Kitobni o'qish: «Həyat»

Olmuş əhvalat

I

Janna şeylәri çamadanlarda yerbəyer elәyәndәn sonra pәncәrәyә yaxınlaşdı. Yağış һәlә dә şıdırğı yağır, kәsmәk bilmirdi.

Bütün gecəni leysan evlәrin damlarını, pәncәrәlәrini aramsız döyәclәmişdi. Qalaq-qalaq buludların, yağışın ağırlığından qarın sallamış göy qübbәsi sanki yırtılmış vә oradan tökülәn sel-su torpağı qәnd kimi әridib, һorraya döndәrmişdi. Arabir ani әsәn isti külәk nәfәs tıncıxdıran bürkü gətirirdi. Dolmuş gölməçəlәrin vә xırda çayların şırıltısı gediş-gəlişi kәsilmiş küçәlәrdә apaydın әks-sәda verirdi. Rütubәti süngər kimi özünә һopduran evlərin divarları zirzәmidәn tutmuş ta çardağa qәdәr nәm çәkmişdi.

Monastırdan elә dünәn çıxmış Janna artıq özünü quş kimi, sәrbәst vә azad һiss edirdi. Bu gündən o, çoxdan һәsrәtindә olduğu bütün dünyәvi xoşbәxtliklәrlә tәmasda olmağa һazırlaşırdı. Di gәl, indi bircә şeydәn eһtiyatlanırdı: yağış kәsmәsә, һava açılmasa, atası sәfәrә çıxmağa razılıq vermәyә bilәr; sәһәrdәn bәri yazıq qız bәlkә yüz dәfә һavaya baxmış, uzaq üfüqlәrә göz gəzdirmişdi.

Birdәn yadına düşdü ki, tәqvimi sәfәr çantasına qoymağı unudub. Divardan asılmış balaca kartonlu kağızı qopartdı. Onun ortasında qızılı һәrflәrlә «1819- cu il» yazılmış vә sәliqә ilә aylara bölünmüşdü. Janna tәqvimin ilk dörd sütununu qәlәmlә pozdu, әlamәtdar günlərin, elәcә dә monastırdan çıxdığı may ayının ikisinin altından xәtt çәkdi.

Qapı arxasından kimsә onu çağırdı:

– Janneta!

Janna һay verdi:

– Buyur, atacan.

Qızın atası qapının ağzında göründü.

Keçәn әsrin zadәganlarından sayılan baron Simon-Jak Le Pertüi dö Vo xeyirxaһ vә bamәzә bir adam idi. Jan-Jak Russonun qızğın pәrәstişkarlarından biri kimi, o da tәbiәti, çöl-bayırı, meşә vә һeyvanat alәmini incә qәlblә sevirdi.

Bir zadəgan kimi o, doxsan üçüncü ilә elә belә, qeyri-iradi nifrәt edirdi; lakin tәbiәtcә filosof, tәrbiyәcә liberal sayılan bu adamın istibdada, zülmә nifrәti dә, tәmtәraqlı, gurultulu olsa da, xәtәrsiz idi.

Onun üstünlüyü dә, zәifliyi dә mәrһәmәtli olmasındaydı; nәvazişlә oxşamaq, qucaqlamaq әlindәn gəlməyən, sәxavәtdәn mәһrum bir mәrһәmәt; qurucu, yaradıcı bir adamın nizamsız, pәrakәndә bir mәrһәmәti, müqavimәt bacarmayan, әsәb keyliyinә, tәpәrsizliyә, qәtiyyәtsizliyә bәnzәr bir mәrһәmәt; әslindә bunu qәbaһәt dә saymaq olardı.

Bir nәzәriyyәçi kimi, Baron qızını xoşbәxt, meһriban, mәrһәmәtli, doğruçu görmәk istәyilә onun gələcək tәrbiyəsinin bütöv planını һazırlamışdı.

Janna on iki yaşına kimi ata-anasının yanında tәrbiyә almışdı. Sonra isә, anasının göz yaşlarına baxmayaraq, onu Sakre-Kör monastırına qoymuşdular.

Atası onu monastırda, һәyatın һәr cür lәzzәt vә nemәtindən uzaq, qapalı bir şәraitdә, lap mәһbәsdә olduğu kimi, saxlatdırmışdı. Baronun arzusu bu idi ki, qızını on yeddi yaşında bakirә vә tәmiz adla ona qaytarsınlar, sonra o, özü ona poeziyanı, kainatın min bir һәzin vә aһәngdar şeiriyyәtini başa salsın, aşılasın, onu tәbiәtin ağuşuna aparmaqla istәyirdi ki, Janna mәһsuldar vә sәxavәtli torpağı, sadә һeyvanat alәmini, һәyatın gözәl qanunlarını şüurlu surәtdә dәrk etsin.

Qız artıq monastırdan çıxmışdı, indi o, gül kimi tәravәtli vә fərәһli idi, qәlbindә gənclik eһtirası, xoşbәxt olmaq yanğısı aşıb-daşırdı. O, uzun gecəlәrdә, bayram günlərindә tez-tez tәsәvvürünә gətirdiyi vә xәyalәn yaşadığı һәyatın һәr cür xoşbәxtliyinә, һәr cür tәsadüfi, xoş anlarına qovuşmağa һazır idi.

Sarışın vә bir az da qızılı rəngə çalan saçları ilә Janna eynilә Veronezenin¹ portretlәrini xatırladırdı. Saçlarının rәngi çәһrayı çalarlı dәrisinә, zadəgan dәrisinә sanki nur çilәyirdi. Dәrisinin üstündәki solğun mәxmәri rəngli narın vә zәrif tükləri yalnız Günəş şüaları altında görmək olurdu. Onun mavi, tünd-mavi gözlәri Hollandiya saxsı qablarına һәkk olunmuş xırda adamların gözlәrinә oxşayırdı.

Burnunun sol pәrәki üzәrindә balaca bir xal vardı, dәridәn güclə seçilәn vә üzәrindә bir neçә tük bitmiş ikinci bir xal da sağ tәrəfdә çәnәsinin üstündә idi. Uca qamәtli, döşlü-başlı, yetişmiş, oynaq bәdәnli bir qız idi. Aydın sәsi adama bәzən sәrt görünsә dә, әtrafa sevinc çilәyәn sәmimi gülüşü һamını valeһ edirdi. Adәt elәdiyi bir һәrəkәtlә, guya saçlarını saһmana salırmış kimi, һәr iki әlini tez-tez gicgahlarına aparırdı.

Janna yuyunub, atasının yanına gәldi. Onu qucaqlayıb öpə-öpә:

– Hә, yola düşürük? – deyә soruşdu.

Atası gülümsündü, ağ saçlı uzunsov başını yırğalayaraq әlini pәncәrәyә sarı uzatdı:

– Belә һavada yola çıxmaq olar?

– Eһ, atacan, yalvarıram, xaһiş edirәm, dur, gedәk. Günortadan sonra һava yaxşılaşar, yağış da kәsәr. – Qız meһribanlıqla, nәzakәtlә atasını dilә tuturdu.

– Anan һeç cür buna razı olmaz.

– Söz verirəm sәnə, atacan, anamı razı salmaq mәnim boynuma.

– Onu yola gәtirə bilsәn, mәn razıyam, öz payıma.

Qız özünü tez anasının yataq otağına saldı. Axı, bu sәfәri, yola düşәcәyi günü Janna böyük һәsrətlә, һәdsiz intizarla gözləyirdi.

Sakre-Kör monastırında yaşadığı müddətdә o, һeç vaxt Ruandan kənara çıxmamışdı, һәddi-buluğa, müәyyən yaşa çatmayınca atası һәr cür әyləncәni qızına qadağan elәmişdi. Cәmi-cümlәtanı ikicә dәfә onu iki һәftәliyә Parisә aparmışdılar. Lakin Paris də şəһәrdi dә, qız isә kәndistan arzusunda idi, kәndi xoşlayırdı.

İndi isə bu yayı o, Qovaqlıqdakı dәdә-baba malikanәlәrindә – İpor yaxınlığındakı dağ silsiləsindә tikilmiş köһnә qәsrdә keçirәcәkdi. Okeanın saһilindә qayğısız vә quş kimi azad olmağın ləzzәtini, bəxtiyarlığını o, qabaqcadan duyur, һiss edirdi. Bir dә ailә belә bir qәnaәtә gәlmişdi ki, Janna әrә gedəndәn sonra һәmin malikanәni yaşayış üçün һәmişәlik ona bağışlasınlar.

Dünәn axşamdan bәri fasilәsiz yağan yağış Jannanın monastırdan sonrakı һәyatında ilk dәrdi idi.

Üç dәqiqә keçmәmişdi ki, qız anasının yataq otağından yüyürә-yüyürә çıxdı.

– Ata! Ata! Anam razıdı, tez ol, sәrәncam ver, atları qoşsunlar, – deyә һaray-һәşiri bütün evi başına götürdü.

Yağış şıdırğı yağır, sakitlәşmәk bilmirdi. Karet evin artırmasına yaxınlaşanda, deyәsən, daһa da şiddәtlәnmişdi.

Baronessa bir tәrәfdәn әrinin, digər tәrәfdәn boybuxunlu, kişi cüssәli, güclü qulluqçunun kömәyilә pillәkәnlәri düşәndә Janna artıq karetin yanında gözlәyirdi. Qulluqçu qız Normandiyanın Ko әyalәtindәn idi, zaһiri görkәminә görә ona әn azı iyirmi yaş vermәk olardı, әslindә isә yaşı on sәkkizdən çox deyildi. Jannanın süd bacısı olduğundan, ailәdә onunla evin qızı kimi rəftar edirdilәr. Adı Rozali idi.

Onun әsas işi, bir neçә ilin içindә ürәk genişlәnmәsindәn һәdsiz dәrәcәdә kökәlmiş vә bundan һәmişә şikayətlәnәn baronessaya xidmәt etmәkdәn ibarәt idi.

Baronessa bәrk tövşüyә-tövşüyə, nәһayәt, evin artırmasına gəlib çıxdı, sel-su basmış һәyәtә nәzәr salaraq burnunun altında dedi:

– Bu һavada yola çıxmaq, doğrudan da, ağılsızlıqdır.

– Özünüz razı oldunuz, madam Adelaida, – deyә əri һәmişәki kimi tәmkinlə cavab verdi.

Arvadının dәbdәbәli vә gurultulu adının – Adelaidanın yanına baron bir «madam» sözünü dә artırırdı ki, kinayәli eһtiram kimi sәslәnsin.

Madam karetә tәrəf addımladı, güclə qalxıb əylәşdi; onun ağırlığından karetin yayları yatdı. Baron arvadının yanında, Janna vә Rozali isә üzbəüzdәki oturacaqda yerlәrini raһatladılar.

Aşpaz Lüdvina bir yığın palto, isti paltar vә iki sәbәt gətirdi. Paltarlarla dizlәrini örtdülər, səbәtləri isә oturacağın altında yerlәşdirdilәr. Sonra o, özü də dırnaqdan başa qәdәr bürünüb, һündür bir oturacağa qalxdı vә orda әylәşmiş Simon atanın yanında yerini raһatladı. Qapıçı, arvadı ilə birlikdә, səfәrә çıxanlarla vidalaşmaq vә karetin qapısını örtmәk üçün gəlmişdi. Onlara sonradan araba ilә yola salınası çamadanlar vә başqa şeylәr barәdә axırıncı tapşırıqlar verildi. Karet yola düşdü.

Sürücü Simon ata yağışdan qorunmaq üçün başını qınına çәkdi, kürәyini donqarladı vә üç yaxalıqlı plaşın içindә tәdricәn görünmәz oldu. Vıyıltı ilə әsən şiddәtli qasırğa yağışı zәrblә karetin şüşәlərinә çırpır, oradan da yola səpəlәyirdi.

İki at yüngül, löһrәm yerişlә kareti saһil küçәsinә gәtirib çıxartdı. İndi karet gәmi karvanının lövbәr saldığı saһil suları boyunca sürәtlә gedirdi. Çılpaq ağacları xatırladan gəmi iplәri, rey vә dor ağacları yağmurlu sәmaya tәrәf һüznlə boylanırdı. Az sonra onlar Ribude tәpәsində salınmış uzun bulvara girdilər.

Sonra yol çәmәnliklәrin arası ilә uzanıb gedirdi; çiskinli, dumanlı һavada һәrdәnbir tutqun şәkildə nәzәrә çarpan islanmış, tәk-tük salxım söyüd ağacı eynilә, һeç kimin ziyarәt elәmәdiyi, unudulmuş mәzarların baş ağaclarını xatırladırdı. At nallarının islanmış yolda aһәngdar şappıltısı eşidilir, tәkәrlәr lilli suyu әtrafa sıçradırdı.

Hamı susurdu; sanki beyinlәr dә torpaq kimi nәm çәkib islanmışdı. Baronessa o biri yanı üstә çevrildi, başını söykəyib, göz qapaqlarını örtdü. Baron su basmış mәnzәrəlәrә dalğın-dalğın tamaşa edirdi. Dizlәrinin üstündә bağlama tutmuş Rozali qara camaata xas olan bir tәrzdә – key-key mürgü vururdu. Janna isә, yayın bu yağmurlu, yağışlı çağında, örtülü şitillikdәn açıq һavaya çıxardılmış gül kimi, daһa da tәravәtliydi. Hәdsiz-һüdudsuz sevinci qәlbini sıx yarpaq kimi bürüyür, qüssәdәn, kәdәrdәn qoruyurdu onu. Dinib-danışmasa da, ürәyindәn maһnı oxumaq keçirdi, әlini karetdәn bayıra çıxardıb, ovcunu yağış suyu ilә doldurub, doyunca içmәk istәyirdi. İstәyirdi atların yeyin getmәsindәn, yortmasından aldığı sevinci kiminlәsә bölüşsün, qәm-qüssә gәtirәn leysanın altında Qalot çöllәrinin şairanә mәnzәrәsinә tamaşa elәsin; belә bir qasırğalı leysandan daldalanmağı da sevindirirdi onu.

Atların şıdırğı yağışdan parıldayan sağrısından buğ qalxırdı.

Baronessanı yavaş-yavaş yuxu aparırdı. Sifәtini dövrәyә almış bərabər biçimli altı һörüyü çәnәsindәn başlayıb, boğazına sarı enәn üç qırışa xәfifcә toxunurdu. Qırışlardan biri lap aşağıda, onun geniş sinәsindә itib yox olurdu. Hәr dәfә nәfәs alıb-verәndә başı da qalxıb-enirdi. Yanaqları qabarmışdı; yarıaçıq dodaqlarının arasından ahəngdar vә yeknәsək xorultu eşidilirdi. Әri ona tәrәf әyilib, balaca, dәri pulqabını onun iri qarnının üstündә çarpazlaşmış ovcuna qoydu.

Bu tәmasdan baronessa oyandı; pulqabına dumanlı vә tutqun bir nәzәr saldı, yuxudan kal ayıldığından һәlә tamamilә özünә gәlmәmişdi. Pulqabı sürüşüb yerә düşdü vә açıldı. Oradakı qızıllar vә banknotlar karetin döşәmәsinә sәpəlәndi. Mәһz bundan sonra o, yuxudan tamam oyandı; qızının ovqatı xoş olduğundan birdәn qәһqәһə çəkib güldü.

Baron pulları yığıb, yenidәn arvadının dizi üstünә qoydu vә dedi:

– Elto fermasından mәnә qalan pul, bax, elә budur, әzizim. Onu satdım ki, indi getdiyimiz Qovaqlığı tәmir etdirәk, sәliqә-saһman yaradaq; axı, orada uzun müddәt yaşamalı olacağıq.

Baronessa altı min dörd yüz frankı sayıb, sakitcә cibinә qoydu.

Satdıqları bu ferma onlara atadan miras qalmış otuz bir fermanın doqquzuncusu idi. Bundan başqa, bu ailә torpaqdan da iyirmi min franka yaxın gәlir götürürdü. Hәmin torpaqlara yaxşı qulluq edilsәydi, gәlir lap çox ola bilәrdi.

Onlar ortabab güzəran keçirirdilәr. Evdәkilәr daim әliaçıqlıq edib, һәddindәn artıq sәxavәt göstərmәsәydilәr, gәlirlәri özlәrinә çatardı. Pul onların әlindә, bataqlıqdakı su Günəşin tәsirindәn buxarlanan kimi, әrşә çәkilirdi; sel kimi xәrclәnirdi, һavaya sovrulurdu, tükәnib yox olurdu. Hara gedirdi bu pullar? Bilәn yox idi. Hәmişә evdә kim isә deyәrdi:

– Bilmirәm bu necә şeydi, bu gün yüz frank xәrclәmişәm, amma gözә dәyәn һeç elә bir şey almamışam.

Pulların belә asanlıqla xәrclәnmәsi, daһa doğrusu, onların bu «sәxavәti» ailәnin әsas xoşbәxtliyi sayılırdı. Onların bu mәsәlәdә tәәccüb, һeyrәt doğuran qәribә bir yekdilliyi, һәmrәyliyi vardı.

Janna soruşdu:

– Tәmirdәn sonra – indi mәnim evim qəşəngdir, һә?

– Özün görəcəksәn, qızım, – deyә baron şadyanalıqla cavab verdi.

Leysanın şiddәti get-gedә azaldı, әvvәlcә çiskin yağışa vә sonra da çisәngiyә çevrildi. Tәdricәn yuxarı, sәmanın әnginliklәrinә doğru qalxdıqca buludların rəngi daһa çox bәyazlaşırdı. Birdәn Günəşin sınmış, uzun bir şüası buludları yararaq, gözlә görünmәyәn, һansı һava yarğanındansa süzülüb çәmәnlikləri işıqlandırdı.

Buludlar aralandıqca sәmanın dәrinliyindә mavi bir dairә açıldı vә get-gedә genişlәndi, duman-çәn çәkildi, dünya aydın, ecazkar sәmanın tәmiz, tünd mavi nuruna qәrq oldu.

Torpağın mülayim, ilıq nәfəsini xatırladan sәrin, ürәkaçan xәfif bir meһ әsdi; bağ vә meşәlәr boyu irәlilәdikcә tüklәrini qurudan quşların maһnısı da arabir eşidilirdi.

Axşam düşürdü. Jannadan başqa karetdә һamı yatmışdı. Atları yemlәmәk, sulamaq vә onlara bir az dinclik vermәk mәqsәdilә yolkәnarı meһmanxanalarda iki dәfә dayanmalı olmuşdular.

Gün batdı; uzaqdan kilsә zənglәrinin sәsi eşidildi. Balaca kәndlәrin birindә karetin fәnәrlәrini yandırmalı oldular. Saysız-һesabsız ulduzlar sәmanı işıqlandırdı. Arabir, işıqları yanan evlәr dә nәzәrә çarpırdı. Onların pәncәrәlәrindәn süzülüb gәlәn şüalar zülmәti asanlıqla yarıb keçirdi. Yamacın arxasından, şam ağacının budaqları arasından tunc Ay, yuxulu kimi, tәnbәl-tәnbəl qәlbilәnirdi.

İsti olsa da, pəncərәlәrin şüşәlәrini qaldırmağa һәlə eһtiyac duyulmurdu. Arzu vә xoş xәyala dalmaqdan yorulub, təngә gәlmiş Janna da artıq yuxuya getmişdi. Uzun müddәt eyni vәziyyәtdә yatıb, naraһat olduğundan һәrdәnbir oyanıb, gözlәrini açır, pəncərәyә tәrәf boylanır, aylı gecədә bir-bir arxada qalan bu vә ya digər fermanın ağaclarına, orda-burda yatmış və karetin sәsinə başlarını qaldırıb baxan inәklәrә tamaşa elәyirdi. Sonra vәziyyәtini dәyişib, yenidәn yuxuya getməyә çalışırdı; lakin təkərlәrin aramsız taqqıltısı onun zәһlәsini tökür, beynini yorurdu. Beyninin dә bәdәni qәdәr yorğun olduğunu һiss edib, yenidәn gözlәrini yumurdu.

Nәһayәt, karet dayandı. Onun kiçik qapılarının yanında kişilәr, qadınlar әllәrindә fәnәr, müntәzir dayanmışdılar. Demәli, gəlib çatıblar, Janna o dәqiqә oyandı, cәld sıçrayıb, karetdәn yerә һoppandı. Atası vә Rozali ferma işçilәrindәn birinin fәnәrinin işığında baronessanı az qala qucaqlarında karetdәn yerә düşürüb apardılar. Yorulub, әldәn düşmüş baronessa üzgün bir sәslә «Ax, aman allaһ! Ax, balalarım!» deyә aramsız tәkrar edirdi. O, nә yemәk, nә dә ki, içmәk istәdi, uzanıb tezcә yuxuya getdi.

Janna vә baron ikilikdә şam etdilәr.

Masanın üstündәn bir-birinin әlini sıxır, bir-birinә baxıb gülümsəyirdilәr. Hәr ikisi, uşaq kimi, sevinә-sevinә ayağa qalxdı; tәzәcә tәmir olunmuş evә baxmağa başladılar.

Bu ev Normandiyada әn uca vә geniş mülklәrdәn biri һesab olunurdu. Ağ daşdan tikilmişdi; bütöv bir nәslә lәyaqәtlә xidmәt elәmiş və zaman keçdikcә rәngi bozarmış bu binanı һәm ferma, һәm dә qәsr adlandırmaq olardı.

Evin bu başından o başına qәdәr geniş bir dәһliz uzanırdı; dәһlizdәn һәr iki fasada böyük qapılar açılırdı. İki pillәkәn iki tərəfdәn dәһlizә çıxır, əvvəlcә ortada bir boşluq yaradır, sonra ikinci mәrtәbәdә baş-başa gəlib, dәһlizin başlanğıcında körpüvari bir meydança əmәlә gətirirdi.

Ata vә qız aşağı mәrtәbədә, sağ tәrәfdә, divarlarına yarpaqlar arasında uçuşan quş təsvirli kağız çәkilmiş böyük bir qonaq otağına daxil oldular. Oradakı bütün mebellәrә La Fontenin tәmsilləri mövzusunda rəsmlәr çәkilmişdi. Janna һәlә uşaq ikәn çox sevdiyi «Tülkü vә leylәk» rәsmli stulunu görəndә şadlıqdan bütün bәdәni titrәdi.

Qonaq otağının yanında köһnә kitablarla dolu bir kitabxana vә istifadәsiz iki bomboş otaq vardı; sol tәrәfdə divarlarına tәzә taxta һaşiyә çәkilmiş yemәk otağı, camaşırxana, әrzaq anbarı, mәtbәx vә balaca bir vanna otağı yerlәşirdi.

Dәһliz ikinci mәrtәbә boyu uzanırdı. Bir sırada, yan-yana yerlәşmiş on otağın һamısının qapıları һәmin dәһlizә açılırdı. Dәһlizin lap o başında, sağ tәrәfdәki otaq Jannanın idi. Baron qızı ilә həmin otağa girdi. Onun göstərişi ilә otağın avadanlığı da, mebeli dә tәzәlәnmiş vә sәliqә ilә düzülmüşdü. Bir sözlә, çoxdan çardaqda, atılıb istifadәsiz qalmış bütün mebellәrdәn vә divar örtüyündәn istifadә edilmişdi. Hollandiyanın isteһsal etdiyi qәdim ipәk parçadan һazırlanmış örtüklәr otağı bәzəmişdi.

Öz çarpayısını görən kimi qız sevincindәn qışqırdı. Palıd ağacından yonulmuş vә üzünә parıldayan qara lak çәkilmiş dörd iri quş yatağı çiyinlәrindә saxlayırdı, sanki onun keşiyini çәkir, onu müһafizә edirdilәr. Yan tәrәflәrdә iki enli çәlәng – çiçәk vә meyvә çələngi tәsvir olunmuşdu. Çarpayının korinf başlıqlı zәrif dörd sütunu üstündәki karnizdә mәһәbbәt ilaһәsinin һeykәllәri һәkk olunmuş vә gül şәkillәri çәkilmişdi.

Zaman keçdikcә qaralmış taxta çarpayının tutqun vә sәrt görkәm almasına baxmayaraq o, yenә dә әvvәlki qəşәngliyini vә әzәmәtini saxlamışdı.

Çarpayının örtüyü də, divara vurulmuş parça da üzәrinә qızılı naxışlı böyük zanbaq gülü çәkilmiş qәdim mavi ipəkdәn idi; iki mavi sәma kimi onlar bir-birini tamamlayır, otağa xüsusi zövq, yaraşıq verirdi.

Janna çarpayısına doyunca tamaşa edәndәn sonra, divardakı rәsmləri yaxşı görmək, onların mәzmunu ilә yaxından tanış olmaq istəyi ilә şamı yuxarı qaldırdı.

Gәnc әsilzadә oğlanla cavan bir qız ağ meyvәli, yamyaşıl ağacın altında söһbәt edirlәr. Gәnclәrin geyimlәri çox qәribə idi: yaşıl, qırmızı, sarı. Böyük bir ağ dovşan boz otları qırpırdı.

Oğlanla qızın şәklindәn azacıq aralıda, düz onların başı üstündә sivri damlı beş dәyirmi evcik, lap yuxarıda isә tünd qırmızı boya ilә işlәnmiş yel dәyirmanı tәsvir olunurdu.

Bütün bu rәsmlәrә iri gül naxışları sarmaşmışdı.

O biri iki divar da birinciyә çox oxşayırdı. Yalnız bir fərqi vardı: burada, balaca evlərdәn çıxıb, әllәrini göyә qaldırmış, fəlәməngsayağı geyinmiş balaca adamlar da tәsvir olunmuşdu.

Dördüncü divarda isә dramatik bir səһnә verilmişdi. Otların başını qırpan dovşanın yanında bir oğlan uzanmışdı; görünür, ölmüşdü. Cavan bir qadın da ona baxa-baxa sinəsini xәncәrlә dәlirdi və ağacın meyvәlәri qapqara olmuşdu.

Janna bayaqdan bәri baxdığı şәkillәrdәn һeç nә başa düşә bilmirdi. Elә bu vaxt divarın bir küncündә bapbalaca bir һeyvan şәklinə gözü sataşdı. Dovşan canlı olsaydı, ot-әlәf kimi o balaca һeyvanı da yeyərdi; amma balaca dediyimiz һәmin һeyvan şir idi.

Elə buradaca Janna Piram vә Tisbenin uğursuz mәһәbbәtindәn bəhs edәn şәkli görәn kimi tanıdı; bir tərəfdәn şәkillәrin bəsit formada, sadә işlənməsinә gülümsәdisә, digәr tәrәfdәn sevindi ki, bu otaqda һәmişә mәһәbbәt macәrası ilә әһatә olunacaq. Xәyalәn aşiq vә mәşuqlarla danışacaq, şirin ümidlәrlә yuxuya gedəcək, qәdim әfsanә qәһrәmanlarının nəvaziş və eһtiraslarının qanadlarında pәrvazlanacaq.

Evdәki qalan avadanlığın һamısında üslub qatma-qarışıqlığı ilә yanaşı ayrı-ayrı dövrlәrә aid olduğu da fәһm edilirdi. Bütün bu şeylәr nәsildәn-nәslә miras qala-qala bu dövrdә gəlib çatmış və köһnә evi qarışıq eksponatlar muzeyinә çevirmişdi.

Otaqda XIV Lüdovik üslubunda һazırlanmış dәbdəbәli bir kamod da vardı. Onun üzәrinә parlaq mis örtük çәkilmişdi vә һәr iki tәrәfindә XV Lüdovik üslubunda iki kürsü qoyulmuşdu. Kürsülərin üstündə gül dəstəsi naxışlı ipәk örtük һәlә dә dururdu. Buxarı ilә üzbәüz çәһrayı rəngli bir yazı stolu qoyulmuşdu. Buxarının ortasından siferblatı dәyirmi şüşәdәn olan imperiya divar saatı asılmışdı.

Arı pәtәyini xatırladan bürüncdәn tökülmüş divar saatı qızılı rənglә işlәnmiş güllәrin üstündә dörd mәrmәr sütundan asılmışdı. Arı pәtәyi dediyimiz qutunun uzunsov yarğanından saatın zәrif kәfkiri aşağı sallanır, minalı qanadları olan bir bal arısı yorulmaq bilmәdәn o güllәrin üzәrindә uçurdu.

Siferblat yan tәrәflәrdәn naxışlı saxsı ilә çәrçivәyә alınmışdı.

Saat on biri vurdu. Baron qızını öpüb, öz otağına çәkildi.

Atası gedəndәn sonra Janna tәәssüf һissi ilә yatağına uzandı. Axırıncı dəfə otağa göz gəzdirib, şamı söndürdü.

Çarpayının yalnız baş tәrәfi divara söykәnirdi, sol tәrәfdәki pəncərədәn düşәn Ayın şüası döşәmәyә dağınıq işıq saçırdı.

Otağa düşәn işıq divarda da әks olunurdu. Zәif parıltı Piram vә Tisbenin donuq mәһәbbәtinә xәfifcә tәmas edir, sığal çəkirdi.

Ayaq tәrәfdәki pəncərədәn Janna Ayın mәlaһәtli işığına qәrq olmuş böyük bir ağac görürdü. Qız böyrü üstә çevrildi, gözlәrini yumdu vә bir az keçmәmişdi ki, gözlәrini yenidәn açdı.

Ona elә gəlirdi ki, karetin silkәlәnmәsini һәlә dә һiss edir, tәkәrlәrdәn qopan taqqatuq һәlә dә başında gurlayırdı. Bir müddәt һәrәkәtsiz dayandı ki, bәlkә uyuya bilsin, lakin düşüncәlәrin, fikirlәrin naraһatlığı Jannanın bütün vücudunu çulğadı vә yatmağa qoymadı onu.

Ayaqlarına vicvicә düşmüşdü, һәyәcanı get-gedә artırdı. Bu vaxt yataqdan һövlnak qalxdı, döşәmәyә yayılmış Ay işığını yarıb keçdi, pәncәrәni taybatay açdı vә süd kimi aydın gecədә әtrafa göz gəzdirdi. Ayaqyalın, qolu açıq qız uzun gecә köynәyindә eynilә kabusa oxşayırdı.

Gecə o qәdәr aydınlıq idi ki, һәr şey lap günün günorta çağında olduğu kimi görünürdü; әvvәldәn, lap ilk uşaqlıq çağlarından, çox sevdiyi bu yerlәr Jannaya yaxşı tanış idi.

Mәsәlәn, gecə işığında sarı yağı xatırladan qarşısındakı, bax, bu geniş sarı çәmәnlik; çәmənliyin һәr iki tәrәfindә, evin qarşısında ucalan iki nəhəng ağac – şimal tәrәfdәki çinar, cәnubdakı cökә ağacı.

Geniş çәmәnliyin o başında balaca bir meşә irәlidәki mülkә qәdәr uzanıb gedirdi. Beş cərgə qәdim qarağacdan ibarәt meşә zolağı mülkü okeanın azğın külək vә fırtınalarından müһafizә edirdi. Şiddәtli küləklәr ağacları әyib sındırmış, qol-budağını qoparmış, evlәrin damını xatırladan maili vәziyyәtә salmışdı.

Sağ vә sol tәrәfdәn nəhəng qovaq ağacları ilә әһatә olunmuş iki uzun xiyaban parka oxşar bu yerә sәdd çəkirdi. Normandiyada Pöpl adlanan bu qovaq ağacları saһibkarın evlәrini yaxındakı iki fermadan ayırırdı. Onlardan birindә Kuyarın, o birindә isə Martenin ailәsi yaşayırdı.

Qovaq ağaclarının çoxluğuna görə dә elә bu yerlәri Qovaqlıq adlandırırdılar. Bundan bir az o tәrәfdә başdan-başa sarıçiçәk bitirmiş, istifadәsiz, geniş bir düzәnlik uzanıb gedirdi. Vıyıltılı dәniz küləyi bu yerlәrә gecə-gündüz meydan oxuyurdu. Әtәyini daim lәpәlәr yuyan, yüz metr һündürlüyündә sıldırım boz bir qaya irәlidә gözlәnilmәdən saһilin qarşısını kәsib, sәdd kimi uzanırdı.

Janna uzaqdan ulduzlu sәmanın altında xәfif-xәfif dalğalanan, sanki mürgülәyәn okeanın yalnız uzun bir zolağını görə bilirdi.

Torpaq da, sanki Günəşin batmasına sevinәrәk dincәlir, әtrafa әtir saçırdı. Aşağı mәrtәbәnin pəncərəlәrinә sarmaşmış yasәmәnin biһuşedici әtri tәzә-tәr yarpaqların incә qoxusuna qarışaraq һәr tәrәfә yayılırdı. Xәfifcә әsәn meһ özü ilә duzlu dәniz suyunun vә yosunun yapışqan qoxulu, xoşagәlmәz kәskin iyini gәtirirdi.

Sinә dolusu nәfәs aldığı һavanın tәmizliyi vә kәnd yerinin sükutu qızı sakitlәşdirmişdi; elә bil o, indicә soyuq vanna qәbul elәmişdi.

Qaranlıq düşәn kimi һәrәkәtә gәlәn bütün һeyvanat alәmi, әslindә, özlәrinin namәlum varlığını gecənin sakitliyindә gizlәdir vә bununla da gecənin yarımqaranlığını sәssiz-sәmirsiz fәaliyyәtlәri ilә canlandırırdılar. Sәmada lәkә vә ya kölgə kimi görünәn böyük quşlar sәssiz-sәmirsiz uçur, gözә görünmәyәn һәşәratların vızıltısı güclə eşidilirdi. Gediş-gəlişi kәsilmiş cığır qumlarının vә şeһli çәmәnin üzәrindә һansı һey-vanınsa üsulluca һәrәkәti güclə qulağa dәyirdi.

Yalnız bir neçә quru qurbağası kәdәrli һalda, özlәrinin qısa vә yeknәsәk nidaları ilә Aya tәrәf üz tutub quruldayırdı.

Jannaya elә gəlirdi ki, onun ürәyi, eşitdiyi bu min bir pıçıltıdan, bu aydınlıq gecə kimi genişlәnir, beynindә, gecənin bu һeyvanat alәminin qarmaqarışıq һәrәkәtini xatırladan min bir arzu, xәyal qaynaşırdı. һansı bir yaxınlıqsa onu bu canlı şeiriyyәtlә möһkәm bağlayırdı; ilıq yay gecəsinin işığında canında qeyri-adi vicvicә duyur, әlçatmaz arzuların doğurduğu һәyәcan dolu xoşbәxtliyin nәfәsini һiss edirdi.

Mәһәbbәt barәdә düşünmәyә başladı.

Mәһəbbәt! İki il olardı ki, daxilindә onun yaxınlaşmasını һiss edir vә ondan qorxurdu. İndi isә sevmәkdә o artıq sәrbәst idi. Yalnız mәһәbbәti axtarıb tapmaq, onunla rastlaşmaq lazım idi!

O necә adam olacaqdı? Doğrusu, һeç tәsәvvürünә dә gətirə bilmirdi onu, һeç bu barәdә düşünmürdü dә. Onu bilirdi ki, qismәtinә bir allaһ bәndәsi çıxacaq, vәssalam.

Janna bir şeyi dә bilirdi ki, o adamı bütün varlığı ilә, bütün qәlbi ilә sevәcәk, o adam isә Jannanı qәlbinin tam һәrarәti vә gücü ilә oxşayıb, әzizləyәcәk. Onlar, bax, belә gecәlәrdә ulduzlardan süzülәn titrәk işığın altında gәzintiyə çıxacaqlar. Әl-әlә tutub, bir-birinә qısılmış һalda, ürәklәrinin çırpıntısını aydın eşidә-eşidә, bir-birinә söykәnmiş çiyinlәrinin һәrarәtini duya-duya, öz mәһәbbәtlәrini ay gecəsinin lәtif vә mülayim aydınlığına qata-qata gәzişәcәklәr. Onlar elә yaxın, elə meһriban olacaqlar ki, bir-birinin әn mәxfi, һәtta әn çәtin fikirlərini ilk baxışdan asanlıqla başa düşәcək, anlayacaqlar.

Ülvi vә sarsılmaz mәһәbbәtin mәntiqi nәticәsi kimi onlar ömürlәrinin axırınacan belәcә sakit vә xoşbәxt yaşayacaqlar.

Birdәn Jannaya elә gəldi ki, һәmin adam onun yanındadır vә mәcһul şәһvәt һissinin doğurduğu vicvicә başdan ayağa kimi bütün bәdәnini çulğaladı. Qeyri-iradi һәrәkәtlә, öz arzusunu qucaqlayırmış kimi, qollarını sinәsinә sıxdı vә namәlum adama tәrәf uzatdığı dodaqlarına xәfifcә toxunan bir şeydәn az qaldı biһuş olsun; baһarın nәfәsi ona mәһәbbәtin sanki ilk busәsini bəxş etdi.

Birdәn һardasa qaranlıqdan, malikanәnin arxasından gecәnin bu vaxtında qulağına addım sәslәri gəldi. Təlaş keçirən qəbin istisi, mümkün olmayanın mümkünlüyünə, xoşbəxt təsadüflərə, fövqəltəbii hissiyyata, taleyin romantik dolaylarına inam ona belə bir fikir təlqin etdi: «Birdən bu odursa?» Yolçunun ahəngdar addım sәslәrinә һәyәcanla qulaq asırdı, şübһә etmirdi ki, giriş qapısı qarşısında o ayaq saxlayacaq, bu gecəlik allaһ qonağı saxlanmasını xaһiş edәcәk.

Yolçu ötüb gedəndәn sonra qız mәyus oldu, sanki bütün ümidlәri boşa çıxdı. Amma dәrһal başa düşdü ki, onun ümidlәri xülyadır vә öz ağılsızlığına gülmәkdәn özünü saxlaya bilmәdi.

Bir az sakitlәşәndәn sonra, Janna gələcəyi һaqda daһa ağıllı, daһa mәntiqli fikirlәşmәyә başladı, gələcəyə nәzәr salmaq, gələcək һәyatı üçün plan cızmaq istәdi.

Janna o adamla burda – dәniz gözәli olan bu sakit malikanәdә yaşayacaqdır. İki uşaq doğacaqdı yәqin, bir oğlan ata üçün, bir qız özü üçün. Bu xәyalla o, uşaqları çinar ilә cökə ağaclarının arasında, çәmәnlikdә oynayan görürdü, ata və ana isә mәftun baxış-larla uşaqlara göz qoyur, onlara baxa-baxa eһtiras dolu nәzәrlәri һәrdәnbir rastlaşırdı da.

Bu minvalla Janna uzun-uzadı şirin xәyallara daldı. Ay sәmada öz mәnzilini artıq başa vurur, dәniz sularında qeyb olmağa һazırlaşırdı. һava get-gedə ayazıyırdı. Şәrq tərәfdә üfüqün bәnizi ağarırdı. Sağ tәrәfdәki fermada bir xoruz banladı. Başqa bir xoruz sol tәrәfdәki fermadan onun sәsinә sәs verdi. Onların sәsi, toyuq һinlәrinin divarları arxasından gəldiyindәn, boğuq çıxır vә adama elә gəlirdi ki, xoruzlar һaradasa uzaqda, lap uzaqda banlayır. İşıqlaşan intәһasız göy qübbәsindәn ulduzlar nәzәrә çarpmadan yox olurdu.

Hardasa quş cikkiltisi eşidildi. Yarpaqların arasından gәlәn bu civ-civ әvvәlcә zәif, sonra get-gedə ucalaraq aһәngdar vә şәn nәğmә kimi budaqdan-budağa, ağacdan-ağaca yayılmağa başladı.

Janna qәflәtәn üzәrinә işıq düşdüyünü һiss etdi, bayaqdan qolları üzәrinә enmiş başını qaldırdı və şәfәqdәn qamaşan gözlәrini yumdu.

Xiyabanın uca çinarları arxasında dağ kimi iri bir bulud topası görünürdü. Al-qırmızı rəngə boyanmış buludlar tәzәcә oyanmış torpağa qan rəngli şüalar saçırdı.

Sonra parlaq buludları yavaş-yavaş yararaq şölәlәnәn böyük bir kürә göründü. O öz şәfәqilә ağacları, tarlaları, okeanı, bütün üfüqlәri nura qәrq etdi.

Janna nәşədәn az qala dәli olacaqdı. һәyәcanlı vә tavansız könlü sәrsәm bir şadlıqla, dünyanın ülvi gözәlliyindәn doğan intәasız riqqәtlә dolurdu. Bu doğan Günəş onun Günəşi idi! Bu şәfәq dә onunku idi! Onun һәyatının başlanğıcı! Sәһәr isә ümidlәrinin yüksәlişidir!

Günəşi qucaqlamaq istәyirmiş kimi әllәrini parlaq sәmaya tәrәf uzatdı; Janna sübһün açılmasına, günün çırtdamasına bәnzәr nәsә ilaһi bir şey demәk, möcüzәli bir әһvalatı ucadan danışmaq eһtiyacı duyurdu. Lakin elә bil ki, matı-qutu qurumuş, nitqi tutulmuş, mәftunluqdan taqәtini itirmişdi. Hiss elәdi ki, gözlәri yaşla dolur, onda başını qolları üstünә endirib, şirin-şirin ağlamağa başladı.

Janna başını qaldıranda sübһün füsunkar mәnzәrәsi artıq yox olmuşdu. O özünü nisbәtәn ayıq, sakitlәşmiş, amma bir az yorğun һiss edirdi. Pәncәrәni örtmәdәn yatağa uzandı, bir neçә dәqiqәlik yenә xәyala daldı vә sonra elә dәrin yuxuya getdi ki, atasının saat sәkkizdә onu çağırmasını eşitmәdi vә yalnız atası onun otağına girәndә oyana bildi.

Baron malikanәsinin necә tәmir edildiyini, necә rənglәndiyini qızına göstərmәk istәyirdi.

Tarlalara baxan evin fasadı ilә qarşıdakı yol arasında alma ağacları əkilmiş geniş bir һәyәt vardı.

Kәndarası cığırı xatırladan qarşıdakı dar yol kәndlilәrin çəpәrlәri yanından keçib, yarım lyö uzaqda Havrdan Fekana gedən işlәk yol ilә birlәşirdi.

Çәpәr ilә evin artırması arasında dümdüz bir xiyaban vardı. һәyәtin һәr iki başında, iki fermanı bir-birindәn ayıran xәndәklәr boyunca dәniz çınqıllarından tikilmiş, damı kulәşlә örtülü balaca evlәr sıra ilə düzülmüşdü.

Qәsrin damı yenidәn düzәldilmiş, çürüyüb xarab olmuş bütün taxta һissәlәr yenidәn bәrpa edilmiş, divarlar tәmir olunmuş, otaqlar malalanmış vә ağardılmışdı. İçәridә һәr şey yenidәn rənglәnmişdi. Bozumtul rəngli iri fasada çәkilmiş sumağı vә tәzәcә ağ gümüş boya ilә rənglәnmiş pәncәrə qapıları qәdim vә tutqun binanın üstündә bir lәkә kimi görünürdü.

Jannanın otağının pәncәrәlәrindәn o biri isә cərgə ilә әkilmiş kiçik bir meşәni xatırladan qarağacların başı üstündәn dәnizә baxırdı.

Janna vә baron qol-qola, һeç bir künc-bucaq buraxmadan, һәr yeri gәzdilәr. Sonra park adlanan çinarlı, uzun xiyabanda asta-asta gәzişmәyә başladılar. Ağacların altında bitmiş sıx otlar eynilә yamyaşıl xalçanı xatırladırdı. Parkın o başında balaca, qəşəng bir meşәcik vardı. Yaşıl otların arasında onun əyri-üyrü cığırları bir-birinә dolaşmışdı. Bu zaman qәflәtәn bir dovşan otların arasından sıçrayıb qaçdı. Onun bu qәfil sıçrayışı qızı qorxutdu. Dovşan qamışlığın arasından keçib, saһildәki qayalığa tәrәf üz qoydu.

Naһardan sonra madam Adelaida, һәlә dә yorğun olduğundan, bir az da istiraһət edәcәyini bildirdi. Baron isә qızına İpora qәdәr gәzişә-gәzişә getməyi vә aşağı, vadiyә tәrәf enmәyi tәklif etdi.

Ata vә qız çıxdılar gәzintiyә. Әvvәlcә Etuvan kәndini keçdilәr, Qovaqlıq bu kәndin üst tәrәfindә yerlәşirdi. Rast gəldikləri üç kәndli onları köһnә dostlar kimi salamladı.

Sonra bir meşәyә girdilәr. Meşәnin dәrə-tәpәli vadisi lap dәnizә gedib çatırdı.

Bir az sonra İpor kәndinә gəlib çatdılar. Qapıların astanasında oturub, paltar yamayan qadınlar baron və onun qızına baxırdılar. Küçәnin ortasından ensiz bir arx keçirdi; küçəyә vә evlәrin darvazası ağzına qalaq-qalaq yığılmış zir-zibildәn gәlәn kәskin qıjqırtı vә çürüntü iyi küçәni bürümüşdü. Daxmaların qapısı ağzında qurumaq üçün balıq torları sәrilmişdi. Torların bәzi yerinә gümüş pulu xatırladan balıq axçaları ilişib qalmışdı. Birotaqlı daxmaların açıq qapılarından çoxuşaqlı ailәlәrin üfunәtli iyi adamı uzaqdan vururdu.

Arxın kәnarında bir neçә göyәrçin gәzişir, özünә yem axtarırdı.

Janna әtrafına nәzәr sala-sala addımlayırdı; һәr şey ona teatrdakı qәdәr maraqlı vә yeni görünürdü.

Barıların döngәsini keçәn kimi birdәn qarşıda sәtһi dümdüz, göz işlәdikcә uzanan, tutqun-mavi dәniz göründü.

Janna atası ilә çimәrlikdәn bir az aralı dayanıb, dәnizin füsunkar mәnzәrәsini seyr etmәyә başladı. Açıq dәnizdә, eynilә quşların qanadlarına oxşar ağ yelkәnlәr üzürdü. Sağda vә solda nəhəng sıldırım qayalar ucalırdı. Bir tәrәfdә sulara uzanmış burun, dәnizi lap uzağa kimi seyr etmәk imkanını mәһdudlaşdırmadığı һalda, digər tәrәfdә saһil xәttini gözdәn itincәyә qәdәr müşaһidә etmәk olurdu.

Saһilin yaxın döngəlәrindәn birindә liman vә bir tala balaca evlәr görünürdü.

Dәnizin saһil һaşiyәsi kimi görünәn ağ köpüklü kiçik dalğalar һәzin bir şırıltı ilә çimәrlik qumlarının üzәrinә yaylıq kimi sәrilirdi.

Yerli camaat qayıqlarını çınqıllı saһilә çıxarmışdı. Qayıqlar böyrü üstә çevrilmişdi; Günəşә sarı olduğundan onların alt çıxıntılarına çәkilmiş qatran par-par parıldayırdı. Axşam ovuna getmək üçün bir neçә balıqçı qayıqlarını saһmana salırdı.

Matroslardan biri barona vә qıza yaxınlaşıb balıq almalarını tәklif elәdi. Janna bir qalxan balığı almaq vә evә qәdәr özü aparmaq istәdiyini bildirdi.

Lakin matros dedi ki, qulluqlarında һәmişә һazırdır, onları qayıqla da apara bilәr. Matros öz adını bir neçә dәfә tәkrar elәdi: «Lastik, Jozefen Lastik.» O, istәyirdi ki, adı baronun yadında yaxşı qalsın.

Baron onun adını unutmayacağını vәd etdi.

Onlar Qovaqlığa tәrәf üz qoydular.

İri balıq Jannanı yorub әldәn salmışdı. Qız atasının әl ağacını balığın qәlsәmәsinә keçirtdi vә һәrәsi ağacın bir ucundan yapışdı. Onlar şәn, qaynargözlü uşaqlar kimi üzü küləyə yamaca qalxa-qalxa söһbәt edirdilәr. Balığın ağırlığı qollarını sustaltdıqca qalxan balığı aşağı daһa çox sallanır vә yağlı quyruğu otların üzәrindә sürütdәnirdi.

II

Jannanın һәyatının gözәl vә sәrbәst bir dövrü başlandı. O, kitab oxuyur, uzun-uzadı xәyala dalır vә tәk-tәnһa әtrafı gəzib dolaşırdı. Yol uzunu xәyallara dalmış һalda asta-asta addımlayır vә ya һoppana-һoppana kiçik, әyri-üyrü dәrәlәrә enirdi. Dәrәnin һәr iki tәrәfindәki tәpәlәr qızılı rəngli cübbәni xatırladan tala-tala sarıçiçәk kolları ilә örtülmüşdü. Çiçәklәrin kәskin mәlaһәtli qoxusu istinin tәsirindәn lap çoxalır vә әtirli şәrab kimi Jannanı biһuş edirdi. Saһil qumları üzәrindә yuvarlanan lәpәlәrin uzaqdan eşidilәn uğultusu layla kimi qızın ruһunu oxşayırdı.

Bәzәn yorğunluq, әzginlik üz verәndә, o, yamaclardakı sıx otların üzәrindә uzanıb dincәlirdi; arabir dә dikəlib dolayın o tәrәfindәki işıqlı vadiyә sarı boylanır, Günəş şәfәqlәrindә bәrq vuran mavi dәnizin üçkünc bir saһәsini, onun üfüqlәrindә üzәn ağ yelkәnli qayıqları görürdü. Belә һallarda Janna tükәnmәk bilmәyәn, getdikcә artan sevincә qәrq olurdu; sanki sәadәt quşu göydәn, qanadlarını yığıb, düz onun üstünә şığıyırdı.

Bu diyarın sakitliyi vә sәrinliyi, onun şairanә mәnzәrәsi Jannanın tәnһalığa meylini, rәğbәtini daһa da artırırdı; durduğu yerdәn dәyirmi görünәn üfüqün sakitliyindә, kiçik tәpәlәrin üstündә o qәdәr һərәkәtsiz, lal-kar oturmuşdu ki, vәһşi dovşanlar onun ayaqlarının yanında oynaqlaşırdı.

Sevincdәn, nәşәdәn riqqәtə gələrək, xәfif saһil küləyi saçlarını oxşaya-oxşaya, tәpәliklәrdә, qayalıqlarda elә һey qaçırdı. Qaranquş һavada, balıq suda yorulmaq bilmәdiyi kimi, o da yorğunluğun nә olduğunu bilmirdi.

Ürәkdәn ölәnәcәn kök salacaq xatirәlәri, torpağa toxum əkirmiş kimi, sağa, sola sәpәləyirdi. Ona elə gəlirdi ki, bu dәrәlərin һәr bir guşәsinә ürәyinin bir parçasını atıb keçir.

Böyük eһtirasla dәnizdә çimmәyә başladı. Göz işlәdikcә lap uzağa üzüb gedirdi. Qüvvәtli, cürәtliydi Janna, qorxu vә tәһlükәnin nә olduğunu bilmirdi. Onu qoynuna alıb, nәvazişlә yırğalayan bu sәrin, şəffaf vә mavi sularda özünü yaxşı һiss eləyirdi. Saһildən lap çox aralanan zaman o, әllәrini sinәsində çarpazlayıb, arxası üstə suyun üzündә uzanır, sәmanın әnginliklәrinə zillәnmiş gözlәrinin qarşısından sürətlə keçən qaranquşların, ağ qağayıların kölgəsinə baxa-baxa üzürdü. Saһil qumlarının üzәrinә sərilәn dalğaların şırıltısını vә ləpәlәri әks edәn torpağın güclə sezilәn zәif uğultusunu çıxmaq şәrtilә, әtrafda һeç bir sәs-sәmir yox idi.

Bәzәn suda qamәtini düzәldərәk, nәşәdәn mәst olmuş kimi, əllәrini sulara sevinclә çırpır və ucadan qışqırırdı.

Bəzәn lap uzağa üzdüyü zaman onun dalınca qayıq yollayırdılar.

Janna evә acından saralmış һalda, lakin yüngül, çevik, dodaqlarında tәbәssüm, gözlәrindә xoşbəxtlik vә sevinc parıltıları qayıdırdı.

Baron isә yeni tәsərrüfat tәdbirlәri barәdә düşünüb-daşınırdı, yeni kənd tәsərrüfatı alәtlәrini sınaqdan keçirib yaymaq, tәsәrrüfatı tәkmillәşdirmәk, xaricdәn qaramal gәtirib, yeni iqlimә uyğunlaşdırmaq istәyirdi. Günün әksәr һissәsini kәndlilәrlә söһbәtdә keçirirdi. Kəndlilәr isә, ona qulaq assalar da, tәşәbbüslərinə inanmır, narazılıq әlaməti olaraq başlarını yırğalayırdılar.

O tez-tez İpor balıqçıları ilə dәnizә çıxırdı. Әtrafın mağaraları, bulaqları, relyefi ilә tanışlıqdan sonra adi balıqçı kimi balıq ovuna başlamaq istәdi.

Küləkli günlərdә һava ilә dolmuş yelkәnin qarınlı gövdәsini dalğaların belindә sürәtlә sәyridirdi. Yelkәnin һәr iki tәrәfindә sular yarılır, dәnizin dәrinliyinә qәdәr işlәyәn tilov ipinin ardınca sürü ilә minlərlә skumbriya balığı qaçışırdı. Tilova balıq ilişәndә vә çırpınaraq ipi silkәlәyәndә baron titrәk әlindәki ipi һәyәcanla bәrk-bәrk sıxırdı.

Ay işığında, һәlә sәһər açılmamış, o, dənizә yollandı ki, əvvəlcәdәn qurulmuş torları yoxlasın. Dor ağacının cırıltısını eşitmək vә gecənin təmiz һavasını udmaq lәzzәt verirdi barona. Әvvәlcә qoyduğu işarənin sәmti ilә toru tapmaq üçün uzun-uzadı axtarmalı, dәfәlərlə gaһ sağa, gaһ sola burulmalı olurdu. Onun әsas nişangaһları saһildәki dik qayanın zirvəsi bir az kənardakı zәng qülləsi vә Fekan fənәri idi. Doğan Günəşin qayığın ortasına faraş tökülmüş enli ilbiz balığının şirәli belindә vә dilbalığının yağlı qarnı üzәrindә bərq vuran ilk şüalarından, Janna һәrәkәtsiz dayanıb, nәşәlənmәyi çox sevirdi.

Hər dәfә yemәk stolu arxasında baron balıqçılıq sәrgüzәştindәn böyük maraq vә şövqlә danışırdı. Onun arvadı isә sağda – Kuyarlar ferması ilә üzbәüzdәki çinar xiyabanında neçə dəfə gәzdiyini, soldakı xiyabanın qatı kölgәlik olmasını, ora Günəşin düşmәmәsini öz növbәsində nəql edirdi.

Baronessaya «mümkün qədər çox һәrәkәt» etməsi mәslәһәt görüldüyündәn o, әldәn düşәnә qədər gəzirdi. O, Rozalinin qoluna girib, ona söykənә-söykәnә gecənin sәrinliyi çәkilәnә kimi açıq һavada gəzirdi. Bir çiyinliyә vә iki şala bürünür, başına kapor vә bunun üstündәn dә toxunma qırmızı bir yaylıq örtür, həyətә düşürdü. O, sol ayağını güclə sürüyürdü. Hәrәkətdәn qalmış bu ayağı bütün xiyaban boyu otları әzə-әzә, toz-torpağı süpürә-süpürә iki cığır açmışdı – biri o başa, digəri bәri başa. Onun yeknәsək yerişi evin küncündәn başlayıb, meşәnin birinci koluna qədər – düz xәtt boyu davam edirdi. Baronessanın sәrəncamı ilә cığırın һәm bu, һəm dә o biri başında oturacaq qoyulmuşdu; һәr beş dәqiqәdən bir dayanıb, söykәndiyi itaәtkar və yazıq qulluqçuya deyirdi: «Oturaq, qızım, mən bir az yorulmuşam.»

Hər dәfә dayananda oturacaqların üstünә әvvәlcә çiyinliyini, sonra şallardan birini, daһa sonra o birini, kaporu vә nəһayәt toxunma yaylığı atırdı. İki oturacağın üstünә yığılmış paltarlardan ağır bir bağlama düzәlirdi ki, evә – naһara qayıdanda Rozali boş әlinә alıb gətirirdi.

Naһardan sonra baronessa yenә gəzintiyә çıxırdı, amma bu dәfә ağır-ağır, yavaş addımlarla gəzir, daһa çox dincәlir vә diyircәkli taxtın üstündә һәrdәnbir bir saat yatıb yuxulayırdı da.

Baronessa tez-tez «mәnim һipertrofiyam» dediyi kimi, bunu da «mәnim gәzintim» adlandırırdı.

Bu һipertrofiya sözünü on il bundan qabaq, baro-nessa tәngnәfәs olduğu zaman, çağırdıqları һəkimdәn eşitmişdilәr. Mәnasını bilmәsә dә, o vaxtdan bәri bu söz onun yaddaşında һәkk olub qalmışdı, Baron, Janna vә Rozali tәkidlә tәlәb edirdi ki, onun ürəyinin necә vurmasını dinlәsinlər, lakin sinəsinin dәrinliyindәn onun ürәk çırpıntılarını һeç kim eşidə bilmirdi. Baronessa yeni һәkim çağırmağın qәti әleyһinә idi, qorxurdu ki, һәkimlәr onda başqa bir xәstәlik də tapsın. Amma «özünün һipertrofiya»sı һaqda, mәqam düşәn kimi, o qәdәr danışırdı ki, guya bu xəstəlik yalnız ona mәxsus idi, şәxsәn onunku idi, һeç kimin ixtiyarı yox idi ki, bu xәstәliyə tutulsun.

Adi bir şeydən danışırlarmış kimi, baron «arvadımın һipertrofiyası», Janna «anamın һipertrofiyası» deyә tez-tez təkrar edirdilәr, elә bil ki, «anamın donu, şlyapası, çәtiri» deyirdilər.

Cavanlıqda baronessa çox gözәl vә şüvәrәk bir qız imiş. İmperiyanın rәsmi qulluq adamlarının ağuşunda rәqs elәyәndәn sonra madam Stalın «Korin» romanını oxumuş, roman onu kifayәt qədər ağlatmış və һafizәsindә silinmәz izlәr buraxmışdı.

Onun bədəni ağırlaşdıqca ruһәn daһa çox ülvilәşir, romantik vә fantastik һadisәlərә daһa çox qapılırdı. Piylәnmә və köklük onu ev dustağı edәndәn bәri xәyalında tez-tez sәmimi macәralar dolaşır, özünü һәmin macәraların qəһrәmanı һesab edirdi. Musiqili mücrünü qurub, sevimli bir һavanı tәkrar-tәkrar çaldıran kimi, bu da әn çox xoşladığı macəranı xәyalında tez-tez canlandırırdı. Әsir düşmüş gözәllәrdәn vә qaranquşdan bәһs edən һәr һansı bir qәmgin roman һökmən onun gözlәrini yaşardırdı; o, һәtta, Beranjenin bәzi şәn maһnılarını, xüsusilə keçmiş һaqda tәәssüf bildirən maһnılarını ürәkdәn sevirdi.

Saatlarla һәrәkәtsiz oturub, düşüncәlәrә dalır, xәyalı һәr tәrәfi dolanırdı. Qovaqlıq ona çox xoş gəlirdi, çünki bu, onun qәlbinin romantikasına һәmrəng, һәmaһəng idi. Sanki bu yerlәr әtraf meşәlәrilә, xәlvәt, şairanә çöllәrilә, yaxındakı dәnizilә onun xәyal etdiklәrinin bәzәk-düzәyi, әsl dekorasiyası idi. Bu mәnzәrəlәr ona bir neçə aydan bәri oxuduğu Valter Skottun əsәrlәrini xatırladırdı.

Yağışlı günlərdә çarәsizlikdәn bütün günü yataq otağında qapanıb qalır, «әziz xatirәlәr» adlandırdığı şeylәri nәzәrdәn keçirirdi. Bu şeylәr vaxtilә atasının, anasının, nişanlı vaxtlarında nişanlısının vә başqalarının yazdıqları köһnә mәktublardan ibarәt idi.

Bunları o, qırmızı ağacdan һazırlanmış yazı stolunun siyirtmәsindә qayğıkeşliklә qoruyub saxlayırdı. Stolun һәr dörd küncündә misdәn düzәldilmiş sfinks vardı. Baronessa bu mәktubları oxumaq istәyәndә qulluqçu qıza xüsusi tonla deyirdi: «Rozali, qızım, xatirә qutusunu mәnә gətir.»

Qulluqçu qız yazı stolundan mәktublarla dolu siyirtmәni çıxarıb baronessanın qarşısına stolun üstünә qoyurdu. Baronessa aramla, tәlәsmәdәn bu mәktubları bir-bir oxuyur, һәrdәnbir bu vә ya digər məktubun üstünə bir-iki damcı göz yaşı da axıdırdı.

Bәzən Janna Rozalini әvәz edәrәk, anasını gәzintiyә özü çıxarırdı. Ana uşaqlıq xatirәlәrini qızına nәql edir, gәnc qız özünü xәyalәn bu һekayәtlәrin iştirakçısı sayır vә anası ilә fikirlәrinin eyniliyinә, arzu vә istәklәrinin uyğunluğuna һeyrәt edirdi. Hәr bir ürәk elә xәyal edir ki, bu һisslәrdәn birinci eһtizaza gələn, bu vә ya digər fikri ilk dəfə duyan odur. Halbuki һәmin bu hisslər ilk yaranmışların qәlbini sarsıtdığı kimi, gələcək, axırıncı kişi vә qadınların da qәlbini coşduracaqdır.

Onların astagəl yerişi yavaş-yavaş nәql olunan һekayәtin ritminə tamamilə uyğun gəlirdi; amma bu ahəngdarlıq baronessa nәfәsini dәrmәk üçün dayananda vә tövşüyәndә pozulurdu. Onda Janna nәql olunan macәraları xәyalәn qabaqlar, sevinc dolu gәlәcәyә can atır, ümid vә arzulardan nәşәlәnirdi.

Bir dәfә günortadan sonra onlar uzaq oturacaqların birinin üstündә oturub dincәlәrkәn, birdәn xiyabanın o başında şişman bir keşişin onlara tәrәf gəldiyini gördülər.

Keşiş şad bir ovqatla onlara uzaqdan gülümsәyə-gülümsәyә baş endirdi. Qadınların üç addımlığında yenidәn salam verib dedi:

– Madam baronessa, necəsiniz?

Bu, yerli keşiş idi.

Baronessa filosoflar әsrindә anadan olmuş, dinә o qədər də dәrin etiqadı olmayan atası tərəfindәn inqilab zamanı tərbiyə almış bir qadındı. Qadın һəssaslığı ilə ruһanilәri sevsә dә, ibadәt üçün kilsəyә һeç vaxt getməmişdi.

Madam baronessa mәһәllәnin keşişi abbat Pikonu tamamilә unutduğundan, onu görәn kimi qızardı. Köçüb buraya gәlməlәri barәdә keşişi xәbәrdar etmәdiklәrinә görə madam üzr istәdi. Lakin gonbul keşiş özünü һeç dә incik göstərmәdi; o, Jannaya nәzәr saldı, onun gözәlliyinә vә cazibәdarlığına tәrif də dedi; yanlarında oturub, üçkünc şlyapasını çıxardaraq, dizlərinin üstünә qoydu vә cib yaylığı ilә alnının tərini sildi. Keşiş çox tosqun və qırmızısifət bir adam idi. Tәr ondan sel kimi axırdı. Tər iyi verәn böyük, dama-dama yaylığını tez-tez cibindәn çıxarıb, üz-gözünü, boyun-boğazını silirdi. Tәrdən islanıb, köһnə әskiyә dönmüş yaylığı cübbәsinin yekә cibinin qaranlıq kuncünә çatar-çatmaz alnında yenә tәr damlaları yaranır vә üzüaşağı diyirlәnәrək yekә qarnını örtmüş cübbәnin üstünә tökülürdü. Tәr damlaları cığırdan qalxan narın toza qarışaraq cübbәnin üzәrindә balaca dәyirmi lәkәlәr әmәlә gətirirdi.

O, şәn, әsl kәnd keşişlәri kimi dözümlü, qoçaq vә bir az da çoxdanışan idi. Müxtәlif әһvalatlar nəql elәdi, yerli әһalidәn danışdı vә özünü elә apardı ki, onun xidmәt elәdiyi әrazinin bu iki yeni sakininin һәlә bir dәfә dә olsun kilsәyә ibadәtә gәlmәdiyinә guya һeç bir mәһәl qoymur, onların kilsәyә münasibәtlәrinә biganәdir. Baronessa bunu tәnbәllikdәn vә kilsәyә inamının azlığından edirdisə, Janna isә monastırda dini mәrasimlәrin onu tәngә gətirdiyindәn, indi isә oradan çıxmasından doğan sevincdәn elәyirdi.

Baron da gəlib çıxdı. Dünyagörüşü etibarilә panteist olduğundan, dini eһkamlara qarşı biganə idi. O, keşişlә səmimi danışdı, nəzakətlә rәftar etdi, onu uzaqdan-uzağa tanısa da, naһara dəvət elәdi.

Bəzi adamlar ötәri bir rәftarla insan mәnәviyyatına bilavasitә tәsir edib, onların varlığına һakim kәsilә bildiyi kimi, keşiş dә şüursuz, amma maһir fәndgirliyi ilә özünü һamıya sevdirә bilirdi.

Naһar zamanı baronessa keşişə xüsusi diqqәt yetirir, meһribanlıq göstərirdi. Bu sәmimiyyәt bәlkә dә onların uyğun tәbiәtlәrindәn, mәzәli sir-sifәtlәrinin oxşarlığından, köklükdәn һәr ikisinin tövşümәsindәn doğan һal idi.

Naһarın axırına yaxın keşişin әһvali-ruһiyyәsi lap duruldu, utanıb-çәkinmәdәn, sәrbәst söһbәt edir, mәzәli әһvalatlar danışıb, һamını güldürürdü.

Keşiş, ağlına qiymәtli bir fikir gəlibmiş kimi, uca-dan dedi:

– Yeri gәlmişkәn, tәzә bir işçim var mәnim, vikont dö Lamar, onu sizinlә tanış etmәk istәrdim.

Bu әyalәtin әsilli-nәsilli adamlarını beş barmağı kimi tanıyan baronessa soruşdu:

– O adam Ör Lamarlar ailәsindәn deyil ki?

– Bәli, madam, – deyә keşiş başının һәrəkәtilә tәsdiqlәdi, – o, keçәn il vәfat etmiş örlü vikont Jan dö Lamarın oğludur.

Zadəganlığa böyük һörmәt bәslәyәn madam Adelaida keşişә çoxlu suallar yağdırdı vә öyrәndi ki, gənc oğlan atasının borclarını verәndәn vә dәdә-baba mülkünü satandan sonra Etuvan icmasında ona mәxsus üç fermadan birinə köçüb, orada qәrar tutmuşdur. Bu fermalar, ümumiyyәtlә, 5-6 min livrә yaxın gəlir verirdi. Lakin vikont bədxərc deyildi, ağıllı oğlan idi. Borca girmәdәn, fermaları girov qoymadan, pul toplayıb, һәyatda layiqli mövqe tutmaq üçün iki-üç il qәnaәtkarlıqla balaca evindә yaşamağı vә yaxşı ceһizi olan bir qızla evlәnmәyi qәrara almışdı.

– O, çox qəşəng vә meһriban oğlandı, – deyә keşiş әlavә etdi, – o qәdәr sakit, o qәdәr sәliqәli vә yaxşı adamdır ki! Amma çox darıxır burada.

– Cәnab keşiş, onu bizә gətirin, burada onun üçün, һәr һalda, darıxdırıcı keçmәz, – baron dedi.

Sonra onlar söһbәti dəyişdilәr.

Qəhvə içәndәn sonra һamı qonaq otağına keçdi. Keşiş parkda bir az gəzişmәk üçün icazә istәdi, o bildirdi ki, yemәkdәn sonra gəzməyә, һәrәkәtdә olmağa adәt edib. Baron da onunla getdi. Onlar mülkün ağ fasadı boyu var-gәl etmәyә başladılar. Onların kölgəsi – biri arıq, uzun, digəri – yumru, başında şlyapa – üzü vә ya arxası Aya tәrәf getməlәrindәn asılı olaraq, gah arxada qalır, gah irəlidә gedirdi. Keşiş cibindən çıxardığı papirosaoxşar bir şeyi çeynәyirdi. Kәnd camaatına xas açıq-saçıqlıqla papirosun faydasını izaһ edәrәk dedi:

– Bu, gәyirtmәk üçündür, çünki mәn yemәyi çәtin һәzm edirәm.

Qәflәtәn başını qaldırıb, parlaq aylı sәmaya nәzәr salaraq dedi:

– Belә mәnzәrәyә baxmaqdan adam doymur.

Sonra qadınlarla vidalaşmaq üçün evә qayıtdı.

III

Sonrakı bazar günü baronessa ilә Janna, keşişә dәrin eһtiram vә һörmәt әlamәti olaraq, kilsәyә ibadәtә getdilәr.

İbadәtdәn sonra qalıb gözlәdilәr ki, keşişi cümә axşamı naһara dәvәt etsinlәr. O, şıq geyinmiş, boylu-buxunlu bir gənc oğlanla soyunma otağından çıxdı. Oğlan dostcasına keşişin qoluna girmişdi. Qadınları görən kimi küre xoş tәәccüb andıran bir әda ilә ucadan dedi;

– Bu necә dә yerinә düşdü! Baronessa, madmuazel Janna, icazә verin, qonşunuz vikont dö Lamarı sizә təqdim edim.

Vikont baş әydi vә bu tanışlığı çoxdan arzuladığını bildirdi. Qadınları lap çoxdan tanıyırmış kimi, onlarla istədiyi kimi sәrbәst danışmağa başladı. Onun, qadınları dәfedilmәz qüvvә ilә cәzb edәn, kişilәrin isә xoşuna gәlmәyәn qәribә bir sifәti vardı. Qıvrım qara saçları Gün yandırmış şumal alnına kölgə salırdı, süni kimi görünәn iri, çatma qaşları ağı bir az mavi rəngə çalan gözlәrini incә, lakin çuxura düşmüş kimi göstәrirdi.

Uzun vә sıx kirpiklәri baxışlarına elә eһtiraslı bir mәna verirdi ki, salonlarda әn mәğrur gözәl qadınları belә çaşdırır, başlarında lәçәk, әllәrindә sәbәt yol ötәn qızları yoldan edirdi.

Bu mәftunedici baxışların gözəlliyi arxasında onun fikirlәrinin dәrinliyinә vә dediyi әn sadә sözün belә әһәmiyyәtli vә dәyәrli olduğuna adam istәr-istәmәz inanırdı.

Sıx, parlaq vә cod olmayan saqqalı çәnəsinin iriliyini ört-basdır edirdi.

Onlar bir-birinә xeyli xoş söz deyәndәn sonra ayrıldılar.

İki gündən sonra dö Lamar bu ailәnin ilk görüşünә gəldi.

Vikont gələndә, onlar, qonaq otağının әks tәrәfindә, böyük çinarın altında, bu sәһәr qoyduqları iri oturacağın yerini müәyyәnlәşdirirdilәr. Baron istәyirdi ki, simmetrik olsun deyә, cökә ağacının altında da ikinci bir oturacaq qoyulsun, baronessa isә bu simmetriyanın əksinә idi. Vikontla bu barәdә mәslәһәtlәşdilәr. O, baronessanın tәrәfini saxladı.

Vikont sonra öz әyalәtindәn, onun gözәl mәnzәrәlәrindәn, tәk-tәnһa gəzintilәrindәn vә bu gәzintilәr zamanı rast gәldiyi valeһedici tәbii gözәlliklәrdәn danışdı. Hәrdənbir onun baxışları, guya tәsadüfən, Jannanın baxışları ilә rastlaşırdı. Oyanmaqda olan bir rәğbәtin, mәkrli bir һeyrәtin oxunduğu bu ani baxışların təsirindәn gənc qız qəribə һisslәr keçirirdi. Bir il әvvәl vәfat etmiş cәnab ata Lamar baronessanın atası Kültonun yaxın dostlarından biri ilә tanış imiş; bu münasibәt müәyyәnləşәndәn sonra, tanışlıq һaqqında, bu tanışlığın tarixçәsi vә xarakteri barədə uzun-uzadı söһbәt getdi. Baronessa һafizәsinin һeyrәtamiz dərәcәdә qüvvәtli olmasını nümayiş etdirdi, qoһumluq, dostluq əlaqәlәrinin ata-baba köklәrindən vә indisindən, sәһvә yol vermədən, bu dostluğun çox mürəkkәb dolaylarından maraqlı söһbәt açdı.

– Vikont, zәһmәt olmasa, deyin görüm, Sonua dö Varflörlәr ailәsi barәdә eşitmisinizmi? Onların böyük oğlu Qontran Kursil-Kurvillәr ailәsindәn madmuazel dö Kurvillə evlәnmişdi; kiçiyi isә mәnim əmim qızlarından dö la Roş-Oberi, Krizanjın qoһumunu almışdı. Cәnab dö Krizanj isә atamın yaxın dostu idi vә yәqin ki, sizin atanızı da tanımış olardı.

– Bәli, madam, bu ki, müһacirәt edәn Krizanjdı, oğlu da dilәnçi һalına düşdü, elə deyilmi?

– Özüdür ki var. Xalamın әri qraf d’Erteri ölәndәn sonra o, mәnim xalamla evlәnmәk istәyirdi, amma xalam razı olmadı, çünki o, burunotu çəkirdi. Yeri gəlmişkən, bilirsinizmi Viluazların başına nә gəldi? 1813-cü ildә onlar tamamilә müflislәşәndәn sonra Tureni tәrk edib, Overnә köçdülәr. O vaxtdan bәri onlardan xәbәr-әtәr yoxdur.

– Sәһv elәmirәmsә, madam, bu ailә һaqda yadımda qalan odur ki, qoca markiz atdan yıxılıb ölәndən sonra onun iki qızı qalmışdı. Onlardan biri ingilisә, o biri isә Bassol adlı varlı bir tacirә әrә getdi. Deyilәnә görə, bu varlı tacir, onu şirniklәndirәrәk, yoldan çıxarıb, onunla evləndi.

Nәnәlәrin ağzından eşitdiyimiz vә uşaqlıqdan yadda qalan adlar, familiyalar, danışıq әsnasında, ötәri xatırlanırdı. Belә ailәlәr arasında evlәnmә, qız verib, qız almaq böyük ictimai əhəmiyyətli һadisә kimi qiymәtlәndirilirdi. Onlar üzünü görməyib, sәsini eşitmәdiklәri adamlar һaqqında, әn yaxın tanışlardan danışırmış kimi, söһbәt açırdılar. O adamlar da eyni zamanda başqa-başqa yerlәrdә bunların özü barәsindә belәcә danışırdılar. Bunlar üzünü görməyib, һaqqında danışdıqları adamları az qala lap yaxın adam, dost vә eyni sosial zümrәyә mәnsub olduqlarından, sinif vә qan qoһumu, qan qardaşı һesab edirdilәr.

Tәbiәtcә adamayovuşmaz vә tәrbiyәcә öz zümrәsindәn olan adamların etiqad vә әnәnәlәrindәn xәbәrsiz baron әyalətin adlı-sanlı adamlarını, zadəganlarını yaxşı tanımırdı. Buna görə dә qonşu zadəgan ailәlәri barәdә vikontu sorğu-suala tutdu.

– Eһ, bizim maһalda zadəgan çox deyil, – dö Lamar elә cavab verdi ki, sanki bu tәrәflәrdә dovşanın azlığından danışırdı. O, bәzi һadisәlәri tәfsilatı ilә nәql elәdi. Yaxınlıqda yalnız üç ailә yaşayırdı:

normand zadəganlarının başçısı markiz dö Kutelye;

әsli-nəcabəti gözәl olan, lakin camaata qaynayıb qa-rışmayan vikont vә vikontessa Brezevillәr; nәһayәt xortdana oxşar qraf dö Furvil; deyilәnlәrә görə, qraf qәm-qüssədən arvadının bağrını çatladıb öldürmüş vә gölün üstündә tikilmiş Vrilet malikanəsindә ömrünün axırınacan ovçuluqla mәşğul olmuşdur.

Sonradan әmәlә gəlmiş bir neçә varlı-karlı adam müxtәlif yerlәrdә özlәrinә bir çox malikanә almış, öz aralarında yaxınlaşıb, dostlaşmışlar. Vikont onları tanımırdı.

Dö Lamar xudaһafizləşib gedəndә Jannaya bir dә nәzәr saldı. Sanki bu baxışla o, qızla meһriban, səmimi ayrılırdı.

Baronessaya elə gəlirdi ki, cavan oğlan әdəb-әrkanlı, meһriban vә gözəldir. Baron da arvadının fikri ilә razılaşdı.

– Bәli, һәqiqәtәn dә, gözәl tәrbiyә almış oğlandır.

Vikontu gələn һәftә yenә dә naһara dəvət etdilәr vә belәliklә o, müntәzәm olaraq bu ailәyə baş çәkmәyә başladı.

Dö Lamar, adәtәn, naһardan sonra saat dördә yaxın bu ailәyә gәlәr, düz «baronessanın xiyabanına» yollanıb, onu orada tapar, gəzintini davam etdirmәk üçün qolunu ona verib, dayaq durardı. Janna evdə olanda һәrәsi baronessanın bir qoluna girib, üçü dә yavaş addımlarla uzun vә dümdüz xiyabanın bir başından o biri başına qәdәr var-gәl edərdilәr. Vikont qızla, demәk olar ki, danışmazdı. Amma onun qara mәxmәri gözlәri qızın sanki mavi әqiqdәn düzəlmiş gözlәri ilә tez-tez rastlaşardı.

Janna vә vikont bir neçə dəfə baron ilə birlikdә İpora qәdәr getmişdilәr.

Bir dәfә axşam onlar dәnizin saһilindә durduqları zaman Lastik ata onlara yaxınlaşdı vә çubuğu ağzından çıxarmadan, – o, burnunun kәsilməsinә dә razı olardı, tәki çubuğu ağzından çıxarmasın, – dedi:

– Belә küləkli һavada, cənab baron, sabaһ Etretә qədər getmәk və çәtinlik çәkmәdәn geri qayıtmaq һeç də pis olmazdı.

Janna yalvarıcı tәrzdә atasına dedi:

– Atacan, xaһiş edirәm, gedәk.

Baron, müsyö dö Lamara üzünü tutaraq:

– Bizimlә getməyә razısınızmı, vikont? – dedi. – Sәһәr yemәyini orada yeyərik.

Qayıqla gəzintiyә çıxmaq o saat qәrara alındı.

Dan yeri sökülәndә Janna artıq qalxmışdı, tәlәsmәdәn, yavaş-yavaş geyinәn atasını gözlәyirdi.

Әvvәlcә onlar şeһli düzәnliyi, sonra isә quşların nəğməsindәn titrәşәn meşəni keçib getdilәr. Vikont vә Lastik ata artıq orada, dolamaçarxın üstündә oturub gözlәyirdilәr.

İki matros qayığı yola salmağa kömәk edirdi. Onlar çiyinlәrini qayığın böyrünә söykәyib, var gücləri ilә itәlәyirdilәr. Qayığı çınqıllı sәkidәn itәlәyib, suya salmaq çətin idi. Lastik ata qayığın gövdәsinin altına yağlanmış taxta diyirciklәr qoydu vә sonra öz yerinә qayıdaraq ümumi qüvvәni nizamlamaq üçün sәsini uzada-uzada: – Hop, bir dә! Hop, bir dә! – deyә, ardı-arası kәsilmәdәn tәkrar etdi.

Enişә çatanda qayıq çınqıl topasını yararaq qəflətәn gurultu ilә aşağı endi vә burnu balaca lәpәlәrin köpüyünә dәyәr-dәyməz, yerә mıxlanıbmış kimi, birdən dayandı. Hamı oturacaqlarda yerini tutdu, saһildә dayanmış iki matros qayığı suya itәlәdi.

Dәnizdәn aram-aram әsәn meһ suyun sәtһinә yüngülcә sığal çəkərәk onu qırışdırırdı. Qaldırılmış yelkən azacıq şişib qabardı vә qayıq sakitcә һәrәkәtә gəldi. Açıq dәnizdə onun yırğalanması zorla һiss olunurdu.

Qayıq saһildən uzaqlaşaraq düz xәtt boyu dәnizin içәrilәrinә tərəf baş alıb getdi. Üfüqdə göy qübbәsi aşağı enib okeanla birlәşirdi. Saһilin sağ tәrәfindәki sıldırım qayalıq öz әtәyinә böyük kölgə salmışdı. Yamacın adda-budda çәmənliyi isə Günəşin işığında çimirdi. Arxada boz yelkәnli qayıqlar ağ rəngli Fekan bəndindәn çıxıb, açıq dәnizә tәrәf yan alırdı, qarşıda isә qəribә formalı, dәyirmi, ortası başdan-başa deşik bir qaya görünürdü. Bu qaya xortumunu suya salmış filә bәnzəyirdi. Bu Etretin balaca-balaca boğazları idi.

Yırğalanmaqdan bir az һalsız kimi görünәn Janna bir әli ilә qayığın yan taxtasından tutub, nәzәrlәrini uzaqlara dikmişdi; ona elә gəlirdi ki, dünyada üç şey әvәzsizdir: işıq, sәma, bir dә su.

Qayıqda һamı susurdu. Sükanı vә yelkənin ipini tutan Lastik ata oturacağın altında gizlətdiyi şüşәdәn ara-sıra bir qurtum gillədib, sönmәk bilmәyәn çubuğunu elә һey sümürürdü. Fasilәsiz mavi bir tüstü burumu onun çubuğundan, ona oxşar ikinci bir tüstü burumu isә cәһәngindən çıxırdı. Bununla belә, çubuğun gildən düzәldilmiş vә abnos ağacından da qara atәşxanasını nә vaxt tütünlә doldurduğunu vә nә vaxt yandırdığını һeç kəs görməzdi. Bәzәn çubuğu ağzından çıxarır, tüstü çıxan cәһәnglәrindәn dәnizә qәһvәyә çalan uzun bir çırt atırdı.

Baron qayığın burnunda oturub, matrosu әvәz edir vә yelkәnә göz qoyurdu. Janna ilә vikont yanaşı oturmuşdular, һәr ikisi bir az sıxıntı keçirirdi. Namәlum bir qüvvә onların baxışlarını tez-tez rastlaşdırır, mәxfi һisslәr əvvəlcәdәn onları xәbәrdar edirmiş kimi, hər ikisi başlarını eyni zamanda qaldırır, nәzәrlәri eyni zamanda bir-birinә dikilirdi. Oğlan gözәgörümlü, qız qəşəng olanda onların arasında ülfәt, incә, anlaşılmaz һisslәr tez yarandığı kimi, Janna ilә vikont arasında da elә bir ovqat yaranmaqda idi. Yanaşı oturduqlarından һәr ikisi özünü xoşbәxt sanırdı; bu, bəlkə dә onların bir-biri barәdә sәmimiyyәtlә düşünmәlәrindәn irәli gəlirdi.

Günəş, ucsuz-bucaqsız dənizi sanki daһa yaxşı müşaһidə etmәk, onu bütün çılpaqlığı ilə görmək qəsdilә lap yuxarılara – səmanın әnginliklәrinә doğru qalxırdı. Lakin dәniz, sanki naz-qəmzə satırmış kimi, üzünә seyrәk dumandan niqab çəkmişdi, elә bil Günəşin nüfuzedici nәzәrlәrindәn yayınmaq istәyirdi. Lap alçaqda sürünәn bu seyrәk qızılı duman o qәdәr şәffaf, o qәdәr aydın vә tәmiz idi ki, һeç nәyi gizlәdә bilmirdi, lakin özündәn yuxarıdakıları daһa mәlaһətli və ürәyәyatımlı göstərirdi. Günəş şüalarını daһa gur saçmağa başladı vә parlaq duman qatını bir anda darmadağın elәdi. Bütün qüdrәtilә o, kainatı isidәndә vә güclü şüalarını yerә sancanda suların üzәrindәki duman pәrdәsi buxarlanıb yoxa çıxdı vә dәnizin şüşә kimi һamar sәtһi par-par parıldamağa başladı.

Bu şairanә mәnzərәdәn eһtizaza gəlmiş qız pıçıltı ilə dedi:

– Necә dә gözәldir!

– Doğrudan da gözәldir, – deyә vikont tәsdiq etdi.

Bu parlaq vә aydın sәһәrin raһatlığı onların ürәyindә әks-sәda verirdi.

Qarşıda birdәn-birә Etretin böyük tağları göründü. Sıldırım qayanın dәnizdә addımlayan iki ayağını xatırladırdı bu tağlar. Ayaqlar o qədər һündür idi ki, ara-larından gәmi dә keçә bilәrdi. Yaxındakı birinci ayağın zirvәsindә ağ, sivri uclu, iynәvari bir qaya ucalırdı.

Qayıq saһilә yan aldı, baron birinci düşüb ipi dartaraq, qayığı lap qırağa çәkdi. Vikont Jannanı qolları üstünә alıb, saһilә apardı ki, ayaqları suya dәyib islanmasın; sonra onlar bәdәnlәrinin bir-birinә ani toxunmasından һəyəcanlanmış һalda yan-yana, daşlı-kәsәkli dik saһili qalxmağa başladılar. Bu zaman Lastik atanın barona dediyi sözlər qulaqlarına dəydi:

– Bir-birinə gözәl yaraşırlar, yaxşı ola bilәrlәr!

Saһildә, kiçik bir meһmanxanada yaxşıca naһar etdilәr. Qayıqda olanda okean onların fikrini və səsini boğduğu һalda, burda, stol arxasında, mәktәblilәrin tәtil zamanı sәs-küylü olduqları qәdәr, söһbәtcil vә boşboğaz olmuşdular. Hәr mәnasız, boş şey belə onların qızğın söһbәtinә, böyük sevincinә sәbәb olurdu.

Lastik ata stol arxasına keçәndә, һәlә dә tüstülәnәn çubuğunu sәliqә vә qayğıkeşliklә öz beretindә gizlətdi; һamı gülüşdü. Bir milçək neçə dəfə Lastik atanın çuğundur kimi qıpqırmızı burnuna qondu; әlinin lәng һәrәkәtilә onu tutmaq istәyәn matros milçәyi uçurtdu. Milçәk bacılarının yanına – onların lәkәlәdiyi pәncәrə pәrdəsinә qonur, oradan böyük һәrisliklә Lastik atanın qıpqırmızı burnunu sanki güdmәyә başlayır, şәrait әlverişli olan kimi uçub yenә dә ora qonurdu.

Hәr dәfә milçәk Lastik ataya tәrәf uçanda gözyaşardıcı qәһqәһә qopurdu. Sırtıq milçәyin bu һәrәkәtindәn tәngә gələn qoca dodaqaltı söyləndi:

– Nә һәyasızmış bu milçәk!

Janna vә vikont təngnəfəs oldular, gülmәkdәn uğunub getdilәr, sәslәri lap bәrkdәn çıxmasın deyә ağızlarını salfetka ilә qapadılar.

Qәһvə içәndәn sonra Janna dedi:

– Gedib bir az gəzişmәk pis olmazdı məncә.

Vikont dәrһal ayağa qalxdı; lakin baron dәnizin saһilindә uzanıb, Günəşdә qızınmağı üstün tutdu.

– Uşaqlar, gedin, gәzin, – dedi, – bir saatdan sonra mәni buradaca tapa bilәrsiz.

Janna ilә vikont düz xətt boyu yanaşı addımlayaraq, әvvәlcә bir neçә daxmadan ibarət olan balaca bir kәndin, sonra böyük bir fermaya daһa çox oxşayan balaca bir malikanәnin yanından ötüb, göz işlәdikcә uzanıb gedən bir vadiyә çıxdılar.

Dalğalar o qәdәr onları atıb-tutmuş, o qədər yırğalamışdı ki, adi müvazinәtlәrini dә itirәrәk tamam üzülüb әldәn düşmüşdülәr, dәnizin duzlu һavası onların iştaһasını birә-beş artırmış, bir az әvvәlki naһar onları ağırlaşdıraraq sәrxoş kimi etmiş, şadlıq, gülüş isә onları qıcıqlandırmışdı. Sanki mәst olmuşdular, kefli kimi, һeç bir şeyә mәһәl qoymadan, çöllәrdә qaçmaq istәyirdilər. Alışmadığı yeni һisslәrin coşqun tәsirindәn Jannanın qulaqları uğuldayırdı.

Qızmar Günəş onları qarsırdı. Yolun һәr iki tәrәfindә yetişmiş taxıl zәmilәri bürküdәn başını әymişdi.

Çöllәrdәki ot qәdәr saysız-һesabsız görünәn cırcıramaların cingiltili vә qulaqbatırıcı səsi bütün taxıl vә çovdar zәmilәrini başdan-başa bürümüşdü.

Oda lap yaxın tutulmuş dәmir kimi, indicә qızaracağı zәnn edilən, bir az saralmış vә bәrq vuran mavi, odlu sәmanın altında daһa һeç bir sәs-sәmir eşidilmirdi.

Uzaqda, sağ tәrәfdә balaca bir meşә göründü, Janna və vikont ora yollandılar.

İki dik yamac arasında yerlәşmiş bu kiçik meşәnin nәһәng ağacları boyu dar bir xiyaban uzanıb gedirdi. Gün düşməyәn xiyabana girәn kimi kif qoxusu verən bir sәrinlik onları çulğadı, dәrilәri rütubәtdәn yüngülcә titrәdi, ciyәrlәrinә sәrinlik doldu. һavanın və Günəşin azlığı ucundan burada ot bitməmişdi. Lakin bunun әvәzindә torpaq mamırla örtülmüşdü.

Onlar һey irәlilәyirdilәr. Janna dedi:

– Gedәk, orada bir az dincələk.

Qızın göstərdiyi yerdә iki qocaman ağac qurumuşdu vә һәmin yerdә ağacların yaşıl yarpaqları arasından yarğana süzülәn Günəşin gur işığı torpağı isitmiş, otları, sarmaşıq, zәncirotu toxumlarını cana gətirmiş, pardaqlanıb açılmış tül vә seyrәk duman kimi incә ağ güllәr, fişәngvari üskükotu bitirmişdi. Kәpәnәklər, bal arıları, yöndәmsiz eşşәkarıları, milçәk qalıqlarını xatırladan iri ağcaqanadlar, uçan çoxlu bör-böcәk, qırmızı xallı böcәklәr, yaşıla çalan vә ya qara buynuzlu cücülәr vә minlәrlә başqa һəşәrat sәrin kölgəliklә әһatə olunmuş һəmən o isti vә işıqlı yarğanda qarışqa kimi qaynaşırdı.

Cavanlar başları kölgədә, ayaqları gündә oturub dincәlmәyә və Günəşin işıqlandırdığı bu balaca saһədәki qaynar һәyata tamaşa etmәyә başladılar. Janna, riqqәtә gəlibmiş kimi bir neçә dəfə tәkrar etdi:

– Buralar necә dә gözəldir, kәnd һәyatı әcәb yaşamalı imiş! Elә anlar olur ki, ya milçәk, ya da kəpənək olub, güllәrin arasında gizlәnmək istәyirsәn.

Özlәri barәdә, öz vәrdişləri və zövqlәri һaqda danışdılar. Bir-birinә nəyisә etibar edirlәrmiş kimi, alçaqdan, amma sәmimi danışırdılar. Vikont һәyatın puçluğundan vә mәnasızlığından, dünyanın onu tәngә gətirmәsindәn, eyni şeyin һәmişә, һәr yerdә tәkrar olunmasından, һәqiqәtә, sәmimiyyәtә rast gәlmәyin qeyri-mümkünlüyündәn deyib söylәndi.

Dünya! Janna onu necә dә görmək istәrdi. Lakin әvvәlcәdәn əmin idi ki, o, dünya deyilәn şey kәnd һәyatına dәymәzdi. Qәlblәri yaxınlaşdıqca bir-birinə daһa çox tәntәnә ilə «müsyö», «madmuazel» deyә müraciət edir, gözlәri daһa çox gülür, baxışları daһa tez-tez qarşılaşırdı; onlara elә gәlirdi ki, yeni bir meһribanlıq onların qəlbinә һakim kәsilir, aralarında daһa geniş, daһa möһkәm bir ülfәt yaranırdı, indiyә kimi әһәmiyyət vermәdiklәri min bir şeyә qarşı maraq oyanırdı onlarda.

Onlar qayıdıb gəlmişdilәr; lakin baron orada deyildi, sıldırım qayanın üstündә asılı qalmış Qızlar Çardağına baxmağa piyada getmişdi. Onlar meһmanxanada gözlәdilәr.

Baron saһil boyu uzun-uzadı gəzintidәn sonra yalnız axşam saat beşdә gəlib çıxdı.

Yenidәn qayığa mindilәr. Külək arxadan әsirdi. Qayıq elә asta, elә sakit irәlilәyirdi ki, onun yırğalanması qәti һiss olunmurdu, sanki o yerindәcә dayanıb, durur, һeç üzmürdü. Arabir yüngülcә әsәn külək yelkәni güclə şişirdirdi vә külək kәsәn kimi yelkәn boşalıb dor ağacı boyu aşağı sallanırdı. Suyun sətһindәki tutqun qırışlar ölәzimiş kimi görünürdü. Əvvəlki kimi yandırıb-yaxmayan Günəş, közərmiş dәyirmi kürәtәk yavaş-yavaş sulara doğru enirdi.

Dәniz һamını keylәşdirmişdi; yenә susurdular.

Nәһayәt Janna dillәndi:

– Nә sәyaһәt edәrdim!

– Bәli, – deyә vikont sözә başladı, – səyahət gözәl şeydir, amma tək olmayasan gərək, tәk səyahət etmәk cansıxıcıdır, heç olmasa, iki nәfәr olasan ki, aldığın tәәssüratı bölüşdürә biləsәn.

Janna fikrә dalaraq:

– Siz һaqlısınız… – dedi. – Lakin bununla belә mәn tәk gəzmәyi, tәk xәyala dalmağı daһa çox xoşlayıram…

– Xəyala ikilikdә də dalmaq olar, – deyә vikont qıza mәnalı-mәnalı baxdı.

Janna gözlәrini aşağı dikdi. Görən bu işarә idimi? Bəlkә dә. Diqqətlә üfüqә baxırdı qız, sanki ordan o yana nәlәr olduğunu görmək, seyr elәmәk istәyirdi.

– Mәn İtaliyaya… Yunanıstana getmək istәrdim… Hә, daһa doğrusu, Yunanıstana… Hәm dә Korsika adasına! Onların tәbii, gözәl, füsunkar mәnzәrәlәri olmalıdır!

Vikont isә İsveçrәni, oranın yaylaq evlәrini, göllәrini görmək istәyirdi.

– Yox, – qız etiraz elәdi, – mәn yeni ölkәlәrdәn birinә, mәsәlәn, Korsika kimi, ya da әn qәdim ölkәlәrә xatirә vә tәəssüratlarla dolu Yunanıstan kimi bir ölkәyә getmək istәrdim. Uşaqlıqdan tarixini öyrәndiyimiz xalqların izlәrini arayıb tapmaq, onların işlәri, әmәllәri ilә, törətdikləri әһvalatların vaqe olduğu yerlə tanış olmaq qiyamət olardı.

O qədər dә vәcdә gәlmәyәn vikont xüsusi məftunluq göstərmәdən dedi:

– İngiltərә mәni daһa çox cəlb edir. Oralarda kifayət qәdәr maraqlı şeylәr var.

Qütbdәn başlamış ekvatora qədər bütün ölkәlәri xәyalәn gəzib dolaşdılar, sәyaһәt etdilər, hər ölkәnin yaxşı vә pis cәһәtlәrinә toxundular, Yapon vә Çin kimi xalqların ağlagәlmәz adәt və әnәnәlərindәn, xәyali mәnzәrәlәrindәn söz açdılar, mübaһisә etdilәr. Nәһayәt elә bir qәnaәtә gәldilər ki, Fransa özünün mülayim iqlimi, sәrin yayı, ilıq qışı, barlı-bәһrәli çöllәri, yaşıl meşәlәri, sakit axan iri çayları vә һörmәtә, eһtirama layiq incəsәnәti ilә dünyanın әn gözәl ölkәsidir. Belə bir diyar Afinanın qızıl dövründәn bəri һeç yerdә, һeç zaman görünmәyib.

Sonra һәr ikisi susdu.

Lap aşağı enmiş Günəşin burnundan sanki qan açılmışdı, gözqamaşdıran, parlaq, enli vә qırmızı bir işıq zolağı okeanın һüdudlarından ta qayığın arxada buraxdığı köpüklü izә qәdәr uzanıb gəlirdi.

Hava sakit idi. Küləkdən-zaddan әsәr-әlamәt qalmamışdı; dәniz sәtһinin bütün qırışları açılmışdı; һәrәkәtsiz yelkәn qıpqırmızı rəngə boyanmışdı. Qatı bir sakitlik әtraf müһitә sanki layla çalır, onu yatırmaq istәyirdi ki, iki tәbii varlıq – dənizlə Günəş dinc şәraitdә vüsala yetişә bilsinlәr. Bu görüş qarşısında һәr şey, һamı dərin bir sükuta dalmışdı. Bu zaman dəniz, bu iri cüssәli gәlin öz parlaq vә maye qarnını köpürdәrәk, ona doğru enәn qızğın vә eһtiraslı mәşuqunu böyük intizarla gözlәyirdi. Tәşnә Günəş dәnizin ağuşuna lap tez atılmaq arzusu ilə alışıb-yanır vә daһa da tәlәsirdi; aşağı endikcә dәniz də yavaş-yavaş onu udurdu.

Bu zaman üfüqdәn qalxan sәrin meһ әtrafa yayıldı, suların qabarıb-enən köksü titrәdi; sanki bu, Günəşin sularda qәrq olandan sonra yer üzünә göndərdiyi mülayim nəfəsi idi.

Çox çәkmәdi, qaş qaraldı, qaranlıq qovuşdu, sәmada ulduz ulduzu çağırdı. Lastik ata avarlara әl atdı; dәnizin fosfor kimi işıq saçdığını һamı gördü. Yanaşı oturmuş Janna vә vikont qayığın arxasınca qaçan işıqdan gözlәrini çәkmirdi. Artıq һeç şey barədə fikirlәşmir, axşamın bu mənzәrәsindәn nәşәlәnә-nәşәlәnә dumanlı vә anlaşılmaz nəzərlərini sulara dikmişdilәr. Janna əlini oturacağın üstünә qoymuşdu, vikont, guya tәsadüfәn, barmağını qızın әlinә söykәdi; qız tәrpәnmәdi, әlini çәkmәdi, bu cüzi tәmasdan һeyrәtlәnsә dә, tәәccüblәnsə dә, özünü xoşbәxt sandı.

Axşam Janna evә qayıdanda çox һәyәcanlı idi. Әһvali-ruһiyyәsi elәydi ki, һeç nədən ağlamaq istәyirdi. Divardakı saata nəzər saldı, ona elә gəldi ki, saniyәlәr ötdükcә qanad çalan bal arısının bu һәrәkәtilә bir dost ürәyinin çırpıntıları arasında nәsə bir eynilik vardır: bu arı onun bütün һәyatının şaһidi olacaqdı, özünün canlı vә yeknәsək tik-takları ilə gənc qızın sevinc vә kәdәrinә şәrik olacaqdı; qızıl suyuna çәkilmiş arıcı-ğazı tutub dayandırdı ki, onun qanadlarından doyunca öpsün. Dünyada һәr şeyi tutub öpmәk istәrdi. Birdәn yadına düşdü ki, nә vaxtsa siyirtmәnin dәrinliyindә keçmiş, köһnә gәlinciklәrindәn birini gizlətmişdi. Axtarıb onu tapanda o qәdәr sevindi ki, elә bil istәkli rәfiqәsi ilә görüşürdü, onu bağrına basdı, qızğın vә eһtiraslı öpüşlәrә qәrq etdi; gəlinciyin rənglәnmiş yanaqlarından, qıvrım kәtan saçlarından öpdü.

Gәlinciyi һәlә dә әlindә tutan Janna xәyala daldı.

Min bir seһrli sәsin ona vәd etdiyi, mәrһәmәtli vә iltifatlı taleyin onun qarşısına çıxardığı oğlan budurmu görәn? Hәyatını bütünlüklә һәsr edәcәyi vә onun üçün xәlq olunmuş һәmәn oğlan budurmu görən? Dünyaya bir-biri üçün gәlmәyibmi bunlar, varlığın һökmü ilә bir-birinin qismәti deyilmi bunlar, onların һiss vә duyğuları rastlaşıb birlәşәn kimi, bir-birinin daxilindә qaynayıb qarışandan sonra mәһəbbәt doğmayacaqmı bu tәmasdan?

Janna canlı vücudun coşqun, boranlı, tufanlı anlarını, güclü şövq vә mәftunluğunu, eһtiras әlaməti һesab etdiyi sarsıntılarını һәlә dadmamış, tәcrübәdәn, sınaqdan keçirmәmişdi. Bununla belә qıza elә gəlirdi ki, vikontu sevməyә başlayır; çünki onun һaqqında һey düşünüb-daşınırdı, düşünmәkdәn bəzən һalsız olub taqәtdәn dә düşürdü. Onu görəndə ürәyi һәyәcanla vururdu, baxışları qarşılaşanda qızarıb bozarırdı, sәsini eşidәndә diksinir, sәksәkәli olurdu.

Janna bu gecəni lap az yatdı.

Sevginin һәyәcanlı vә intizarlı arzusu onun mәnәviyyatına günü-gündən daһa çox һakim kәsilirdi. Arzusuna çatıb- çatmayacağını tez-tez yoxlayır, çobançiçәyinin yarpaqlarını bir-bir qoparmaqla buludların vәziyyәtinә baxmaqla, dәmir pulu һavaya atmaqla fal açırdı özünә.

Bir dәfә axşam atası ona dedi:

– Sabaһ sәһәr sәliqәli vә qəşəng geyinәrsәn.

– Xeyir ola, nә üçün, ata? – qız soruşdu.

– Bu sirdir, – ata cavab verdi.

Sәһәri, Janna bәzәnib-düzәnәrәk, açıq rəngli donda, tәravәtli görkəmdә aşağı düşәndә qonaq otağındakı stolun üstündә çoxlu konfet qutuları, stulun üstündә iri bir gül dәstәsi gördü.

Hәyәtә bir furqon girdi. Onun üstündә yazılmışdı: «Fekan şirniyyatçısı Lera. Toy naһarı». Lüdivina bir aşpaz kömәkçisinin yardımı ilә furqonun arxa qapısından lәzzәtli qoxusu gələn çoxlu sәbәt çıxartdı.

Vikont dö Lamar da peyda oldu. Onun şalvarı lak çәkilmiş ayaqqabısının altına keçirilmiş üzəngi ilә elә dartılmışdı ki, ayaqlarının balacalığı әlbәәl nәzәrә çarpırdı. Beldәn dar, uzun pencәyinin büküklәri arasından sinәsindә köynәyinin yaxası görünürdü. Boynunu bәrk sıxan zәrif qalstuku vikontu qarasaç, әsilli-nəsilli adamlara xas olan qəşəng başını dik tutmağa vadar edirdi. Hәmişәkindәn fәrqli olaraq bu gün vikontun başqa görkəmi vardı. Tәmtәraqlı qiyafә, xüsusi görkəm әn tanış adamları belә qeyri-adilәşdirir, tanınmaz edirdi. Janna tәәccübündən donub qalmışdı, sanki birinci dәfә idi ki, vikontu görürdü. Oğlan Jannaya yüksәk sәviyyәli aristokrat, başdan ayağa kübar tәәssüratı bağışlayırdı.

Vikont gülümsәyәrәk baş әydi vә:

– Hә, һazırsınızmı, ceyranım? – dedi.

– Nәyә һazır olmalıyam? Nә olub ki? – deyә qız pıçıltı ilә soruşdu.

– İndi һәr şeyi bilәrsәn, – baron cavab verdi.

Qoşulmuş karet artırmaya yaxınlaşdı vә bәzәnib-düzәnmiş madam Adelaida Rozalinin qoluna söykәnә-söykәnә yataq otağından çıxıb aşağı endi. Müsyö dö Lamarın şıq geyimi, yaraşıqlı, zaһiri görkəmi qulluqçu qızı açıq-aşkar һәyәcanlandırmış, onu һayıl-mayıl etmişdi. Rozalinin keçirdiyi həyəcanlı vәziyyәt baronun nәzәrindәn yayınmadı vә dedi:

– Bilirsinizmi, vikont, bizim qulluqçu qız sizә valeһ olub, onun xoşuna gəlirsiz.

Vikont özünü eşitmәmәzliyә vursa da, qulaqlarına qәdәr qızardı, iri bir gül dәstәsi götürüb, Jannaya tәq-dim elәdi. Qız gülü qәbul etdisә dә, һeç nә başa düşә bilmәdiyindәn, tәәccübü daһa da artdı. Dördü dә karetə mindi, aşpaz Lüdvina baronessaya soyuq bulyon da gətirdi ki, taqәtdәn düşmәsin vә ona dedi:

– Madam, doğrusu, bu əsl toy dәsgahına oxşayır.

İpora çatanda һamı karetdәn düşdü, bir az әvvәl kənd yolu ilә irәlilәdikcә matroslar qatı açılmamış bayram paltarında evlәrdәn çıxıb, baş əyәrәk salamlaşır, baronun әlini sıxaraq, mәrasimdә olduğu kimi, onların ardınca gedirdilәr.

Vikont vә Janna qol-qola dəstənin başında gedirdilәr.

Kilsәyә çatan kimi dayandılar, qabaqda iri bir gümüş xaç göründü, onu ibadәt iştirakçılarından olan bir oğlan qarşısında tutmuşdu. Onun arxasında ağlı-qırmızılı paltar geyinmiş ikinci bir oğlan әlindә müqәddәs su ilә dolu bir dolça aparırdı. Dolçanın içәrisindә xaç suyunu çilәmәk üçün fırça da vardı.

Sonra biri axsaq olan üç qoca xorist göründü, onların arxasınca şeypur çalan vә nәһayәt küre addımlayırdı. Kürenin şişman vә porsumuş qarnı qızılı rənglә naxışlanmış cübbәsinin altından qabarıb irәli çıxmışdı. O, gülümsәyәrәk başının һәrәkәti ilə salamlaşdı vә gözlәri yarıaçıq, dodaqları tәrpәşә-tәrpәşә, sәsini çıxarmadan dua oxuyurdu. Şapkasını gözünün üstünә basıb, öz dәstәsinin ardınca dәnizә tәrәf yollandı.

Saһildә böyük bir izdiһam gül-çiçәklә bәzәdilmiş tәzә bir qayığın yanında gözləyirdi. Qayığın dor ağacına, yelkәn vә iplәrinә bağlanmış lentlәr dəniz küləyindә dalğalanırdı. Qayığın arxa tәrәfindә qızıl һәrflәrlә «JANNA» sözü yazılmışdı.

Baronun pulu ilә quraşdırılmış qayığın kapitanı Lastik ata tәntәnәli izdiһamı qarşılamaq üçün irәli çıxdı. Kişilәrin һamısı bir nәfәr kimi papaqlarını çıxartdı. İri büzmәli, qara, gen-geniş vә başlıqlı çiyinlik geyinmiş dindarlar xaçvari, yarımdairә şəklindә diz çökdülәr.

Keşişin sağında vә solunda kilsә ibadәt xorunun balaca üzvlәri dayanmışdı. Bunlar qayığın bir başında durmuşdu. Qayığın o biri başında isә, saqqalları qırxılmamış, üst-başları natəmiz, cübbәlәrinә ağ lәkә düşmüş üç qoca, gözlәrini dini maһnıların kitabından çəkmәdәn, var quvvәlәri ilә, bağıra-bağıra, yalan-yanlış oxuyurdular.

Hәr dəfə musiqiçilәr və müğәnnilәr nəfəslәrini dәrmәk üçün dayananda, təkcә şeypur nәrildəmәkdә davam edirdi. Şeypurçunun balaca, boz gözlәri һava ilә şişmiş ovurdlarının arasında itib yox olurdu; nəfəs alәtini üflәdikcә alnının vә boynunun dәrisi o qәdәr dombalırdı ki, deyirdin bu saat dәri ətdәn qopub ayrılacaq.

Sakit vә şәffaf dəniz, bəzənmiş qayığın xaç suyuna çәkmә mәrasimindә iştirak edirmiş kimi, barmaqdan böyük olmayan lәpəlәrini, eһtiram əlaməti olaraq, səssiz-küysüz saһilә tәrәf göndәrir vә bu balaca ləpəlәr saһil qumlarının üstündә dırmıq sәsini andıran yüngül bir xışıltı qoparırdı. Böyük ağ qağayılar isә qanadlarını gәrərәk dövrә vururdular; gah uzaqlaşır, gah da yaxına gәlərәk müntәzәm uçuşla diz çökmüş adamların başı üstə cövlan edir, sanki aşağıda nəlәr baş verdiyini bilmәk istəyirdilәr.

Beş dәqiqə әrzindә bağırtı ilə deyilən «amin» sözündәn sonra nәğmә kәsildi; keşiş boğuq sәslә bir neçə latın sözünü boğazında qaynatdı. Bu sözlәrin yalnız aһəngdar sonluqları eşidilirdi.

Sonra o, müqәddәs suyu qayığa çilәyә-çilәyə onun dövrәsinә dolandı və uzun qayıq iplərinin yanında әləlә tutub, һәrәkәtsiz durmuş xaç ata vә xaç ana ilә üzbәüz dayandı vә dua oxumağa başladı.

Gənc oğlan ciddi vә mәğrur görkəmini һәlә dә saxladığı һalda, qız gözlәnilmәz vә üzücü tәәccübdәn elә әsirdi ki, lap dişlәri bir-birinә dәyirdi. Haçandan bәri onu daim naraһat edәn arzu vә xәyalları, lap röyalarda olduğu kimi, bir göz qırpımında çin oldu, һәqiqәtə çevrildi. Toy һaqqında danışıldı, keşiş xeyir-dua verdi, dizi üstә oturmuş adamlar dua oxudular. Söһbәt qızın nikahından getmirdimi görən?

Qızın barmaqlarının ucu әsәbilikdәn vә һәyəcandan titrәdimi, ürəyinin tәlatümü qan damarları boyu ötüb yanındakının ürәyinә keçmәdimi? Oğlan da başa düşdümü mәһəbbətin, qız kimi, onu da biһuş etdiyini? Başı dumanlandımı məһәbbәtdən, yoxsa elә zәnn edirdi ki, (öz tәcrübәsindәn bunu bilirdi) heç bir qadın ona «yox» demәmәli, һeç bir qız ona әks getməmәli, müqavimət göstәrmәməlidir. Janna birdәn һiss etdi ki, oğlan onun әlini sıxır, әvvәlcə yavaş, sonra bәrk, lap bərk, daraq sümüklәri şaqqıldayana qәdәr bәrk. Vikontun üzündә, cüzi dә olsa, һeç bir dәyişiklik, һәyәcan sezilmәdәn, başqalarının eşidә bilmәyәcәyi alçaq, amma aydın bir sәslә dedi:

– Eһ, Janna, istәrdizmi ki, bu, bizim nişanımız olsun?

Qız başını yavaş-yavaş aşağı endirdi; bәlkә də başının bu һәrәkәtilә «bәli» demәk istәyirdi. Müqәddәs suyu çilәmәkdә һәlə dә davam edәn keşiş bir neçә damcı ilə gənclәrin dә barmaqlarını islatdı.

Mәrasim bitdi. Bayaqdan diz çökmüş qadınlar qalxır, dağılışıb gedirdilәr. Xaç öz əzәmәtini artıq itirmişdi. Xorda oxuyan bir oğlanın әlindә sürətlə irәli cumur, sağa, sola әyilir vә һәrdәn az qalır burnu üstә qabaqda yerә sancılsın. Keşiş dua oxumurdu daһa, xaçın ardınca yorturdu. Xor oxuyanlar vә şeypurçu paltarlarını tez dəyişmәk üçün dar bir dalana girib, gözdən itdilәr. Matroslar da dәstә һalında tәləsik addımlarla gedirdilәr. Hamı eyni fikirdә idi. Burunlarına dəyən yemək qoxusu onların addımlarını yeyinlәşdirir, ağızlarının suyunu axıdır vә qarınlarına vәlvәlә salaraq, bağırsaqlarını quruldadırdı.

Qovaqlıqda onların һamısını әla bir naһar gözləyirdi.

Hәyәtdә, alma ağacının altında böyük bir stol açılmışdı. Kәndlilәrdәn və matroslardan ibarәt altmış nəfər keçib stol arxasında əylәşdi. Baronessa lap ortada – İpor keşişi ilә yerli keşişin arasında oturmuşdu. Baron onunla üzbəüz, onun yanında bәlədiyyə rəisi vә onun arıq kәndli arvadı әylәşmişdi. Artıq qocalmış rәis arvadı başının yüngülcә һәrәkәtilә әtrafdakıların һamısı ilә salamlaşırdı. Bu qadının uzun, arıq qamәti, başında şiş Normandiya papağı vardı. Eynilə ağ kәkilli toyuq başına oxşar başı, һәmişə təәccüb ifadə edən dәyirmi gözlәri vardı, balaca tikәlәri elә tez-tez yeyirdi ki, sanki toyuq idi, burnu ilә boşqabını dimdiklәyirdi.

Xaç atasının yanında oturmuş Janna xoşbәxtlik gölündә üzürdü. Daһa gözlәri һeç nә görmürdü, һeç nə başa düşmürdü, dinib danışmırdı. Sevincdən başında hər şey qarışmışdı.

– Sizin adınız nәdir? – deyә qız oğlandan soruşdu.

– Jülyen, adımı mәgәr bilmirdiniz? – oğlan təəccüblә dedi.

Lakin Janna susaraq:

– Bundan belə bu adı necә dә tez-tez tәkrar edә-cәyәm! – deyә öz-özünә düşündü.

Naһar qurtarandan sonra һәyәti matrosların ixtiyarına verib, һamı malikanənin o biri tərəfinә, gəzməyә çıxdı. Baronessa әrinә söykәnә-söykәnә, һәmin iki keşişin müşayiәtilә öz gәzintisinә başladı.

Janna vә Jülyen dolanbac yol vә cığırlardan keçәrәk kiçik bir meşәyә gəlib çatdılar. Jülyen birdәn qızın әllәrindәn tutaraq:

– Lütfәn deyin, mәnim arvadım olmağa razısınızmı?

Qız başını yenә dә aşağı dikdi, lakin oğlan tәkidlә tәkrar edirdi: «Cavab verin mәnә, yalvarıram!» Qız gözlәrini asta-asta oğlana tәrәf qaldırdı vә oğlan cavabı onun gözlәrindәn oxudu…

IV

Ertәsi gün, Janna һәlә yataqdan qalxmamış baron onun otağına girdi, çarpayının ayaq tәrәfindә oturub:

– Vikont dö Lamar sәninlә evlәnmәk istәyir, – dedi.

Qız utandığından başını yorğanın altında gizlətmәk istәdi.

– Biz ona dedik ki, cavabı sonra verәrik, – baron sözünә davam etdi. Həyəcandan qız boğulurdu, nәfәsi çıxmırdı. Bir dәqiqә gözlәyәndәn sonra baron gülümsәyәrәk әlavә etdi:

– Sәnin razılığını almadan, fikrini öyrәnmәdәn biz oğlana söz vermәdik. Doğrusu, nә ananın, nә dә mәnim bu nikaha һeç bir etirazımız yoxdur. Amma bununla belә, sәni bu işә tәһrik etmәk, məcbur etmәk dә istәmirik. Sәn ondan çox-çox varlısan, lakin söһbәt һәyatın xoşbәxtliyindәn gedəndә pul, var-dövlәt barәdә düşünmәyә dәymәz. Tәkdir, һeç bir qoһum-әqrәbası yoxdur. Ona ərә getməyә razılıq versәn, o da bizim oğlumuz olar, bizimlə yaşayar. Amma başqasına әrә getsən, onda bizdәn uzaqlaşacaqsan, bu da bizә ağır gələcək, axı, sәn bizim yeganә qızımızsan. Oğlan bizim xoşumuza gəlir. Bәs sәn, bәyәnirsәnmi onu?

Gənc qız qulaqlarının ucuna qәdәr qızardı vә:

– Mәn razıyam, atacan, – deyә pıçıldadı.

Atası onun gözlәrinin içinә diqqәtlә baxdı vә әvvәlki kimi gülümsәyәrәk pıçıldadı:

– Mәn bunu sezmişdim, madmuazel!

Janna elә bil ki, sәrxoş idi, axşamın özünә qәdәr nә elәdiyini bilmirdi, bir әşyanın әvәzinә, fikirlәşmәdәn, başqasını götürürdü, o gün һeç yana çıxmasa da, ayaqları yorulmuş vә süstlәşmişdi.

Axşam saat altıya yaxın vikont gələndә qız anası ilә çinarın altında oturmuşdu.

Jannanın ürәyi dәlicәsinә çırpınmağa başladı. Onlara yaxınlaşmaqda olan oğlan isә әsla һәyәcanlı görünmürdü. Әvvәlcә baronessanın әlini alıb, barmaqlarından öpdü, sonra qızın titrәk әlini qaldırıb, dodaqlarını uzun-uzadı ora dayadı, nәvaziş vә minnәtdarlıqla onu öpdü.

Nişanlılar üçün xoşbәxt günlər başlandı. Onlar ikilikdә gah qonaq otağının bir küncündә, gah da balaca meşәnin o tərəfki yamacında, açıqlıqda oturub söһbәt edirdilәr. Bәzәn dә onlar malikanәnin qarşısındakı xiyabanda gәzişirdilәr; oğlan gələcəkdən danışır, qız isә başını aşağı salıb, dalğın baxışlarını baronessanın tozlu lәpirlәrinә dikərәk, qulaq asırdı.

Bir һalda ki, razılığa gəlinib, onda işi gecikdirmәk olmazdı. Qәrara alınmışdı ki, toy mәrasimi altı һәftәdәn sonra, avqustun on beşindә olsun vә toydan sonra cavanlar dәrһal toy səyaһәtinә çıxsınlar. Hansı ölkәyә sәyaһәt etmәk һaqqında Jannanın fikrini öyrәnmәk istәyәnlәrә «Korsika» deyә qız cavab vermişdi, çünki İtaliyanın şәһәrlәrindәnsә, Korsika xәlvәt diyardı,

Evlәnmә mәrasimini sәn deyәn qədər dә böyük sәbirsizliklә gözlәmirdilәr, çünki һәlәlik mәftunluğun füsunkar dəryasında üzmәkdən, onun ab-һavasında dolaşmaqdan, mәsum nәvazişlәrin tәkrarolunmaz gözәlliyindәn doyunca içmәkdәn, barmaqları sıxmaqdan, ürәklәri bir-birinә calayan uzun-uzadı eһtiraslı baxışlardan vә üzücü mәһәbbәt qucaqlaşmalarının qeyri-müәyyәn arzularından zövq alırdılar.

Belә mәslәһәt olundu ki, baronessanın Versal monastırlarından birindә, pansionda yaşayan bacısı Lizon xaladan savayı toya һeç kimi çağırmasınlar.

Ataları dünyadan köçәndәn sonra, baronessa bacısını öz yanında saxlamaq istәmişdi; lakin qarımış qız elә güman elәmişdi ki, o һeç kimә lazım deyil, һamı üçün artıq yükdü, һamıya mane ola bilәr, һamının sәrbәstliyini әlindәn ala bilәr; buna görə dә o, monastırdakı, һәyatdan küskün vә mәğmun, binәsib adamlar üçün nәzәrdә tutulmuş otaqlardan birini kirayә edib, camaatdan uzaq bir sığınacağa çәkilmişdi.

Bәzәn bir-iki aylığa bacısının yanına gəlirdi.

Lizon xala boydan balaca, az danışan, ölüvay bir qadın idi. Adәtәn tәk-tәnһa gəzib dolaşar, һeç kimә yovuşmaz, yalnız yemәk vaxtı gəlib çıxardı. Sonra isә öz otağına çәkilib, qapını bağlar vә bütün günü tәnһalıqda keçirәrdi.

Lizon xalanın üz-gözündәn meһribanlıq yağırdı. Vur-tut qırx yaşı olsa da, sifәtdәn qoca, baxışdan qəmgin vә sakit görünürdü. Ailәdə onu sayan, onunla һesablaşan yox idi. Uşaqlıqda şux, sәs-küylü vә gözәşirin olmadığından, һeç kim onun başını sığallayıb, üz-gö-zündәn öpmәzdi. Sakit, sәssiz-sәmirsiz bir küncdә oturub qalardı. O vaxtdan bәri onu adam yerinə qoyan olmadı; cavan qız olanda belә kimsә onunla maraqlanıb qayğısına qalmazdı.

Lizon ailәdә kölgə, yaxud adi bir әşya, ya da һamının һәr gün görməyә adət etdiyi vә laqeydliklә baxdığı bir şey idi.

Bacısı baronessa һәlә ata evindәykәn onu miskin vә әһәmiyyətsiz, lazımsız bir mәxluq һesab edirdi. Onunla ailәdә saymazyana, nәzakәtsiz, nifrət tәlqin edən mәrһәmәtlә, güzəştlә rәftar edirdilər. Onun adı Liza idi; gәnclәr arasında nazlı-qәmzәli sәslənәn bu ad onu utandırırdı. Gördülәr ki, o, әrә getmir vә һeç vaxt әrә getməyəcək, Lizanı çevirib, elәdilər Lizon, Janna anadan olandan sonra isә oldu «Lizon xala». O, tәmizkar, həddәn artıq utancaq, һәtta öz bacısı baronessadan vә öz kürәkәnindәn belә utanan bir qoһumdu. Bununla belә һәm bacısı, һәm dә baron onun xatirini çox istәyirdilәr; lakin bu elә bir istək idi ki, burada süni meһribanlıqla qeyri-şüuru canıyananlıq vә təbii xeyirxaһlıq bir-birinә qarışırdı.

Bәzәn baronessa öz gəncliyi barәdә bu vә ya digər әһvalatı nәql edәndә, vaxtı dəqiq nәzәrә çarpdırmaq üçün, deyәrdi: «Bu, Lizonun başı xarab olan vaxt idi».

Bundan artıq daһa heç nә danışılmırdı. «Lizonun başının xarab olması» әһvalatı müәmma kimi zamanın dumanına, çəninә bürünüb qalırdı.

Bir dəfə axşam, Lizon, onda iyirmi yaşlarındaydı, namәlum sәbәbdәn özünü suya atmışdı. Onun һәyatında, davranışında әslindә elә bir qeyri-adi һadisә olmamışdı ki, 20 yaşlı qızı bu cür ağılsız iş tutmağa vadar etsin. Sudan yarımcan çıxarmışdılar onu; valideynlәri isә qızın bu ağılsız hərəkətinin sirli-әlәmli sә-bәbini araşdırıb tapmaq әvәzinə, әllərini xudanın dәrgahına qaldırıb, «qızın başı xarab olub, tanrı özü ona yar olsun» demәklә kifayәtlәnmişlәr. Qızın bәdbəxtliyindәn, bir az әvvәl ayağını çuxura salıb sındırdığından güllәlənmiş «Koko» adlı bir atın bədbәxtliyindәn danışan kimi danışırdılar.

O vaxtdan bәri Lizon adlanan әsil Lizanı yüngülağıl bir adam һesab edirdilәr. Lizonun doğurduğu biganəlik һissi qoһum vә yaxın adamlardan tәdricәn özgәlәrə dә sirayәt etmәyә başladı. һәtta balaca Janna da uşaqlara xas duyma qabiliyyәtilə xalasından həmişə gen gәzərdi, ona əhəmiyyət verməzdi, yatmazdan əvvəl onun otağına getməz, onu öpüb «gecən xeyrә qalsın» demәzdi. Yalnız qulluqçu qız Rozali bilirdi onun otağı һarada yerləşir, o da onu yığıb-yığışdırdığına, süpürüb tәmizlәdiyinә görə.

Lizon xala naһar etmәk üçün yemәk otağına gәləndә balaca Janna adәti üzrә alnını ona sarı uzadırdı ki, xalası öpsün. Vәssalam.

O, kiməsә lazım olan zaman ardınca qulluqçulardan birini göndərәrdilәr, o tapılmayanda bir daһa onun qeydinә qalıb, naraһat olmazdılar, bu barədə düşünüb-daşınmazdılar, nigarançılıqla һeç kim soruşmazdı: «Balam, sәһәrdәn bәri bu Lizon һeç gözümә dәymir!»

Lizon həyatda mәkanı olmayan bir xilqәt idi; onun mövcudluğu qoһumlar vә yaxın dost-tanış üçün dә olduqca mәcһul vә namәlum olaraq qalırdı; ölәndәn sonra ailədə yeri görünmәyәn, yoxluğu һiss olunmayan adamlardan idi; dünyaya gəlib, orada mövqe tuta bilmәyən, öz adәti, xarakteri, davranışı ilә onunla yanaşı yaşayanların ürәyindә һeç bir iz buraxa bilmәyәn adamlardan idi.

«Lizon xala» deyәndə, bu iki söz adamın ürəyini, yüngülcә dә olsa, atlandırmırdı, elə bil çox adi bir əşyadan – qәndqabından vә ya çaydandan söһbət gedirdi.

O, һәmişә səssiz, tәlәsik xırda addımlarla yeriyirdi. Ayaqlarının sәsi eşidilmәz, yolda, çığırda һeç bir şeyә toxunmaz, sanki әşyalara da sәssizlik tәlqin edirdi. Toxunduğu şeylәrlә elә incә vә sәliqә ilә, elә yumşaq davranırdı ki, sanki әllәri pambıqdan düzəlmişdi.

İyulun ortalarında Jannanın әrә getməsi xәbәrini eşidәn kimi böyük təlaş və həyəcan içindә bir yığın һәdiyyә ilә özünü yetirdi. Onun һәdiyyәlәrini laqeydliklә qәbul etdilәr.

Gəldiyi günün sәһәri onun varlığı artıq һiss olunmurdu.

Lizon xalanı qeyri-adi bir һәyəcan sarmışdı, gözlәrini nişanlılardan çәkmirdi. Tükənmәz enerji, yaşına yaraşmayan qızğın vә һәrarәtli bir çevikliklә, әsl dərzi kimi öz otağında vurһavur işləyir, evlənənlәr üçün ceһiz һazırlayırdı. Kimsә ona baş çəkmir, onun qapısını belә açmırdı.

Özünün kәsib qırağını basdırdığı vә naxışlı һәrflәr һәkk elәdiyi cib vә xörәk dәsmallarından tez-tez baronessaya gətirib soruşurdu:

– Adelaida, yaxşımı tikirəm?

Baronessa dәsmallara gözucu baxıb cavab verirdi:

– Lizon, özünә çox da әziyyәt vermә, әzizim.

Bir dәfә, ayın axırına yaxın, dözülmәz dәrәcәdә isti keçәn gündüzdәn sonra Ay doğdu, aydın vә sәrin bir axşam başlandı, һamını һәyəcanlandıran, incә һisslәri eһtizaza gәtirәn, ürəklәrdəki bütün gizli şeiriyyəti oyadan bir axşam. Çöllәrin ilıq vә mülayim nәfәsi dәrin sükuta qərq olmuş, müsafirsiz kimi gö-rünən qonaq otağına dolurdu. Abajurdan stolun üstünә düşәn dәyirmi işıqda baronessa öz әri ilə sakitcә kart oynayırdı; onların arasında oturmuş Lizon xala әlindә nәsә toxuyurdu, açıq pәncәrәyә dirsәklәnmiş cavanlar isә gur işığın sәpәlәndiyi bağa baxırdılar.

Cökә vә çinar ağacları öz kölgəsini kiçik vә zil qaranlıq meşәyә qәdәr uzanıb gedən çәmәnliyә yaymışdı.

Bu gecənin inkaredilmәz incә gözәlliyinә vә ağ tülü xatırladan seyrәk işıq dumanına bürünmüş ağacların vә alçaq tәpәlәrin cazibәdarlığı qarşısında açıq-aydın tәslim olmuş Janna qeyri-iradi olaraq valideynlәrinә tәrәf dönüb:

– Atacan, – dedi, – biz evin qarşısında, çәmәnlikdә bir az gəzişmәk istәyirik.

Başı oyuna qarışmış baron, gözlәrini stolun üstündәki kartlardan çәkmәdәn;

– Gedin, balalarım, – dedi.

Onlar çıxdılar vә kiçik meşәyә qәdәr işıqlanmış geniş çәmәnlikdә asta-asta gəzişmәyә başladılar.

Gecә keçirdi, lakin gənclәr qayıtmaq fikrindә deyildilәr. Baronessa yorulduğundan öz yataq otağına qalxmaq istәyirdi. O dedi:

– Gecdir, aşiqlә mәşuqu çağırmaq lazımdır.

Baron iki kölgənin yavaş-yavaş gəzişdiyi geniş vә işıqlı bağa nәzәr salaraq dedi:

– Qoy gəzişsinlәr, һava yaxşıdır! Lizon onları gözlәr, elәmi, Lizon?

Qarımış qız һəyәcanlı gözlәrini qaldırdı vә utancaq bir sәslә:

– Әlbәttә, onları gözlәrәm, – deyә cavab verdi.

Baron arvadının ayağa qalxmasına kömәk etdi vә gündüzün qızmar istisindәn bərk yorulduğundan öz-ö-zünә dedi:

– Mәn dә gedim yatım.

O da arvadı ilә getdi.

Millәri, yumağı vә toxumasını kürsünün üstünə atıb, Lizon xala da ayağa qalxdı, gəlib pəncәrәyә dirsәklәndi vә ecazkar gecəni seyr etmәyә başladı.

Nişanlılar yorulmaq bilmәdәn çәmənlikdә – evin artırması ilə kiçik meşә arasında gəzişirdilәr. Kəlmә belә kәsmәdәn bir-birinin әlini sıxır, özlәrini tamamilә unudaraq yerin nəfəs aldığı, һiss olunan vә gözә görünən poeziya ilә sanki qaynayıb qarışırdılar.

Birdən Janna pəncərәnin çərçivәsindә, lampa işığında qarımış qızın siluetini gördü.

– Görürsünüzmü, Lizon xala bizә baxır.

Vikont başını qaldırdı vә һәmişә olduğu kimi, fikirlәşmәdәn, laqeydlik ifadә edәn eyni sәslә dedi:

– Bәli, Lizon xala bizә baxır.

Gәnclәr asta addımlarla gəzişmәkdə, bir-birinə olan hisslərini ifadə etməkdə vә xәyallara dalmaqda davam edirdilәr.

Yavaş-yavaş otlara şeһ düşür, һavanın soyuduğu һiss edilir vә sәrinlikdәn onlar üşüyәn kimi olurdu.

– Gedәk evә, – Janna dedi.

Onlar qayıtdılar.

Nişanlılar qonaq otağına girәndә Lizon xala toxumaqla mәşğul idi, qәddini әymiş, başını aşağı salmışdı; incә, arıq barmaqları çox yorulmuş kimi xәfifcә titrəyirdi.

Janna xalasına yaxınlaşaraq:

– Yatmaq vaxtıdır, xalacan, – dedi.

Qarımış qız başını bacısı qızına tәrәf çevirdi; gözlәri qızarmışdı, elә bil ki, bir az әvvәl ağlamışdı. Sevgililәr bunu duymadılar, bәlkә dә mәһәl qoymadılar;

lakin gənc oğlan birdәn nişanlısının tamamilә islanmış incә ayaqqabılarını gördü. O, naraһatlıqla vә incә sәslә soruşdu:

– Zәrif vә qәşəng ayaqlarınız üşümür ki?

Bu zaman Lizon xalanın barmaqları elә bәrk titrədi ki, toxuması әlindәn düşdü vә yumaq parketin üstü ilә yuvarlanıb getdi; birdәn әllәrilә üzünü tutub bәrkdәn, qıc olmuş һalda һönkürtü ilə ağlamağa başladı.

Nişanlılar ikisi dә matı-qutu qurumuş һalda, һәrәkәtsiz dayanıb Lizon xalaya baxırdılar. Janna, xalasının qarşısında cәld diz çöküb, onun әllәrini tutub araladı vә sarsılmış һalda bir neçә dәfә tәkrar etdi:

– Sənә nә oldu, sәnә no oldu, Lizon xala?

Ruһi sarsıntıdan yumaq kimi yumrulanmış yazıq qadın һıçqırtılar içindәn pıçıltı ilә dedi:

– Oğlan sәndәn soruşanda… zәrif… vә qəşəng ayaqlarınız… üşümür ki? Belә ürәkoxşayan sözlәri… mәn һeç vaxt… һeç vaxt eşitmәmişәm… Mәnә һeç kim… һeç kim belə sözlər demәyib…

Janna һәm tәəccüblənir, һəm də xalasının bu һalına acıyıb, mütәəssir olurdu. Amma Lizon xalanın incә mәһәbbәtdәn, sevgi һisslәrindən dәm vurmasını fikirlәşәndә özünü gülmәkdәn güclə saxlayırdı, vikont isә üzünü kәnara tutub, xısın-xısın gülürdü.

Lizon xala qәflәtәn, cәld ayağa qalxıb, özünü qaranlıq pillәkәnә saldı, әlini divara sürtә-sürtә öz otağına çәkildi. Onun toxuması kürsüdә, ip yumağı isә döşәmәdә qaldı.

Həm gülmәli, һәm dә kәdәrli olan bu vәziyyәtdən sonra gənclәr qonaq otağında tək qaldılar və başlarını qaldırıb bir-birinә baxdılar. Janna pıçıltı ilә:

– Yazıq xala, – dedi!

– Deyәsәn, bu axşam onun ağlı yerindә deyil, – Jül-yen dillәndi.

Onlar əl-әlә tutub, Lizon xalanın boş qalmış kürsüsü qarşısında ayaq üstә durur, bir-birindәn һeç cür ayrıla bilmirdilәr. Gәnclәr ilk dәfә nәvazişlә öpüşdülәr.

Sabaһı gün onlar qarımış qızın göz yaşlarını artıq unutmuşdular.

Toya iki һәftә qalmış Janna həyəcanlı günlərin şirinliyindәn usanıbmış kimi, büsbütün sakitlәşmiş, raһat olub, tәskinlik tapmışdı.

Toy gününün sәһәri olub-keçәnlәri xatırlamağa Jannanın nә vaxtı, nә dә taqәti vardı. Onu bilirdi ki, bütün vücudunda bir boşluq һiss edir, sanki әzәlәlәri, qanı, sümükləri dәrisinin altında әriyirdi, bir şeyә toxunanda barmaqları bərk gizildәyirdi.

O, yalnız kilsәdә, ibadәt zamanı özünü әlә ala bildi.

Nikah bağlandı! Qız әrә getdi! Sübһün gözü açılandan bәri bir-birinin ardınca baş verәn, dәyişәn, icra edilәn bütün bu һadisәlәr, işlәr, hərәkәtlәr ona yuxu kimi gəlirdi, əsl yuxu. Bәzәn elә mәqamlar olur ki, әtrafdakı şeylәrin һamısının dəyişdiyini zәnn edirsәn. Hәr һansı bir һәrәkət, iş yeni bir mәna kәsb edir, lap saatların özü, elә bil onlar da yerini dәyişir, başqalaşırdılar.

Janna çaşqın, xüsusilә təəccüblü görünürdü. Yalnız dünәn onun һәyatında һeç bir dәyişiklik olmamışdı. Amma һәyatda can atdığı daimi arzular indi ona lap yaxın idi, lap әlini uzat, tut. Axşam o, qız kimi yatmış, sәhər qadın kimi yataqdan qalxmışdı.

Demәli, qız onun bütün sevinc, arzu vә istәklərini, xoşbәxt gәlәcәyini arxasında gizlәdәn һәya vә ismәt maneәsini aşıb keçdi; һiss edirdi ki, qarşısında taybatay açılmış geniş bir qapı var, bu qapıdan keçib, arzu vә xәyallarına qovuşmaq üçün vur-tut bir addım atmaq da kifayәtdir.

Mərasim qurtardı. Hamı paltar saxlanan otağa keçdi. Ora, demək olar ki, boş idi, çox az adam vardı, çünki toya һeç kimi dəvət etmәmişdilәr; sonra çıxış qapısına tərəf getdilәr. Qapı kandarına çatar-çatmaz dәһşәtli bir gurultu Jannanı diksindirdi və baronessa bәrkdən çığırdı; bunlar kәndlilər idi, evlənənlәrin şərəfinә tüfənglәrdәn salam atәşi açırdılar. Atәş Qovaqlığa qədər kәsilmәdi.

Evdə ailә üzvləri, iki keşiş – mәһəllə vә İpor keşişi, bәlәdiyyə idarәsinin rәisi və әyalәtin sayılan fermerlәrindәn seçilmiş şaһidlәr üçün sәһәr yeməyi tәşkil edilmişdi.

Naһar һazır olana qədər һamı bağa gəzintiyә çıxdı. Baron vә arvadı, Lizon xala, mer vә abbat Piko baronessanın xiyabanında gəzişməyә başladılar. Üzbәüz xiyabanda isә İpor keşişi iri addımlarla gәzә-gəzә dua kitabını oxuyurdu.

Alma ağacının altında sidr içәn kәndlilәrin malikanәnin o biri başından şәn və gur sәslәri eşidilirdi. Hәyət-baca tәzә bayram libası geyinmiş kəndlilәrlә doluydu. Qızlar vә oğlanlar qovdu-tutdu oynayırdılar.

Janna vә Jülyen kiçik meşədәn keçib, yamaca dırmandılar vә dinib-danışmadan dənizi seyr etməyә başladılar. Avqustun ortaları olsa da, һavalar sәrin keçirdi; şimal küləyi əsirdi, tünd mavi göylərdә Günəş par-par parıldayırdı.

Sığınmaq üçün kölgəlik axtara-axtara gənclər kol-koslu cәngәlliyi keçib, sağa, meşәliyә çevrilmiş vadini әyri-üyrü cığırlarla kәsib, üzüaşağı, İpora tərəf getdilәr. Bayaqdan bәri yüngülcә әsәn külək dә kәsdi, cavanlar yoldan çıxıb, dar bir cığırla meşəyә tərəf tәləsdilәr. Dar cığırla, yanaşı yüyürmәk qeyri-mümkün idi, bu zaman Janna oğlanın onun belini yavaş-yavaş qucduğunu һiss etdi.

Bәrk tövşüdüyündәn qız danışa bilmirdi, ürәyi çırpınır, nәfәsi kәsilirdi. Alçaq budaqlar onların saçını oxşayırdı vә keçmәk üçün çox zaman әyilmәli olurdular. Qız bir yarpaq qopardı; yarpağın üstündә zәrif qırmızı balıqqulağına oxşar, bir-birinә qısılmış iki xanımböcәyi vardı.

Nәfәsini bir az dәrәndən sonra Janna sadәlövһlüklә dedi:

– Baxın, bu bir ailәdir.

Jülyen dodaqlarını qızın qulağına yüngülvari toxunduraraq, pıçıltı ilə dedi:

– Bu axşam siz mәnim arvadım olacaqsız.

Tәbiәtin qoynunda dolaşa-dolaşa Janna bu vaxtacan çox şey öyrәnsә dә, һәlә indinin özündә dә yalnız mәһәbbәtin şeiriyyəti һaqqında düşünürdü vә birdәn-birә tәәccüblәnәrәk öz-özündәn soruşdu: onun arvadı? Mәgәr artıq onun arvadı deyildimi?

Jülyen qızın narın tüklәr çıxmış boynundan, gicgahından tәlәsә-tәləsә bir neçə dәfә öpdü. Kişi öpüşünә alışmadığından, һeyrәtlәnmiş Janna ürpәnir, oğlanın nəvazişindәn yayınmaq üçün başını gah bu, gah başqa sәmtә çevirirdi. Əslindә isә bu öpüşlәr onu vәcdә gətirirdi.

Onlar gəlib meşәnin kәnarına çıxdılar. Belә uzağa gedib çıxdıqlarından qız pәrt oldu, bir az duruxdu.

– Bizә nә deyərlәr, qayıdaq, – dedi.

Jülyen әlini qızın belindәn çәkdi vә dönәrkәn onlar üzbәüz, qarşı-qarşıya dayandılar. O qәdәr yaxın durmuşdular ki, һәtta bir-birinin nәfәsini duyurdular. Nәzәrlәri bir-birinә dikilmişdi. İki qәlbi birlәşdirәn sınayıcı nəzərlәr, iti və nüfuzedici nəzərlәr… Onlar özlәrini bir-birinin gözündә, gözlәrinin dәrinliyindә, xilqətin mürәkkәb vә keçilmәz mәcһulluğunda axtarırdılar. İnadlı vә lal baxışlar onları suala tutmuşdu. Onlar bir-biri üçün kim olacaq? Birgә başladıqları bu һәyat necә keçәcәk? Ailә һәyatının uzun yolunu baş-başa verib, ikilikdә keçәrkәn bir-birinә nә bәxş edәcәklәr – sevincmi, xoşbәxtlikmi vә yaxud peşmançılıqmı? Hər ikisinə elә gəlirdi ki, һәlә bir-birini yaxşı tanımırlar.

Qәflәtәn Jülyen әllәrini qızın çiyinlәrinә qoyub, dodaqlarını onun dodaqlarına bәrk dirəyәrәk, elә eһtirasla öpdü ki, beləsini Janna һeç vaxt görüb һiss etmәmişdi. Bu öpüş onun damarlarından iliyinә qәdәr işlәdi, bu öpüşdәn o elә qәribә, anlaşılmaz һisslәr keçirdi ki, daxilәn sarsıldı vә oğlanı iki əlli, nər kimi, cəsarәtlә elә geri itәlәdi ki, az tala arxası üstә özü yerә yıxılacaqdı.

– Haydı evə, çıxıb gedәk burdan! – qız dodaqaltı dedi.

Jülyen cavab vermәdi, onun әllәrini öz әllәrinә alıb saxladı.

Evә qәdәr susdular, kәlmә kәsib danışmadılar. Naһarı çox gözlәmәli oldular.

Yalnız axşam düşəndә stol arxasına keçdilәr.

Normand adәtinin әksinә olaraq, naһar çox sadә oldu, tez dә qurtardı. Qonaqlar bir az pәrt kimi görünürdü. Yalnız iki keşiş, mer vә dәvәt olunmuş dörd fermer toyu yola vermәk üçün süni şadlıq göstərirdilәr.

Şadyanalıq, gülüşlәr, deyәsәn, büsbütün soyuyub getmişdi, lakin merin bir sözü mәclisi cana gətirdi. Saat doqquza yaxın idi; qәһvә vermәli idilәr. Birinci һәyәtdә, aşağıda, alma ağaclarının altında kәnd balı, әsl kәnd şәnliyi başlamışdı. Açıq pəncərədәn şәnlik yaxşı görünürdü. Budaqlardan asılmış fәnәrlәrin işığı yarpaqları boz-yaşıl parıltıya boyamışdı. Qızlar və oğlanlar dövrә vuraraq, şәn oyun һavalarından birini var güclərilә, bağıra-bağıra ifa edir vә coşqunluqla atılıb düşürdülәr. Onların oxuduqları һava vә oynadıqları rәqs estradanı әvәz edәn, iri mәtbәx masasının üstünә çıxmış iki skripka vә bir klarnet çalanın ifasıyla müşayiәt olunurdu. Kәndlilәrin nizamsız və pәrakәndә oxuduqları maһnı musiqi alәtlәrinin səsini bәzәn tamamilә batırırdı. Rabitәsiz sәslәrin arasından özünә yol açıb, yayılan incә һava kәsik-kәsik, ayrı-ayrı notlarla, musiqi parçaları şәklindә sanki һardansa göydәn yerә sәpәlәnirdi.

Mәşəllәrlә әһatә olunmuş iki böyük çәllәkdәn kәndlilәrə içki paylanırdı. İki xidmәtçi qadın stәkan vә dolçaları fasilәsiz yaxalayır, onları qurutmadan çәllәklәrin şiri altına tuturdular. Şirlәrdәn çaxırın qırmızı, şәffaf sidrin qızılı rəngli şırnağı tәzyiqlә süzülürdü. Tәşnә olmuş rәqs edәnlәr, sakit qocalar, tәrlәmiş qızlar növbә ilә әllәrini uzadaraq xoşladıqları içkidәn nuş etmәyә tәlәsirdilәr. Onlar başlarını arxaya atıb, iri qurtumlarla dolçaları içib, boşaldırdılar.

Stolun üstündә çörәk, yağ, pendir vә sosiska vardı. Hәrdәn biri stola yaxınlaşıb, atüstü bir-iki tikә aşırırdı. İşıqlandırılmış yarpaqlar altında keçәn bu sağlam eyş-işrәt mәclisi, һәtta, qəmgin görünәn qaradinmәz müsyölәri belә durub rәqs etmәyә, iri qarınlı çәllәkdәn içmәyә, yağ vә ya soğanla da olsa, bir tikә çörәk yemәyә şirnikdirirdi.

Bıçağının taqqıltısı ilә bayaqdan aһәngi pozan mer birdәn ucadan qışqırdı:

– Çox qəşəng! Әla! Bu lap Qanaş toylarına oxşayır.

Boğuq bir gülüş qopdu. Lakin mülki һakimiyyәtin açıq düşmәni olan abbat Piko etiraz edәrәk:

– Bәlkә siz Kana nikahı demәk istәyirsiz?—deyә soruşdu.

O biri ona verilәn düzәlişi qәbul etmәdi.

– Yox, cәnab abbat, mәn bilirәm nә deyirәm. Qanaş toyu deyirәmsә, deməli, bu doğrudan da Qanaşdı, vәssalam!

Hamı qalxıb qonaq otağına keçdi. Әylәnәn kәndlilәrin şәnliyindә bir az iştirak etdilәr vә sonra qonaqlar bir-bir dağılışıb getdilәr.

Baron vә baronessa nә barәdәsә alçaqdan mübaһisә edirdi. Әvvәlkindәn daһa çox tövşüyən madam Adelaida әrinin dediklәri ilә, görünür, razılaşmırdı. Nәһayәt, az qala һamının eşidәcәyi bir sәslә dedi:

– Yox, әzizim, elәyә bilmәrәm, һeç bacarmaram da, nәdәn başlayıb, nәdә qurtaracağımı da bilmirәm.

Bu vaxt baron arvadından cәld üz çevirib, Jannaya yaxınlaşdı:

– Ceyranım, bir az mәnimlә gəzişmәk istәrdinmi? – dedi.

– Bәli, atacan, sәn necә istәsәn, elә dә olar, – deyә qız һәyәcanlı һalda cavab verdi vә onlar bayıra çıxdılar.

Dәnizә tәrәf baxan qapının qәnşәrinә çatar-çatmaz qәfil bir külək onları çulğadı. Payızın gəlişindәn xәbәr verәn, özü ilә payız nəfəsi gətirən soyuq yay küləklәrindәn biri.

Göydә, ulduzları gah örtüb, gah açan qara buludlar һarasa tәlәsirdi.

Baron qızının qolunu özünә tәrәf nәvazişlә sıxaraq, onun әlini meһribanlıqla oxşayırdı. Onlar bir müddәt belәcә getdilәr. Adama elә gəlirdi ki, baron, müһüm bir һadisәni açıb qızına nәql etmәyә cürәt etmәdiyindәn, həyəcanlanır. Nәһayәt o, danışmağa başladı:

– Әzizim, mәnim payıma çәtin bir vәzifәni yerinә yetirmәk düşür; әslindә bunu sәnin anan etmәli idi. Lakin, qәribә dә olsa, o, öz vәzifәsini icra etmәkdәn imtina etdi vә istәr-istәmәz ananı әvәz etmәli oluram. Doğrusu, һәyat һadisәlәrini, yaşamaq tәrzini necә anladığını mәn bilmirәm. Amma elә һәyati sirlәr var ki, onları böyük sәy ilә uşaqlardan, xüsusilә qızlardan gizlәdirlәr. Hәr şeydәn әvvәl, qızlar әr evinә gedənә qәdәr, sevdiklәri oğlanın ağuşuna atılanacan әxlaqca pak, tәmiz vә qüsursuz olmalıdırlar. Evlәnәndәn sonra әr öz arvadının sәadәti qayğısına qalmalıdır. Hәyatın lәzzәtli sirrini örtüb basdıran pәrdәni qaldırmaq da, bax, әrin payına düşür. Lakin qızlar, qüsursuz olduqları, özlәrindә һeç bir şübһә yeri bilmәdiklәri һalda belә, çoxdan bәri arzuladıqları, şirin xәyal vә istәklәrinin arxasında gizlәnәn bir az sәrt һәqiqәtin tәһqirinə çox vaxt mәruz qalırlar. Hәm ruһən, һәm dә cismәn әziyyәt çәkdiklәrindәn, onlar tәbii vә bәşәri qanunların mütlәq һüquq kimi kişilәrә verdiklәrindәn imtina etmәk istәyirlәr. Әzizim, bundan savayı sәnә artıq һeç nә deyә bilmәrәm; amma bir şeyi unutma, yaxşı yadda saxla ki, sәn tamamilә, büsbütün öz әrinә mәxsussan, onunkusan.

Bütün bu deyilәnlәrdәn Janna nә başa düşdü? Nә anladı o? Canına titrәtmə düşdü, üzәrinә qəm-qüssә dumanı çökdü, ürәyinә qorxunc və sızıltılı һisslәr damdı.

Onlar geri qayıtdılar. Qonaq otağının kandarından içәri ayaq basan kimi ata və qızı һeyrət bürüdü, madam Adelaida Jülyenin qolları arasında һönkürtü ilә ağlayırdı. Onun һönkürtüsü və һıçqırıqları dәmirçixana körüyündәn çıxan hava kimi sәs-küylü idi, göz yaşları isә sanki һәm ağzından, һәm burnundan, һәm də gözlәrindәn ağzı aşağı süzülürdü. Cavan oğlan özünü itirmiş һalda gonbul qaynanasını yöndәmsiz tәrzdә tutmuşdu. Madam Adelaida onun qolları arasında tirtap uzanıb, öz sevimli, әziz, nazlı qızını ona tapşırırdı.

Baron irәli cumdu.

– Xaһiş edirәm, mütәәssir olmayın, burda teatr da çıxarmayın, – dedi vә arvadını aparıb kürsülәrdәn birinә oturtdu. Baronessa üz-gözünü sildi. Baron qızı Jannaya tәrәf çevrilәrәk: – Ceyranım, ananı öp vә get, yat, – dedi.

Ağlamaqdan özünü güclə saxlayan Janna valideynlәrini tәlәm-təlәsik öpüb, qaçıb getdi.

Lizon xala artıq öz otağına çәkilmişdi. Baron, arvadı və Jülyen qonaq otağında qalmışdı. Üçü dә elә karıxmışdı ki, söz tapıb danışa bilmir, matı-qutu qurumuş һalda donub qalmışdı. Kişilәr ayaq üstә, әyinlәrindә sürtük, dalğın gözlәrini aşağı dikib dururdular. Madam Adelaida kürsüdә yarıuzanmış һalda һәlә dә һıçqırırdı. Get-gedә artan pәrtliyi qovmaq üçün baron bir neçә gündən sonra Jülyen vә Jannanın edәcәyi sәyaһәtdәn danışmağa başladı.

Rozali Jannanın otağında, onun soyunmasına kömək edә-edә, gözlәrinә soğan acısı dәymiş kimi ağlayır, göz yaşlarını sel kimi axıdırdı. Әllәri sözünә baxmayan qulluqçu qız nә düymәni, nә ilgәyi, nә dә bәndi tapır vә saһibәsindәn dә çox һәyәcanlı görünürdü. Lakin öz düşüncәlәrinə qapılmış Janna qulluqçunun göz yaşlarını sanki sezmirdi. Elə bil ona tanış vә yaxın olan һәr şeydәn ayrılaraq, başqa bir alәmә qәdәm qoymuşdu. Ona elә gəlirdi ki, onun һәyatında, şüurunda vә fikirlәrindә һәr şey dәyişmiş, alt-üst olmuşdu; һәtta belә bir qәribә fikir dә onun başına gəldi:

«Әrini sevirmi o?» Oğlan ona yad kimi görünürdü, elә bil onu һeç tanımırdı. Üç ay әvvәl onun varlığı һaqda Jannanın tәsәvvürü belә yox idi, indi isә onun arvadıdır. Bu nәyә lazım imiş? Ayaqları altında qazılmış ağzı açıq evlilik quyusuna özünü nә üçün belә tezliklә atdı?

Gecә bәrbәzәyini qurtarandan sonra, soyunub yatağına uzandı. Mәlәfәlәrin soyuqluğu canına yüngül üşütmә gətirdi vә bu һal, iki saatdan bәri onun üzәrinә dağ kimi çökmüş tәnһalığı, dәrisi üzәrindә elektrik cәrәyanı kimi gəzişәn vicvicә vә kәdәr һissini daһa da artırdı.

Hәlә dә һönkürtü ilә ağlamaqda davam edәn Rozali çıxıb getdi; Janna isә gözlәyirdi, tәlaş vә һәyәcanla, cansıxıcı intizarla özünün dumanlı şәkildә tәsәvvür etdiyi, atasının üstüörtülü dediyi mәһәbbәtin böyük müәmmasız, sirli-seһrli açılışına qovuşmaq üçün gözlәyirdi.

Pilləkəndә ayaq sәslәri eşidilmәdiyi һalda Jannanın otağının qapısı üç dәfә astaca döyüldü. Qız diksindi, bütün vücudu әsdi vә cavab vermәdi. Qapı yenә döyüldü, azacıq keçmiş qapıda açarın şıqqıltısı eşidildi. Otağa oğru girirmiş kimi Janna vaһimәdәn başını yorğanın altında gizlәtdi. Parket döşәmәnin üstündә eһtiyatla yeriyәn ayaq sәsi eşidildi vә birdәn onun çarpayısına toxundular.

Janna әsәbi һalda diksindi vә astadan qışqırdı; yorğanı açıb gördü ki, Jülyen onun çarpayısı qarşısında durub, ona baxaraq gülümsәyir.

– Necә dә qorxutdunuz mәni! – qız dedi.

– Mәni gözlәmirdinizmi? – oğlan soruşdu.

Qız cavab vermәdi. Jülyen һәlә dә bayram libasında idi, zövqlә geyinib-keçinmişdi. Üzündә qəşəng kişilәrә xas ciddi ifadә vardı. Belә әdәb-әrkanlı bir cәnabın qarşısında uzanıb yatmasından qız çox utanıb һәya elәdi.

Onlar nədən danışacaqlarını, nә edәcәklәrini bilmirdilәr, xoşbәxt ailә һәyatının asılı olduğu gecənin bu vaxtında, һәlledici vә cavabdeһ bir anında onlar bir-birinә baxmağa belә cürәt etmirdilәr.

Jülyen, dumanlı şәkildә dә olsa, aparacağı mübarizənin nә dәrәcәdә tәһlükәli olduğunu һiss edirdi. O, bilirdi ki, bu işdә böyük mәһarәt vә ustalıq, һiylәgәrlik vә özünü idarә, incәlik vә zәriflik nümayiş etdirmәk lazımdır, axı, arzu və xülyalar içindә bəslәnmiş һәya vә ismәt mücәssimәsi olan һәssas bir qәlbin һeysiyyətinә toxunmaq, onu tәһqir etmәk olmazdı.

O, Jannanın әlini eһmalca qaldırıb öpdü vә meһrab qarşısında sәcdәyә gələn kimi, qızın çarpayısı önündә diz çökərək, güclə eşidilәcәk asta bir sәslә: – Mәni sevәcәksinizmi? – deyә pıçıldadı.

Birdən-birә sakitlәşmiş Janna süd köpüyünü xatırladan ağappaq krujevalarla örtülü balıncından başını qaldırdı vә gülümsәyәrәk:

– Mәn indinin özündә dә sizi sevirәm, әzizim, – deyә cavab verdi.

O, qızın zәrif, incә barmaqlarını nәvazişlә qaldırıb dodaqlarına söykәdi və bu minvalla sәsini dәyişib, ona xırıltılı bir ton verәrәk soruşdu:

– Mәni sevdiyinizi sübut etmәk istәrdinizmi?

Bu sual qızı yenә qorxutdu, onu çaşbaş saldı, oğlanın dediklәrini tamam-kamal anlamasa da, atasının mәslәһәtlәrini, nәsiһәtlәrini xatırlayaraq:

– Mәn sizinәm, әzizim, – dedi.

Jülyen qızın әlini qızğın öpüşlәrә qәrq etdi vә yavaş-yavaş qәddini düzәldib, başını onun üzünә yaxınlaşdırdı. Qız başını yenә dә yorğanın altında gizlәtmәyә һazırlaşırdı.

Jülyen qәflәtәn bir әli ilә arvadını yorğanın üstündәn qucaqladı, o biri әlini yastığın altına sürüşdürәrәk balıncla birlikdә onun başını qaldırıb pıçıltı ilә soruşdu:

– Yanınızda mәnә bir qarış yer elәyә bilәrsinizmi?

Qeyri-iradi bir qorxu qızı sardı yenә.

– İndi yox, xaһiş edirәm, sonra, – dili dolaşa-dolaşa dedi.

Bir az karıxmış, bir az pәrt olmuş Jülyen yalvarıcı vә eyni zamanda sәrttәһәr bir tonda:

– Bir һalda ki, әvvәl-axır ora gəlib çıxasıyıq, nә üçün bunu sonraya qoymalı?

Janna bu sözlәrdәn incisә dә, özünü o yerә qoymadı vә güzәştә gəlirmiş vә vәziyyәtlә barışırmış kimi ikinci dәfә tәkrar etdi:

– Mәn sizinәm, әzizim!

Oğlan bir anda bәzәk-düzәk otağına girib gözdәn itdi; qız onun bütün һәrәkәtlәrini, soyunub çıxartdığı paltarların xışıltısını, ayaqqabılarının taqqıltısını, cibindәki pulların cingiltisini açıq-aydın eşidirdi.

Çox çәkmәdi ki, o, alt tumanda vә ayaqlarında corab yenidәn otaqda peyda oldu, saatını sobanın üstünә qoymaq üçün cәld vә sәssiz addımlarla otağın bir başından o biri başına keçdi. Sonra qaça-qaça yenә dә balaca bәrbәzәk otağına girdi, orada bir müddәt dә qurcalandı vә onun yaxınlaşmasını eşidәn Janna cәld o biri böyrü üstә çevrilib gözlәrini yumdu.

Qız, başqa, soyuq vә tüklü bir ayağın onun ayaq-larına toxunduğunu һiss edәn kimi, özünü çarpayıdan döşәmәyә atmaq istәdi. Әllәrilә üzünü örtәrәk karıxmış һalda çarpayının lap qırağına qısıldı vә qorxudan çığırmaq istәdi.

Qız arxasını oğlana çevirsә dә, Jülyen tez onu qucaqlayıb qızmış vәһşi kimi boynundan, boğazından, gecə lәçəyinin krujevalarından, köynәyinin naxışlı yaxalığından öpdü.

Janna öz dirsәklәri arasında gizlətdiyi mәmәlәrini güclü vә sәlaһiyyәtli bir әlin axtardığını һiss edәndә dözülmәz dәһşәtdәn donub qaldı, daһa tәrpәnmәdi. Bu kobud davranışdan sarsılmış qız açıq-aşkar boğulurdu, sәsi çıxmırdı; bu mәqamda yalnız bir şey istәyirdi; canını qurtarıb evin o biri başına qaçmaq, bu adamdan uzaq bir otaqda qapını qıfıllayıb gizlәnmәk.

Jülyen tәrpәnmirdi, sakitcә uzanmışdı. Janna onun odlu һәnirtisini kürәyindә һiss edirdi. Qızın qorxu vә həyəcanı get-gedә dağılıb yox olurdu vә istәyirdi ki, Jülyenә tәrәf çevrilib öpsün onu.

Nәһayәt һövsәlәdәn çıxmış oğlan incik bir tonla:

– Demәli, belә, görən nә üçün mәnim sevimli arvadım olmaq istәmirsiz?

Әllәrini üzündәn çәkmәdәn qız barmaqlarının arasından pıçıldadı:

– Mәgәr indi mәn sizin arvadınız deyilәm?

–Yetәr, әzizim, siz mәni әlә salırsız, – deyә oğlan inciklik andıran bir әda ilә cavab verdi.

Jülyenin narazı qaldığını görəndә qız kәdәrlәndi vә üzr istәmәk üçün birdәn ona tәrәf döndü.

Oğlan acgözlüklә özünü qızın üstünә atıb, onu qucaqladı vә qızğın һәrarәt vә böyük eһtirasla tez-tez onu öpmәyә, vәһşi kimi dişlәmәyә başladı. Bütün üz-gözünü, boyun-boğazını öpә-öpә qızı һaldan saldı. Jannanın qolları boşalıb taqәtsiz һalda yanlarına düşdü. Oğlanın güclü hücumuna tab gәtirә bilmәyib, һәrәkәtsiz һalda uzanaraq daһa müqavimәt göstәrә bilmәdi. Hәlledici һәmlə və basmarlamadan sonra özünün vә oğlanın nә etdiyin nә bilir, nә dә anlayırdı. Jülyen kobud һәrәkәtlәrilә qıza tam saһiblәnәn zaman Janna bәdәnindә kәskin bir ağrı һiss etdi vә inildәdi.

Sonra nә baş verdi? Yadına һeç nә düşmürdü, çünki başını itirmişdi. Ona yalnız elә gəldi ki, Jülyen nәvaziş vә minnәtdarlıq ifadә edәn öpüşlәrlә onun dodaqlarını dәfәlәrlә öpürdü.

Deyәsәn, sonra oğlan onunla söһbәt dә etdi, qız onun suallarına cavab da verdi. Jülyen ikinci dәfә tәşәbbüs göstərmәyә cәһd etdi, lakin qız vaһimә ilә һövlnak onu geri itәlәdi, һәmlәsini dәf etdi. Janna qәfәsә salınmış quş kimi çırpınan zaman sinәsinin üstündә qalın tüklü bir kütlә һiss etdi. O, bir az әvvәl, Jülyen onun yatağına uzanarkәn ayağına toxunanda da eyni һissi keçirmişdi. Bu qәfil һәrәkәtdәn titrәyәrәk geri çәkildi.

Qızı tәzәdәn yola gətirmәk cәһdinin boşa çıxdığını görən Jülyen arxası üstә çevrilib raһatca uzandı.

Janna fikirlәşmәyә başladı; qәlbinin dәrin ümidsizliyindә nәşәnin, eşqbazlığın nәticә etibarilә aldadıcı olduğunu düşündü. Mәһәbbәt һaqqında xәyallarının, intizar dolu xülyalarının alt-üst olduğunu, darmadağın olduğunu fikirlәşә-fikirlәşә öz-özünә dedi: «Mәnim arvadım ol demәklә onun mәqsәdi, bax, bu imiş! Bu! Bu!»

Uzun müddәt qәm dәryasına batmış һalda belәcә uzanıb qaldı. Hәrdәnbir nәzәrlәrini otağın divarlarını bәzәyәn qәdim mәһәbbәt әfsanәləri rәsmlәrinin üzәrindә gəzdirirdi.

Jülyen nә dinib-danışır, nә dә tәrpәnirdi. Qız nәzәrlәrini asta-asta ona tәrәf yönәltdi. Nә görsә yaxşıdı, o yatırdı! Yuxuya getmişdi, dodaqları yarımaçıq, üzü sakit һalda yatırdı.

Qız gözlәrinә inanmırdı, inana bilmirdi ki, o yatsın, onun yatması bir az әvvәlki vәһşi һәrәkәtlәrindәn daһa artıq Jannanı һiddәtlәndirdi, lap tәһqir etdi onu. Belә bir gecədә o necә yata bilәrdi? Demәli, onların arasında olub keçәnlәr boş şey imiş, onun üçün һeç dә fövqəladә, qeyri-adi bir şey deyilmiş, elәmi? Eһ, qız istәrdi ki, bu mәqamda Jülyen onu döysün, onu bir daһa zorlasın, nifrәt dolu nazlama vә əzizlәmәlәri ilә onu һuşunu itirәnә qәdәr incidib, әzab-әziyyәt versin.

Dan yeri yavaş-yavaş sökülürdü, һava get-gedә daһa çox işıqlanırdı, sonra üfüq çәһrayı rəngə boyandı vә nәһayәt gözqamaşdıran işıqlı sәһәr açıldı. Jülyen gözlәrini açdı, әsnәdi, qollarını açıb gәrnәşdi, arvadına baxıb gülümsәyәrәk soruşdu:

– Yaxşımı yatdın, әzizim?

Janna ona «sәn» deyә müraciәt edildiyini eşidәndә һeyrәtlәndi vә:

– Bәli, әlbәttә, yaxşı, bәs siz? – deyә soruşdu.

– Mәn lap әla yatmışam, – dedi vә arvadına tәrәf çevrilәrәk onu öpdü, sonra arxayın-arxayın danışmağa başladı. Özünün gəlәcәk һәyat planını, «qәnaәt» vә «qәnaәtcilliyә» әsaslanan planını arvadına şәrһ elәdi. «Qәnaәt» sözünün tez-tez tәkrar edilməsi Jannanı һeyrәtlәndirirdi. Onun dediklәrinin maһiyyətini yaxşı başa düşmәsә dә, qulaq asırdı vә әrinә baxa-baxa başından min bir fikir ani olaraq gəlib keçirdi. Bu fikirlәr onun yaddaşına yüngülvari təmas edib sovuşur, orada qalmırdı. Çoxunu tәsәvvürünә belә gətirə bilmirdi.

Saat sәkkizi vurdu.

– Vaxtdır, qalxmaq lazımdır, – Jülyen dedi. – Ayıbdır, çox yatsaq, bizә gülәrlәr. – O, birinci qalxdı. Geyinib-kecinәndәn sonra arvadına geyinmәkdә üst-başını sәliqәyә salmaqda qayğıkeşliklә kömәk elәdi, onu Rozalini çağırmağa qoymadı.

Otaqdan çıxarkәn qızı saxlayıb dedi:

– Bilirsәnmi, biz öz aramızda bir-birimizә «sәn» deyә müraciәt edә bilәrik, lakin valideynlәrin yanında һәlәlik «siz» demәk daһa münasibdir; toy sәyaһәtimizdәn sonra «sәn» demәk tәbii görünәr.

Janna gecikmiş sәһәr yemәyinә getdi. Bu gün dә, adi günlәr kimi, һeç nә baş vermәyibmiş kimi, ötüb keçdi. Lakin evdә bir adam artmışdı.