəci hüzuruna çağırıb otuz minlik ordu qurdurur və Tus bin Nevzəranın başçılığında Türk yurdu üzərinə göndərir. Keyxosrov əmisi Berzafrə bin Keykavus ilə qardaşlarından bir çoxunu da ordu ilə birlikdə müharibəyə göndərir. Rəvayətə görə Keyxosrov Tusu Əfrasiyab və tarxanlarına qarşı yürüşə göndərərkən ona Siyavuşun Turanda evləndiyi Berzafərid adlı digər bir qadından doğulan Firuz bin Səyavuşun olduğu şəhər istiqamətində hərəkət etməsini əmr etmişdi. Firuz doğulandan sonra böyüyənə qədər Türk yurdunda qalmışdı. Tus Firuz olan şəhəri mühasirəyə aldığı zaman baş verən döyüşlərdə Firuz öldürüldü. Qardaşının ölüm xəbərini alan Keyxosrov qəzəblənərək əmisi Berzafrəyə Tusu həbs edib zəncirə vuraraq hüzuruna göndərməsini və orduya başçılığı öz üzerinə götürməsini əmr edir. Berazfərə ordunu toplayıb Kasrud çayını keçərək Türklərin yurduna daxil olur. Hər iki ordu Türklərin ölkəsində Vaşin adlı yerdə qarşı-qarşıya gəlirlər. Bu savaşa Əfrasiyabın qardaşları Tarxanla, kürəkəni Turasp bin Cuzrəc, Hamasp bin Feşəncan ilə birlikdə sərkərdə Kıran bin Veyşqan və qardaşları da qatılmışdılar.

Döyüşdə hər iki tərəf itgi versə də, İran ordusunun tələfatı daha çox idi, bu üzdən Keyxosrovun əmisi Berazfər Türklər qarşısında bu acı məğlubiyyətdən sonra bayrağını götürərək öz adamları ilə Keyxosrovun hüzuruna gəldilər. (Taberi, Cild II, 2007, Səh. 737)

Keyxosrov Türklər qarşısında ağır məğlubiyyətə görə Berazfəri ciddi məzəmmət etdikdən sonra ordunun təşkilini birbaşa özü həyata keçirir və rehbərliyi yenidən Cuzrəcə həvalə edərək dörd tərəfdən Türk yurduna hücum etməyi əmr edir. Sərkərdələrdən Milaza öz ordusu ilə Türk elinə Çin tərəfdən, Aqıs ordusu ilə Xəzər ölkəsi tərəfdən və Cuzrəc isə əsas ordu ilə Xorasan tərəfdən daxil oldular. Cuzrəc ilə Əfrasiyabın sərkərdəsi Kıran bin Veyşqan orduları arasındakı şiddətli döyüşlərdə Beyzan bin Beyy, Haman bin Veyşqan və Zafiran öldürüldülər. Cuzrəc bundan sonra Əfrasiyabın üzərinə yürüdü. Üç tərəfdən Türk ölkəsinə girən İran ordusu Əfrasiyabı xeyli sıxışdırdı, Keyxosrovun özü də orduların arxasınca Türklərin ərazisinə daxil oldu və Cuzrəc ordusunun Əfrasiyaba böyük təlafat verdiyini gördü. Əfrasiyabın ordusundakı ispehbədlərin başçısı və hökmdar varisi olan Kıran (Piran), Haman, Üstehən, Çilbad, Siyamuk, Bəhram, Fərəhşaz və Fərəhlat və onun oğullarından Biyin, Retdram, İsfaren kimi bir çoxları bu döyüşdə öldürülürlər. Siyavuşu qətlə yetirən Ahust və Asrebbu bin Feşencan da öldürülənlər arsındadır. Keyxosrov gəldiyi zaman Cuzrəc ordu başçılarına Türk əsirlərinin bayraqlar altında düzdürülmələrini əmr edir. Dörd bir yandan hücuma məruz qalaraq əsas sərkərdələrini itirən Əfrasiyabın yanında yalnız oğlu Şidə qalmışdır. Əfrasiyab sehrbazlıq qabiliyyəti olan oğlunu silahlandıraraq Keyxosrova qarşı göndərdi.

Şidənin atası tərəfindən onu hiylə ilə məhv etməyə göndərildiyini düşunən Keyxosrov tabeliyindəki qoşun ispəhdarlarını toplayaraq onlara Şidənin hiylələrindən ehtiyatlı olmalarını tələb etdi. Rəvayətə görə həmin gün Keyxosrov Şidədən qorxaraq onun qarşısında davam gətirə bilməyəcəyini qərara alır. Sonradan başlayan döyüş dörd gün davam edir. Şidə onun üzərinə həmlə edən Cərd bin Cərhəmənlə döyüşə girir, lakin məğlub olacağını gördükdə geri çəkilirərkən təqib edilir və öldürülür.

Oğlu Şidənin öldürüldüyündən xəbər tutan Əfrasiyab tərxanları ilə birlikdə Keyxosrova qarşı hücuma keçir. Rəvayətə görə iki ordu arasında yer üzündə bənzəri görünməmiş bir döyüş baş verir. Savaş meydanı qan dənizinə dönür. Düşmənə qarşı yetərli gücünün olmadığını və Keyxosrova yaxınlaşmağın mümkünsüzlüyünü görən Əfrasiyab döyüş meydanından çəkilir. Keyxosrov öz əsgərləri ilə Əfrasiyabın arxasınca gedib onu təqib edirlər. Əfrasiyab bir şəhərdən digərinə keçərək nəhayət Azərbaycana gəlib çıxır. Orada Hasif quyusu adlanan bir göldə yaxalanaraq Keyxosrovun hüzuruna gətirilən Əfrasiyab Səyavuş necə öldrülmşsə, eyni şəkildə onun əmrilə Beyy bin Cuzrəc tərəfindən parçalanaraq öldürülür. (Taberi, Cild II, 2007, Səh. 744–745)

İran-Turan müharibələrindən və Əfrasiyabın İran şahları ilə mübarizəsindən bəhs edən başqa bir orta əsrlər müəllifi İbni Bəlxidir. O bütün İran və Turan padşahlarının Firudinin soyundan gəldiklərini yazır. Turun soyundan olan Turan padşahı Əfrasiyab/Alp Ər Tonqa Mənuçehrdən sonra İran torpaqlarını ələ keçirərək burda on iki il hakimiyyət sürmüşdür. Hakimiyyəti dövründə Əfrasiyab İraq, Babil və Kuhistanı da viran qoyaraq ağacları kəsmiş, suları, kəhrizləri, quyuları qurutmuş, qala və divarları yıxmış, qıtlıq və aclıq baş vermişdir. Guya bu vəziyyət Mənuçehrin soyundan olan Zav bin Tahmasın meydana çıxıb Əfrasiyabı ölkədən qovmasına qədər davam etmişdi. Burda əslən fars olan Bəlxinin turanlılara qərəzli münasibəti özünü göstərməkdədir. O Əfrasiyabın şəcərəsini “Əfrasiyab bin Faşin bin Raiərmən bin Burq bin Sanyasb bin Burşesb bin Turh bin Tur bin Firudin” şəklində təqdim edir. (Altingök A., Bakir A., 2011, Səh. 403)

Bəlxi İran padşahlarının sayını on bir olduğunu və onların hakimiyyət sürəsinin iki min beş yüz altmış səkkiz il davam etdiyini yazır və bu siyahıya İranda on iki il hakimiyyət sürmüş Əfrasiyabı da daxil edir. Bəlxi də Əfrasiyabla əlaqədar hadisələrin gedişini cüzi fərqlərlə Şahnamədə və Təbəridə olduğu şəkildə təsvir edir.

İran rəvayətlərini öz əsərlərində təsvir edən Əbu Mənsur əl Bəlxi, Dəqiqi kimi müəlliflər Turan dövlətindən cahanşümul bir Türk dövləti olaraq bəhs edirlər. Bu dövlətin kökmdarı olan Əfrasiyab İranlılar ilə savaşlarında zəfər çaldığı zaman indiki Sistanın güneyindəki Hamun gölü tərəflərində və İranın içərilərində məskən salır. Məğlub olub İranlılar tərəfindən təqib olunduğu zaman isə Kimak ölkəsinə, Altayların arxasındakı Baykal gölü ətrafına, Orxon çayı sahilindəki digər bir Ruyindiz şəhərinə sığınır. Sonra da ölkəsinin qərb hissəsini təşkil edən Azərbaycanda İranlılar tərəfindən təqib edilərkən ələ keçirilir və öldürülür. (Zeki Velidi Toqan, 1981, Səh. 20)

IV FƏSİL. Firdovsi Türkinin Süleymannaməsi və Əfrasiyaba həsr olunmuş “Destani Cengi Ahengi Efrasiyabi Türk” əsəri

Firdovsidən sonra Əfrasiyab haqqında bəhs edən önəmli müəlliflərdən biri Osmanlı dönəminin XV əsr Türk tarixçisi Firdovsi Rumi və onun Türkcə yazmış olduğu “Süleymannamə” əsəridir. Osmanlı qaynaqlarında Firdovsi Rumini Firdovsi Tusidən fərqləndirmək üçün onu Firdovsi Türki və Uzun Firdovsi də adlandırırlar. Həzrəti Süleymana həsr olunmuş 366 cilddən ibarət olan bu məhtəşəm əsərini Uzun Firdovsi Fatih Sultan Mehmedin göstərişi ilə yazaraq 99 cildini ona təqdim etmiş, o rəhmətə getdikdən sonra Sultan II Bəyazidin istəyi ilə digər cildləri yazmağa davam edərək tamamlamışdır. Lakin əslən ələvi Türkü olan Uzun Firdovsinin Türkləri hər zaman farslardan və ərəblərdən üstün tutub öyən bu möhtəşəm əsəri Osmanlı sarayında layiq olduğu dərəcədə rəğbətə və dəyərə layiq görülməmişdir. Əsərin 42-ci cildi ayrıca olaraq “Destani Cengi Ahengi Efrasiyabı Türk” adıyla bütünlüklə Əfrasiyabın qəhrəmanlıqlarını tesvir edərək ona həsr olunmuşdur. Uzun Firdovsi əsərini dövrünün bir çox tarixi qaynaqlarından, Anadoluda Əfrasiyab haqqında xalq arasında mövcud olan və şifahi şəkildə dillərdə gəzən hekayətlərdən və xüsusən də Firdovsi Tusinin “Şahnamə”sindən faydalanaraq İslam öncəsi Türk tarixini əks etdirən tarixi dastan üslubunda yazmışdır. Əslində Əfrasiyabın həyatı və mübarizəsi tarixi dastan şəklində müəllifin etdiyi bir sıra dəyişikliklər nəzərə alınmasa, ilk dəfə gerçək anlamda “Destani Cengi Ahengi Efrasiyabı Türk” əsərində öz əksini tapmışdır. Sadə bir Türk dilində yazılmış olan əsərdə Turan və Əfrasiyab, Türk mədəniyyəti və mifalogiyası, Türk dövlət qruluşu və sosial həyat, Türklərin cahangirlikləri və hakim olduqları ərazilər, İran-Turan savaşları o dövrün şirin bir türkcəsi ilə təsvir olunur. (Bekir Biçer, Konya, 2005)

Firdovsi Rumi Əfrasiyaba həsr olunmuş əsərini yazarkən istifadə etdiyi yazılı qaynaqları göstərmir, yalnız nəql edilən rəvayətlərə görə və ya rəvayət edilən hekayətlərdə deyildiyinə görə ifadələri ilə naməlum mənbələrə istinad edir. Əsl adı Şərafəddin Musa olan müəllif Firdovsi təxəllüsünü qəbul etməklə özünü Türklərin Firdovsi Tusisi timsalında təqdim edir, o öz əsərini İran hökmdarlarını və qəhrəmanlarını ideallaşdıran Firdovsi Şahnaməsinə qarşı qoyur. Uzun Firdovsinin Əfrasiyaba həsr olunmuş əsərində hadisələr bir sıra dəyişikliklərlə “Şahnamə”də olduğu kimi cərəyan edir, lakin Turanlıları hər zaman məğlub kimi təqdim edən Firdovsi Ruminin əksinə olaraq burada Turan xaqanı Əfrasiyab hər zaman Fars qəhrəmanlarına qalib gəlir. “Süleymannamə”də Turan xaqanı Türklüyün simvolu olan Əfrasiyabın əsas rəqibi Şahnamədəki kimi Rüstəm Zal və Keyxosrov deyil, İslam hökmdarlarının simvolu olan Həzrəti Süleymandır. (Bekir Biçer, 2005, səh. 114)

Əsərin hər iki qəhrəmanı Həzrəti Süleyman və Əfrasiyab tarixi şəxsiyyətlər olmaqlarına rəğmən uzun illər ərzində xalq sevgisindən doğan yaradıcı münasibətin nəticəsi olaraq haqlarında söylənən rəvayət və hekayətlərlə əfsanələşmiş obraza çevrilmişlər. Hər ikisinin eyni dövrdə yaşadığı göstərilsə də, aralarında zaman və məkan fərqinin mövcudluğu qətidir. Dastanda Əfrasiyabın hökmran olduğu Turan ölkəsinin sərhədləri, İran da daxil olmaqla, Xəzər və Qara dənizin quzeyindəkə çöllər, Anadolu və Balkanlardan Qırmızı dənizə və ordan Ceyhun və Seyhun çayları arasındakı Mavərənnəhr də daxil olmaqla böyük bir ərazini əhatə edir. Əfrasiyab Türklərin ulu əcdadı və böyük atasıdır. Türk yazılı qaynaqlarında iranlıların Əfrasiyab adlandırdıqları qəhrəmanın Sakların hökmdarı Alp Ər Tonqa olduğu təsdiq edilməkdədir.

Dastanda İslam hakimiyyətinin simvolu kimi təqdim olunan və 13 yaşında hökmdar olan Hz. Süleyman dünyaya gələn dörd böyük peyğəmbərdən biri olub Hz. Davudun oğludur. Onun e.ə. 1040-cı ildə doğulduğu və 970-ci ildə hökmran olduğu iddia edilməkdədir. Firdovsi Ruminin öz əsərində ərəb-islam təəssübkeşliyinin hökmran olduğu Osmanlı hakimiyyəti dönəmində Türklüyün simvolu olan Əfrasiyabı müsəlman hakimiyyətinin və İslam qüdrətinin simvolu olan Hz. Süleymanla qarşı-qarşıya gətirməsı çox maraqlı bir hadisədir. İki qəhrəmanın uzun müddət davam edən gərgin qarşıdurmasından sonra özünü bütün islam aləminin hökmdarı olaraq görən sultan II Bəyazidin qatı dini duyğusunu nəzərə alan Firdovsi Türki Əfrasiyaba qarşı bəslədiyi rəğbətə baxmayaraq, Dastanında qalibiyyəti Hz. Süleymana vermişdir. (Bekir Biçer, 2005, səh. 115–116)

Firdovsi Rumi öz “Süleymannamə”sinin 39-cu cildindən etibarən Əfrasiyabdan bəhs etməyə başlamışdır. Turan xaqanı Əfrasiyab bütün cahana hökmran olmaq arzusundan irəli gələrək öncə İranı fəth edir, sonra Anadoluya yürüş edərək Rum qeysərinin (Bizans imperatoru) torpaqlarını, o cümlədən onun Sinop qalasındaki xəzinəsini və ətrafdakı mis mədənlərini ələ keçirir. Turan ordusu qarşısında aciz olan Rum qeysəri, Əfrasiyabdan Hz. Süleymana şikayət edərək ondan kömək istəyir.

Süleyman peyğəmbər Əfrasiyabın kimliyi ilə maraqlandığı zaman Rum qeysəri onun kafir, bütpərəst, lakin çox güclü bir padşah olduğunu anladaraq deyir: “Əfrasiyab Turan şahıdır, Əcəm mülkü (İran) onun əlinin altındadır. Keyqubad ilə yağıdır, Rüstəmi Zal ona cavab verəməz. Yeddibaşlı əjdaha qorxudan onun mülkünə girəməzlər. O bir bahadur pəhlivandır ki, nərə vursa radi fələk qan kuşanır, cəngə girsə qəhrəmana ilan kuşandırır. O bir aslandır ki, Rüstəmi Zal onunla müqayisədə dovşandır. Fələyə kələk, əjdərhai çarha sinək deməz”. (B.Biçer, 2005, Səh. 117–118)

Uzun Firdovsu “Süleymannamə”də Turan soyundan və Turan padşahı olan Əfrasiyabi nəhəng vücudlu, olduqca heybətli, qəzəbli yırtıcı heyvanlara bənzədərək belə təsvir edir: “Əfrasiyabı Türk, ol məliki qürdi qoca qurd, Əfrasiyab o qartal sinəli köhnə qurd. Əfrasiyabı Türk dəxi altmışaltı arış qəddü qamətilə taxt üzərində oturmuş sərab nuş edər. Buqur Əfrasiyabı Türk düşmən pəhləvanları qarşısında görüb əjdəha kimi baş qaldırıb qaplan kimi qöqüs gərib əlini dizinə vurub at quyruğu kimi bığlarını burub qıllarının ucunu qulaqlarına sancıb qəzəbləndi”. (Mustafa Aksoy, 2002, Səh. 14)

Əfrasiyab ölkəsində qüvvətli pəhlivanların olduğunu, ona tabe olan şahların başlarına onun tacını qoyduğunu, onun bayrağını göylərə qaldırdıqlarını qürur hissi ilə bildirir. “Turan pələvanları, Acəm mərdləri mənim xidmətimdədirlər. Mənə itaət etməkdədirlər, çoxlu vilayətlərin şahları mən verdiyim tacı başlarına qoyarlar və mənim tuğlarımı ucaldırlar, mənə qulluq göstərirlər. Mən o Əfrasiyabam ki, məni cahanda həm cahan pəhləvanı, həm məliki sahib-kıran bilirlər”.

Əfrasiyabın şəxsiyyətinin təməlini təşkil edən qəhrəmanlıq, cahangirlik keyfiyyətləri onun bütün cahana hakim olmaq idealını gerçəkləşdirmə məqsədinə xidmət edir. O öz hökmranlığının əzəmətindən qürur duyaraq deyir: “Mən ol şahəm ki, İrani zəmindən ta Məğarib sərhəddinə, Kara dənizdən dəşti diyarına ta Ağac dənizinə varınca benim vilayətim içində, nə kadar sanatçılar, nə kadar ulular var isə bənim hizmətimdədir, bana itaət edib dururlar. Şəhri Mədinədən ta Sinopa varınca, Kara dənizdən Akgerməyə varınca kaledəki, şəhir içindəki basubanlar bənim adımı çağırırlar. Bən ol Əfrasiyabım ki cihan içrə həm pəhlivanı cihan, həm məliki Turan, həm sultanı sahib-kıran bilirlər”. (Bekir Biçer, 2005, səh. 118)

Firdovsi Rumi Əfrasiyabı İran və Turan ölkələrinə hökmranlıq edən anlı-şanlı bir Türk xaqanı kimi vəsf edir. İran hökmdarı Keyqubad və milli qəhrəmanları Rüstəm onun qarşısında durmaqda acizdirlər. Əfrasiyab əski şaman ruhunun mənəvi gücünə, Hz. Süleyman isə mənsub olduğu dinin ona bəxş etmiş olduğu qeyri adi keyfiyyətlərə malikdir. Əfrasiyab Türk iradəsinə qarşı çıxanları, hakimiyyətinə boyun əyməyənləri əfv etməyən, güclü bir hökmdar tipidir. Anadoluya sahib olmaq uğrunda Əfrasiyabla Hz. Süleyman arasında şiddətli savaşlar baş vermişdir. Dastanlarda və tarixi qaynaqlarda qeyd edildiyi kimi Əfrasiyabın mərkəzi şəhəri Bəlx şəhəridir və bu şəhəri ələ keçirmək uğrunda İranla Turan arasında uzun müddətli döyüşlər baş vermişdir. Uzun Firdovsi Bəlx şəhərində Əfrasiyabın sarayının ətraflı təsvirini vermişdir. Şəhər kənarında bir ovada yerləşən bu saray min altıyüz sütunun üzərində inşa edilmişdir. Əfrasiyab qızıl və fil dişi ilə işlənərək qara ağacdan hazırlanmış bir taxt üzərində oturur. Taxtın çevrəsində Turan bəyləri və Əcəm igidləri dövrə vuraraq Əfrasiyabla birlikdə şərab içirlər. Bu zaman Hz. Süleymanın Sinop qalasını ələ keçirmək üçün oranı mühasirə etdiyi xəbəri gəlir.

Sinop qalasına hücum edən Hz. Süleyman Əfrasiyaba məktub göndərərək bütpərəstlikdən əl çəkməsini və haqq dinini (islamı) qəbul etməsini, ona tabe olmasını, əks təqdirdə sonunun yaxşı qurtarmayacağını bildirir. Təhditlərlə dolu bu məktub Əfrasiyabın böyük hiddətinə səbəb olur və o düşmanına hədələyici bir məktub göndərərək onu xəbərdar edir: “O dəvə tikanı yandıran ərəb, dəmirçi Davud oğlu zənbil hörən, özündən razı Süleymancıq, don ilə doğulub don ilə böyüyən oğlan, çox da ki mənə bunun kimi məktublar göndərib ululuğunu göstərir. Turandan xərac ilə bac istər. Mən o kişiyəm ki, cahanın şahinləri mənim əlimdə durna kimidir. Turan mülkünü göyü əhatə edən yeddi başlı əjdaha belə əlimdən alamaz. Elə bir dəryayam ki, şahlar hüzurumda topraqdan da aşağıda dururlar… uyuyan əjdəhanın quyruğunu basıb, yatan aslanın qulağını burmaq olmaz. Mənim qorxumdan Keyqubad taxtında rahatlıqla oturmaz, altun, gümüş, mis çıxan mədənlər mənim dağlarımdadır… Düşmana qılıncı ilə cavab verən qüvvətli pəhlivanlar mənim taxtı mülkümdədir. Mən o şaham ki İranı zəmindən ta Məğrib sərhəddinəcən və Qara dənizin Dəşti diyarından ta Ağac dənizinə varınca mənim vilayətimdir. İçində nə qədər sənətkarlar və nə qədər ulular var isə mənim əlimdədir. Faqfuri Çin (Çin imperatoru) kimi padşahın qızı mənim sarayımda durur. Elə bir aslan oğlum vardır ki, qılıncı ilə dağda aslanların, addımıyla daşda əjdəhaların bağrını əzər. Mən o Əfrasiyabam ki, üzərimdən göyün Simurğu uçsa, tük tökər, elimdən aslan keçərsə, tər tökər”. (Bekir Biçer, 2005, səh. 119–120)

Məktubda həmçinin Əfrasiyab bütün dünya padşahlarının onun gücü qarşısında aciz olduqlarını və ona itaət etmələrinin vacib olduğunu və Hz. Süleymana da ona tabe olmağı məsləhət görür. O, həmçinin məktubunda Hz. Süleymana “Kim benem ateşperesti ol kamiyab” deyərək bütpərəst deyil, atəşpərəst olduğunu bildirir. Əsərin başqa bir yerində yenə Firdovsi Rumi “Əfrasiyab hod Məcusi dininə tapar, atəşpərəstdir” deyərək Əfrasiyabın atəşpərəst olduğunu qeyd edir. (Mustafa Aksoy, Türklər, cild III, 2002, səh. 1015)

Bu məktubdan sonra Əfrasiyab qoşuna döyüş hazırlığı əmrini verir. Öz bəylərinə xəbər və hədiyyələr göndərərərək bütün qoşunu öz ətrafında toplayır. Əfrasiyab “səkkiz dəfə yüz min” miqdarındaki əsgəriylə Sinop qalasına doğru yürüş edir. Qalanın yaxınlığındaki bir təpə üzərindən iki qoşun arasında baş verən döyüşü seyr edir. O Simurq quşunun başçılığı altında quşların da göydən Hz. Süleymana dəstək verərək Turan ordusu üzərinə hücum etdiklərini görür. Əfrasiyab öncə Hz. Süleymanın tabeliyində olan, lakin sonradan üsyan edərək Sinop qalasında ona qarşı vuruşan Bəni Asfar şahı və Əndəlus məliyinə yardım etmək üçün səkkiz yüz min əsgərlə onların yardımına yetişir. Əfrasiyab təkbətək döyüşdə məhşur pəhlivan Kartusi-adini məğlub etdikdən sonra Hz. Süleymanın ordusu böyük hücuma keçirlər. Simurq quşunun tabeliyindəki quş əsgərlər də Hz. Süleymana yardım edirlər. Şiddətli qarşı durmada hər iki tərəfin əsgərləri on iki dəfə bir-birinin üzərinə hücuma keçirlər.

“Süleymannamə”də çox zaman ərəb padşahı kimi təqdim olunan Hz. Süleyman Əfrasiyabla Sinop uğrunda savaşdan bəhs edən bölümdə döyüşün Bəni İsrail qövmünün başında duran Hz. Süleymanla Turan qövmünün başında duran Əfrasiyab arasında baş verdiyi qeyd olunur. Bəni İsrailin on iki sıbtun (qəbilə) bəylərinin qoşunları Əfrasiyabla döyüşə daima Hz. Süleymanın tərəfindən qatılmaqdadırlar.

Hz. Süleymanın sehrli üzüyünü ələ keçirən Qayyuri cazu (Cadugərlər başı) aləmə hökmranlıq iddiasındadır. O İblislə ittifaq bağlayıb döyüşlərin getdiyi Sinop çölü üzərinə gəlirlər və Hz. Süleymana qarşı Əfrasiyaba dəstək verməyi qərara alırlar. Qayyuri cazunun da güclü dəstəyi ilə Əfrasiyab Hz. Süleyman ordusu üzərinə güclü hücuma keçir. Şiddətli döyüşlər zamanı Qayyuri cazu sehrbazlıq gücü ilə Hz. Süleymanın ordusunun baş sərkərdəsi Amalika sultanı Söhrab şahın və onun əsgərlərinin ağıllarını başlarından alır. Əfrasiyab öz ordusu ilə hücum edərək Söhrab şahı, onun qoşun başçılarını və əsgərlərini əsir alır. Qayyuri cazu Söhrab şahı edam etmək istəsə də, Əfrasiyab imkan vermir və əsas məqsədinin Hz. Süleyman olduğunu bildirir. Bu zaman Qayyuri cazu Əfrasiyaba və oğlu Pişəngə ona səcdə etmələrini tələb edir, lakin Əfrasiyab ondan çəkinərək səcdə etsə də oğlu bundan imtina edir. Bu zaman, artıq Hz. Süleymana peyğəmbər olduğu üçün göydən qüdrət taxtı yenir. Yenidən şiddətli döyüşlər başlayır, Əfrasiyab döyüşdə qalib gəlsə də, bu dəfə Hz. Süleymanın əsgərləri Əfrasiyabın oğlu Pişəngi, onun sərkərdələrindən Bənu Asfar məliki Atfaş xanı və Əndəlus məliki Akran şahı əsir alırlar. Əfrasiyabın əsgərləri isə Söhrab şahdan əlavə Misir sultanı Cəlaləddin, Bağdad məliki Tübba bin Asdanı və Hz. Süleymanın bir çox mühüm sərkərdələrini əsir alırlar. Hz. Süleyman məclis toplayaraq vəziri Loğman Hakimin təklifi ilə Bəni Asfar və Əndəlus məliklərini etdikləri xəyanətə görə Sinop qalasının bürclərindən asdırır, Pişəngi isə həbs etdirir. O Əfrasiyaba xəbər göndərərək ona əsir düşən sərkərdələrini və qəhrəmanlarını öldürəcəyi təqdirdə, oğlu Pişəngi öldürəcəyi ilə hədələyir. Buna görə də Əfrasiyab Hz. Süleymanın sərkərdə və qəhrəmanlarını öldürməkdən vaz keçir.

Hz. Süleymanın əsgərlərinin məğlub olub Sinop qalasına sığındığını görən Simurq quşu utanır və Əfrasiyabla Qayyuri cazunun öhdəsindən yalnız Sami süvarın gələ biləcəyini düşünərək Kuknus, Ruh və Rahnə quşlarını da yanına alıb Fələstin qalasına uçur. Keyqubadla savaşı bitirərək qalib gələn Sami süvara durumu anladır və onu dərhal Sinop qalasına aparmaq istədiyini bildirir. Onun razılığını aldıqdan sonra Simurq Sami süvarı, Kuknus Zali Dəstanı, Rahnə Rüstəmi və Ruh Zupini qanadları üstünə alaraq Sinop qalasına doğru uçurlar. Göydəki mələklər Qayyuri cazunun və şeytanın atəşindən qorunmaları üçün və vurduqları zaman onları kül edən Şəhabdan (şimşəkdən) hazırlanmış süngü verirlər. (Mustafa Aksoy, Türklər, cild III, 2002, Səh. 1017)

Əfrasiyabın və Qayyuri cazunun əsgərlərinə məğlub olan Hz. Süleyman düşdüyü vəziyyətdən çox əzab çəkir. Lakin Xızırın ona göyden qüdrət taxtı yendirib qalib gələcəyini xəbər verməsindən sonra ordusunu yenidən təşkil edir, hazırlıq görür. Bütün divlərin, ifritələrin, cin və pərilərin itaət etdikləri məlaikə onun sərəncamına verilir və bütün bu qeyri adi varlıqların onun qələbə çalmasına yardım edəcəkləri bildirilir. Özünə də atəşdən bir qılınc verilir. Simurq, digər quşlar və Ruzigar mələyi də Hz. Süleymana yardım etmək üçün hazır olurlar. Rüzigar mələyi döyüşü daha yaxşı idarə edə bilməsi üçün Xızırın əmri ilə Hz. Süleymanın taxtını Sinop qalasının üzərində göyə qaldırır. Qüdrət taxtını göy üzərində görən Əfrasiyab təşvişə qapılır. Qayyuri cazu da göyə yüksəlib Hz. Süleyman qarşısında taxt qurur, qalib gəlmək üçün müxtəlif sehrbazlıq vasitələrinə baş vursa da, Xızırın duaları onları təsirsiz edir. Döyüş başlanır, Simurqun və digər quşların qanadlarında gələn Sam, Zal, Rüstəm və başqaları ilə döyüşdə Qayyuri cazu məğlub olaraq Elburz dağına qaçır. Sonra quşlar Sami suvarı və digər qəhrəmanları Əfrasiyabın qarşısında yerə yendirirlər. Vəziri Piran onların kim olduqlarını Əfrasiyaba anladır. Döyüş zamanı Əfrasiyab və əsgərləri məğlub olurlar. Onun vəziri Piran, qardaşı Üzirət və digər sərkərdələr əsir düşürlər. Piran əfv olunmaları üçün Hz. Süleymandan xahiş edir və bunun müqabilində ona ömür boyu xidmət edəcəklərini bildirir. Hz. Süleyman Piranı və Üzirəti, Pişəngi və digər Turanlı əsirləri bağışlayır və əfv istəyəcəyi təqdirdə Əfrasiyabı da bağışlayacağına söz verir. Piran Misir padşahı Söhrab şahla bərabər Əfrasiyabı axtarmağa gedir və Qara dəniz sahilində onu tapıb gətirir. Hz. Süleyman Əfrasiyabı da əfv edir, ona qiymətli xələt geyindirərək qızıl taxtda oturdur. (Mustafa Aksoy, Türklər, Cild III, Səh. 1019)

Beləliklə, Qara dənizin şimalından Çinə qədər, İran və Anadolu da daxil olmaqla, böyük bir ərazini əhatə edən Turan dövlətinin hökmdarı Əfrasiyab “Süleymannamə”də bir tək Allah tərəfindən “aləmə hökmran olmaq” üçün göndərilən və özünə də sehrli üzük və qüdrət taxtı verilən Hz. Süleymana məğlub olaraq ona tabe olmuşdur. Əfrasiyab əsərdə ərəblərin hökmdarı kimi təqdim olunan Hz. Süleymana və ərəblərə qarşı aşağılayıcı ifadələrlə münasibət bildirir: “Süleymancığaz kim olur ki gəlib qalamı əlimdən ala, bin ərəb beçə mənim gözümdə heçdir. Min Simurq quşu gözümdə sərçə deyildir. Min Süleyman mənimlə müqayisədə bir sərçə deyil. Ərəb bəylərinin nə bir bəyliyi var, nə ərliyi var, nə də bir xəzineyi malı və iqlimləri var. Şahlıqdan nəsibləri laf və laqqırtıdır”. (Bekir Biçher, 2005, Səh. 130)

Əsərdə Əfrasiyab da Oğuz xaqan kimi fövqəladə keyfiyyətlərə malikdir, o altmış arş qəddi-qaməti ilə cahan cəngi görmüş qoca qurd kimi böyük bir fiziki gücə malik olub qurda, qaplana və qartala bənzədilir. Əfrasiyab da Oğuz xaqan kimi cahan hökmdarı olma idealına sahibdir. Dövləti ona tabe olan bəyləri ilə birlikdə məşvərət və məsləhətlə idarə edir. Oğuz xaqanın vəziri və məsləhətçisi Uluq Türk olduğu kimi Əfrasiyabın da vəziri və baş sərkərdəsi müdrik Piran Veysdir.

Dastanda Turan güclü dövlət təşkilatına malik bir ölkə kimi təqdim olunur. Dövlətin başında şah və xaqan ünvanı daşıyan Əfrasiyab durur, Dövlətin paytaxtı Bəlx şəhəridir. Şahnamədə olduğu kimi Süleymannamədə də Əfrasiyabın Turan dövləti geniş bir əraziyə malikdir. Turan dövlətinə bağlı bəylər-məliklər vardır ki, hər biri özlərinin hakim olduqları bir yurda malikdirlər. Savaş zamanında bütün bəylər Əfrasiyabın başçılığı altında öz qoşunu ilə döyüşlərdə iştirak edirlər. Dövlətin güclü bir ordusu, dövlətə vergi ödəyən əyalətlər və əyaləti idarə edən valilər vardır. Dövlət quruluşu güclü bir iyerarxik sistemə tabedir. Mərkəzi dövlət və əyalət bəyləri arasında güclü bir təşkilatlanma və xəbərləşmə şəbəkəsi mövcuddur. Dövlətdə Turanlıların öz yazısından istifadə olunur, Əfrasiyab mövcud olan katiblər şəbəkəsinə malikdir və əyalət bəylərinə göndərdiyi fərmanlar və yabançı ölkə hökmdarları ilə yazışmalar Turan dilindədir.

İslam mədəniyyəti və Osmanlı tərbiyəsinə malik olmasına baxmayaraq, əsərin müəllifi Firdovsi Ruminin mənəviyyatında qatı bir Turan-Türk ruhu hakimdir. Şəcərə baxımından oğuzlara və səlcuqlulara bağlı olan Uzun Firdovsi təkcə Osmanlı deyil, bütün İslami Türk ədəbiyyatında əsgi Türk dastanlarına yer verən, böyük Türk qəhrəmanı Alp Ər Tonqanı-Əfrasiyabı Türk adı ilə vəsf edən, Türk adını böyük şərəf və qururla yad edən böyük Türk sənətkarıdır. İslam təəssübkeşliyinin hakim olduğu bir dövrdə, çağdaşı olduğu Osmanlı tarixçı və ədəbiyyatçılarında görülməyən bir tərzdə Firdovsi Rumidə millət olma şüuru və Türklük duyğusu çox yüksəkdir. (Bekir Biçher, 2005, Səh. 131)

Firdovsinin “Şahnamə” əsərində Turan dövlətinə və türklərin yurduna qarşı işğalçılıq savaşı aparan iranlı arilərə qarşı mübarizə öz əksini tapmışdır. Firdovsi Türkinin “Süleymannamə” əsərində isə qədim tarixi dövrdə sami tayfalarının təmsilçiləri olan akkadların, amorilərin və assurların turanlı Sumerə, Subartuya, Kassiyə, Qutiyə və Midiyaya qarşı təcavüzkar hərbi yürüşləri və Ön Asiyanın turanlı xalqlarının bu işğalçılara qarşı mübarizəsinin xatirələri əks olunmuşdur.

Sarsılmaz bir Türklük ruhuna sahib olan Firdovsi Türki Osmanlı padşahlarının sünnü-ərəb təəssübkeşliyi qarşısında böyük bir cəsarət nümayiş etdirərək Süleyman şahın timsalında Türk yurdlarının ərəblər tərəfindən işğalı və türklərin zorla müsəlmanlaşdırılmasına qarşı mübaruzənin öndəri kimi türklərin böyük qəhrəmanı, müsəlman olmayan Turan padşahı Əfrasiyabı təqdim edir.

V FƏSİL. Avesta və Şahnamədəki əfsanələrin Turani mənşəyi haqqında

Bibliyanın yaradılış əfsanəsində tarix səhnəsinə turanlılardan və samilərdən daha gec qədəm qoymuş hind-avropalı və ya ari irqinə aid hər hansı məlumata rast gəlinməməkdədir. Yaradılış əfsanəsində Böyük tufandan sonra yeni doğulan bəşər övladının atası kimi təqdim olunan Nuh peyğəmbər yer üzünü idarə etmələri üçün üç oğlu – Yafəs, Sam və Ham arasında bölüşdürmüşdür. Lakin hind-avropalılar öz köklərini Yafəsə bağlamaq üçün daha gec dövrlərdə onunla əlaqədar bir sıra hadisə və şəxs adları uydurmuşlar. Yaradılış əfsanəsində Türk oğlan adı ilə tanınan və türk-turan irqinin ulu əcdadı sayılan Yafəsə idarə etməsi üçün Anadoludan, Çin də daxil olmaqla, şərq əraziləri ayrılmışdır. Sam əfsanədə sami irqini, Ham isə həbəşləri və digər qara rəngli irqə daxil olan insanları təmsil edir. Göründüyü kimi bütün iddialara rəğmən, bu yaradılış əfsanəsində arilər təmsil olunmamışdır. Buna görə də arilər Bibliyanın yaradılış əfsanəsini təhrif edərək onun əsasında özlərinə uydurma bir yaradılış əfsanəsi tərtib etdilər. Onların bu əfsanəsində Nuh Firudinlə, Yafəs Turla, Sam isə Səlmlə əvəz edilmişlər. Farslar Hamı çıxararaq onun yerinə iranlıların ulu əcdadı kimi təqdim edilən İrəci daxil etdilər. İrəc adı isə Avestada Ariyanama veca sözünün qəsaldılmış şəklidir.

Görkəmli alman tarixçisi F.Şpiqel İranın qədim tarixinə həsr etdiyi əsərində yazırdı ki, İranlılar Avestada dünyanın yaradılması haqqında əfsanəni samilərin Bibliyada Yaradılış haqqındakı əfsanələrindən götürmüşlər. Bu əfsanənin ən qədim kökü Sumerlərə bağlıdır və Tufan haqqındakı Hind əfsanəsi də İran vasitəsilə Babil sami əfsanəsindən götürmüşlər. (F.Spigel, 1871, Səh. 449–450)

Əl Biruninin təqdim etdiyi İran yaradılış əfsanəsinə görə Tanrı ilk öncə Kayumərsi yaratmışdır (kayumərs – Qaumarta, yəni öküz oğlu). Kayumərsin digər bir adı Qirşah olmuşdu. Qir pəhləvi dilində dağ deməkdir. O dağlarda yaşayırdı. Hansı heyvan onu görsə, ağlı başından gedər və duyğularını qeybedərdi. Əhrimənin Harur (Hayura) adında bir oğlu vardı. Bir gün Kayumərslə qarşılaşanda onun tərəfindən öldürüldü. Buna görə Əhrimən Kayumərsi Allaha şikayət etdi. Allah Kayumərsə dünyanın əzab və əziyyətini məşəqqətlərini göstərdi. Kayumərs bunları gördüyü zaman ölüm arzuladı və Allah Kayumərsin canını aldı. Lakin Kayumərsin toxumundan iki damcı İstahr yaxınlığındakı Damdad dağına düşdü və ondan iki ravənd bitkisi göyərdi. Doqquz ay sonra ravəndin budaqlarından iki tumurcuq yarandı və ayın sonunda iki insana Meşa və Meşanəyə dönüşdülər. Onlar 50 il heç bir şey yemədən yaşadılar. Əhrimən yaşlı bir kişi surətində meydana çıxdı və onları ağacların meyvələrindən yeməyə təşviq etdi. Əvvəlcə Əhrimən həmin meyvələrdən yedi və gənc bir oğlana çevrildi. Meşa və Meşanə də həmin meyvələrdən yeyərək günaha batdılar, onları şəhvət bürüdü və cinsi təmasda oldular, altı uşaqları oldu. Onların yeddinci uşaqları Siyamək və Fravak oldu, onların evlənmələrindən Huşəng doğuldu. (Əbu Reyhan əl-Biruni, 2011, Səh. 146)

Biruniyə görə Pişdadilər bütün dünyanı öz hakimiyyətləri altına alan, şəhərlər quran, mədən yataqlarını işlədən və bütün məsləkləri icad edən, yer üzündə ədaləti yayan və Allaha haqqıyla qulluq edənlərdir. O Əfrasiyabın şəcərəsini Əfrasiyab bin Buşeng, bin İnat, bin Rişmen, bin Türk, bin Zebenesb, bin Erşasp, bin Tüc kimi təqdim edərək İranda 12 il hökm sürdüyünü yazır. (Əbu Reyhan əl-Biruni, 2011, Səh. 151)

Avestanın Bundaxşindəki yaradılış əfsanəsinə görə Ahuramazda ilk insan olan Qayomartı və öküzü eyni zamanda yaratdı. Mükəmməl təmizliyə malik iki yaradılış 3 min il yer üzərində yaşadıqdan sonra şəri təmsil edən Anqramanyu meydana çıxaraq öz gücünü göstərdi. Onun ilk işi öküzü öldürmək oldu. Lakin öküzün bədənindən düşən toxumdan xeyirli heyvan və bitkilər meydana gəldi. (Lenormant F., 1882, Səh. 60)

Şərq mifologiyasında öküz məhsuldarlıq rəmzidir və burda öküzün öldürülməsi qışın sona çatması və mövsüm dəyişikliyi nəticəsində yazın gəlişi, bitki və heyvanların doğulması, həyatın yenilənməsi hadisəsini əks etdirir.

Otuz il sonra Anqramanyu Qayomarti öldürdü və bu ilk insanın yerə düşən toxumlarından ravənd bitkisi böyüdü, bu bitkinin ortasında arxaları bir-birinə bitişik qadın və kişi vardı. Ahuramazda onları bir-birindən ayırdı, onlara ağıl və ruh verdi, bütün insanlar bu qadın və kişidən törədilər. Onlar ilk insanlar olan Maşya və Maşyana idilər. (Lenormant F., 1882, Səh. 61)

Qayomartla bərabər öldürülən öküzün yerə düşən toxumlarından isə 55 taxıl növü və 12 müalicəvi bitki, 272 müxtəlif heyvan növü yarandı. Öküzün toxumundan həmçinin, dişi və erkək olmaqla, iki qaramal yarandı.

Anqramanyu/Əhrimən bu hərəkəti ilə yalnız ruhlar aləmində mövcud olan varlığı, təbiət canlıları və insanlar şəklində yerə yendirdi və fiziki aləmin yaradılmasının səbəbkarı oldu.

Fikrimizə görə ilk insan Qayumart haqqındakı iran yaradılış əfsanəsi, hind-avropalılar bunu etiraf etmək istəməsələr də, Sumer yaradılış əfsanəsinin təhrif olunmuş variantıdır. Qayumart adının əsli Qu-marutu şəklindədir və sumer-akkad dilində “öküzün oğlu” deməkdir. (F.Delitzsch, 1896, Səh. 391)

Qayumart Sumer yaradılış əfsanəsindəki göyüzü tanrısı, tanrıların atası Anın oğlu “öküzdən törəmiş öküz” tituluna malik Enkinin İran əfsanəsinə yansımış prototipidir. Sumer yaradılış əfsanəsində də öküzü təcəssüm etdirən Enkinin mayasından canlı aləmin əsasını təşkil edən və öküz timsalında təcəssüm olunan çaylar yaranmış və özü ilə bərəkət, məhsuldarlıq gətirmişdir.

Ahuramazda Qayumartı və öküzü eyni zamanda yaratmışdır. Əhrimən öküzü öldürdükdən sonra onun toxumlarından bütün canlılar və o cümlədən insan yaranmışdır. Sumer əfsanəsində də Oküz obrazında Enki insanlar olan qadın və kişinin, bütün canlıların yaradıcısıdır. Dünyaya həyat verən Dəclə və Fərat çayları Öküzün mayasından yaranmışdır.

Fars mifologiyasında turanlılardan əxz etdikləri öküz obrazı mühüm yer tutur. Gənc oğlan obrazında təsvir olunan tanrı Mitra sol əli ilə öküzün biynuzundan tutmuşdur sağ əlindəki bıçaqla öküzü qurban verir. Öküz günəşin rəmzidir və o adətən axşamlar qurban verilir. Avestada və sanskrit əfsanələrinə görə Günəş tanrısının əmri ilə Mitra qurban verilən öküzün qanından təbiət canlıları, toxumlarından isə insanlar, yəni oğullar-turlar yaranır. Qurban verilən öküz yaranışın və doğulmanın səbəbi və simvoludur, doğulmanın və yaradılışın başlanğıcı, atasıdır. Tur adı həm öküz, həm də oğul və doğulma mənasındadır.

Alman tarixçisi Şpiqel Avesta və digər irandilli qaynaqlara əsasən yazdığı 2 cildlik “Qədim İran” adlı əsərdə İran tarixinin geniş şərhini vermişdir. Anonim Məcmuil ət Tavarix əsərində Qayomartın adı Qilşah kimi verilir və mənası palçıq-gil adam deməkdir. Təbəri isə Qayomart adını Qurşah-Kurşah, yəni dağ oğlu adlandırır. İstər “Məcmuil ət Tavarix” əsərində, istərsə də Təbərinin versiyasında Qayomarta adının Qilşah və Kurşah variantları da kök etibarı eynilə sumerlərin yaradılış əfsanələrinə bağlıdır. Sumer əfsanəsində ilk insan tanrı Enki tərəfindən gildən yaranmışdır. “Kur” sözü sumer dilində “dağ” deməkdir. Tsah/Şah kassilərdə tanrı anlamı daşıyır.

Təbəri tarixində və digər mənbələrdə Kayumərsin Həzrəti Adəm olduğu və bütün dünya xalqları ondan törəndiyi yazılmışdır. Kəyumərsə Key-kuh da deyilirdi. Key-şah, kuh isə dağ deməkdir. Key-kuh sözünün əsli Qau-kuh şəklindədir və bu Sumer dilindəki Qu-tur sözünün kalkasıdır. Qutur və ya Qu-kur Sumer dilində vəhşi öküzə, bizona verilən addır. Təbərinin izahından da göründüyü kimi İranın Kəyani sülaləsinin kökünü Sumer, Quti və digər turani dillərdə öküz anlamı daşıyan Qu/Quz adının Avestada və digər fars dilli ədəbiyatda transliterasiyasıdır. Heç şübhəsiz bu hakimiyyət titulu Midiya və Qutilərdən Zərdüşt vasitəsi ilə Avestaya daşınmışdır. Kayumərs və ya Qaumarta Sumerin “Öküz oğlu” tituluna malik və ilk insanın yaradıcısı olan tanrı Enkinin prototipidir.

Avestada ilk insan kimi təqdim olunan Qilşah eponimi də mənşə etibarı ilə sumerlərə bağlıdır. Avestada Pişdadian adı Paradhatas kimi yazılmışdır. İranın ilk kralı kimi təqdim olunan Huşəngin Avestada adı Haoşyaqa adlanır. İranın real tarixlə heç bir əlaqəsi olmayan ilk əfsanəvi hökmdarlar sülaləsi Pişdadiyanlar adlanır. Pişdad sözü şəxs adı olmayıb, Avestada “Paradxata” adlanır və ilk hakimiyyət sülaləsinin adıdır, bu ad Şahnaməyə “Pişdad” şəklində keçmişdir, ad iki tərkibdən ibarətdir “Piş+dad”, fars dilində “pış”-in mənası ilk deməkdir, “dad” isə yaradılan deməkdir və beləliklə adın mənası “ilk yaranan”, “ilk insan” deməkdir. İlk Pişdad ünvanına sahib olan Huşəng olmuşdur. Avesta rəvayətlərinə görə ilk insan Qayumers, ilk hökmdar isə Huşəng olmuşdur. İran rəvayətlərinə görə ilk hökmdar Huşəng devlərin qoşunlarına qalib gələrək Mazandaranı, Gilanı və digər əraziləri öz hakimiyyəti altına almışdır və onun varisləri olan digər hökmdarlar dev surətində təsvir etdikləri yerli turanlı tayfalara qarşı mübarizəni davam etdirmişlər. (Короглу X., 1983, Səh. 106–107)

Pişdadilər haqqındakı əfsanənin kökü F.Hommelin ilk Türk dövləti adlandırdığı Turukkuya bağlıdır. Turukku krallarından birinin adı Pişandan adlanırdı. Avestada Tahmuras Pişdadiyan sülaləsinin ilk çarı Hoşənqin oğlu və Yimanın qardaşıdır. Tahmuras Pişdadiyan sülaləsinə mənsub üçüncü hökmdar hesab olunur və əfsanələrdə tülkü dərisi geymiş Təhmuras adlanır. Avestada o tanrı tərəfindən xvarnaya, yəni tanrı kutuna malik hökmdar adlanır.

Kut Ön Asiyanın turanlı xalqlarına, sumer və elamlara məxsus bir anlayışdır və anlamı tanrı tərəfindən mükafatlandırılmış və ya hakimiyyət səlahiyyəti və haqqı verilmiş anlamı daşıyır. Türklərə də kut sözü eynilə irsən sumer və elamlardan keçmişdir. Kut sözü Avestaya xvarna/hvarna şəklində tərcümə olunaraq keçmişdir.

Yəhudi əsilli rus alimi Daniel Xvolson Tamur və ya Demurun Assur tanrısı olduğunu yazır və onu arilərlə əlaqələndirir. O belə bir nəzəriyyə irəli sürmüşdür ki, m.ö. XXIV və ya XXIII əsrdə hind-avropalıların bir qolu şərqdən gələrək o zamana qədər ancaq samilərdən ibarət olan Mesopotamiyada yerləşmişlər.

Onlar samiləri bu ərazidən qovaraq Mesopotamiyada və Babildə hökmran olmuşlar. Xovalson Misirdə hakimiyyəti ələ keçirərək uzun zaman ərzində hökm sürmüş Hiksosları da həmin hind-avropalılara aid edir. Lakin tarixi qaynaqlar Xvalsonun bu fərziyyəsini təkzib edir. Babil tarixçisi Berozun yazdığına və digər qaynaqların da təsdiq etdiyinə görə Midiyanın səkkiz kralı Xaldeydə, yəni Babildə hökmranlıq etmiş və Babil, Assuriyada Tamir tanrısına etiqadın əsası onların zamanından qoyulmuşdur. (Martin Gemoll, 1911, Səh. 2)

Xvolsonun bu fərziyyəsini təkzib edən Martin Qemoll yazır ki, həqiqətən də m. ö. 2300-cü ildə Berozun midiyalılar adlandırdığı elamlar Babili işğal etmişlər və elamlar midiyalılarla eyni etnik kökə malik idilər. Elmdə Alaroid adlanan həmin şərqli tayfalar Midiyanı, Kiçik Asiyanı və Suriyanın quzeyini də işğal edərək orda məskunlaşmışdılar.

Qemollun bəhs etdiyi Alaroid adının mənası sami və ari olmayanlar deməkdir. Bütün tarixçilər Alaroidləri turanlı hesab edirdilər, ancaq turanlı türk adını işlətməkdən ehtiyat etdikləri üçün Aloroid terminindən istifadə edirdilər.

Alman mifoloq və tarixçisi Martin Qemol iran miflərindəki Tahmuras obrazına aydınlıq gətirərə yazır ki, Finikiya tanrılarından birinin adı Zeus Demur idi. O sonradan yunan mifologiyasında Zeus adı ilə məhşur olmuşdur. Finikiyada bir çay adı Demur adlanırdı. Nineviyanın krallarından biri Temur adlanırdı. Gemoll Temur adının massaqetlərin kraliçası Tomir adı ilə eyniyyət təşkil etdiyini yazır. (Martin Gemoll, 1911, Səh. 2)

Tamur və Demur adları heç bir şübhəyə yer buraxmayan bir türk adıdır və hind-avropalılarla heç bir əlaqəsi yoxdur. Əslində isə Xovalsonun bəhs etdiyi və şərqdən gələn o xalq Turan axınının bir qolu idi, Misir və Assur mənbələrində adları qeyd olunan Kheta tayfaları, hiksoslar və dəniz xalqı adlanan tayfalar həmin turanlı axının tərkib hissəsini təşkil edirdilər. Hind-avropalıların Balkanlar üzərindən Kiçik Asiyaya gəlməsini bütün görkəmli Avropa tarixçiləri m.ö. XV–XIV əsrlərə aid edirlər.

Tamir/Dimer adı Sumerin emesal dialektində Tenqri/Dinqirin adının fonetik şəklidir. Sumerin Tibira eponiminin onların dialektlərindəki ifadə şəklidir və anlamı metal deməkdir. Tamir sözü eyni məna daşımaqla sumerlərdən türklərə keçmişdir.

Qemoll İran mifologiyasında tanrılardan biri olan Tahmura ilə Assuriyadakı Tamuru eyniləşdirir. O qeyd edir ki, İran miflərində Tahmuras Ay tanrısıdır. Tahmuras Avestada Pişdadilərin ilk hökmdarı Huşəngin oğlu və Yimanın qardaşıdır. “Zamyad yaşta”da yazıldığına görə Tahmuras öz düşmənlərinə qalib gələrək onların ram etdiyi rəhbəri əjdaha şəklində təsvir olunan Əhrimənin üzərinə minərək 30 il ərzində yer üzərində hərəkət edib hökm sürmüşdür. Lakin bir dəfə Elburz dağının üzərində uçarkən Əhrimən Tahmurası üstündən yerıə salmış və sonra onu yemişdir. Sonra Tahmurasın oğlu Cəmşid Əhriman obrazındakı əjdahanı öldürərək Tahmurası onun qarnından çıxarmışdır. “Bundaxşin”də isə Tahmurasın ram etdiyi Sarsaoq adlı nəhəng öküz insanları arilərin müqəddəs vətəni olan Xvarinasdan digər ölkələrə öz üzərində daşıyır. Bu miflərin hər iki variantında həm Əjdaha, həm də nəhəg öküz Sarsaoq arilərin düşməni olan turları təmsil edir. Qədim türk dilində Sarsiq kobud, acıqlı deməkdir.

F.Şpiqelin təqdim etdiyi İran əfsanələrində onların qədim hakimiyyət sülalələrinin kökündə Turanlı qarışımı durduğu aydın şəkildə ifadə olunmuşdur. Şpiqel də İran yaradılış əfsanəsinin kökünü sumerə bağlayır. “İranlılar Avestada dünyanın yaradılması haqqında əfsanəni samilərin Bibliyada Yaradılış haqqındakı əfsanələrindən götürmüşlər. Bu əfsanənin ən qədim kökü Sumerlərə bağlıdır. Tufan haqqındakı Hind əfsanəsi də İran vasitəsilə Babil sami əfsanəsindən, daha doğrusu sumer əfsanəsindən götürmüşlər“.(Spigel F., Band 1, 1871, Səh. 442, 458)

Cəmşidin arvadını turanlı Zöhhaq qaçırtdıqdan sonra, o Təbəristan dağlarına geri dönmüş və orda Cəmşidi doğmuşdur. Cəmşid sonradan öz atası Zöhaqqdan intiqam alaraq onu Dəmavənd dağında zəncirə vurmuşdur. (F.Spigel, 1863. Səh. 68)

Ərəb müəllifi Yaqub ibn Nədim kitablarında Cəmşidin Şüstər, yəni Susina/Şuşa şəhəri yaxınlığında doğulduğunu və atasının adının Unç Xan olduğunu yazır. Bura avropalıların Anşan adlandırdıqları Anzan ölkəsi idi. (Y.H.Bayur, 1930, Səh. 340)

Ərəblər Cəmşidi Metoşalih adı ilə tanıyırlar. Əslində Cəmşid bir türk anzanit hökmdarı idi və Günəşə etiqad edirdi, Azərbaycanda qızıl taxta oturaraq hökmdar olmuşdur.

Ə.R.Biruninin yazdığına görə Novruz bayramı Cəmşidin qızıl taxta minib Azərbaycana gəldiyi gündür. Əfsanəyə görə Cəmşid yer üzünü gəzirmiş, Azərbaycana çatınca buyurdu ki, cəvahirlərlə bəzənmiş taxtını üzü gündoğana hündür bir yerdə qursunlar və özü də cəvahirlə bəzənmiş tacını başına qoyub taxtına əyləşir. Gün çıxınca işığı tacı-təxt üzərinə düşərək çox parlaq şüalar saçdı, xalq sevinib söylədi ki, bu yeni gündür. Bu əfsanədən görünür ki, Aəzərbaycan hökmdarlara hakimiyyət rəmzi olan qızıl taxtın verildiyi yer olmuşdur.

İran dastanlarında təsvir edilən hadisələr əslində şərqdən gələn turanlı Əfrasiyab ordusu ilə Anşan və ya Elamdakı yerli türklər və assurlar arasında baş verən mübarizələr əks olunmuşdur. Həmin qədim dövrlərdə iranlılar hələ Ön Asiyada tarix səhnəsinə qədəm qoymamışdılar. (Yusif Hikmət Bayur, 1930, Səh. 341)

Ferdinand Just İran tarixi adlarına həsr etdiyi əsərində İranın mifiq qəhrəmanlarının adların və şəcərələrinin izahını verir. Onun yazdığına görə Frudinin atasının adı Athviya olmuşdur. Firudin Cəmşidin Şahnaz və Ərnəvaz adlı iki qızı ilə evlənmişdi. Onun oğlanları Səlm və Turun anaları Şahnaz, İrəcin anası isə Ərnəvaz idi. Ferdinant Just İrəcin anasının adının İranduxt və ya İranvaz, Turun anasının adının Pəriçöhrə olduğunu yazır. Pəriçöhrə Dahhaqın qızı idi. Dahhaqın/Deyyokun anası Uda və ya Autaq (Aytaq-Aytəkin) Bayakın qızı olub qadın xətti ilə Əhrimana bağlı idi. (Justin Ferdinand, 1895)

Fikrimizə görə Athviya adı Athura adının təhrif olunmuş şəkli ola bilər. Atura Sumerə məxsus bir eponim idi və bu ad Ön Asiyanın digər turanlı xalqlarına Atur, Adar, Atar, Tarhu şəklində keçmişdir.

Verenanın yazdığına görə Turun və Səlmin anaları turanlı, İrəcin anası isə ari idi. Tur xarakter etibarı ilə öz turanlı anasına bənzəyirdi, olduqca döyüşkən və ötkəm xarakterə malik idi. Səlm isə atası Firudinə bənzəyirdi, sakit və mülayim xasiyyətli idi. Tur Okus-Amudərya çayının arxasında yerləşən Turan ölkəsinin hökmdarı idi və İranla Turan arasında yüz illərlə davam edən müharibələr aparılmışdır. (Rudolf Steiner, 1986, Səh. 37)

Firudin də özündən əvvəlki şahlar kimi mifik obraz idi. Onun dövründə İranla Turan arasında, xüsusən də onun türklərdən ibarət qolu ilə əsrlərlə fasiləsiz davam edən müharibələrin başlanması dövrüdür. Turanlılar Yaksart çayından şimalda ucsuz-bucaqsız düzənliklərdə hakim idilər. Tarıxçi Justin Asiyanın skif-turan irqinin tarixini 1500 il daha geriyə atır. (F.Lenormant, 1887, Səh. 376)

İranlılar Mihr ayının 16-da hər il Mihraqan adlı 5 gün davam edən bayram keçirirlər. İranlıların əfsanəsinə görə bu bayram Firudin tərəfindən təyin edilmişdir. Guya həmin gün dəmirçi Gavə zülmkar Ajdaha Bevarasba qarşı üsyan qaldıraraq xalqı onun zülmündən azad etmişdir. (Maquart, 1905, Səh. 134)

İran dastanlarında ən maraqlı personajlardan biri Firudindir. Firudin əfsanələrdə Cəmşidin nəslinə mənsub olub Pişdadilərin kralıdır. Atası Abtin, anası isə Fəranək adlanır. Firudini Avestadakı Traetonla eyniləşdirirlər. Bir çox müəlliflər Firudini Bibliyadakı Nuhun ekvivalenti hesab edir və digər əfsanələr kimi onunla əlaqədar rəvayətlərin də iranlılar tərəfindən sami yaradılış əfsanələrindən əxz edildiyi fikrini irəli sürürlər. Əfsanəyə görə Firudin də Nuh kimi dünyanı üç oğlu arasında bölmüşdür.

Fikrimizə görə Təhmuras sumercə Tibar, Temur/Dəmir, Qayomarta sumercə Qu martu, Maniçöhr Manuştusi, Pişdad Pişandan adından yarandığı kimi Firudin adı da kök etibarı ilə Sumerin Erudu şəhərinin Eridu Tur adına bağlıdır. Bir çox müəlliflərin də qeyd etdikləri kimi Sumer şəhər adları urum, tibar etnonimlərini təşkil etmişlər. Eridu tur adının mənası Eridunun oğlu deməkdir və Firudinin oğulları anlayışına uyğundur.

Firudin əfsanəyə görə Turanın idarəsini oğlu Tura, İranı İrəcə və Rumu-Anadolunu Səlmə vermişdir. Frudinin oğlu İrəc qardaşları Səlm və Tur tərəfindən öldürüldükdən bir müddət sonra İrəcin Mahaferid adında bir qızı doğulur. Qız həddi buluğa çatdıqdan sonra Firudin onu qadaşlarından birinin oğlu olan Peşəngə ərə verir. Peşəngin və Mahaferidin Maniçöhr adında bir oğlanları doğulur. (F.Spiegel, Band 1, 1871, Səh. 548)

İran əfsanələrindəki Manücöhr adının Akkad kralı böyük Sarqonun oğlu Manuştusinin (e.q. 2270–2255) adından yarandığı haqqında fikirlər mövcuddur. Manuştuşu Elama qarşı hərbi səfər edərək Suzu və Anşanı işğal etmişdir və ələ keçirdiyi qiymətli qara daşdan öz heykəlini düzəltdirmişdir. O sarayda baş verən sui-qəsd nəticəsində öldürülmüş və yerinə oğlu Naram-sin kral olmuşdur.

Çox zaman farsca qəbul edilən bir çox sözlər təhrif olunmuş türkcə sözlərdir.

Mənüçöhr və onun ekvivalenti olan Maniştusi adındakı Maniş sözünün türkcə anlamı hərəkət, eyləm, yürüyüş deməkdir. Fars sözü kimi qələmə verilən Çalanqu zəfər, qələbə, qəhrəmanlıq münasibəti və hökmdarlıq ilə əlaqədar alnın ortasına taxılan qızıl başlıqdır. (Yusif Hikmət Bayur, 1930, Səh. 346)

Nöldeke də Maniçöhr adının əslində Manuş olduğunu yazır. (T.Nöldeke, 1879, Səh. 2)

Şahnamədə əfsanəvi Kəyan sülaləsinin iranlılara hər-hansı bir aidiyyəti yoxdur və onun kökünün Kavi tituluna bağlamaq, sözün dəyişik fonetik şəkli olduğu haqqındakı iddialar uydurmadır. İran əfsanə və dastanlarında öz əksini tapmış bir çox məfhum, istilah və eponimlər kimi Kəyan eponiminin də kökü sumerlərə və Ön Asiyanın digər öntürk xalqlarının bağlıdır. Ki-an eponimi sumerlərdə yer və göyün vəhdətini ifadə edən teonimdir. Ki yer üzünü, An isə göyüzünü təcəssüm etdirir və həmin ifadə iranlılar tərəfindən əxz edilərək iran yaradılış rəvayətlərinin əfsanəvi sülaləsi kimi, eponim kimi istifadə olunmuşdur.

Kəyanilər haqqındakı əfsanələr ola bilər ki, iranlı olmayan xalqların əfsanələrindəki süjetlərdən mənimsənilmişdir. Şahnamədə və digər İran rəvayətlərindəki Firudin və Dahhaq haqqındakı əfsanə sami xalqlarının “Bel Marduk və əjdaha” adlı əfsanələrinin təqlididir. Leonard Kinqin hesab etdiyinə görə Babil əjdahası haqqındakı mif ilk öncə sumerlər tərəfindən yaradılmış sonradan o sami xalqları tərəfindən mənimsənilmişdir. (J.C.Coyajee, Bombay, 1936, Səh. 258)

Hind-iran əfsanələrində Ajdaha ilk insan olan Yimanı öldürür. Fraeton (Frudin) isə Əjdahanı öldürür. İlk Kavilər qədim Yaştaya görə zərdüştliyə etiqad etmirdilər. Hind-iran əfsanələrinə görə Kavi Qubaddan başlayıb Kavi Xosrovda qurtaran kavilər siyahısında Kavi Viştaspın adı çəkilmir. Onun adı Zərdüştlə alaqədar Yaştaya sonradan əlavə olunmuşdur. (Artur Christensen, 1931, Səh. 18)

Kavi sözü Pahlav-Parflar dövründə Kay şəklini almışdır. Parflar və Sasanilər dövründə Avestaya edilən əlavələr nəticəsində Key Qubad Kəyani sülaləsinin ilk şahı kimi təqdim edilmişdir. Kəyanilər haqqında əfsanələr müxtəlif ədəbiyyatlarda öz əksini tapmışdır. (Artur Christensen, 1931, Səh. 43)

Hindlilərin qəhrəmanlıq dastanları olan Vedalarda Kavya Uçanas İran və arya əfsanələrində Kavya Uçan şəklində əks olunmuşdur. Bu ari qəhrəmanının adı göyə, tanrıya yüksələn, uçan anlamındadır. Veda dastanındakı Kavya Uçanas Avestada Kava Huçrava şəklinə dönüşmüşdür və Kay Xosrovu xatırladır. (Spiegel F. Band 1, 1871, Səh. 441)

İranlılar Elamı da Uçaya və ya Uca adlandırırdılar. Uçan eynilə türkcə uçmaq sözündəndir. Görünür hindlilər bu qəhrəman haqqındakı əfsanəni turanlı türklərin Göy-Tanrı əfsanələrindən götürmüş iranlılar da onlardan öyrənmişlər. Kuru-Kuruş-Kir adı bir iran adı deyil və bir çay adıdır. Kambiz də çay adıdır. (Spiegel F. Band 1, 1871, Səh. 442)

Assur mixi yazılarında onların Baqamaştu baştanrısı iranlılarda Baqamazda “böyük tanrı” adlanır. E.q. 714-cü ildə Baqmaştu tanrısı xaldeylərlə assurların ümumi tanrısı kimi Muşaşir məbədində etiqad olunurdu. Zərdüşt Baqamazdanı Ahuramazda kimi təqdim etmişdir. (Praschek J.V. II Buch. 1906, Səh. 114)

Baqamaştu tanrı adı Kassilərin Buqaş tanrılarının Baqamaşta şəklində assurlara keçmiş və o Avestada təhrif olunaraq Baqamazda kimi ifadə olunmuşdur. Buqaş Buğa deməkdir. Bu söz bir çox dillərə, o cümlədən rus dilinə Boq şəklində keçmişdir. Ahuramazda adındakı mazda sonluğu maşta sözünün təhrif olunmuş şəklidir. Benvenistenin də təsdiq etdiyi kimi Əhəmənilər dövründə İranın rəsmi dini Midiya maqlarının zərdüştilik dini deyil, mazdeizm idi”. (Artur Christensen, 1931, Səh. 17)

Zənd Avesta adındakı zənd sözü dilimizə dinsiz anlamındakı “zındıq” şəklində daxil olmuşdur. Zərdüştlüyü qəbul edib onu himayə edən Kavi Viştasp və onun oğlu Spontodata Viştasp və onun oğlu Dara ilə eyni adamlar deyillər, çünki axırıncılar zərdüştlüyə aid deyildirlər.

Yunan müəlliflərinin əsərlərində göstərildiyinin əksinə olaraq, Kavi Viştasp və Dara Əhəmənilərin İran tarixində heç bir iz buraxmayıblar. Viştaspın və onun oğlu Daranın Zərdüştlüyə etiqad bəslədikləri böyük şübhə doğurur. Benvenist də İran dininə həsr etdiyi kitabda Daranın zərdüştlüyə deyil, iranın ondan öncəki qədim naturalist dininə etiqad etdiyini yazır. Maqların dinindən fərqli olaraq, zərdüştlik mazdeizmlə sintez nəticəsində yaranmış dindir. Daranın Zərdüştlüyü himayə etməsi haqqındakı fikirlər sıfıra bərabərdir. (Artir Christensen, 1931, Səh. 8)

Avestanın Yaşt bölümünə Viştasp və onun Zərdüştü himayə etməsi, Saraosa və s. əlavələr Parf Voloskes və ya Sasanilər dövründə əlavə edilmişdir. (Artur Christensen, 1931, Səh. 14)

İngilis mənşəli Hindistan araşdırmaçı J.Koyajenin “Qədim İran və Çinin kult və əfsanələri” əsərində sak əfsanələrinin İran və Çin əfsanələrinə təsiri haqqında bəhs olunur. “İskit-sakların qəhrəmanlıq eposlarının və miflərinin yunan ədəbiyyatı və mifologiyasına da böyük təsiri olmuşdur. Esxil, Sofokl, Homer və digər antik yunan müəllifləri iskit süjetlərindən yunan mifik obrazlarının yaradılmasında bolluca istifadə etmişlər. Bütövlükdə iskit mədəniyyətinin qədim ellin dünyasına təsirinin miqyası olduqca mühümdür. Yunan və Roma şairləri skif motivlərinə tez-tez müraciət edirdilər, onları skif tarixi, adət və ənənləri, davranış və əxlaq qaydaları, skif əfsanələrinin romantik qəhrəmanları, skif-sarmat qadın döyüşçü və öndərləri, iskitlərin törəyiş əfsanələri olduqca cəzb edirdi. Antik müəlliflər skiflərin qəhrəmanlıq ruhunu özündə əks etdirən əfsanə və dastanlardakı süjetləri öz əsərlərində bolluca istifadə edirdilər.

Sak əfsanələrində və tarixində bəhs olunan bir çox hadisələr və qəhrəmanların obrazları İran tarixi dastanlarının təsiri ilə çin əfsanələrinə daxil olmuşdur. Misal üçün Keyxosrov çinin əfsanəvi hökmdarı Cho-Vanq ilə oxşar cəhətlərə malikdir. İranın Dağlara, quşlara, suya, küləyə, hökmdarlara sitayiş kultu ilə çindəki eyni inanclar arasında bənzərliklər vardır.

Firdovsi Şahnaməsindəki Fərid-Qudarz, Qiv-Bijan, Palaşan-Parfia tarixindəki qəhrəman şahzadələr, Vardan, Qotarz və Valaqaz I ilə eynilik təşkil edirlər.

– Güclü, döyüşkən və romantik ruhlu bir tayfa olan Sakların qəhrəmanlıq dastanları-hekayətləri Mərkəzi Asiyada və Şərqi İranda onu söyləyən və dinləyənlər üçün böyük bir cazibə qüvvəsinə malik idi. Həqiqətən də, elə romantik ruhlu xalqların əfsanə və dastanları qonşu xalqlar üçün ümumi cazibə qüvvəsinə malikdir.

– Keçmişdə saklar tərəfindən məskunlaşdırılmış olan Raçputa vilayətinin tarixi hindlilər tərəfindən mənimsənilmişdir.

– Lakin Çinin və İranın sak əfsanələrini özəlləşdirmələrinin digər səbəbi İran tarixində böyük bir boşluğun mövcud olması idi. Şahların tarixi xalqı məmnun edəcək dərəcədə dolğun və qəhrəmanlıq süjetləri ilə zəngin deyildi.

– Qərbin görkəmli iranist tarixçiləri Makvard, Noldeke və Hertsfeldin rəyinə görə Parfia tarixinin mühüm qismi Şahnamədə Kəyanilərin tarixi şəklində qələmə verilmişdir. Sasani salnaməçilərinin istəksiz davranmasına rəğmən, onlar Kəyanilərin tarixindəki boşluqları doldurmaq üçün nifrət etdikləri parfların farslar üzərində beş əsr davam edən şanlı tarixini öz tarixləri kimi qələmə verməyə məcbur oldular. Nəticədə Qudarz, Qiv və Karen kimi parfia hökmdarları və şahzadələri onlara hər baxımdan yabançı olan, tamamilə başqa zaman və məkanda hökmranlıq etmiş Keyxosrov və onun əcdadlarının qulluğunda duran cəngavərlər kimi qələmə verilmişlər. (J.C.Coyajee, 1936, Səh. 185)

Bununla da kifayətlənməyərək onları fars milli dastanının qəhrəmanları kimi təqdim edərək Parfia tarixini istismar etmişlər. Şahnamədə parfların tarixi rəvayətləri sakların əfsanələri ilə qarışdırılaraq dəyişik salınmışdır. Bu qarışıqlıqlardan təəccüblənməyə dəyməz, ona görə ki, çox zaman saklarla parflar xarici istilaçılara, o cümlədən kuşan və digərlərinə qarşı çiyin-çiyinə birlikdə vuruşurdular.

Şahnamənin başlıca hissəsində İranın, Sakistanın və Sistanın qəhrəmanlıq dastanları bir-biri ilə qarışdırılmışdır. Firdovsi öz eposunda sak mifologiyasına mühüm yer vermişdir. Rüstəm haqqındakı sak mifləri və onun ailəsi haqqındakı miflər dünya əfsanələri silsiləsində mühüm yer tutur.

– Mərkəzi Asiyada uzun illər ərzində hökmranlıq etmiş sak etnosu qonşu xalqlar üzərində böyük təsir gücünə malik olmaqla, onların qəhrəmanlıqları haqqındakı hekayətlər fars əfsanələrinə də böyük töhvələr verməklə yanaşı çin mifologiyasını da zənginləşdirmişdir.

– Saklar Çin və İran arasında malik olduğu əlverişli coğrafi mövqeyinə uyğun olaraq öz əfsanələrini hər iki dövlətə mənəvi dəyər kimi töhfə vermişdir. (J.C.Coyajee, 1936, Səh. 186)

Parfların istifadə etdikləri yazı dili sami/arami və iran dilinin qarışımından ibarətdir. Yəni sami dilində yazılan mətn farsca oxunurdu. Bu yazı üsulu huzvareş dili adını almışdır.

Sasanilər zamanında hökmdar və aristokratlar xuzi, yəni oğuz dilində danışırdılar. Xalq öz aralarında suryani/aramey dilində yazışırdı. Rəsmi dövlətlər arası dil ilə sasanilərin öz aralarında danışdıqları dil başqa idi. Sarayda hökmdar və əyan təbəqəsi fərqli bir ləhcədə danışırdılar ki, xalq onların danışdıqları dili anlaya bilməsin. (Yusif Hikmət Bayur, 1930, Səh. 344)

Avestada və digər farsdilli əfsanələrdəki Dev obrazı, devlər haqqında geniş bəhs olunsa da, onun izahı araşdırıcıların diqqətindən kənar qalmışdır. İran əfsanələrində düşmən obrazında təqdim olunan devlər dedikdə turlar, yəni türklər nəzərdə tutulur. Devlər istər Avestada, istərsə də Şahnamədə qeyri-insanı sifətlərlə təsvir edilib bəşər düşməni kimi təqdim edilsələr də, onlraın da özlərinə məxsus sosial iyerarxiyaları, sərkərdələri, qoşunları, dövlətləri, hökmdarları var. Bəzi hallarda isə “vəhşi” devlər mədəniyyət baxımından “mədəni” iranlılardan daha üstündürlər, onlar hətta iranlıların ilk şahı Təhmurasa yazmağı və oxumağı, otuza qədər dil öyrədirlər. Dastanda təqdim olunan əfsanəyə görə yazmaq-oxumaq sənətini yalnız Aqramanyu və onun tabeliyində olan devlər, yəni turlar bilirlər və döyüş zamanı Təhmurasa məğlub olduqdan sonra ona və bütün insanlara savadı və oxuyub-yazmağı öyrətməyi öhdələrinə götürürlər. (X.Короглу, 1983, Səh. 38)