Kitobni o'qish: «VoxZero.Kammerton BİRİNCİ KİTAP»

Беренче өлеш. Кыш

Бүлек 1. Камил Аһәңгә юл

Унбер миллион кешегә ялганлау техника эше генә икән, ә техникада Ариадна камил иде.

Техника – тын алуда. Тавыш утырмасын өчен, әйтелеше авыр сүз алдыннан дүрткә кадәр санап тын алу; фикер беткән җирдә түгел, ә тамашачыга ышанырга кирәк булган җирдә ясалган пауза; иреннәрдән ярты секунд алда күзләрдә башланган елмаю, чөнки иреннән башланган елмаю ялганны хәтта көйләнгәннәргә дә сатып бирә, ә көйләнгәннәр, кем ни сөйләсә дә, ахмак түгел – алар бары тик күрмәскә риза булганнар. Ариадна сүз белән ялганламый. Сүзләр чит: үлчәнгән, өч бүлек аша узган; сүзләрдә ялган юк, сүзләрдә – сәясәт. Ариадна тәне белән ялганлый – тәненең «мин моңа ышанам» дип әйтүе белән. Моңа өйрәтеп булмый. Моның белән, бервакыт аңа әйткәнчә, туарга яисә ясалырга кирәк.

– Утыз секунд, – колагында режиссерның җылы тавышы яңгырады.

«Аһәң Медиа» студиясе анда дулкынланып булмаслык итеп төзелгән. Яктылык һәр яктан килеп, күләгә төшерми: аны, ундүрт яшьлек кызны, беренче тапкыр шушы өстәл артына утыртканнан бирле, инде унике ел бу яктылык астында Ариаднаның күләгәсе юк, һәм ул, ампутациягә күнеккән кебек, үзенең күләгәсезлегенә күнеккән инде. Һаваны тән үзенең чиге барлыгын онытырлык температурада тоталар. Аның каршында, камера урынында, кызыл түгел – кызыл борчый – яшел утчык йомшак кына яна иде; аларда эфир да, ризалык та, яшәргә рөхсәт тә – барысы да яшел. Ә уң якта, кадрдан читтә, тонык панельдә аның тавыш кәкресе – нечкә, яктылы сызык – тын гына сулыш ала; система аны Ариадна янәшәсеннән шул ук мизгелдә сызып бара, ә Ариадна тигездән чыкса, ул үзе дә сизмичә сафка кайтсын өчен, тупас итеп түгел, пышылдап кына, колаклыкка азрак тон өстәп, төзәтеп куя. Көйләүне вәгазьләгән чагында аның үзен көйлиләр. Ул моны белә иде һәм, барыбер сорамыйча тибеп торган йөрәк турында уйламаган кебек, күптән инде бу турыда уйламас булган иде.

– Егерме.

Тигез яктылык, шома панельләр, һәм өстәл артында, кадрда, кемнеңдер пөхтә башындагы ялгыз уй кебек, ул бер үзе – студиядә аннан башка бер генә кеше дә юк. Ләкин Ариадна бу бушлыкта кешеләр барлыгын белә иде. Кайдадыр, бу якты, бер генә җөе дә күренмәгән диварлар артында, җылы тавышы аның колагына килеп ирешә торган режиссер утыра; аның янында – Ариадна беркайчан да яктыда күрмәгән, әмма аркасы белән тоя торган кешеләр. Хәер, алар бернәрсә дә хәл итми. Аның кәкресен – шул ук мизгелдә төзәтеп торылган нечкә тавыш сызыгын – кеше алып бармый. Аны ИҖСА алып бара: тавышны ярты тонга күтәреп, сафка кайтаручы да – аның күренмәс кулы, Ариаднаның тавышын аның үзеннән яхшырак белүче дә – ул. Ә диварлар артындагы кешеләр аның ничек эшләгәнен карап кына утыра, күрсәткечләрне тикшерә, баш селки; баш селкергә кеше булсын өчен генә кирәкле, ә башка бернәрсәгә дә кирәкмәгән бу кешеләр машина янында – төзек механизм янындагы Күзәтүчеләр кебек. Ә аларның барысыннан да өстә, тагын да ераграк, Ариаднаны кертмәгән кабинетта, моның барысын төзегән кеше утыра – Ариадна аны хәтта күңеленнән дә атамый; аның йөзе юк, бары тик һава басымы кебек тигез һәм гаять зур барлыгы гына сизелә. Мимар. Ул эфирга кысылмый. Аңа кирәк тә түгел: ул бер тапкыр барысын да үз-үзен көйләрлек итеп көйләп куйган. Һәм хәзер төгәл йөргән сәгатькә караган кебек кенә карап тора. Кайвакыт Ариаднага ул аңа да – аерым, башкаларга караганнан озаграк – карый кебек тоела иде. Ариадна бу уйны куа иде. Мимар турында уйлау – караңгыда, бәлки, булмаган да чит карашка борылып карау белән бер.

– Ун.

Бер объектив та үтеп керми торган өстәл астында Ариадна сул кулын йодрыкка кысты. Ул һәрвакыт шулай итә. Еллар буе ул моны үзенә болай аңлатты: менә монда, өстәл тактасы астында, аларга бирелмәслек нәрсә яшеренә. Ирекле кул. Камера да, кәкре дә, ИҖСА да күрми торган кечкенә бер тартышу. Аның шәхси, яшерен, бердәнбер «юк»ы – йөзе «әйе» дигәндә йодрыкка яшерелгән. Ул бу йодрыкка, тотынгычка тотынган кебек, тотына иде.

– Өч. Ике.

Яшел утчык алышынмады – ул бераз яктырды да гади генә «хәзер» дигәнне аңлата башлады.

– Хәерле кич, – диде Ариадна, һәм тавышы җылы, тигез, унбер миллион кешегә үз булып яңгырады. – Күбегез хәзер, бөтен шәһәр белән, бер үк сәгатьтә, тиешенчә, кичке ашка утыра. Бу яхшы. Шәһәрнең бер ритмда сулыш алуы – менә шул инде татулык. Табыныгыз хәерле булсын. – Ул җылы пауза ясады. – Беләм, күбегез арыды. Сафта тору – хезмәт. Көн саен тату булуны сайлаганыгыз өчен сезгә беркем дә рәхмәт әйтми. Мин әйтәм. Рәхмәт.

Һәрвакыт шулай башлыйлар – кешеләрдән сорамаган нәрсә өчен рәхмәт әйтүдән. Бу коралсызландыра. Сиңа рәхмәт әйткән кешегә каршы баш күтәреп булмый.

– Беләм, кайвакыт бәя сезгә югары тоела, – дип дәвам итте ул. – Тотып торырга кирәк булган тон. Кычкырып бирелмәве хәерлерәк сораулар. Ләкин бездән элек нәрсә белән түләгәннәрен искә төшерегез.

Ата-бабаларыгыз үзләрен ирекле дип атады – һәм гомер буе тынычлык белмәде. Мең чит фикер, мең борчу, мең «ә әгәр» – һәрберсенең башында көне-төне шау-шу торды. Алар теләсә кемгә теләсә нәрсә әйтә ала иде. Һәм барысы берьюлы, көне-төне әйттеләр дә, үз кычкырышларына буылдылар, һәм беркем беркемне ишетмәде. Алар ирекле иде – шуңа күрә ялгыз да иде. – Фикер беткән җирдә түгел, ә тамашачыга риза булырга өлгерергә кирәк булган җирдә кыска пауза. – Ирек борчуның бер башка исеме генә булган икән.

Ә тагын алар бер-берсе белән килешеп яши белмәде. Система соңрак бер генә стериль сүз белән – Низаг дип атаган нәрсә аларда игълансыз башлана һәм тәмамлана белми иде: үзеннән-үзе кабына, еллар буе пыскып ята, барысын да үзенә тарта иде. Низаг алардан башка башлана һәм алардан башка тәмамлана иде, ә башы белән ахыры арасында – Ариадна икегә кадәр санарлык озын пауза ясады һәм колак очы белән генә уң яктагы кәкренең түбән таба тайпылуын, системаның йомшак ярымтон белән аның тавышын тотып калуын ишетте, – ә башы белән ахыры арасында шул Низагның җимерекләре астында балалар йоклап калды.

Бүген сезнең балаларыгыз имин йоклый. Аларны беркем дә тартып алмас, чакырып алмас, бөек идея астында күммәс. Алар бары тик йоклый. – Җылы пауза. Ә аның артында, студияне тигез алтынга күмеп, экран яктысы йомшак кына җылынды – әйтерсең, сүзләр үзләре җылына иде. – Без ул борынгы шау-шуны дәваларга өйрәндек. Без уйларны тигезләдек – һәм борчу китте. Ата-бабаларыгызның башында гүләгән җирдә – сездә тынлык. Алар берәм-берәм бәргәләнгән җирдә сез бергә, бер ритмда атлыйсыз, һәм беркем дә артык түгел. Без сездән идеяләр сорамыйбыз. Иман сорамыйбыз. Без бер генә кечкенә нәрсә – тон гына сорыйбыз. – Һәм тагын соңгы, төгәл пауза. – Башыгызда, ниһаять, тын булсын өчен – бу кыйммәтме соң? Янәшәдә шул ук татулыкта кемдер булсын өчен? Балалар йокласын өчен?

Теге борынгы бәла турындагы саннар да калган бөтен текст кебек үк шул ук бүлектән килә, һәм аларны эфирдан эфирга кабатлаган Ариадна күптән инде аларда күпме хакыйкать, күпме – кирәкле доза икәнен белми иде. Белгәне шул гына: алардан башка ары таба ышанмыйлар, ә алар белән риза булалар; һәм тарихны да, тон кебек үк, кемдер, мөгаен, янәшәдән нечкә яктылы кәкре белән алып бара һәм, ул тигездән чыга башлау белән, төзәтеп куя торгандыр.

– Бүген мин күпләр курыккан бер сүз турында сөйләшергә телим. Көйләү.

Ул фикер беткән җирдә булмаган теге паузаны ясады.

– Аны диагноз кебек пышылдап әйтәләр. Ә Көйләү бит – җәза түгел. Каһәр түгел. Аналар тыңлаусыз балаларны куркыта торган нәрсә түгел. – Ул, карават астында үзенә дию-пәриләр уйлап чыгарган балага иелгән кебек, игелекле генә камерага таба бераз иелде. – Көйләү – шәфкатьнең иң югары рәвеше.

Һәм «шәфкать» сүзендә аның тавышы төште.

Күп түгел. Таяныч тоннан җиде процентка түбән – ул бу санны белә иде; кәкрене колак очы белән ишетте, уң яктагы нечкә сызыкның түбән таба калтыранып алуын һәм шундук тигезләнүен, колаклыктагы системаның аның чираттагы авазын ярты тонга күтәреп, сафка кайтаруын күрде. Җиде процент. «Шәфкать» сүзендә ярты тон түбән – әйтерсең, ул моны аларга түгел, үзенә әйтә, әйтерсең, шәфкатьнең шәфкать икәненә кемнеңдер, ниһаять, аны ышандыруы аңа үзенә кирәк иде.

Һәм Ариадна моны белә торып эшләдеме, әллә бөтенләй сизмичә калдымы – белми иде.

Ялган түгел – ялганга ул күнеккән, ялган – аның эше. Тавышын төшерергә карар кылганын хәтерләмәве – менә нәрсә түзеп булмаслык иде. Өстәл астында йодрык үзе кысылды. Тавыш үзе төште. Ә әгәр алар «үзләре» икән – бу «үзләре» кемнеке соң? Яшерен генә риза булмаган, үзенең «юк»ын өстәл тактасы астына яшергән үз тәнеме? Әллә аңа егерме ел элек, алты яшендә, ак бүлмәдә салып куелган теге, икенче нәрсәме? Аннары, ундүрт яшендә, бала җаны әле катып җитмәгәндә, аны шушы яктылык астына бастырып, күздән елмаерга өйрәткәннәр һәм нәкъ шушыны салганнар: монда тавышыңны төшер, монда аларга ярык калдыр – шуннан алар сине яратыр, чөнки идеаль тигез диктор артыннан беркем дә бармас, ә үзе бераз шикләнгән сыман тоелган диктор артыннан барысы да барыр. Идеаль ялганны ялганлаганын белмәгән кеше сөйли. Идеаль каршылыкны үз каршылыгының алдан ук исәпкә кертелгәнен белмәгән кеше күрсәтә.

Ул үз йодрыгын аларның исәп-хисабыннан аера алмый иде. Һәм һәр эфир саен аеру авыррак була барды, чөнки икесе дә – йодрык та, исәп-хисап та – үзләрен бер үк төрле тоталар: өстәл астында эндәшмиләр һәм игелекле сүзләрдә аның тавышын төшерәләр.

– …һәм шуңа күрә, – теге, икенче Ариадна боларны уйлаган арада, ул камил итеп сөйләвен дәвам итте, – без абынганнарны төрмәгә кайтармыйбыз. Без аларны өйгә кайтарабыз. Үзләренә. Ризалыкка.

Аның артында, кадрның яртысын алып торган диварда, экран яктырды, һәм анда үрнәк күренде. Эчке кәгазьләрдә моны шулай – үрнәк дип атыйлар, ә эфирда «өйгә кайтканнарның берсе» диләр. Ул яшь, бик яшь, йомшак яктылыкта аның йөзе, астан бернәрсә дә борчымый торган су өсте кебек, шома һәм тыныч иде. Ул елмая иде. Күзләре тулы тәртиптә – һәм алар артында бернәрсә дә булмавы да тулы тәртиптә: куркуы да, шатлыгы да, анда очратырга тиешле кешенең үзе дә юк иде; кешене ремонт алдыннан фатирдан җиһазны чыгарган кебек сак кына чыгарганнар да чиста итеп җыештырылган, елмаючы бушлык калдырганнар.

– Мине хаоста ташламаганыгыз өчен рәхмәт, – кайткан кыз моны бер генә кыл да калтырамаган тигез, төссез тавыш белән әйтте. – Элек җаным шундый авырта иде. Хәзер миңа яхшы. Хәзер мин татулыкта.

Ариадна аңа карап, сер бирмичә торды. Кайдадыр – ул моны күрмәсә дә белә иде, – хәзер, шушы секундта, челтәрнең караңгы почмакларында, үзләреннән әле чыгарылмаганнар урланган ешлыкларда тота торган «Тынлык» чатында кемдер яза: «күзләренә карагыз. анда беркем дә юк бит». Һәм кемдер җавап бирә: «аныкына түгел. дикторның күзләренә карагыз. диктор барысын да күрә бит». «ә дикторның күзләрен КӨЙ төзәтмимени?» – «КӨЙ тавышны көйли. күзләрен ул әлегә үзе тота». Алар машинаны үзләренчә, урамча – ишегалды этенең кушаматы кебек кыска итеп, КӨЙ дип атыйлар; ә аның дөньясында, өстә, машинаның озын һәм хөрмәтле башка исеме бар, һәм, әйтерсең сүз ике төрле зат турында бара, бу аерма Ариаднаның күңелен һәрвакыт тынгысызлый. Һәм аны әле тере булуында тотып алучы бу кешеләрне күрә алмаска тиешле Ариадна – Ариадна ни өчендер аларны, синең әле барлыгыңның бердәнбер шаһитларын саклаган кебек, саклый иде. Алар аның ярыгын күрделәр. Димәк, ярык бар иде. Димәк, ярылырлык нәрсә бар иде.

Тик бу уй да алдан салып куелмаган булса гына. Тик аны күрәләр дигән өмет аның көйләнешендәге соңгы, иң нечкә юл булмаса гына: каршы торам дип уйласын – каршы торучы тырышыбрак эшли.

– Онытмагыз, – диде Ариадна, һәм бу соңгы җөмлә иде, аннан соң заставка, йомшак музыка һәм «үзләштерү» өчен мәҗбүри бер минутлык тынлык килә. – Аһәңсезлек – сезнең гаебегез түгел. Ләкин ризалык – сезнең сайлавыгыз. Тоныгызны саклагыз. Якыннарыгызны саклагыз. Һәм әгәр якыныгызның көе бозылса – йөз чөермәгез. Ул үзен үзе язып куйганчы, аны Көйләүгә язып куегыз – ул чакта инде соң булыр.

Ул иреннәреннән ярты секунд алдан – күзләреннән елмайды.

– Хәерле төн. Тату булыгыз.

Яшел утчык сүрелде.

– Чиста, – режиссер аның колагына тавышына бернинди төс бирмичә әйтте; аларда бу «яхшы» дигәнне аңлата. – Идеаль чиста. Рәхмәт, Ариадна.

Аны үзендә булмаган күләгәләргә кире кайтарып, студиядәге яктылык бераз сүнә төште. Уң яктагы кәкре сүнде. Ариадна тагын бер секунд утырды да өстәл астында йодрыгын язды. Бармаклары оеган, учында исә тырнаклардан дүрт ак ай урагы – кулның чыннан да кысылган булуының бердәнбер исбаты, бердәнбер дәлиле калган. Ул шул ай уракларына карап, соңгы вакытта һәр эфирдан соң уйлый торган, ләкин әйтергә кеше булмаганга беркемгә дә әйтмәгән уен уйлады: кысылган йодрыкның исбаты бар, ә аны нәкъ үзенең кысканына исбат юк – һәм булмаячак.

Ярдәмче кыз су китерде һәм әтисенең аны өстә, чәйгә көткәнен әйтте.

Ариадна торды да унбер миллион кеше белгән, артында бернәрсә дә күренми торган теге тигез, якты шәһәр йөзен киде. Моңа ул сөйләшергә өйрәнгәнче үк өйрәнгән иде – яисә аны өйрәткәннәр, анысын ул хәтерләми; бәла дә шунда: ул ак бүлмәгә кадәр булган бернәрсәне дә хәтерләми, ә кеше хәтерләмәгән нәрсәне аңа үзенеке дип тоттыру җиңел.

Ул учында дүрт сүрелә барган ай урагын алып, лифтка таба китте, һәм алар юлда, йокларга яткырыла торган шәһәр утлары кебек, сүнә бардылар.

Бүлек 2. Оптимум

Шул ук кичне, егерме беренче катта – урта катламның беренче, иң аскы кырыендагы катында – һәм манарадан бөтен бер дөнья түбәндә Кинең гаиләсе шул ук трансляция астында кичке ашка утыра иде. Ул дивардан күрсәтелә: аларның кунак бүлмәсендә бөтен дивар – экран, аны сүндермиләр, яктылыкны сүндермичә генә киметкән кебек, тавышын гына киметәләр, чөнки Эфирсыз кунак бүлмәсе – кешеләр теләсә нәрсә турында сөйләшә башлый ала торган бүлмә. Хәзер дивардан, аның бөтен киңлегенә җәелеп, шәһәрнең иң тыныч йөзе – бер хатын йөзе карап тора иде. Матур йөз – ләкин аның матурлыгы тигез, үлчәнгән, бер генә артык сызыгы да юк: шома, биек яңак сөякләре, туры, нечкә борын, кирәгеннән югарырак та, түбәнрәк тә булмаган тыныч, тигез дугалы кашлар. Кара чәчләре йомшак һәм катгый итеп, бөртекләп җыелган – чынмы икән дип тикшереп карыйсы килә. Һәм күзләре – соры, ачык, зур, текәлеп карасаң төбе булмаган җылы игътибар белән туп-туры сиңа карый торган күзләр; берьюлы унбер миллионга карый торган һәм беркемгә дә карамый торган күзләр. Ул сакларга кирәк булган тон турында сөйли иде, һәм Ки, өстәл әзерләгәндә, аны һава торышын таныган кебек тануын абайлап алды: ул яңгыр кебек, КӨЙ кебек, беләктәге «Ризалык» кебек, һәрвакыт бар.

Бу гади кич иде, һәм бөтен эш шунда. Әтисе, һәрвакыттагыча, эштән җидедә кайтты; пиджагын салды, тигез итеп элеп куйды; карамыйча гына «тоның ничек» дип сорады, һәм Ки, һәрвакыттагыча, «ярыйсы» диде. Әнисе кичке ашны җылытты. Эль кашык-чәнечкеләрне куеп, кычкырып санады: «бер, ике, өч, дүрт». Гаилә диярлек. Дивар сөйләгәнгә колак салмасаң. Һәм Ки, аларга – әтисенә, әнисенә, сеңлесенә, бу әзерләнгән өстәлгә карап, кинәт сәер бер нәрсә уйлап куйды: ә ул үзе моның барысына карата нәрсә тоя соң? Аларга карата? Җылылык, туганлык, барысындагы кебек гади һәм җылы бер нәрсә тоярга тиеш иде. Ул үз эченә колак салды – һәм анда булган нәрсәгә исем тапмады. Нәрсәдер бар иде. Ләкин моны гаилә дип атыйлармы – ул белми иде.

– Тавышын көчәйт, – әтисе күзен күтәрмичә генә әйтте.

Әтисе кухня стойкасы янында басып ашый һәм шул ук вакытта эшли: аның алдында һавада таблицаларның тонык голопроекциясе эленеп тора, ул аларны бер кулы белән актара, ә икенчесе белән авызына «Оптимум» – чәйнәргә дә, нәрсә ашаганыңны уйларга да кирәкми торган беж төсле туклыклы брикет каба. Ул явыз кеше түгел. Моны Ки төгәл белә һәм шуңа иң нык сагышлана: әтисе игелекле: аның игелеге тигез, нәтиҗәле, өзеклексез. Ул улын да һәр эшне эшләгән кебек – эшлекле итеп ярата. «Синең тоның бер атнада дүрт пунктка төште, – өч көн элек ул Кигә, кулын җилкәсенә салып, ягымлы гына шулай дигән иде. – Мин сине консультациягә язып куйдым. Һәм сиңа „Тигез“не заказ иттем, кечкенә доза, ул шкафчыкта. Эч кенә. Миңа тынычрак булыр». Әтисенең мәхәббәте вакыт тәртибенә охшаган, һәм бу тәртиптә Ки – графиктан чыгып торган бер юл.

– …Көйләү – җәза түгел, – дивар сөйли иде. – Көйләү – шәфкатьнең иң югары рәвеше.

Һәм Ки эчендәге Камертон тын гына сызлады.

Моның өчен ул бервакыт Лиланың әтисенең рәсеме биргән сүздән – Камертоннан башка сүз белми. Аның эчендә, кабыргалар астында, йөрәк тирәсендә нәрсәдер, татлыга теш сызлаган кебек, яңакны кыскан кебек, ялганга аваз бирә. Дивардагы хатын «шәфкать» дигәндә, аның тавышы нәрсәгәдер абынгандай көчкә сизелерлек калтыранды, төште дә шундук төзәлде. Һәм Кинең эчендә, әйтерсең бүлмәдә бер ул гына бу тигез, җылы тавышта үзендәге шул ук ярыкны ишетеп алган, җавап итеп шул ук кыл кыска гына, авыртып тартылды. Ул кулында тәлинкә тоткан килеш катып калды. Башка беркем дә сизмәде. Әлбәттә, беркем дә.

Шулай да Ки әтисенә карап, аның буш түгеллеген күрде. Менә әтисенең карашы таблицалардагы ниндидер юлда тукталды, ул – бер секундка, тере, кешечә бер секундка, әйтерсең нәрсәдер ошамады, әйтерсең риза булмаска теләде – кашларын җыерды, һәм Ки әтисенең беләгендәге «Ризалык»ның калтыранып, тигез яшелдән сарыга, кырыйга таба шуышуын күрде. Һәм шундук әтисенә эчтән нәрсәдер салкын кагылгандай булды: әйтерсең тимәвең хәерлерәк булган ниндидер куркыныч нәрсәне исенә төшерде – аның йөзе бер мизгелгә борчулы, уңайсыз булып китте. Һәм ул күзен юлдан алды, кырыйдан чигенгән кебек, үз уеннан чигенде, һәм беләзек буйсынып кире яшелләнде. Әтисе күзен йомып ачты, тотыныр нәрсә эзләде – һәм диварга, җылы эфирга тотынды да җиңел сулап куйды. Риза булмауны бастырмаганнар. Аны бары тик куркыныч иткәннәр. Һәм әтисе аннан үзе куркынычсызлыкка качты – һәм качканын сизмәде дә. Ки моны йөз тапкыр күргән, һәм барыбер күнекми иде. Бу чылбыр белән түгел, болай эшли: кырыйга җиткәч, сиңа шулкадәр шомлы була, син үзең, үз аягың белән кире чигенәсең. Һәм әтисе чигенә. Әнисе дә.

– Логикалы, – тынычланып, әтисе таблицаларга әйтте. – Нәтиҗәле. – Бу аның ике иң югары сүзе, алар белән ул дөньяга фатиха бирә. Аннары проекцияне читкә куеп, гадәттәгедән җылырак, хыялыйрак итеп кинәт әйтте: – Тыңлагыз әле. Бу кварталда дүртебез дә – тоннар буенча да, күрсәткечләр буенча да – сынатмасак, безне сәяхәткә кертергә мөмкиннәр. Шәһәрдән читкә. Тегендә. – Ул дивар өстендәге ниндидер, анда булмаган нәрсәдән күзен алмады. – Бары тик яшелне тотучыларга гына бирәләр. Лаеклыларга. Безгә бервакыт инде бәхет елмайды – хәтерлисеңме, Ки, теге юлы? – Аның тавышы бөтенләй тын, хыялый булып китте. – Ә хәзер күрсәткечләргә ирешсәк, тагын булдырачакбыз. Лаек булачакбыз. Мин сезне тагын диңгезгә алып барырга телим. Утрау. Җылы җил. Бары тик без генә, тирә-юньдә беркем дә юк диярлек. Ул чактагы кебек. Хәтерлисеңме?

Ки хәтерли иде.

Һәм бер мизгелгә кунак бүлмәсе юкка чыкты, Ки кечкенә, аңа сигез яшьләр тирәсе, һәм утрау, ак ком, шәһәрдә булмый торган шундый зәңгәр су, җылы җил – теге урын бар иде. Эль тумас борын, алар өчәү – ул, әнисе һәм әтисе генә иде. Әти сәбәпсез, болай гына көлә, аны югары чөя, ә Ки бәхеттән чыелдый һәм курыкмый иде, чөнки – әтинең куллары. Әни Эфирдан түгел, үзенең тере, бераз көйсез тавышы белән җырлый, кояш суга бата, һәм бернинди таблица да, бернинди тон да юк, бары тик җылы, зур дөнья һәм дөньядагы иң тере ике кеше – аның кешеләре бар иде. Ул шуңа тотына иде.

Ул чакта алар түбәнрәк – әтисе егерме беренчегә, урта катламга, тәрәзәдән күренешкә кадәр хезмәт итеп күтәрелгәнче, унөченче катта, җиргә якын тар фатирчыкта яшиләр иде. Ки ни өчен икәнен аңлата белми, ләкин аңа анда, аста, теге тарлыкта монда, чиста биеклектәгегә караганда тереклек күбрәк булган кебек, җиргә якынрак чакта әти-әнисе ешрак көлгән кебек тоела иде. Бәлки, аңа бары тик сигез яшь булгандыр. Бәлки, ул аңламаган тагын бер нәрсәдәдер эш. Ул белми иде. Бары тик аста җылырак булганын гына хәтерли иде.

Һәм – хатирәнең нәкъ кырыенда – нәрсәдер туры килмәде. Нәрсә икәнен Ки тотып ала алмады. Ул утрауны, «табигать»не, зәңгәр суны, комны хәтерли – ләкин анда ничек барганнарын хәтерләми; ягъни тын, шома капсула-поездны, тәрәзәдән караганын хәтерли. Ә тәрәзә артында ни барлыгын хәтерләми, анда, сөртелгән урын кебек, бушлык. Тагын бер нәрсә: беләзекләр. Хәтта анда, утрауда да, һәркемнең беләзеге бар, һәм алар, әни җырлаганда да, әти көлгәндә дә, һәрвакыт тигез, ачык яшел – мәңгеяшел, ләкин хәзергедән яктырак булып балкый иде. Ки бу уйга, бу туры килмәүгә – ни өчен ул оҗмахны хәтерли, ә аңа илтүче юлны хәтерләми; ни өчен хәтта оҗмахта да беләзекләр булган – үрелде, ләкин үрелеп җитмәде, үрелергә нәрсәсе юк иде, уй шуып чыкты. Бары тик томанлы, уңайсыз бер шырпы калды: ә теге оҗмах булганмы соң? Ул аны күргәнме – әллә аңа аны, барысын да күрсәткән кебек, күрсәткәннәрме?

Ул белми иде. Белә дә алмый иде. Һәм, әтисе карап, көтеп торганга, уйны җибәрде.

– Хәтерлим, әти, – диде Ки. – Яхшы иде.

– Ә миңа хәзер дә яхшы, – Эль кинәт, тәлинкәсеннән күзен алмыйча, беркемгә дә түгел, әйтте.

Һәм бу дөрес. Бөтен коточкычы шунда: Кинең чыннан да тегендә – тынычлыкка, җылыга, авыртмый торган урынга барасы килә иде. Аңа унҗиде яшь, ә унҗидедә әти белән бәхәсләшергә – үз башыңа бәла эзләргә, үзеңнекен итәргә, чит «кирәк»не ватарга, син андый түгел икәнне исбатларга тиеш; бу яшь, бу кылчыклы, баш бирмәс рух аңарда бар, беркая да китмәгән, һәм гадәттә Ки әтисенә нәкъ шулай – тырпаеп, каршы әйтергә әзер булып карый. Ләкин хәзер түгел. Хәзер ул әтисенә карый – һәм аны аңлый иде. Эчендә тын булсын, Камертон тынсын, барысы кебек җылы «Оптимум» ашап, диңгезгә сәяхәтне генә көтеп була торган булсын иде дип, ул үзе дә дөньяда иң нык шуны теләр иде. Кызыктыру тышта түгел. Кызыктыру аның үзендә, һәм бу иң нык куркыта иде.

Янәшәдә әнисе өстәл әзерли иде. Тәлинкәләрдә яшелчәле ит – брикет түгел, чын ит; ләкин аның өстенә, таләп ителгәнчә, һәр йортта эшләнгәнчә, тигез катлам итеп «Оптимум плюс» – һәрнәрсәгә, теләсә нинди ашка, һәрвакыт салына торган мәҗбүри тәмләткеч сибелгән. Аннан башка ярамый – шулай язалар, шулай киңәш итәләр, барысы да шулай эшли. Әнисенең йөзе дә мәшгуль иде. Ул аны, сәгатьне төгәл вакыт сигналына туры китергән кебек, дивардагы хатынның йөзенә туры китерә: тегесе җылы елмая – әнисе дә җылына; тегесе җитдиләнә – әнисе дә җитдиләнә. Ки моны аңарда күптән күрә, һәм бу туры китерелгән йөз астында кайдадыр утрауда үзенең тере, кәкре тавышы белән җырлаган әни калганмы, әллә аны да, җиһаз кебек, сак кына чыгарып, чиста итеп җыештырылган елмаю гына калдырганнармы – күптән аңламый иде. Ләкин кайвакыт. Кайвакыт нәрсәдер чыгып күренә.

Дивар балалар турында әйткәч, ул чыгып күренде дә.

– …шул Низагның җимерекләре астында балалар йоклап калды, – дивардагы хатын сөйли, һәм тавышы бер мизгелгә тын кайгы белән тула иде. – Бүген сезнең балаларыгыз имин йоклый. Аларны беркем дә тартып алмас, чакырып алмас, бөек идея астында күммәс. Алар бары тик йоклый.

Һәм Кинең әнисе кинәт туктап калды. Чәнечкене кулында тоткан көе, өстәлгә ярты юлда шул килеш катып калды. «Йоклап калды» дигән сүзләрдә аның йөзеннән Ки исемен белмәгән нәрсәдер – әйтерсең эчтә, җыештырылган өлеш астында, кемдер бер секундка тәрәзә янына килеп, тышка, үзенең нәрсәсенәдер, авыртканына караган – ниндидер тартышу, күләгә узды; һәм аның беләгендәге «Ризалык» калтыранып саргая башлады: тәне аңарда күтәрелгән нәрсәне, аның ихтыярыннан тыш, сатып бирде. Ки бу сарыны күрде һәм тынын кысты. Ләкин әнисе дә аны күрде. Һәм курыкты – беләзектән түгел, ә тигездән чыкканыннан, аның сарысын хәзер барысының да күрәчәгеннән курыкты, – һәм Ки аның тырышып, ашыгып, күтәрелгән нәрсәне кире этеп кертүен, эчендә изүен, тынычлык белән басуын, бөтен көченә яхшы турында, куркынычсыз нәрсә турында, балаларга яхшы булу турында уйлавын күрде; һәм «имин» дигән сүздә аның беләзеге – тынычлыктан түгел, ә борчуны сүндерер өчен үзеңә күпме тынычлык агызырга туры килгәннән була торган ачык, көчле, гадәттәгедән куе, тулып ташкан яшел булып кабынды. Ул артык басты. Үзе. Һәм бу ачык, тутырылган яшел – Ки моны тотып алды, йөрәге чәнчеп куйды – теге, утраудагылар белән төп-төгәл бер иде. Мәңгеяшел. Кырыйдан ашып агызылган. Әнисенең йөзе кире кайтты. Ул чәнечкене өстәлгә кадәр илтеп җиткерде.

– Әни, – Ки тын гына дәште.

– Барысы да яхшы, бәгърем, – дип җавап бирде ул, Эфирдагыча елмайды, һәм Ки тәрәзәнең ябылганын, якын килгән кешенең тирәнгә киткәнен аңлады.

Эль пөхтә генә ашады. Аңа сигез яшь, һәм ул идеаль. Һәм Ки, аңа карап, моңарчы уйлап җиткермәгән нәрсәне кинәт аңлады: Эль үле түгел. Эль бары тик бәхетле. Аңа гаиләдә тынычлык булганга, беркем дә талашмаганга, әни елмайганга һәм әти өйдә булганга яхшы; аңа, кечкенә чагында, әле күрә белмәгән чагында теге утрауда Кинең үзенә ничек яхшы булган булса, нәкъ шулай яхшы. Эль кыланмый. Эль әле үзендә бернинди Камертон да ишетмәгән, аның ялганны ишетерлек нәрсәсе юк, шуңа күрә ул, әлегә берни дә сиздерелмәгән кешенең балаларча, бөтен бәхете белән чын-чынлап бәхетле. Бу – Ки үзе. Эль – ишеткәнгә кадәрге Ки. Һәм бу аның йөрәген бу йорттагы бөтен үле нәрсәдән дә ныграк кысты: сеңлесе программа булганга түгел, ә сеңлесе бервакыт йә уятылачак та, аның кебек җаны авыртачак, йә беркайчан да уятылмаячак бәхетле бала булганга. Кайсы куркынычрак – Ки белми иде. Эль ашавыннан аерылмыйча, яраткан җырчыгын җырлаган кебек, тигез балалар речитативы белән диварга ияреп кабатлады:

– Тон. Ризалык. Шәфкать. – Һәм аның курчагы, кыз йөзле кечкенә өй роботы, аңа ияреп ярты тонга югарырак яңгыраш белән кабатлады: – Тон. Ризалык. Шәфкать.

– …һәм әгәр якыныгызның көе бозылса, – дивардагы хатын йомшак, назлы диярлек итеп әйтте, – йөз чөермәгез. Ул үзен үзе язып куйганчы, аны Көйләүгә язып куегыз.

– Ишетәсеңме? – диде әтисе һәм кич буе беренче тапкыр Кигә карады. Ачу белән түгел. Шәфкать белән. Шул ук нәтиҗәле шәфкать белән. – Бу дөрес. Бу – мәхәббәт турында, Ки. Йөз чөермәү – менә шул инде мәхәббәт. – Ул моны әйтте дә таблицаларына кайтты һәм әле генә, улы алдында, хуплап баш селкеп, көе бозылганны язып кую дөрес дип ризалашканын сизмәде; сизмәде, чөнки графиктан чыгып торган юлның нәкъ шушы өстәл артында тәлинкә тотып утырганы турында уйламады.

Ки утырды. Ашый алганча ашады. Кичке аш тәмсез иде – ягъни күренеше белән ул кичәгедән башка: кичә – балык, бүген – ит, иртәгә тавык булачак, – ә тәме һәрвакыт бер үк, чөнки бар нәрсә өстендә «Оптимум плюс» ята, һәм ул теләсә нинди ризыкны үзе белән басып, үзенә кайтара, шуңа күрә ит тә, балык та, яшелчә дә – барысының да тәме бер үк – җылы кәгазьнеке кебек җылы, төссез. Шәһәр көн саен күренешкә төрле, ә тәмгә бер үк нәрсәне ашый һәм моны сизми. Диварда заставка, йомшак музыка башланды, тавыш «үзләштерү» өчен бер минутлык тынлык игълан итте, һәм барысы да – әтисе таблицалары өстендә, әнисе җыештырылган йөзе өстендә, Эль инде буш тәлинкәсе өстендә, аның беләзеге тигез яшел, янындагы курчагы тигез яшел – тынып калды, һәм шәфкатьне үзләштерергә тиешле бу билгеләнгән тынлыкта Ки бөтен гаиләсенең, бөтен йортның, бөтен катның, җиргә кадәр бөтен манараның ялган яңгыраганын тәне белән ишетте: саф һәм үтәли үле җырлаучы зур хор – һәм ул бу хорда бер үзе башка тональлектә яңгырый; моннан җаны шулкадәр авырта, хәтта учын күкрәгенә кысасы килә иде.

Тынлык минуты бетте. Дивар яңадан сөйли башлады.

Ки торды, арыганын, үз бүлмәсенә китәчәген әйтте. Әтисе, эшеннән аерылмыйча, баш селкеде: «Йоклар алдыннан „Тигез“не эч. Кечкенә доза. Миңа тынычрак булыр». Әнисе Эфирдагыча елмайды. Эль «хәерле төн, татулыкта» диде, курчак «татулыкта» дип кабатлады, һәм Ки чыгып китте.

Ул үз бүлмәсенә китте, ләкин анда озак тормады.

Үз бүлмәсендә, аскы тартмада, әйберләр астында аның бу йортта да, бу манарада да, бәлки, бөтен шәһәрдә дә беркемдә дә булмаган ике әйбере ята. Кечкенә кара йөрткеч: Лила анда аңа ул башка беркайда да, беркайчан да ишетмәгән тавышларны – Эфир музыкасын түгел, мәйданнардагы көйләрне түгел, ә бөтенләй башка, таныш булмаган, шәһәрнең бер генә катында да яңгырамаган нәрсәне – тыңлаганда тигез булып калып булмый торган ниндидер башка, борынгы дөньяның тавышларын һәм кылларын яздырган. Һәм аның тузган карандаш рәсеме – «Ризалык»ны тишеп үткән камертон. Ки йөрткечне кесәсенә салды, кулында рәсемне тотып басып торды һәм Лила турында уйлады. Һәм күкрәгендәге Камертон кич буе беренче тапкыр сызламады, ә, камертон тавышына көйләнгән кыл аваз биргән кебек, башкача – җылы, саф аваз бирде. Ул аның елмаюы – бераз кәкре, көйләнмәгән, тере елмаюы турында, рәсем ясаганда аның ничек күзләрен кысуы турында, аның янында тон тотарга, бернәрсә дә тотарга кирәкмәве, яшәп кенә булуы һәм Камертонның авыртмавы турында уйлады. Ул бервакыт аның эчтәге бу нәрсә турында: «бу ватылу түгел, Ки. Бу – син тере. Синдә алар барысында да ваткан нәрсә ватылмаган» дигәнен исенә төшерде. Һәм бу сүзләрдән аңа куркыныч түгел, ә киресенчә – әйтерсең кемдер аны беренче тапкыр кимчелекле дип түгел, ә бөтен дип атады – җиңел булып киткәнен дә хәтерләде.

Ул рәсемне кире әйберләр астына яшерде, йөрткечне кесәсендә калдырды һәм – дивар һаман тигез тавыш белән мыгырдаган, әтисе таблицалары өстендә, әнисе җыештырылган йөзе өстендә утырган, ә Эль инде йоклаган яки йоклаган булып яткан бүлмәдән, фатирдан – катның яңгыравыклы тынлыгына, баскычка, шәһәргә тын гына чыгып китте.

Аста – тигез, яшел, чит бишек җыры тавышы астында йоклаучы шәһәр ята, һәм кайдадыр анда ул янына барып, ялган яңгырамаска мөмкин булган бер тере кеше – янында Камертон авыртмый, ә чыңлый торган бердәнбер кеше бар иде.

Ул лифтка бармады: лифтта керүдә «Ризалык» укыла, һәм камера кемнең кайчан төшкәнен хәтерләп кала. Ул баскычка – лифт булганда нигә кирәк, дип, беркем дә файдаланмый торган ташландык авария баскычына, бөтен катлар аша аска сузылган, экрансыз, датчиксыз, беркемнеке дә булмаган яңгыравыклы бетон коесына чыкты. Кайвакыт күздән югалырга кирәк булган бөтен шәһәр яшьләре кебек, Ки дә бу баскычны – үзенең яшерен сукмагын күптән белә. Мәйданчыктагы тәрәзә чын – Эфир түгел, – һәм аның йөзенә салкын, беркемнеке дә булмаган, аның йокы картасына туры китерелмәгән җил китереп сукты. Монда өске катларның саф җиле юк иде. Монда тереклек исе килә иде.

Тагын яңгыр исе дә килә иде.

Һәм Ки яңгыравыклы баскычтан төшкәндә, аннары аска һәм читкә – йортлар арасындагы күпер-кушылмалар буйлап, эскалаторлардан, Эфир хәтта төнлә дә сөйләгән зур экранлы асылмалы мәйданнар яныннан – кат артыннан кат үтеп, тегендә, шәһәрнең икенче башына, Лила янына, аның янына соңгы тапкыр барганын әле белмичә барганда, – моның барысы өстендә, манараларның тигез яшел утлары өстендә, асылмалы мәйданнар һәм күперләр өстендә, бер ритмда йоклаучы унбер миллион өстендә кичке фаразда булмаган нәрсә җыела иде. Болытлар вакыт тәртибе буенча бармый иде. Алар сәгать буенча яңгырга, алдан игълан ителгән яңгырга күнеккән шәһәр өстендә түбән һәм авыр булып җыелалар иде. Ә бусы, беркем дә игълан итмичә, үзеннән-үзе җыелды, һәм беркемнән дә сорамады.

Өстән карасаң – ә кемдер, бәлки, карый да иде, – аста, эфир сүндерелгән студия кебек, зур, күп яруслы, чиста, җыештырылган шәһәр ята: бер тап та, бер җыерчык та, бер артык тавыш та юк. Идеаль. Аның яруслары баскыч-баскыч булып аска төшә, һәр ярусның үз тормышы бар: кыркылган яшеллекле асылмалы скверлар, агачлар тигез рәтләр булып басып торган парклар; һәм каналлар – турыдан-туры катлар буйлап, йортлар арасыннан җибәрелгән, ярлары буйлап җылы яктыртылган тар су урамнары. Көндез бу каналлар буйлап көймәләр шуа – теләсә кайсысына утырып, парклар һәм скверлар яныннан тыныч кына, ашыкмыйча кирәкле җиргә кадәр йөзеп барып була, һәм бу, идеаль итеп корылган нәрсә никадәр матур була ала – шулкадәр, чынлап та матур. Хәзер, төнлә, көймәләр пристаньнәрдә хәрәкәтсез тора, су кара һәм шома, беркайда да бер җан да юк иде. Һәм кайдадыр бу балкып торган, йоклаган ярусларда, егерме беренче катның яңгыравыклы авария баскычыннан бер сыраң, унҗиде яшьлек егет – шомалыктагы бердәнбер тигезсезлек, аны көткән җиргә шуышучы бердәнбер тере тапчык – төшеп бара, һәм аның кесәсендә бу шәһәрдә беркайда да яңгырамаган тавышлар ята иде.

Ә өстән инде беренче тамчылар – чын, авыр тамчылар төшә иде. Бервакыт – бүген түгел, ләкин бервакыт – урамнарга ябышкан бар нәрсәне юып төшерер өчен җыела, туплана һәм ява торган тамчылар. Беркем дә чакырмаган яңгыр. Һәрвакыт үзеннән-үзе килә торган яңгыр. Ки якасын күтәрде һәм тизрәк атлады.

Бүлек 3. Кабинет

Ә шул арада – шул ук төнне, шул ук шәһәрдә, тик аның нәкъ йөрәгендә – өскә таба икенче бер кеше күтәрелә иде.

Әгәр теге, беренчесе, ерак яруслар буйлап аска – җиргә, җылыга таба шуышкан бердәнбер тере тигезсезлек булса, бусы, киресенчә, шәһәрнең нәкъ үзәгендә – бөтен мәйданнар һәм каналлар өстендә калкып торган, барысыннан да биегрәк бердәнбер манарада – һаман да өскәрәк, шәһәр бетеп күк башланган җиргә таба хәрәкәт итә иде. Бу төнне үз баскычлары буйлап төрле якка баручы икәү иде: берсе – ярусларның ерак читендә, җиргә якын бер егет, икенчесе – үзәктә, түбә янында бер хатын. Алар бер-берсе турында белмиләр, һәм алар арасында бер ритмда йоклаган бөтен шәһәр ята иде. Берсе яраткан нәрсәсенә таба төшә иде. Икенчесе үзен ясаган кешегә таба күтәрелә иде.

Ярдәмче кыз кыска гына җиткерде: әтисе көтә. «Керүеңне сорый» түгел, «кулай булганда» түгел – көтә. Һәм Ариадна, студия йөзен әле салмыйча, лифтка таба китте.

Әтисенең кабинеты өстәрәк иде. Бу манарада – торак биек йортлардан аерым, шәһәр, аның мәйданнары һәм каналлары өстендә калкып торганында – бар нәрсә биеклек буенча корылган иде: никадәр югарырак – шулкадәр йөрәккә якынрак. Аста – студияләр, монтаж бүлмәләре, Эфир әзерләнә торган заллар. Алар өстендә – аппарат, беркем дә тавышын күтәрми торган тын коридорлар. Тагын да өстәрәк – әтисе: биектә, түбәнең нәкъ астында, ләкин түбәдә түгел. Ә нәкъ түбәдә, әтисеннән дә өстәрәк, манараның йөрәгендә – Ариадна күрмәгән диярлек, беркайчан да янына күтәрелмәгән Кронос; анда, өске катка юл аның өчен түгел иде. Ул әтисе янына бара иде – биеккә, ләкин иң өскә түгел. Лифт аны керүдә укыды: ул гадәттәгечә беләген якын китерде, һәм «Ризалык» яшел булып җемелдәп, аны үткәрде. Кабина йомшак, этәрмичә өскә кузгалды, һәм тәрәзәдә шәһәр кими, күк арта барды. Катлар тын таблолар белән алышына иде. Кешеләр юк диярлек иде: никадәр югарырак – шулкадәр кешесезрәк, чистарак, яктылык тигезрәк. Ярусларның берсендә лифтка катгый киенгән бер хатын керде – өстә барысын да алыштыра торган тигез ягымлылык белән Ариаднага баш какты да бер каттан соң, бер сүз дә әйтмичә, чыгып китте. Ишекләр ябылды. Ариадна ары таба бер үзе күтәрелде.

Ул һәр тапкыр сизә һәм һәр тапкыр куып җибәрә торган сәер нәрсә шунда: ул никадәр югары күтәрелсә, тирә-юньдә түгел, ә аның эчендә шулкадәр тынрак була. Әйтерсең һәр кат саен аннан һава чыга. Аста, студиядә, нәрсәдер – эфир калдыгы, өстәл астындагы йодрык – әле калтырый; монда, өстә, моның барысы үтүк астындагы җыерчык кебек үзеннән-үзе шомарып китә, һәм әтисенең ишеге янына ул инде тигез, шома, буш булып килә. Ул моны дулкынлану белән аңлатырга күнеккән иде. Монда дулкынланырга көч кенә юк иде. Монда бөтенләй көч юк кебек иде.

Ишек, ул аңа кагылганчы ук, ачылды.

Әтисе чәйне үзе пешерә, һәм аның бөтен асылы шунда. Син теләп өлгергәнче үк лифт кофе китерә торган, ашамлык дивардан җылы һәм калориясенә кадәр исәпләнеп чыга торган, хәтта һаваны да, аның, Ариаднаның, исеме каршындагы юлда шулай язылганга, йокы картасына туры китереп сайлый торган манарада – монда, иң өстә, шәһәр өстендә әтисе иске тимер чәйнектә су җылыта иде. Аның өстенә бөкрәеп басып тора иде. Тыңлый иде. Әйтерсең су нәрсәдер ычкындырырга мөмкин, ә ул аны ишетми калырга теләми.

– Тамчы тама-тама, – ул аңа борылмыйча гына әйтте һәм чәйнекне, ул чыелдап җибәрергә нәкъ бер мизгел калгач, алды. – Дәвамын үзең.

– Таш тишә.

– Тишә. – Ул чынаякларга агызды, һәм пар алар арасында нечкә пәрдә булып күтәрелде. – Яхшы мәкаль. Ялганламый, ялагайланмый. Татлы булыр дип вәгъдә итми – тигез булыр ди. Ә тишелгән таш, игътибар ит, инде авыртмый. Ашалган таш бәхәсләшми. Халык юкка тел чарламый бит.

Ул аның, чит тәңкә белән вак акча кайтаргандай, мәкальләр белән сөйләшү гадәтен яттан белә иде. Бала чакта моны картлар гадәте дип уйлый иде. Аннары төшенде: калкан. Үзеңнекен әйтсәң – үзең җавап бирәсең. Ә «халык» артына яшеренсәң – сөйләүче юк, хор бар; хордан бер тамакны тотып кара. Ул яшеренә дә иде. Һәм – моны да Ариадна бервакыт тотып алган – ул аларны чарлый иде. Җылы, аш бүлмәсенекен, бала чактан танышны ала да ярты әйләнешкә бора: тыштан шул ук әби әйтеме, ә эчендә инде пычак йөзе ялтырый, һәм син нәрсәгә киселгәнеңне аңлап өлгергәнче киселәсең.

Сәер нәрсә башка: ул моны аңлый да иде. Шәһәрдә бу әйтемнәр күптән ишетелми: Эфирның тигез теле, бөтен артык нәрсәне чистарткан кебек, аларны да чистартып ташлаган, һәм тирә-юньдәге кешеләр шома, бертөсле, икенче төпсез сөйләшәләр, чөнки бернинди төп тә тотмыйлар. Ә ул ишетә иде. Һәм икенче катлавын – йомшак астындагы пычак йөзен ишетә иде, әйтерсең бу сизгерлек кул җитмәгән, чистартылмаган ниндидер почмакта бары тик аңарда гына калган. Кайвакыт Ариадна уйлый иде: бу уйлар миндә каян соң? Ни өчен мин әле болай – колак салырга, мәкерне тотып алырга, җөйне күрергә булдырам? Барысы да оныттылар. Мин – юк. Һәм бу бүләкме, әллә кимчелекме – белми иде.

– Бүген син яхшы сөйләдең, – дип, ул урынына утырды.

Шул гына. Сөйләшү башланды. Чәй аны басып торып башламас өчен бары тик сылтау гына иде.

Эфирны ул тәне белән хәтерли иде. Бөтен шәһәр карарга тиешле «Камил Аһәңгә юл», аның йөзе барлык диварларда берьюлы – ул, тыныч кына, Көйләүнең каһәр түгел, ә иң югары шәфкать икәнен аңлата. Тавышы калтырамасын өчен, өстәл астында йодрыгын агарганчы кысып торганын хәтерли иде. Һәм еллар буе шушы йодрык белән юанды: менә ул, минеке, яшерен, камера үтеп керми торган нәрсә. Өстәл тактасы астындагы ирекле кул. Кечкенә, шәхси, беркемгә дә түгел.

– Мин текстны укыдым, – диде ул. – Сүзгә-сүз.

– Сүзгә-сүз. Тик «шәфкать» сүзендә тавышыңны төшердең. Ярты тонга. Әйтерсең үзеңне күндерәсең. – Ул чәйгә өрде, һәм пар чайкалды. – «Тынлык» чатында моны күрделәр. Бер кичтә челтәр унбер процентка үсте. – Кайберәүләр кызына сокланган кебек, санга сокланып, ул бераз эндәшмичә торды.

– Каракның бүреге яна, диләр. Намуслыныкы ныграк яна, кызым. Карак, ичмасам, нәрсә яшергәнен белә һәм саклана. Ә намуслы ут булып дөрли дә бөтен шәһәрнең аңа ни өчен борылып караганын үзе дә аңламый.

Чәйдән төтен һәм ниндидер үлән исе килә иде; ул бу үләннең исемен белми иде, ә бу йортта сере чишелмәгән бердәнбер нәрсәдән мәхрүм калмас өчен, беркайчан да сорамады.

– Син мин моны махсус эшләгән кебек сөйлисең.

– Ә махсусмы?

Тын гына. Ике йотым арасында. Тәрәзәдән җил өрмиме дип сораган кебек.

Менә шунда идән аяк астыннан китте. Курку түгел – куркуны ул биш бармагы кебек белә иде, курку кайнар, тере, аның белән яшәп була. Бу салкын иде. Бу – үзеңнең баскычыңда, һәр чокырын капшап белгән караңгыда, булмаган басмага аяк басып, арадагы бушлыкка егылып төшкән кебек иде.

Чөнки ул белми иде.

«Шәфкать» сүзендәге тавыш – әйе, ул аны төшерде, хәрәкәтнең үзен, тамактагы йомшак төшүне хәтерли иде. Ә карар? Ул ничек карар кылганын хәтерлиме? Әллә тавыш үзе төштеме – чөнки аңарда кайдадыр, егерме ел элек ак бүлмәдә көйләп куелган өлешендә, алдан ук язып куелган иде: монда тавышыңны төшер, монда аларга ярык калдыр – шуннан алар сине яратыр.

– Нәрсә турында сөйләгәнеңне аңламыйм, – диде ул һәм моның никадәр тигез килеп чыкканын ишетте. Һәм үз тигезлегеннән эче суынып китте: тигез сөйләм – оптимальләштерелгәннәрнең, инде ашалып беткәннәрнең сөйләме иде.

Әтисе аңа – кызы исем таба алырлык бернинди чагылышсыз – карап тора иде. Ә Ариаднаның якасы астында, муенында нечкә, күптән агарган җөй сызлады – ул монда, бу кабинетта гына сызлый, дөньяда башка беркайда да сызламый. Табиблар моны тукымалар хәтере, фантом дип атыйлар, бернинди тереклек юк, җөй дә җөй, диләр. Ләкин ул әтисенең карашы астында уяна, һәм Ариадна тән баштан ахмаграк дигәнгә күптән ышанмас булган иде.

– Сиңа алты яшь иде, – диде әтисе, һәм аның моны аңа түгел, ә җөйгә әйткәне күренеп торды. – Син төшке аш вакытында урамдагы кешеләр ни өчен бертөсле елмая дип сорадың. – Ул башын чайкады, һәм бу чайкалуда тере диярлек нәрсәдер – ниндидер иске, начар тегелгән курку калтыранып китте.

– Икенче бер атаның мондый сораудан шулпа белән икенче аш арасында чәче агарыр иде. Шәһәрдә икенче урындагы кешенең кызы хезмәтчеләр алдында тирә-юньдәгеләрнең барысы да рәсем генә түгелме дип сорый. Гаҗәп. Ышанычлы булсын өчен тәрәзәне ачып, мәйданга кычкырасы гына калган иде.

– Һәм син нишләдең.

– Ашап бетердем. – Тигез генә. – Ә аннары мондый сораулар сине башка кисмәсен өчен эшләдем. Әйткән сүз – аткан ук, моны һәркем белә. – Ул аңа күзләрен күтәрде, һәм аларда җиңү дә, җылылык та юк иде – бары тик ялангач төгәллек. – Ә мин сиңа белмәгәннәрен әйтим. Аткан укны тотып булмый. Ә менә җәя тартучыны тотып була. Атканчы. Акрын гына. Бу, күренүенчә, арзанрак та, шәфкатьлерәк тә булып чыкты. Мондый сораулы башка балаларны күз уңыннан ычкындырганнар – һәм бөтенләйгә, эзсез алып киткәннәр. Ә мин үзем күз уңыннан ычкындыруны артык күрдем. Әзләп-әзләп. Үз кулым белән. Үз кулың – кисә торса да, үзеңнеке.

– Һәм син моны – күз уңыннан ычкындыру дисеңме?

– Моның йөз исеме бар, теләсә кайсын сайла. – Ул бер йотым эчте. – Ашыккан – ашка пешкән. Ашыкмыйча гына кемнән китәсең – анысын сорамыйлар, ә бушка. Кичәге үзеңнән китәсең, кызым. Син бит урамдагы теге елмаюлардан ничек авыртканын хәтерләмисең. Бөтен эш шунда. Үткән эшкә – салават, диләр; ә үткәнен онытканга – ике салават, чөнки ул бушлыкта басып тора да ташта торам дип уйлый. Син искә алмыйсың. Тигез басып торасың. – Ул, номер ахырындагы фокусчы кебек түгел, ә үзеннән алыр нәрсә юклыгын – буш икәнен күрсәтүче кеше кебек, учларын өскә каратып кулларын җәйде. – Хәзер миңа ышанмыйсың – менә сиңа килеп чыкканлыкның бөтен белешмәсе. Авыртса – ышаныр идең.

Аста, тәрәзә астында еракта, бөтен бер квартал берьюлы сүнде дә яңадан кабынды – урамнар челтәре буйлап синхрон дулкын йөгереп узды, әйтерсең кемдер шәһәр белән күзен йомып ачты. Өзеклек. Соңгы атналарда алар ешайды. Берәүләр – калибровка, диләр иде. Икенчеләр – КӨЙ. Ә шәһәрнең төрлечә сөйли башлавы үзе үк өзеклекләрдән дә зуррак яңалык: моннан бер ел элек ул сөйләми иде. Ул риза була иде.

– Бер трансляция әзерләнә, – диде әтисе, һәм аның тавышы эшлекле, кыска нотага күчте, һәм Ариадна бу үзгәрешкә сөенеп куйды диярлек – табиб назлылыгын алып, эшкә тотынганда шулай сөенәсең. – Зур. Күптән булмаганча. Туры эфир – язма түгел, игътибар ит, бу принципиаль, тере килеш, бөтен дөньяга, берьюлы. – Аңарда малайларча диярлек, дәртле нәрсәдер – әтисендә яхшы уйланган адым алдыннан гына кабына торган сирәк чаткы чыгып күренде; режиссер, яисә язучы, залны тетрәтәчәген инде белгән күренеш алдыннан, мөгаен, шулай кабынадыр. – Бер еллык эш. Барысы да бер ноктага, бер кичкә, бер туры эфирга җыела. Кешеләр моны озакка истә калдырачак. Бик озакка.

Ул нәрсә икәнен атамыйча, моны тәмләп сөйли иде, һәм атарга кирәк тә түгел: ул максатка түгел, ә башкаруга, ниятнең сафлыгына, йөрешнең йөрешкә ничек җайлы ятуына соклана иде.

Ул аның нәрсә турында сөйләгәнен сорамады. Туры җавап бирмәячәген – һәм нәкъ шушы әйтеп бетермәүдә аның ләззәтенең яртысы булганын белә иде.

– Кронос синең алып баруыңны тели, – диде әтисе һәм аңа чынаяк өстеннән карады. – Бөтен өмет сиңа, кызым. Моны синнән яхшырак беркем дә эшләмәячәк. – Ул бераз эндәшмичә торды. – Мин синең баш тартуыңны теләр идем.

Һәм Ариадна сокланып куя язды – тозак шулкадәр җайлы итеп тегелгән иде. Аңа нәрсәне алып барырга тәкъдим иткәннәрен ул белми дә калды: әтисе атамады, ә сорау – аңа барыбер түгел икәнен күрсәтү булыр иде. Ләкин ул үз һөнәрен белә иде. Мондый эфирны ничек әзерләгәннәрен, аның нәрсә булачагын, бөтен шәһәрне бер ноктага, туры тапшыру белән, тере килеш нигә җыйганнарын белә иде: бәйрәмне болай игълан итмиләр. Болай күрсәтәләр. Кемнедер – һәммәсенә, гыйбрәт өчен. Һәм әтисенең бу «озакка истә калдырачак»ны авызында нинди тын ләззәт белән әйләндергәненнән, Ариаднаның аркасы буйлап, ахырына кадәр уйларга үзенә ирек бирмәгән фаразның салкыны йөгерә иде.

Ә тозак шунда иде: йөреш юк. Алып барырга ризалашсаң – кулга әйләнәсең, үзең әле белмәгән нәрсәне башкарасың. Баш тартсаң – димәк, синең сәбәбең бар, димәк, синдә нәрсәдер каршы тора, димәк, бу сәбәп яшәгән кеше – нәкъ син үзең, ә бу инде дәлил. Ул үзенә отыш булып ятмаслык йөреш калдырмый иде. Ул бөтенләй, хәтта шашкада да – аңа сигез яшь булганда, ул бирешкәндә дә – калдырмый иде; ләкин бирешкәндә дә үз оттыруын бер йөрешкә кадәр шундый осталык белән үлчәде, хәтта Ариадна аннары әтисе аңа паёк кебек өләшкән җиңү өчен горурлыктан төн яртысы йоклый алмады.

Һәм шунда ул – аның шулай ышанасы килә иде – үз картасында булмаган нәрсәне эшләде, чөнки бу баш күтәрү дә, буйсыну да, хәтта алар арасында сайлау да түгел.

Ул чынаягын читкә куйды. Эчмичә. Өстәлнең нәкъ уртасына – әтисе белән үзе арасына куйды. Һәм бернәрсә дә әйтмәде. «Әйе» түгел. «Юк» түгел. «Иртәнгә кадәр уйларга бир» түгел. Тынлыкны. Әтисе – Ариадна аның күзләренең бераз кысылганын, кич буе беренче тапкыр кызының тавышындагы тонга үрелеп, тавыш булмаганга, тон тапмаганын күрде – бернәрсә дә сала алмаган шома, бер генә эләктергечсез тынлыкны. Ул көтә иде. Ул көтә белә иде: көтү аның икенче, ә бәлки, беренче һөнәре.

Һәм – Ариадна моны тотып алды, һәм йөрәге дерт итеп куйды – тынлык турында аңарда әйтем табылмады. Ул булган икесен – «сүзең көмеш булса, эндәшмәвең алтын», «эндәшмәү – ризалык билгесе» – барлап чыкты да икесен дә читкә ташлады: андый түгел. Халык эндәшмәү турында әйтемнәргә саран; халык эндәшмәүне яратмый – анда беркемнең дә артына яшеренеп булмый, ул һәммәсенә бер һәм һәркемдә үзенеке. Ул аның үз хорын барлап, хордан кирәкле тавышны тапмаганын күрде, һәм бу аңарда бөтен кич эчендә беренче тапкыр шома килеп чыкмаган нәрсә иде.

– Чәй суыныр, – ул ахырда әйтте. Әйтемсез. Үзеннән. Һәм үзеннән булганга, Ариаднаның йөрәге элек әйтелгән бар нәрсәдән дә ныграк кысылды.

– Суыныр, – дип аваз бирде ул. Һәм тагын тынып калды.

Ул ирекле идеме – белми иде. Һәм шул минутта ниндидер тыныч, җиңеллек китерә торган диярлек ачыклык белән моны беркайчан да белмәячәген аңлады: төсне атый, үлчи, таркатып бирә белә торган, ләкин аны күрми торган приборга төс бирелмәгән кебек, бу белем аңа төзелеше буенча бирелмәгән иде. Ләкин ул бер нәрсәне күреп алды һәм хәзер аны, өстәл астында кысылган йодрыкны тоткан кебек, кабыргалары астында тота иде. Әтисе гомере буе аны да, аның авызы аша бөтен халыкны да укыды. Ә тынлыкны укый алмады. Үзе дә. Аның артындагы хор да. Димәк, ярык бар иде.

Бу аның ярыгымы – әллә, ул аны үзе тапкан дип уйласын өчен, махсус ясалган тагын бер ярыкмы – ул элеккечә белми иде. Ләкин ул хәтерли алган бөтен еллар эчендә – ә ул үзен алты яшьтән генә хәтерли, арырак, тирәнгә хәтер кисеп алгандай шома өзелә иде – беренче тапкыр аңа ярыкның булуы җитте. Кем кулы белән ясалганы турында белешмәсез.

Аста квартал тагын күзен йомып ачты – озаграк, караңгырак, әйтерсең шәһәр тынын кысты. Һәм әтисе, бөтен гадәтләренә каршы, тәрәзәгә беренче булып борылды. Сүнә дә җанлана торган дулкынга карап, озак итеп аска текәлде. Һәм – тын гына, аңа түгел, пыялага – әйтеп куйды:

– Су тишеген табар.

Ариадна аның нәрсә турында әйткәнен сорамады. Астагы яктылык турындамы. Шәһәр турындамы. Кызы турындамы. Әллә хәзер манараның нәкъ аскы өлешендә, бөтен катлар астында, серверларның тимер тынлыгында пешеп килгән, һәм бөтен сизгерлеге белән дә әтисе әле кычкырып атамаган нәрсә турындамы.

Бүлек 4. Почмак 62

Ә аста, әтисе үз тәрәзәсеннән караган җирдә, яңгыр ява иде. Шул ук – рөхсәтсез, чакырылмаган, кич буе җыелган яңгыр. Ул, ниһаять, яуды – сәгать буенча түгел, – һәм вакыт тәртибе белән яуган яңгырга күнеккән шәһәр аптырап чылана: су асылмалы үткәвелләрнең пыяласы буйлап ага, күперләрдән тама, эскалатор өстендәге түбәлеккә дөбердәп тора, ә сирәк үткән кешеләр, әллә өзеклек түгелме икән дип тикшерергә, әллә дымлы йөзне бер эфир да юкка чыгармаганга гына, башларын күтәреп карыйлар иде. Ки бу яңгыр астында – ярустан яруска, һаман түбәнрәк, шәһәр витрина булудан туктап, тискәре ягына әйләнгән җиргә таба төшә иде. Өстә, торак катларда барысы да ялтырый һәм тон тота; ләкин никадәр түбәнрәк – шулкадәр тузганрак, шулкадәр терерәк: «Аһәң-фәлән» һәм «Оптимум-төгән» язулары сүнә, каналларның яктыртуын тонык лампалар алыштыра, эскалаторлар көчкә, шалтырап бара, һәм инде кондиционерларның озоны түгел, ә су һәм тут исе килә. Монда «аскылар» дип аталучылар җиргә якын яшиләр, өстә бу сүзне җиңелчә җирәнеп кенә әйтәләр, ә Ки бирегә, тынчу бүлмәдән салкынча җиргә чумган кебек, төшә: монда тын алырга була. Һәм – җемелдәп куйды. Урамнар челтәре буйлап берьюлы фонарьләр, экраннар, каналлар яктыртуы ярты секундка сүнде дә, әйтерсең шәһәр күзен йомып ачты, дулкын булып яңадан кабынды. Өзеклек. Соңгы атналарда алар ешайды; өстә, кабинетларда, нәкъ шушы дулкынга хәзер тәрәзәләрдән карыйлар, кемдер аны калибровка, кемдер ИҖСА дип атый. Монда, аста, аңа беркем дә башын да күтәрмәде – җемелдәде дә җемелдәде, күнеккәннәр. Ки бер мизгелгә адымын бутады, караңгылыкны көтеп чыкты да ары китте. «Почмак»ка кадәр ике борылыш калган иде. «Почмак 62» һәрвакыт эшли. Һәм бу – шәһәрдә беркем дә «кайчаннан бирле» дип әйтә алмый торган бердәнбер нәрсә.

Калган һәр нәрсәнең башы бар: КӨЙне фәлән вакытта кабызганнар, Эфирны фәлән вакытта җибәргәннәр, Көйләүне иминлек өчен керткәннәр. Ә «Почмак» – ике бушап калган проспект кисешкән почмактагы тәбәнәк ашханә – бар гына; аның язуын шулкадәр күптән алыштырмаганнар, ул кайчан да булса янганмы-юкмы – беркем дә хәтерләми. Һәм ул ябылмый. Беркайчан да – шәһәрне КӨЙгә тапшырып, барысына да татулыкта йокларга кушылган төнлә дә, таң алдыннан да, мәҗбүри карау эфир сәгатьләрендә дә. Һәр нәрсәнең режимы булган шәһәрдә «Почмак», сүндерергә онытылган нәрсә кебек, режимнан тыш, тәүлек буе эшли. Һәм яшүсмер бирегә теләсә кайсы сәгатьтә килеп, шул ук парны, шул ук гөрелтене, конуслар артындагы шул ук кемнәрнедер очрата ала. Вакыт аның башына хуҗа булмаган кебек, аның үзенә дә хуҗа түгел. Чорга кадәрге урын, диләр. Яндырмаган, оптимальләштермәгән, «Аһәң-нәрсәдер» дип үзгәртеп атамаган, ә бары тик, онытып калдыргандай, эшләргә калдырган бердәнбер чын-чынлап Низагка кадәрге урын. Аны кем тота, кем кертә, аңа нигә тимиләр – беркем дә белми. Һәм нәкъ шуңа күрә бирегә барысы да агылып килә.

Ки ишекне этте, һәм аның йөзенә җылы бәрелде: пар, тәмләткечләр исе – төрле, таныш булмаган, шәһәрдә иснәп караганы юк, берсен дә атап булмаслык, – бер эфир белән дә тигезләнмәгән тере тавышлар гөрелтесе. Монда дивардан бирелә торган түгел, ә пешерелә торган ризык исе килә иде.

– Соңга каласың, – Лок вак хәрефләре белән язылып беткән салфеткалар өеме өстеннән башын күтәрмичә әйтте. – Синсез өченче теорияне күмеп куйдым инде.

Лок аларның урынында, ерак дивар янында, инсталляция астында утыра иде. Ул Кинең «башлылар» дип йөрткәннәреннән: функционер улы, яхшы манарадан, чиста «Ризалык» белән һәм Кине кертмәгән җирләргә юлы бар. Шуның белән бергә ул Кигә ошаган бердәнбер «өске». Лок дөньяның абсурд итеп корылганын аңлый. Акыллы, җентекләп, саннар белән аңлый. Бары тик моны башы белән – теореманы аңлаган кебек – аңлый, ә Ки сызлаган һәм аңлата белмәгән күкрәктәге теге урын белән түгел.

– Утыр. Ал, суына. – Лок аңа таба конус этеп куйды.

Конуслар – фирма конуслары, «почмакныкы»: нәкъ теге почмакка – алтмыш ике градуска бөтереп төрелгән өчмөешле юка күмәч (Лок аны бервакыт транспортир белән үлчәп, бер атна бәхетле йөргән иде), өсте ачык, эче крем яки паста сыман куе, җылы нәрсә белән тутырылган. Аларны ашыкмыйча, өстән тешләп ашыйлар. Шулпа эчәләр. Бары тик шулпа белән пюре-шулпалар гына, кимерергә кирәк булган каты бернәрсә дә юк; Ки бервакыт монда хәтта ризык та «тигез» – агучан, җылы, теш таләп итмәүче дип уйлаган иде, ләкин «Почмак»та бу ни өчендер өстәгечә ачуны китерми. Чөнки аның тәме бар. Төрле тәм – шәһәрдәге һәр ризык өстендә, аны никадәр алыштырсаң да, яткан теге бердәнбер җылы, төссез тәм түгел. Монда «Оптимум плюс» сипмиләр. Монда шулпа шулпага охшаган, яшел шулпа ачкылтым, ә борычлысы авызны чын-чынлап, һәр тапкыр башкача пешерә. Бу ашларны атап булмый – аларның исемнәре дә юк, бер менюда да юк, сүз белән сөйләп бирерлек бернәрсә дә юк; аларны бары тик татып, тел белән танып була. Һәр нәрсәнең ярлыгы булган шәһәрдә монда исемсез һәм тере нәрсә тора. Ки кайвакыт уйлый иде: шулпаның тәме булуы гына да инде җинаятькә тиң.

– Су эчәсеңме? – Лок төсе уңган «МӨСТӘКЫЙМ» язулы шешәгә ымлады. – Тик истә тот. – Ул тавышын төшерде, якынрак шуышты, күзләре ялтырап китте. – Бер версия буенча, хуҗа аңа «Тигез» сала. Микродоза. Монда барысы да шундый игелекле генә утырсын өчен. Икенчесе буенча – ул принцип буенча салмый, һәм шуңа «Почмак» – шәһәрдә син намуслы су эчә торган бердәнбер урын. – Лок канәгать булып артка янтайды. – Ә менә нәрсә матур: тикшереп булмый. Беркайчан да белмәячәксең. Эчәсең дә белмисең – сине йөртәләрме, әллә, ниһаять, юкмы.

– Ә син ничек уйлыйсың? – Ки бер йотым эчеп сорады.

– Ә мин уйламыйм, – Лок шат кына әйтте. – Мин җыям. Уйлау – инде якны сайлау, ә як өчен нәрсә булганын беләсең. Мин бары тик теорияләр җыям. «Почмак» турында миндә алар кырыкка якын. Бу – бункер. Хуҗасы – ике йөз яшьлек, Чорга кадәрге соңгы тере кеше. Моннан иске тоннельләргә юл бар. КӨЙ үзе дә бу урын турында белми, монда аның сукыр ноктасы. – Ул салфеткаларга шакылдатты. – Саташу, әлбәттә. Бөтен теорияләр дә саташу. Ләкин матур.

Ул моны җиңел, көлемсерәп сөйли, һәм Ки нигә җиңел икәнен аңлый иде: авыр – бу инде татулыкта түгел, бу – сары беләзек, бу – сораулар. Лок моның барысын уен итеп, марка коллекциясе итеп, мавыгу әле риза булмауга әйләнмәгән нәкъ теге куркынычсыз тирәнлектә тота. Елмаеп сөйләнгән яшерен сүз куешу турындагы теорияләр – булганнарның иң тату баш күтәрүе. Алыр нәрсәсе булмаган баш күтәрү.

– Әйе, әйткәндәй. – Лок җанланып китте, яңа салфетка эләктерде. – Яңа гына. Әти кичә өйгә кайтып сөйләде. Ул бит Җыелышка йөри, аны кертәләр. – Ул моны чит дөнья ишеге янында ук валчыклар җыючы улның аерым бер сокланулы пышылдавы белән әйтте: кертмиләр, ләкин янәшәдә, тыңлап тора. – Мине анда, аңлашыла, бусагага да кертмәячәкләр, яшьмен әле һәм дәрәҗәм юк. Ләкин әти кайвакыт ычкындырып куя. Бу аларда, өскеләрдә, шундый бер утырыш инде. Ябык. Әллә ничә вакытка бер тапкыр. Бер-берсенә төрле нәрсә саталар.

– Нәрсә саталар? – Ки, колак очы белән генә тыңлап, чәйни иде.

– Ә менә аңлашылмый, бөтен тәме дә шунда. – Лок тавышын төшерде, якынрак шуышты – үз стихиясендә. – Әти үзе дә рәтләп аңлатмады, ул җентеклелеккә саран, мин аңа охшамаганмын. Ләкин, ди, анда әйберләр генә түгел. Анда… – ул сүз эзләп бармакларын селкетте, – …тойгылар да, ахрысы. Кемнекедер. Язып алынган. Күз алдына китерәсеңме? Алтынлы зал утыра, ә аларга кемнеңдер, белмим, елавын тыгып саталар. Яки көлүен. Һәм алар моның өчен әллә кемнәр кебек сугышалар. Әти әйтә, бер кисәк өчен шулкадәр биргәннәр, миңа өч гомергә җитәр иде. – Лок, тарихның кыргыйлыгыннан балкып, артка янтайды. – Күр син аларны, ә? Туклыктан котыралар. Аларга шулкадәр күңелсез, хәтта кешенең эчен сатып алалар. Туклар, бар нәрсәләре бар, менә… – Ул бармагын чигәсе янында бөтерде. – Кырыгынчы теория дип сана. Иң авыруы: никадәр өстәрәк – шулкадәр бушрак, һәм аларга чит чын нәрсә шулкадәр кыйммәтрәк. – Көлеп куйды. – Саташу бит. Ләкин матур.

Ки иңнәрен сикертте – байлар ерак, аның үз авыртуы бар, якынрак. Ләкин Локның бу кыргый сүзләрендәге нәрсәдер – «кешенең эчен сатып алалар», «никадәр өстәрәк – шулкадәр бушрак» – бер секундка күкрәгендәге тын тавышка аңлаешсыз, узгынча гына кагылды да онытылды.

Тирәдәге кафе яши иде. Күрше өстәлдә өч кыз «чик» уйный: бер-берсенә бәйләнә, бәхәсләшә, шаркылдап көлә. Һәм кемнең «Ризалык»ы сарыга якынрак шуышыр дип, беләзекләргә күз сала иде. Кем аны нәкъ кырыена кадәр җиткереп тә сарыга егылмаса – шул отты, шул батыр, шул «көйсезләнә язды, ләкин түзеп калды». Шырпы озынлыгындагы ут белән уен. Берсе, иң кыюы, иптәшләренең чыелдавы астында беләзеген чишеп, ун секундка, унбиш секундка – никадәр йөрәге җитте, шуның кадәргә – бөтенләй салды: ялангач беләк, бернинди тон, бернинди күзәтү юк, тыелган ялангачлык; аннары ашыгып кире каптырды, чөнки салынган беләзек – бу инде уен түгел, бу – бозу, ялангач беләк өчен килеп алалар. Кызлар куркудан һәм дәртле шатлыктан чыелдадылар. Ерак өстәл янында ике малай тагын икәү белән оста булмаса да таныша, һәм аларның бөтен флирты беләзекләр аша бара иде: беләкләре белән бәрештеләр, контактлар, музыка, «мин сыйлыйм» дип конус өчен вак түләү ыргыттылар; беләзек кесә дә, элемтә дә, тезген дә – барысы берьюлы, һәм алар, тезгенне күрмичә, тезген аша флирт итәләр иде. Ки моның барысына карап, тартып алачакларын сизгән нәрсәне ярата торган сагышлы мәхәббәт белән моны ярата иде. Гадиләр. Тереләр. Кырыйның чын икәнен белмичә, кырый белән уйныйлар.

«Почмак»тагы халык төрле, һәм аның сәерлеге шунда да. Иң күбе яшүсмерләр – монда алар үзләрен башка урыннардагыга караганда бераз иреклерәк тоталар: тавышлар көчлерәк, көлү явызрак, беләзекләр сарырак, һәм беркем дә тыймый. Ләкин алар гына түгел. Стойка янында, оптимальләштерелгән шәһәрдә калмаган сыман бер карт бөкрәеп утыра – үз шулпасын тавышсыз гына бер сәгать, ике сәгать эчә. Астан бер эшче кереп, кулларын стаканга җылыта. Ә кайвакыт – Ки моны күптән күреп алган – өстән дә керәләр. Аларны танырлык: кыйммәтле костюм, чип-чиста беләзек, биек катлардагы кешенең тигез гәүдә тотышы. Әйтерсең очраклы гына, ялгыш борылып кергәндәй, йөзләрен яшереп, читләтеп керәләр. Конус алалар, шулпаны почмакта ашыгып эчәләр, шулай ук тавышсыз юкка чыгалар, һәм аларда ниндидер каракларча, комсыз нәрсә бар: алар монда ашарга түгел, ә өстә, үзләренең пыяла чисталыгында алырга урын булмаган ниндидер нәрсәдән бер йотым эләктерергә килә. Нәрсәдән – Ки белми иде. Бары тик билгеләп куя иде: аларны да, аның кебек, монда, аска тарта. Ә нигә – алар да, ул да әйтә алмас иде.

Стойка артында бары тик бер кеше – яшь түгел, күзгә ташланмый торган, истә калмый торган йөзлеләрдән берсе – эшли: стаканнар сөртә, шулпа сала, юка күмәчләргә теге куе кремны сылый, аларны үз почмакларына бөтереп конуска төрә һәм стойка аша этеп бирә. Һәм барысын да эндәшмичә, эфир ягымлылыгыннан башка, «хәерле көн, татулыкта» дип әйтмичә эшли. Аның исемен дә, каян икәнен дә, монда хуҗамы ул, әллә шундый ук адашып кергәнме – беркем дә белми. Ул, «Почмак»тагы пар һәм гөрелте кебек, «Почмак» янында бар – һәм шулай ук гел булган кебек тоела иде. Ки аңа баш кага, ул җавап итеп баш кага. Бөтен танышлык еллар буе шуның белән тотыла.

Аларның Лок белән өстәле өстендә инсталляция сузылган – тузанлы пыяла пластиналар, чыбык, тагын әллә нәрсә, беркем дә төшенеп тормый. Ләкин тәрәзә артындагы яктылык кыегаеп, билгеле бер почмак белән – бәлки, нәкъ теге, «Почмак»ныкы белән – төшкәндә, дивар буйлап кинәт күләгәләр йөри башлый. Силуэтлар. Алар хәрәкәтләнә, бер-берсенә агып күчә – әйтерсең анда, тузанлы пыялада, кемдер яши һәм йөри. Яшүсмерләр күптән күнеккән инде һәм күзләрен дә күтәрмиләр. Ә Ки күтәрде – һәм күкрәгендәге теге тын тавыш, сулдагысы, хакыйкатькә аваз биргәндәй, кыска, аңлаешсыз итеп аваз бирде. Ул моның нәрсә икәнен, нигә кирәклеген белми иде. Беркем дә белми. Кояш күчкәч, күләгәләр дивар буйлап үтеп сүнә, һәм бу тагын бары тик тузанлы тимер-томыр гына.

Ә аларның өстәле яныннан ерак түгел, пыяла гөмбәз астында Ки һәрвакыт кирәгеннән озаграк карый торган теге әйбер тора. Яшүсмерләр аны «борынгы» дип атыйлар – чөнки алар өчен ул нәкъ шундый: борынгы, бик борынгы, аңлаешсыз; кара тартма өстендә кара диск, очында энәле нечкә кәкре кул – барысы да, изге әйбер кебек, музейдагы сөяк кебек, тузанлы пыяла астында. Аның нәрсә икәнен беркем дә белми. Ягъни сүзен – «проигрыватель»не беләләр, ләкин нигә икәнен белмиләр: дискның әйләнергә, энәнең аңа кагылырга тиешлеген, моннан тавыш – тере, җылы, чыртлаулы, бернәрсә белән дә тигезләнмәгән тавыш тууын белмиләр. Гөмбәз астында ул тора һәм эндәшми. Бәлки, йөз ел эндәшми торгандыр. Яңгырар өчен ясалган, яңгырый белмәс булган, пыяла астында почмакта онытылган машина – һәм бөтен бер зал яшүсмер, бу үле нәрсәнең кайчандыр нәкъ аларның барысына җитмәгән һәм атый белмәгән нәрсәне эшләгәнен белмичә, аның яныннан узып, үз конусларын ашый.

Алар Лок белән – әле эндәшмичә, әле нәрсә турында булса да, бернәрсә турында да сөйләшеп – ашыйлар; кич ага, тирәдәге гөрелте ага, шулпа кулларны җылыта иде. Ә аннары, ниндидер паузада, Ки – үзе дә нигә икәнен белмичә, гел торган кебек – торды да пыяла гөмбәз янына килеп, аның өстендә катып калды.

Ки эндәшми торган проигрывательгә карый, һәм аның эчендә Камертон – тере нәрсә гади булып кыланган, чын нәрсә пыяла астында онытылган, балалар кырый белән, кырыйны белмичә уйнаган бөтен бу ашханә өчен – тын гына сызлый иде.

Тартманың ягында, тузанлы пыяла астында, кайчандыр исем – моны ясаучының исеме булган. Хәзер аннан тырналган эзләр генә калган: кемдер хәрефләрне кайчандыр, тырышып кырып алган, бары тик бастырманың күләгәсен, сүзнең шәүләсен генә калдырган. Ки күзләрен кысты. Карашыңны кирәкле почмак белән йөртсәң, хәрефләрнең бер өлешен – кисәкне, башны, «V» хәрефеннән башланган нәрсәнедер, тавыш турында нәрсәнедер – әле танып була; аннары тулысынча сөртелгән. Әйтерсең исемне вакыттан түгел, кул белән, калырга тиеш булмаганны сөрткән кебек махсус сөрткәннәр. Моның аны ни өчен эндәшми торган проигрывательнең үзеннән дә ныграк тырнаганын Ки үзе дә белми иде. Сөртелгән урынга караган саен, бары тик бераз көчлерәк сызлый иде. Әйтерсең анда, тырналган эзләр астында, нәрсәдер яшеренгән.

– Син тагын үз шарманкаңа текәлеп катып калдың, – диде Лок. – Тыңла, теория бар: ул төннәрен, беркем дә булмаганда, уйный икән. Үзе. – Ул пошкырып куйды. – Саташу, аңлашыла. Ләкин матур бит? Әйткәндәй, аны кем ясаганын беркем дә белми. Исемне кемдер сөртеп ташлаган. Тагын бер теория: мондый тавыш ясый белгән кешене тапмасыннар өчен сөрткәннәр. – Лок чигәсенә шакылдатты. – Миндә алар кырык, әйттем бит.

– Матур, – Ки сөртелгән урыннан күзен алмыйча әйтте. Ул «МӨСТӘКЫЙМ»не, хәзер аны йөртәләрме-юкмы икәнен барыбер белмичә, эчеп бетерде. Торды.

– Мин Лила янына, – диде ул.

Лок ачусыз, гадәтенчә чыраен сытты:

– Үзеңнең көйсезләнгән рәссамыңа. Аның белән уйный торгач, бәлагә керәсең син, Ки. – Ул моны, һәр нәрсә кебек, җиңел генә әйтте, ләкин күзләрендә чын, баштан килгән борчылу – ул тоймыйча аңлый торган борчылу чагылып китте. – Ул бит туп-туры кырыйдан йөри. Безнең уенчык кырыйдан түгел. Чын кырыйдан.

– Беләм, – диде Ки.

– Ярый, бар. – Лок инде яңа салфетка ача иде. – Әгәр нәрсә булса – мин монда. Мин һәрвакыт монда. – Һәм, башын күтәрмичә, тынрак, бөтен кич эчендә бер тапкыр уен итмичә, җитди диярлек: – Аны сакла. Мондыйларны башка ясамыйлар. Минем шарманкам кебек.

Ки баш какты да ишеккә таба китте. Бусагада борылып карады: Лок салфеткалары өстендә, бер үзе, эндәшми торган шарманка астында утырып калды һәм ашыкмады – аның ашыгасы да килми иде. Ки нигә икәнен белә иде. Локка өйгә кайту монда утыручылар арасында һәркемгә караганда ераграк һәм авыррак: калганнар кебек аска түгел, ә өскә – сиксән беренче катка, чиста беләзек һәм чиста коридорлар булган яхшы биек манарага. Ә никадәр югары күтәреләсең, юл шулкадәр озакка сузыла һәм аны башлыйсы да шулкадәр килми. Барлык аскылар ярты сәгать эчендә үз катларына таралышачак. Ә Лок, лифт артыннан лифт, һаман өскәрәк, үзенең дөрес тормышына озак барачак, һәм Кигә кайвакыт Лок «Почмак»та соңгысына, иртәнгә кадәр шуның өчен утыра кебек тоела иде: аста аңа өйдәгедән җиңелрәк, – тик ул, элитадан чыккан теге каракларча кешеләр кебек түгел, моны беркайчан да танымас, ә шаяртуга, кырык беренче теориягә борып җибәрер иде.

Ки ишекне этте, һәм яңгыр аны кире кабул итеп алды.

Лила янына ул юеш, җемелдәүче, төнгә таба сирәкләнгән шәһәр аша бара, һәм никадәр якынайса, күкрәгендә шулкадәр көчлерәк чыңлый иде. Чөнки анда, аның янына ул бөтен көн эчендә үзен яшерергә кирәкмәгән бердәнбер юлдан бара иде. Яңгыр басылды. Алда, эстакада астында инде яктылык сүрән генә янып тора иде.

Лила ярый торган диварга рәсем ясый иде – һәм Ки аңарда иң элек нәкъ шуны яраткан, ә соңга калып аңлаган иде: ул тыелганны ясар өчен һәрвакыт рөхсәт ителгәнгә терәлеп үк килә.

Дивар рөхсәт ителгән, эстакада астында, «ризалыктагы ирекле үзбелдерү»гә бирелгәннәрдән; анда хупланганны – йомшак бизәкләр, яшел спиральләр ясарга тиеш. Лила күмер белән хупланган өстеннән йөртә, һәм спиральләр астыннан билге – «Ризалык» боҗрасы өстендәге, үткен чагу белән аны аша үтеп тишкән галочка чыгып килә иде. Ул яшермичә, бердәнбер тере фонарь яктысында ясый, һәм аның бармаклары икенче буынга кадәр кап-кара иде. Җирән бөдрә чәчләрен ул ашыгып, ничек туры килде шулай җыйган, берничә бөртек ычкынып чыккан; ак йөзенә сипкел сибелгән, ә күзләре яшел, җитез, аларда гел нәрсәдер яши һәм бәхәсләшә. Ки караңгылыктан чыкты, башта шул кара бармакларны, аннары аның үзен бөтенләе белән күрде, һәм Кинең эчендәге Камертон – кич буе «Почмак»та эндәшми торган шарманкага сызлаган теге Камертон – сызлаудан туктады һәм чыңлап китте.

– Ә, бу синме, – диде ул, һәм борылмаса да, тавышы җылынып китте.

– Килүең яхшы. Утыр, баш очымда басып торма.

Ки бетон баскычка утырды да аның кулына – ул диварга йөрткән бармакларындагы кара кисәккә ымлады.

– Син нәрсә белән ясыйсың соң? – Ки чыннан да аңламый иде. Шәһәрнең өске өлешендә кул белән бернәрсә дә ясамыйлар: рәсем теләсәң – ул үзе, әзер килеш, дивар буйлап, экран буйлап ага. Ә бу кара кисәк чын эз – тупас, тере эз калдыра, бармакларны буяй, һәм Ки мондый нәрсә белән сызык сызып булганны беркайчан да күргәне юк иде. – Ул синдә каян?

Лила, дивардан аерылмыйча, көлемсерәп куйды.

– Күмер, – диде ул. Һәм бераз эндәшмичә торгач, ул аңлармы-юкмы дип сынагандай, тынрак, серле итеп өстәде: – Шәһәр үрелеп җитмәгән урыннар бар. Анда әле эз калдырырлык нәрсә калган. Анда төшә белергә кирәк. – Ул тагын бер кара сызык сызды. – Бервакыт табарсың – аңларсың.

Ул чагуны ясап бетерде, артка чигенде.

– Нигә камертон? – Ки диварга ымлап сорады. Бу сүзне ул эчендә күптән йөртә – күкрәгенең сул ягында сызлаган һәм чыңлаган нәрсәне ул шулай атый, – ә аның нәрсә аңлатканын бер тапкыр да сорамаган иде. – Камертон нәрсә соң ул?

– Бу билге – камертонның үзе, – дип, ул рәсемгә карады. – Башкасын беркем дә күрмәгән. Әти әйтә иде: камертон – ул компас. Барысы да ялганлаганда, хәтта синең башың да ялганлаганда – чөнки аны көйләгәннәр – аларның үрелеп җитә алмый торган бер урыны бар. Алар һәр нәрсәгә үрелеп җитәчәкләр – хәтергә дә, йөзгә дә, тавышка да. Моңа – юк. – Ул кара бармагын күкрәгенең сул ягына, йөрәгенә кысып, тотып торды. – Монда аларга керү юк. Монда тын, һәм бу тынлыкта нәрсә хак икәне ишетелә. – Ул иелеп, шул ук бармагын, кара нокта калдырып, Кинең күкрәгенә кысты.

– Синдә монда шаулы. Син тулысы белән ачык кыл кебек – сиңа кагылсаң, гүлисең.

– Ул хәзер кайда, – диде Ки. – Синең әтиең.

Лила иңнәрен сикертте, һәм иңе «белмим» өчен кирәгеннән кискенрәк тартылып куйды.

– Барысы да кайда, шунда. Ризалыкка китте. – Ул колаклыклар чыгарды – икесе, бер чыбыкта – һәм аларны Ки бу көнне бөтен шәһәр аша кесәсендә йөрткән нәкъ шул кара йөрткечкә тыкты. Бер колаклыкны үзенә тыкты, икенчесен аңа сузды. – Мә. Тик тын гына. Ярамый бит. – Һәм «ярамый» сүзенең ничек яңгыравына – әйтерсең сүзнең үзе көлке иде – көлемсерәп куйды.

Аның колагына музыка бәрелде – Эфирдан түгел, тигезләнмәгән; ачулы, ертык гитара, көйсез тавыш – Ки ишеткән бөтен тигез нәрсәдән матуррак. Шул ук, тере музыка. Аны тыңлаганда татулыкта калып булмый. Алар иңгә-иң утыралар, бер кылны бүлешәләр иде, һәм Ки кич буе – көннәр буе беренче тапкыр йөз киеп утырмады, чөнки янында йөзне салып була торган кеше бар иде.

– Ишетәсеңме? – Лила тын гына әйтте. – Менә шуны алар тартып алдылар. Хәтта ирекне түгел. Менә шуны. Беркем дә гүләмәсен өчен. Тигезләр гүләми. – Ул аңа борылды, һәм аның яшел күзләре шәһәрдә беркемдә дә булмаган тере, үҗәт ут белән яна иде. – Мин туктамыйм, Ки. Алсыннар. Гомер буе татулыкта эндәшмичә торганчы, бер тапкыр чыңлап калу яхшырак.

Ки әйтергә теләде – ахмаклык, сине болай алып китәчәкләр, тынрак кирәк, барысы кебек, – һәм әйтмәде, чөнки бу үз әтисенең сөйләме булыр иде, ә ул монда нәкъ әтисе булмас өчен утыра.

Алар өстендәге фонарь җемелдәп куйды.

Бары тик җемелдәде – ярты секундка сүнде дә, ул кичне шәһәрдә барысы да дулкын булып җемелдәгән кебек, кабынды. Ки сизмәс тә иде. Ләкин шул ук секундта аның кулындагы «Ризалык» калтыранды, яшеле ал төскә ычкынды. Һәм эстакада өстендәге караңгылыкта салкын зәңгәр нокта уянды. Икенчесе. Дроннар. Алар тавышсыз гына түбәнәйде, алар астыннан тигез ак яктылык агып, диварга, чыгып килгән камертонга ятты, һәм тыныч хатын-кыз тавышы – беләзектәге, рекламадагы, һәр җирдәге шул ук тавыш – бернинди төссез әйтте:

– Рөхсәтсез белдерү. Үрнәк көйсезләнгән. Дәрәҗә – кызыл. Урыннарыгызда калыгыз. Бу – сезнең иминлегегез өчен.

– Кач, – диде Лила. Үзенә түгел. Аңа. Лила инде, әйтерсең моны еллар буе көткән, тыныч кына торып баскан иде. – Сиңа күренергә ярамый. Син – яңгыравыклы. Сине төзәтмәячәкләр – сөртеп ташлаячаклар. Кач, җүләр.

Күзәтүчеләр – икәү, йомшак соры форма кигән, коралсыз, чөнки корал борчый – яктылыктан чыктылар; алар Лила янына, карниздагы бала янына барган кебек, кулларын сузып, шәфкатьле йөзләр белән бардылар. «Каршы торма, – диде берсе җылы гына. – Сиңа ярдәм итәрләр. Сиңа яхшы булыр». Ки ыргылды, һәм икенчесе аны, дошманны түгел, милекне тоткандай, явызлыксыз, йомшак һәм коточкыч көчле итеп билдән эләктереп алды.

Һәм култыклап алынган, инде ак яктылыкка алып кереп барылган Лила булдыра алган бердәнбер нәрсәне эшләде – куркудан түгел, ә үч итеп, – җырлап җибәрде. Үз тавышы белән. Тере, кәкре, көйсез, Кинең әнисе, үзе җыештырылганчы, кайчандыр җырлаган нәкъ шундый тавыш белән – колаклыктагы теге ачулы җырны кычкырып, тигез ак яктылыкның йөзенә каршы җырлап җибәрде, һәм аның Камертоны – Ки моны бөтен барлыгы белән ишетте – кычкыру аша шулкадәр чыңлады, хәтта аның үз күкрәгендә авыртканчы аваз бирде. Күзәтүче чыраен сытты – тавышның көченнән түгел, әйтерсең тавыш булырга тиеш булмаган нәрсәгә кагыла иде. Каяндыр тавыш катырак кабатлады: «Дәрәҗә – кызыл. Рецидивны бастырырга». Нәрсәдер кыска гына сызгырды, җыр нота уртасында өзелде, Лила хәлсезләнеп калды, аны алып киттеләр, ак яктылык сүнде, дроннар өскә киттеләр. Караңгы һәм тын булды. Һәм бары тик фонарь гына, бернәрсә дә булмагандай, тигез яна иде.

Аның яктысында Ки бетонда тезләнеп тора иде. Күзәтүченең ничек җибәргәнен, үзенең ничек торганын, аннары юлны аермыйча бөтен төнге шәһәр аша өйгә ничек атлаганын хәтерләмәде. Бер колаклык аның колагында калган, һәм аннан һаман Лиланың музыкасы – шул ук, тере, ертык музыка – бернәрсә булмагандай, хәзер аның бер үзе өчен генә уйный, һәм шуңа күрә, Лиланы инде ак яктылыкта каядыр алып барсалар да, ул әле янында, әле яңгырый кебек иде. Ки тыңлап бара, тирә-юньдә бернәрсә дә күрми диярлек иде. Кулында калган нәрсәне – аның ватылган «Ризалык»ын (Лила аны җырдан бер мизгел элек өзеп алып, аның аяк астына ыргыткан иде), ярылган яшел күзле, үле беләзекне тота иде. Һәм кара йөрткечне – аннан Лиланың колагына инде беркайчан да бернәрсә яңгырамаячак, ә Кигә яңгырый. Эстакада өстендәге диварда шундый ук үле яшел күзне тишеп үткән, ясалып бетмәгән камертон караеп тора иде. Җыр. Курткадагы күмер ноктасы. Кулындагы үле беләзек. Ул еламады. Аның эчендәге Камертон еламады – ул, туктатырга кеше булмаган кагылган кыл кебек, түбән, куркыныч итеп, бер нотада гүли иде. Өйгә ничек кайтып җиткәнен, ничек күтәрелгәнен, ишекне ничек ачканын Ки хәтерләмәде; ул үз бүлмәсендә, караңгыда, бүлмә уртасында басып торганда, күпме шулай торганын хәтерләмичә, аңына килде. Колаклык әле һаман колагында, һәм музыка әле һаман, тынрак, йөрткечнең соңгы сулышында бара иде. Бер кулында ул аның ярылган яшел күзле үле «Ризалык»ын, икенчесендә үз учыннан җылынган кара йөрткечне кысып тота иде. Ул утны кабызмады. Бернәрсә дә эшләмәде. Бернәрсәгә дә – уйларга да, күз яшьләренә дә хәле юк иде; аның эчендә бар нәрсә янып беткән һәм бары тик гүләү генә калдырган.

Ә шул ук сәгатьтә, шәһәрнең икенче башында, беркайчан да ябылмый торган «Почмак»та иртәнгә каршы соңгысы – Лок кайтырга җыена иде. Ул, гел тоткарланган кебек, барысыннан да озаграк бер үзе тоткарланды һәм, чыгып барганда, пыяла гөмбәз астында эндәшми торган проигрывательгә – беркем дә кабыза белмәгән үз шарманкасына – бу төн турында да, Лила турында да, дустының хәзер буш һәм миңгерәүләнгән килеш өенә атлавы турында да бернәрсә белмичә, гел караган кебек карады. Бары тик карады һәм, әйтерсең бу тынлыкта нәрсәдер ишетә язды, ни өчендер тагын бер секундка тоткарланды. Аннары башын селкеп куйды, кулларын кесәсенә тыкты һәм үзенә, өскә, үзенең озын юлы белән китте. Ә Ки, курткасын да, ботинкасын да салмыйча, Лиланың әйберләрен йодрыкларына кысып, йөзен мендәргә төртеп, караватка ауды. Кайдадыр күкрәгендә, сулда, кагылган кыл һаман түбән, бер нотада гүли дә гүли иде, һәм бер секундка да җибәрмәгән бу гүләү астында Ки, ниһаять, йокыга түгел, ә инде булдыра алмаганда егыла торган төшсез караңгы чокырга егылды.

Бүлек 5. Тынлык 1.01 альфа

Ки йодрыгында нәрсәдер каты булганга уянды.

Ул кайда икәнен һәм нигә, чишенмичә, курткасын да салмыйча, юрган өстендә ятканын шундук аңламады. Бүлмәдә җылы иртәнге яктылык, һәрвакыттагыча, тигез тора иде. Вентилятор, бүлмәгә яңа көннең пөхтә, исәпләнгән һавасын кертеп, тын гына гүли – шәһәр, көйләнгән механизм кузгалган кебек, тавышсыз һәм төгәл кузгала иде. Дивар тын гына тапшыра иде: тавыш көн уртасына таба аязачагын вәгъдә итте, аскы катлардагы планлы ремонт эшләре турында йомшак кына кисәтте – «кыска вакытлы өзеклекләр булырга мөмкин, тынычлыкны саклагыз, барысы да контрольдә», – һәм тагын нәрсәгәдер, тигез, мөһим булмаганга күчте. Барысы да һәрвакыттагыча иде. Һәм бу «һәрвакыттагыча»дан бер секундка, әйтерсең бернәрсә дә булмаган, яхшы диярлек, буш булып китте. Ә аннары ул йодрыгын язды һәм анда нәрсә икәнен – Лиланың ватылган «Ризалык»ын, элек яшел булган, ярылган, үле күзне – күрде, һәм кичәге бар нәрсә, тыгынны тартып чыгаргач су ишелгән кебек, берьюлы, бөтенләе белән аның өстенә ишелде.

Дроннан төшкән прожекторларның салкын яктылыгы. Нота уртасында өзелгән җыр. «Кач, җүләр». Аны, хәлсезләнгән килеш, алып китәләр, һәм яктылык сүнә. Ки ятып, моны, өянәкне көтеп чыккан кебек, көтеп чыкты. Ә тын алырлык булып басылгач, авыртудан соң шома, коткаручы диярлек бер уй калды: ә булдымы соң? Бәлки, булмагандыр. Бәлки, төш кенәдер. Булуын шулкадәр теләми иде ки, бер секундка булмады дип ышана язды.

Йодрыгында үле беләзек ята иде. Булды.

Тагын бер нәрсә. Беләзек үле – ватылган, сүнгән, мондые бернәрсәгә дә сәләтле түгел иде; ләкин Ки аңа карап торганда, ул кинәт калтыранып җемелдәде. Көчсез, көчкә, әйтерсең соңгы хәле белән. Рәттән өч кыска яктылык. Аннары өч озынрак. Аннары тагын өч кыска – һәм сүнде, тагын бары тик үле, караңгы әйбергә әйләнде. Ки, ышанмыйча, күзен йомып ачты. Көтеп торды. Беләзек эндәшми иде. Күренгәндер, мөгаен. Ватылган әйбердә кыска тоташу булган, тартылган да тынган – тагын нәрсә. Ул аны йодрыгына кысты.

Ул торды. Юынды. Һәм битен сөрткәндә менә нәрсәне күреп алды: үз беләгендәге «Ризалык» тигез, тыныч кына яшелләнеп тора иде. Гади яшел. Ки аңа карап катып калды. Бу нәрсә аңарда беркайчан да болай тормый иде – беләзек гел тартылып, сарыга, кызгылт сарыга агып, үз тынгысыз тормышы белән яши, аның белән дә, кагыйдәләр белән дә туры килми; әтисе аны тикшерүгә алып барырга кирәк, мондый тон бер нормага да сыймый дип, күптән мыгырдана. Ә бүген – тигез, чиста, яшел, барысыныкы кебек. Әйтерсең төн эчендә аны кемдер көйләп куйган. Ки, моннан нәрсәдер үзгәрер кебек, кулын селкеп карады. Яшел бирешмәде. Сәер. Ләкин бу турыда уйларга хәле юк иде, һәм ул иртәнге ашка китте.

Өстәл артында һәрвакыттагыча иде. Әтисе проекциягә күз салып чәйни иде. Әнисе җылытты. Эль чәнечкеләрне саный иде. Диварда иртәнге Эфир – җиңел, шома, аппетит өчен Эфир бара иде.

«…ә хәзер шәһәр яңалыкларына, – дип сөйли иде дивар ягымлы тавыш белән. – Кичә аскы секторда ризалыкны саклау көчләре бер вакыйганы туктатты: җәмәгать урынында рөхсәтсез белдерүгә юл куйган балигъ булмаган кыз тоткарланды. Беркем дә зыян күрмәде. Мохит торгызылды. Күзәтүчеләргә оперативлыклары өчен рәхмәт белдерәбез».

Һәм – кадрлар. Кыска, шома: эстакада астындагы таныш дивар, ясалып бетмәгән камертон, Күзәтүчеләр, ак яктылык. Лиланы кадрдан алып чыгалар.

Ки тынын кысты. Чөнки ул бу кадрларга карап, диварны да, Күзәтүчеләрне дә, Лиланы да күрде. Ә үзен – күрмәде. Анда ул юк иде. Ул шул күренештә, ике адымда басып торган, аны җилкәләреннән тотканнар иде. Ә кадрда ул, кисеп алгандай, басып тормагандай, юк иде. Камера ул торган урыннан узды, һәм анда ул юк булып чыкты. Аркасы буйлап салкын йөгерде, һәм аның артыннан – бу иртә эчендә инде таныш булган шул ук шома уй: бәлки, чыннан да булмагандыр? бәлки, ул анда булмагандыр? Ул күзләрен йомды. Ачты. Кадрлар инде алышынган иде.

– Оятсызлык, – әтисе проекциядән аерылмыйча әйтте. – Баланы шул хәлгә җиткергәннәр. Әти-әнисе карамаган.

Ки үзеннән ычкына башлаганны – тыелып кала алмыйча, тын гына ычкына башлаганны ишетте:

– Аның бит әтисе үзе дә…

Ул «Ризалык»тан, «чыгарылган»нарның берсе, дип әйтергә теләде – Ки моны күптән, колак кырые белән, пышылдап сөйләгәндә ишеткән иде; теләде дә, сүзнең кая алып барганыннан үзе куркып, ярты сүздә тукталды. Йомарланды: менә хәзер. Хәзер беләзек тартылыр, әнисе куркыр, әтисе кашларын җыерыр. Ләкин бернәрсә дә тартылмады. Аның кулындагы беләзек, әйтерсең Ки «тозны бир әле» генә дигән, тигез яшел килеш калды. Беркем дә башын да күтәрмәде. Сүзләр тынлыкка төште дә, әйтерсең булмаганнар, юкка чыкты – һәм әйтерсең аның үзе дә монда, теге кадрлардагы кебек, өлешчә юк иде.

Ә дивар инде тонын дәртлерәккә алыштырган иде, һәм реклама – йомшак йөзләр, җылы яктылык – агып китте:

«Борчу йогышлы. Якын кешегезнең өзелеп китүен көтмәгез. Туганнарыгызны, алар үзләрен үзләре язып куйганчы, Көйләүгә язып куегыз. Шәфкать өйдән башлана».

Эль, чәнечкеләрдән аерылмыйча, диварга ияреп, сузып кабатлады:

– Шәф-кать өй-дән баш-ла-на.

Һәм шунда әтисе җанланып китте. Ләкин рекламадан да, Ки сүзләреннән дә түгел – ул, күрәсең, шул вакыт эчендә, еллар буе күз салып торган кебек, эчтән генә ачынып, күнегелгән сары тайпылышны күрергә көтеп, улының беләгенә күз кырые белән карап тора икән. Ә яшелне күрде. Тигез, чиста, тотрыклы яшелне.

– Ки. – Әтисе иртә буе беренче тапкыр аңа туп-туры карады, һәм аның күзләрендә йомшарган диярлек нәрсәдер бар иде. – Тоның төзәлгән бит синең. Кара син аны. Тигез. – Ул чәнечкесен куйды. – Ә мин инде сине тикшерүгә язып куярга уйлаган идем. – Бераз эндәшмичә торды һәм гадәттәгедән җылырак, утрау турында сөйләгәндәге сирәк тавыш белән әйтте: – Рәхмәт сиңа. Мин бит күрәм – син тотындың. Безнең өчен. Сәяхәт өчен. Дүртебез дә яшелдә – һәм безне кертәчәкләр, мин сиңа әйтәм. Булдырдың, улым. Ниһаять, нәрсә ни өчен икәнен аңладың.

Ки әтисенә, аның рәхмәтле, яшәреп киткән йөзенә карап, нәрсә әйтергә белми иде. Әтисе шатлана иде. Ихлас, кайнар итеп – улының, ниһаять, «барысы кебек» булуына шатлана иде. Ә Ки бернәрсә дә эшләмәгән. Ул тонны төзәтмәгән. Ул ни өчен яшел икәнен һич тә аңламый иде. Һәм эшләмәгән нәрсәсе өчен әтисенең рәхмәтеннән, син әйтмәгән, ә үзеннән-үзе әйтелгән ялганнан булгандай, бөтенләй начар, болганчык булып китте.

– Әйе, – дип, ул көчкә сыгып чыгарды. – Аңладым.

Һәм аннары көне буе бу уй аның артыннан йөрде: ә бәлки чыннан да шулайдыр? Әгәр ул, үзе дә сизмичә, чыннан да барысы кебек булган, төзәлгән – тигез, үле, яшел булган, һәм тиздән чәнечкеләр санап, диварга ияреп кабатлый башласа? Нигә яшел? Нигә кадрдан сызып ташланган? Аңа нәрсә була?

Ул уйламас өчен өйдән чыгып китте – һәм юл буе уйлады. Шәһәр үзенең тигез иртәнге тормышы белән яши иде, һәм Ки аның аша барганда беренче тапкыр шәһәргә түгел, ә андагы кешеләргә карады. Элек ничектер текәлеп карамый иде. Ә хәзер карады – һәм күрде: барысы да тигез. Моңсу да түгел, шат та түгел – тигез. Каршыдагы көймәдә бер хатын бала алып бара, һәм бала да эндәшми, хатын да эндәшми, икесе дә бертөсле тыныч, хиссез йөз белән туры алга карыйлар иде. Мәйданда икәү сөйләшә – бәхәсләшмичә, көлмичә, бары тик әйберләр биргән кебек, сүзләр алышалар иде. Канал янында балыкларны ашатучы картның да йөзендә шул ук тигез бушлык иде. Барысы да яшел. Барысы да татулыкта. Һәм Ки алар арасында беләгендәге аңлаешсыз яшел утчыгы белән бара һәм уйлый иде: менә, хәзер мин дә шундый. Тыштан – шундый ук. Алар кебек яшел, тигез. Һәм бу уйдан аны кичәге төннең бөтен прожекторларыннан да ныграк салкын чымырдатты.

Ә мәйдан өстендә, зур экранда, шул ук реклама – йомшак йөзләр, җылы яктылык – һаман күрсәтелә, һәм тавыш тагын бер тапкыр, барысы өчен, өйдән башлана торган шәфкать турында назлы гына кабатлый иде.

Ул йөрткеч турында уйлый иде. Анысы – Лиланың йөрткече, аның музыкасы белән – өйдә, тартмада, әйберләр астында ята иде. Һәм Ки бу турыда никадәр күп уйласа, аны бер нәрсә шулкадәр ныграк кимерә иде: анда бары тик музыка гынамы? Йөрткеч бит гади җырлар гына түгел, ул – эченә нәрсәдер яшереп, язып, калдырып була торган әйбер. Әгәр анда, музыка артында, тагын нәрсәдер – Лиланыкы, Ки өчен, махсус калдырылган нәрсә булса? Бу уй утырып калды һәм җибәрмәде. Ләкин ул тикшерә алмый иде: тыңлавын – Лила белән тыңлаган кебек, колаклыкларны туп-туры йөрткечкә тыгып тыңлый; ә эченә күз салу, ачып карау, музыкадан тыш анда нәрсә барлыгын карау өчен экранга тоташтыру барып чыкмый: йөрткечнең иске, Кигә таныш булмаган тоташтыргычы бар, һәм Кидәге бернәрсә дә аңа туры килми. Ул бу уйны әле болай, әле тегеләй әйләндерде – һәм нишләргә белмәде.

Лок белән ул иртәгесен, иң матур каналлар һәм парклы киң мәйдан булган илленче катта очрашты – алар анда, аның аскысы белән Локның өскесе арасындагы юлның уртасында, еш очраша иде. Су янында утырдылар. Ки, тирә-ягына каранып, йөрткечне чыгарды – бирмичә генә күрсәтте.

– Тыңла әле. Монда тоташтыргыч… ниндидер иске. Миңа аны экранга тоташтырырга кирәк, ә нәрсә белән тоташтырырга – юк. Мондыйны нәрсә белән тоташтыралар, белмисеңме?

Лок аны алды, әйләндереп карады, күзенә якын китерде, җитдиләнде – ул тимер-томыр өстендә гел җитдиләнә, бу – ул шаяртмый торган бердәнбер нәрсә.

– О. Бу – борынгы нәрсә. Сиңа иске тоташтыргыч өчен адаптер кирәк. – Ул борынын кашыды. – Тыңла, бездә өйдә андые аунап ята бит. Әти кайчандыр ниндидер искелек арасыннан алып кайткан иде, ташларга кулы җитмәде. Тартмада чүп кебек ята, аның нәрсә икәнен беркем дә белми. Мин беләм – мин барысын да беләм. – Ул йөрткечне кире бирде. – Алып килермен. Иртәгә шушында ук.

Төн үтте. Ки, бер кулында Лиланың үле беләзеген тотып, үз «Ризалык»ының – тигез, чит яшел утчыгына карап ята һәм үзен дә, утчыкны да аңламый иде. Ә Лиланың икенче кулдагы беләзеге – тагын. Караңгыда калтыранды, җемелдәде. Өч кыска. Өч озын. Өч кыска. Һәм караңгылык. Ки калкынып карады, текәлде. Көтеп торды. Бераз вакыттан соң – тагын, шул ук бизәк, нәкъ шул ук: кыска-кыска-кыска, озын-озын-озын, кыска-кыска-кыска. Очраклы тайпылыш түгел – кабатлау. Ватылу булыр өчен артык тигез, артык бертөсле. Бу бизәк иде. Рәсем. Кемдер бу яктылыкларны махсус тәртипкә салып, әйләнешкә җибәргән – димәк, бу нәрсәнедер аңлата, димәк, бу – код, яктылыкка кысылган хәбәр, аны кемдер үҗәтләнеп, тагын һәм тагын, аның учындагы үле әйбердән җибәрә иде. Ки кабатланган яктылыкларга карап тора, һәм кабыргалары астында, сулда, ныграк гүли иде. Ул моны укый белми иде. Ләкин төп нәрсәне аңлый иде: бу ватылу түгел. Бу – чакыру. Кемдер чакыра, ә ул кая һәм нәрсә турында икәнен аңламый – моннан түзеп булмый иде.

Иртәгесен, су янындагы шул ук урында, Лок аның учына кечкенә бер нәрсә – тузган, җиңел, беркемнеке дә булмаган адаптер-чыбыкчык тыкты.

– Мә. Эшли торгандыр. Беркайчан да беркем тыкмаган – ләкин бу шул, төгәл. – Һәм бераз эндәшмичә торгач, бернинди шаяртусыз, тын гына, суга карап: – Ки. Син тик… үз экраныңа тыкма. Шәһәргә тоташтырылганына. Шәһәр челтәренә ни тыксаң да, ул… күрә. Аңлыйсыңмы? Карыйсың килсә – челтәрдән аерылган, ниндидер тома экран тап. Исән булырсың.

Ки баш какты. Һәм бернәрсә дә әйтмәде. Чөнки инде белә иде – аның тома экраны юк, ә көтәргә, эзләргә, сузарга ул инде булдыра алмый. Өйдә ул төнне көтте.

Әнисе аның янына шакымыйча керде. Ул сирәк керә иде. Халатын кигән килеш, җыештырылган йөз белән ишек төбендә басып торды, һәм Ки беләзекне юрган астына яшерде – соң иде, әнисе күрде. Ләкин беләзек турында әйтмәде. Читкә карап әйтте:

– Синең йокламаганыңны ишеттем. – Пауза. – Синең тоның төннәрен…

– Минем тоным тигез, әни, – Ки тын гына әйтте. – Әти бит әйтте. Яшел.

– Көндез, – диде әнисе. Һәм, әйтерсең үзе әйткәнгә гаҗәпләнде, тотлыгып калды. Һәм Ки аның беләгендәге «Ризалык»ның яшелдән сарыга калтыранып кире кайтканын, әнисенең моны сизеп, сүзен тигез генә әйтеп бетерергә ашыкканын күрде: – «Тигез»не эч. Сиңа тынычрак булыр.

– Ә сиңа тынычракмы, әни? – дип сорады Ки. Үртәмичә. – Чынлап?

Әнисе җавап сузылганнан озаграк эндәшми торды. Кайдадыр, җыештырылган йөз астында, беләгендәге сары чаткы астында, кемдер тагын тәрәзә янына килде – Ки моны күрә, аның үзенә күптән рөхсәт итмәгән нәрсәне әйтәсе килгәнен күрә иде – һәм әнисе әйтмәде. Тәрәзә ябылды. Ул, кечкенә баланыкы кебек, аның юрганын төзәтте, һәм бу иске, чын хәрәкәттән Кинең тамагына төер утырды.

– Татулыкта йокла, – диде ул һәм чыгып китте.

Һәм аның тавышы белән, кайчандыр, утрауда тере, көйсез җыр яңгыраган тавыш белән әйтелгән шул «татулыкта йокла»да шулкадәр түгелмәгән нәрсә бар иде, Ки аңлады: бетте. Болай ярамый. Уянырга, тәмләткеч ашарга, чит яшел белән балкырга, әнисенең үз эчендәге тәрәзәне ничек бикләгәнен карарга, һәм иртәгә тагын шул ук – ярамый. Бу тормыш түгел. Бу – тигез, пөхтә итеп җәеп куелган үлем.

Ул өйдә барысы да тынганны көтте. Тартманы тартып чыгарды. Йөрткечне, Лок биргән адаптерны алды. Һәм үз экранын – бу йорттагы бар нәрсә кебек, шәһәргә тоташтырылган гади экранны якынрак китерде.

Ул адаптерны тотып, Лок әйткән нәрсә турында уйлый иде. Ни тыксаң да, ул күрә. Тыксаң – кайдадыр анда, тимер тынлыкта, нәрсәдер күзен йомып ачачак, билгеләп куячак, истә калдырачак: менә ул, татулыкта булмаган малай, менә аның исеме, менә аның йорты. Ул үзен куркыныч астына – ачылу, күренү, билгеләнү, ниндидер исемлеккә кертелү куркынычы астына куя иде, ә ул исемлектән Күзәтүчеләр килә. Ул моны беркайчан да булмаганча ачык аңлый иде. Һәм барыбер адаптерны йөрткечкә, ә йөрткечне – адаптер аша – үзенең шәһәр экранына, бар нәрсәне күрүче экранына тыкты, чөнки башкача ярамый, чөнки аны туктатырга Лила инде юк, чөнки кабыргалар астында, сулда, гүли дә алга куа, һәм бу гүләү куркудан көчлерәк иде.

Экран җанланды. Музыка бөтенләе белән, тере килеш урынында иде. Ә нәкъ аста, җырлар артында, ниндидер файл – ул белгәннәрдән түгел, озын, сәер, монда төзелмәгәнчә төзелгән исемле файл яшеренгән иде. Ки ачты.

Һәм нәрсәгә карап торганын шундук аңламады.

Экран хәрәкәтләнми иде. Ки үскән дөньяда сурәт гел яши: ага, җемелди, алышына, Эфир кебек, тирәдәге бар нәрсә кебек сулый – рәсем елга, аны туктатып булмый. Ә бусы – тик тора иде. Катып калган иде. Әйтерсең кемдер Эфирны тамагыннан эләктереп тоткан, һәм ул бер генә кадрда катып калган, ары таба хәрәкәтләнми. Ки, тоткарланды дип уйлап, хәтта экранга кагылып карады. Тоткарланмаган иде. Рәсем тик кенә тора һәм беркая да агарга җыенмый иде.

Бу тик торган рәсемнәр берничә иде, – Ки аларны актарып булганын шундук аңламады. Һәрберсе – тотып алынган һәм мәңгегә туктатылган дөнья кисәге. Караңгы проспект, җиргә якын теге бушап калганнарның берсе. Дивар. Ниндидер иске билгесе булган почмак. Баскыч астындагы тутыккан ишек. Каядыр аска, караңгылыкка алып киткән янгын төшеше. Кемдер кайчандыр бу юл белән узган һәм икенче берсе аның артыннан үтә алсын өчен, аны адымлап, кадр артыннан кадр туктатып калдырган, – Ки төннең бу катып калган кисәкләренә карап, әкренләп аңлый иде: бу рәсемнәр түгел. Бу – юл. Төшерелгән, туктатылган, адымнарга таркатылган, тегендә, аска илтүче юл. Ә беренче рәсем өстендә файлның үз исеме – ул ачкан теге озын исем тора иде, тик хәзер Ки аны сүзләр итеп укыды:

Пыяла күк ярылдымы? Ярыкны эчтән эзлә.

Ул катып калган кадрларны – проспектны, диварны, ишекне, төшешне актара һәм бу юлның кая илтүен таный иде: аска, тигез яшел шәһәр астына, җиргә якын теге үле аскы проспектларга, анда, сөйләүләренчә, кемдер әле татулыкта түгел гүли. Бу юл иде. Бу дөньяда булмый торган тик торган рәсемнәргә төшерелгән – һәм шуңа күрә тагын да чынрак юл.

«Тынлык» булган җиргә.

Ки юлга карап тора, эчендә Камертон һаман гүли, һәм беренче тапкыр бу гүләү авырту гына түгел иде. Ул әле юнәлеш тә иде.

Ул шул ук төнне бармады. Экранны ябып, йөрткечне, адаптерны яшерде, ятты. Ләкин хәзер караңгылыкта башкача иде: төпсез чокыр түгел, ә иртәгә аннан адым ясыйсы кырый. Ул, беләгендәге тигез яшел утчыкка – чит, аңлаешсыз, кем һәм нигә бүләк иткәне билгесез утчыкка карап ята һәм барачагын белә иде. Ул инде акыл белән түгел, ә ишетмичә кала белмәгән күкрәгендәге теге урын белән карар кылган иде. Иртәне көтәсе генә калган иде.

Аның кышы шулай тәмамланды.

Икенче өлеш. Яз

Бүлек 6. Тынлык 2.02 бета

Көн җитте, һәм Ки китте.

Шундук түгел, төнлә күз алдына китергәнчә таң белән түгел – көн гадәти, тонык булып чыкты, һәм шуңа күрә карар батырлык кебек түгел, ә лекциягә барган кебек бирелде: торды, киенде, алдады. Өйдә алдарга туры килде, һәм бу иң җиңеле булып чыкты.

– Без Лок белән проект эшлибез, – ул иртәнге аш вакытында, тәлинкәсеннән күзен күтәрмичә, әйтте. – Зур. Берничә көнгә. Бәлки, арлы-бирле йөрмәс өчен, мин аларда яшәп торырмын.

Ул сораштыруларны көтеп, срок, тапшыру турында тагын ялган әзерләп куйган иде. Ләкин әтисе «Лок белән» дигәнне ишеткәч, шулкадәр яктырып китте, Кигә хәтта оят булып китте.

– Лок беләнме? – Әтисе чәнечкесен куйды. – Сиксән беренчедәге шулмы? – Һәм улына горурлык белән диярлек карады, ә Ки, үзе дә теләмичә, нәкъ туры китереп әйткәнен аңлады: әтисе күзендә биек манарадагы малай белән бәйләнеш теләсә нинди проекттан кыйммәтрәк иде. – Бу яхшы. Бу дөрес. Андыйлардан аерылма. – Ул канәгать булып баш какты һәм, гадәтенчә, улының беләгенә күз төшереп алды – ә анда, соңгы көннәрдәгечә, тигез, чиста булып «Ризалык» яшелләнеп тора, тайпылыш билгесе дә юк иде. Тон тәртиптә. Улы эштә, яхшы иптәшләр белән, тоны тигез. Тагын нәрсә кирәк. – Бар, әлбәттә. Шалтырат.

Шуның белән бетте. Беләзек ялганламады – беләзек, Ки нәрсә генә эшләсә дә, яшелне тота иде, – ә беләзек яшел икән, димәк, улы татулыкта, димәк, борчылырга сәбәп юк. Ки ашап бетерде, сумкасын җыйды һәм чыгып китте, һәм аны, прибор аның өчен тыныч булган кешене җибәргән кебек, җиңел генә җибәрделәр. Бусагада инде ул ачынып уйлап куйды: ул аңламаган һәм курыккан бу сәер мәңгеяшел нәрсә әле генә аңа хезмәт күрсәтте – аның урынына әтисенә ул үзе булдыра алмаслык шома итеп ялганлады.

Рәсемнәрдәге адрес аска илтә иде.

Образлы түгел – аска: файдаланылмый торган лифтлар, «техник керү урыны» ишекләре артындагы баскычлар, ярус артыннан ярус, Ки булган җирләрдән дә түбәнрәк. Ул, эздән барган кебек, үзенең катып калган рәсемнәре буенча бара иде: менә бу проспект, менә бу дивар, менә бу тутыккан ишек. Никадәр түбәнрәк – шулкадәр салкынрак була барды: кинәт түгел, ә тигез, әкрен генә тартып алгандай, әйтерсең өстә җылыны кемдер өләшә, ә монда өләшүдән туктаган. Ки якасын күтәрде. Диварлардагы Эфир башта комачаулар белән бара башлады, аннары бөтенләй сүнде, һәм Ки гомерендә беренче тапкыр каяндыр тигез тавыш ишетелми торган җирдә калды. Колаклар чыңларлык тынлык иде. Ул, бу аның капма-каршысы булса да, яктылыкка барган кебек, бу тынлыкка бара иде.

Һәм аска төшкәндә ул тагын бер нәрсәне күреп алды – аңламады, бары тик тәне белән билгеләп куйды: монда башка шәһәр иде. Ки белгән аскы өлеш астында, тузган, ләкин тере аскы ярусларның астында тагын да борынгырак нәрсә – иске гөмбәзләр, күптән булмаган куллар салган иске плитәләр ята иде. Диварларда кайбер җирләрдә билгеләр – кеше кайда икәнен белсен өчен, кайчандыр турыдан-туры, барысы өчен салынган яки язылган сүзләр, исемнәр сакланган иде. Ләкин сүзләр сөртелгән, кителгән, урталай өзелгән иде: «МӘЙД…», «…УРАМЫ», «ҖӘЯҮЛ…». Әйтерсең бар нәрсә кешечә аталган, һәр урынның исеме булган иске, чын шәһәрне кемдер алып, өстән яңа, матур, тигез һәм исемсез төргәк белән каплаган, ә бусын, элеккесен, исемнәре белән аска, салкынлыкка, караңгылыкка этеп төшергән һәм, искә алмасыннар өчен, исемнәрен сөртеп ташлаган. Ки өзелгән сүзләр яныннан узды һәм аларның нәрсә аңлатканын белмәде. Ләкин аның эчендәге Камертон, чит кабер яныннан узганда йөрәк сызлап куйган кебек, аларга тын гына, сагышлы гына аваз бирә иде.

Һәм ул никадәр тирәнгә төшсә, бу аскы, онытылган дөнья шулкадәр ачыла барды. Монда өстәге тигез һәм яктыртылган тормыш түгел, ә башка – ныклы, бар нәрсәгә карамастан исән калган үз тормышы бар иде. Иске залларның берсендә кемдер тимер мичкәдә ут ягып җибәргән, һәм аның тирәсендә караңгы шәүләләр җылынып утыра, өстә, һәр исне чистартып суырып алган җирдә булмаган чын, ачы төтен исе килә иде. Диварлар буйлап еллар буе калын кара тамырларга кушылып үскән чыбыклар сузылган иде: кемдер кайчандыр нәрсәгәдер тоташкан, бу кешеләрне ташлаган шәһәрдән бер тамчы җылылык һәм яктылык урлаган. Су тама иде. Каядыр ерак тоннельләрдә гүли иде – Эфир түгел, ә бары тимер, салкын тигән яңгыраш. Бер күсе йөгереп узды, һәм Ки сискәнеп китте: өстә күселәр юк, өстә исәпкә алынмаган бернинди тереклек юк иде. Ә монда күселәр дә, күгәрек тә, кешеләр дә бар, һәм боларның барысы шәһәр үзенең тигез рәсеменә сыймаган бар нәрсәне этеп төшергән салкынлыкта һәм караңгылыкта тормышка ябышып, мыжгып яши иде. Ки бара да уйлый иде: менә, димәк, бар нәрсә кая китә. Юкка чыкмый. Бары тик аска – җирдә яшим дип уйлаучы өскеләрнең аяк астына егыла, ә алар үзләре, эчендә әле сулыш алучылар булган зур күмелгән кабернең түбәсендә яши.

Юлда, үле катларның берсендә, аның өстендәге фонарь җемелдәп куйды: бу – теге төнне шәһәр буйлап узган һәм һаман басылмаган дулкын иде. Яктылык ярты секундка сүнде дә кире кайтты. Ки караңгылыкны көтеп чыкты да ары китте; аста, бу ташландык җирдә өзеклек өстәгегә караганда тирәнрәк һәм карарак иде – әйтерсең фонарь түгел, ә нәрсәдер зуррак бер озын сулышка сүнде, – ләкин Ки бу турыда уйламады: ташландык тоннельләрдә ни генә җемелдәми.

«Тынлык» баш күтәрүчеләр крепосте дә, штаб та булып чыкмады. Ки моны шундук аңлады һәм аптырап калды. Ул корал, карталар, ярсу көткән иде – ә исеме кителгән ниндидер элекке залда урнаштырылган, иске лампалардан җылы подвалны һәм анда җир астында эшләп була торган бар нәрсәнең иң сәерен эшләүче ун кешене тапты: алар тыңлыйлар.

Һәм тынлыктан да алда Кинең күзенә беренче булып аларның йөзләре ташланды. Ак йөзләр. Йокламаучыларныкы кебек арудан агарган түгел, ә өстәге кешеләрдә була алмый торган тигез, балавыз ак; әйтерсең алардан бөтен яктылыкны алганнар, әйтерсең алар еллар буе өске ярусларда агылган теге тонык җылылыкны да күрмәгәннәр. Өстә якты иде, монда – караңгы, һәм бу балавыз йөзләр Кигә теләсә нинди язудан да ачыграк итеп аның ни тирәнлеккә төшкәнен һәм бу кешеләрнең монда, аста, салкында, күксез никадәр озак яшәгәнен әйтте. Дивар янында колаклыклар кигән бер карт учын күкрәгенә кысып утыра, аның йөзеннән яшь ага иде, һәм аңа беркем дә тимәде. Икәү борынгы бер радиоалгыч өстенә иелеп, шау-шу аша нәрсәдер – иске музыка кисәген, тавышны, билгесез ничек, билгесез нинди заманнардан сакланган кемнеңдер тере көлүенең язмасын тотарга тырышалар; алар тәгәрмәчне, әйтерсең анда, чыртлау эчендә, тавыш түгел, кеше яшеренгән, шулкадәр сак әйләндерәләр иде. Кемдер почмакта, бәлки, еллар эчендә беренче тапкыр беркем дә аның тонын үлчәмәгән җирдә, күзләрен йомып кына утыра иде. Алар яшеренмиләр дә, сугышмыйлар да. Алар бары тик бу җир астында, тын гына, берәм-берәм, салкыннан үзләрен тамчылап эретеп чыгарып, кеше булып калырга тырышалар.

– Яңа кеше, – кемдер борчылмыйча әйтте. – Адрес буенча килгән. Димәк, кемдер биргән. Димәк, үзебезнеке.

Аны тентемәделәр, сорау алмадылар. Бер кружка ниндидер кайнар нәрсә бирделәр – ә кайнар нәрсә монда алтын бәясендә иде, Ки моны кружканы бирер алдыннан аның тирәсендә чит ак бармакларның ничек сак кына йомылуыннан аңлады, – һәм утырырга калдырдылар.

Һәм шунда ул диварларны күрде. Алар буйлап, лампаларның тигезсез яктысында, рәсемнәр – куллар калдырган тупас рәсемнәр бара иде: кара сызыклар, йөзләр, билгеләр, – һәм Ки бу эзне, бармакларны буяучы бу тонык каралыкны таныды. Күмер. Дивар янындагы калай савытта кисәкләр – Лила эстакада астында бетон буйлап йөрткән кебек кара кисәкләр ята иде. Утыручыларның берсе, аның карашын эләктереп, калай савытны дәшмичә якынрак этте: кирәк булса, ал, янәсе. Һәм бары тик шунда, җир астында, салкын җылы подвалда Кигә, ниһаять, Лиланың серле җавабы – «шәһәр үрелеп җитмәгән урыннар бар, анда төшә белергә кирәк, табарсың – аңларсың» – барып җитте. Менә ул. Менә каян аңарда күмер булган. Ул монда – яки болар кебекләр янына – бу сөртелгән, агымлы, бернәрсә дә хәтерләми торган шәһәрдә әле тупас, юылмый торган эз калдырып була торган бердәнбер нәрсә өчен төшкән. Лила «Тынлык» турында белгән. Лила, бәлки, монда, нәкъ шушы тартма өстендә утыргандыр. Бу уйдан Кинең тамагына төер утырды, һәм ул кесәсендә аның үле беләзеген кысты.

Ки утырып тынлыкны тыңлый иде: «үзләштерү» өчен билгеләнгән минутны түгел, ә һәркем, ниһаять, өстә якын җибәрмәгән нәрсә белән күзгә-күз калган тере тынлыкны. Һәм аның эчендәге, көне буе, өч төн буе авыртып гүләгән Камертон монда – эстакада астындагы теге дивардан бирле беренче тапкыр – тына башлады. Телсез калмады. Ниһаять җибәрелгән кыл кебек, тигез яңгырый башлады.

– Көткәнең бу түгел иде, әйеме? – Янына бераз өлкәнрәк, арыган, игелекле йөзле егет килеп утырды, һәм бу йөз калганнарныкы кебек ак түгел – ул, күрәсең, өскә йөреп кайта торган иде. – Барысы да башканы көтә. Монда сугышырга өйрәтәләр дип уйлыйлар. – Ул көлемсерәп куйды. – Монда ишетергә өйрәтәләр. Башта синдә әле ишетерлек кеше калганмы икәнен ишетергә кирәк. Югыйсә сугышырга чыгасың – ә эчеңдә инде буш, һәм инде син сугышмыйсың.

– Ә кем сугыша? – Ки сорады. – Сез түгел икән?

Һәм егет үзгәрде. Тавышында бу подвалда беркемдә дә булмаган нәрсә – дәрт ярылып чыкты.

– Ә менә монда син башка якка карыйсың, – дип, ул якынрак иелде, һәм аның күзләре ялтырап китте. – Болар барысы да тынлыкчылар, карт-коры, аларны берәм-берәм җыештырганчы утырачаклар. Ә утырмаучылар да бар. «Ирек Буяулары». Ишеткәнең бармы? – Ки башын чайкады. – Көйләнгәнме әллә син?! Алар ачыктан-ачык. Туры эфирда системаны ертып ташлыйлар, туп-туры йөзенә, миллионнар карап тора. Подвалларда пышылдашмыйлар – бөтен шәһәргә кычкыралар. Менә бу – чын, апаем. Менә бу – каршылык. Кычкырып әйтелгән хакыйкать телисең икән, ә бу… – ул күз яшьле картка таба кулын селтәде, – …тын матәм түгел, «Буяулар»га бар. Алар синең кебекләрне кулларында йөртә. Яңгыравыклыларны.

Һәм Ки – эчендәге кыл әле генә тына башлаган, әле генә җибәргән, ә хәзер бу кыюсыз тынлыкны инде бозалар, яңадан уйната башлыйлар иде, – күз алдында ак яктылыкның йөзенә җырлаган Лила торган Ки «яңгыравыклыларны» сүзендә танып сискәнеп китте. Яңгыравыклы. Лила аны шулай атады. Син – яңгыравыклы, сине сөртеп ташлаячаклар. Бер тапкыр чыңлап калу яхшырак. Әгәр ул шунда, яңгыравыклылар янына, эндәшмәүчеләр янына түгел, ә ачыктан-ачык ертучылар янына чакырган булса? Әгәр тын «Тынлык» – сынган, утырып калучы картлар өчен генә, ә аны, тере, җырлаучыны, нәкъ ул яңгыравыклылардан, ачыктан-ачык ертучылардан булганга алып киткән булсалар? Бу егеттә монда булган калганнардагы кебек түгел нәрсәдер бар иде, һәм Ки нәрсә икәнен шундук аңламады. Подвалдагы барысы да тын, эчкә борылган булып утыралар, ә бусы – тышка: күзләре йөгерә, эзли, эләктерә иде. Ул тыңламый иде. Ул күзәтә иде. Һәм Кигә кешегә түгел, ә табышка карагандай – бәяләп, шатланып, чамалап карый иде. Ки өлкәнрәк булса, сагаер иде: синнән нәрсәдер кирәк булган кеше шулай карый. Ләкин Кигә унҗиде яшь иде, һәм аңа беренче тапкыр кыйммәткә, үзләре теләгән кешегә карагандай карадылар. Һәм бу, тигезләр арасында бер тигез булып, татулыкта озак яшәгәннән соң, башны теләсә нинди сак булудан да ныграк әйләндерә иде. Ул бары тик эчендә тагын гүли башлаганны – инде тынычлык белән түгел, ә ачу белән – һәм ачуның тынычлыктан җылырак булганын, көчлерәк чакырганын гына белә иде.

Дивар янындагы карт, ниһаять, кулларын төшерде, күзләрен ачты – юеш һәм тыныч күзләрен, – һәм, әйтерсең аңарда әле генә кабынган нәрсәне ишеткән, бөтен подвал аша Кигә озак, сүзсез карады. Һәм башын чайкады. Бераз гына. «Ярамый» дип түгел, ә «кызганыч» дип чайкаган кебек. Ләкин Ки инде картка карамый иде. Ки туры эфирлар, миллионнар турында, аның кебекләрне кулларында йөртүләре турында сөйләгән егеткә карый иде.

– Алар кайда? – Ки сорады. – Синең Буяуларың. Ничек табарга?

Егет, әйтерсең нәкъ шуны гына көткән, елмайды да нәрсәдер – кисәк, тамга, инде аска түгел, ә читкә, яктылыкка таба өскә, ак йөзләрдән һәм кайнар кружкалардан еракка илтүче адрес чыгарды.

– Мин сине алып барам, – диде ул. – Хәзер үк. Монда якын гына. Алар сиңа шатланачак, минем сүзне истә тот. Синең кебекләргә алар ничек шатлана, беләсеңме.

Һәм Ки, тартма өстендә эчеп бетерелмәгән кружканы – монда кадерләп саклана торган, ак бармакларны җылыткан, ә ул тиешле нәрсә дип ашык-пошык, бәясен аңламыйча кабул иткән кайнар нәрсәне калдырып, торды да дәртле егет артыннан «Тынлык»тан – өскә, яңгыравыклылар янына китте. Карт аның артыннан карап калды, башын чайкады һәм чакырмады: монда тотмыйлар иде. Монда яңгыравыкка китүчеләрне тотып калып булмаганын, малайның үзе хәл итәргә тиешлеген һәм ул кайтса – кайтса әгәр – инде башка булып кайтачагын беләләр иде.

Кайдадыр өстә, бөтен катлар өстендә, нәкъ шул сәгатьтә шәһәр буйлап тагын дулкын узды, һәм йоклаган кварталларның берсендә ярты секундка яктылык сүнде дә кабынды, һәм тәрәзә янында йокламыйча утыручы бер ана, кулын, әйтерсең ул аныкы түгел, күзләренә якын китерде, – ләкин Ки моны инде күрми иде. Ул тынлыктан шау-шуга, салкыннан утларга таба күтәрелә, һәм аның эчендә, әле генә җибәрелгән кылны басып, бөтенләй башка тавыш көч ала, һәм бу тавыш аның яшенә туры килә дә аңа ирек булып тоела иде.

Бүлек 7. Җыелыш

Ариадна экраннан ялганлаган шәһәр белән ул төнлә барган шәһәр ике башка шәһәр иде, һәм ул аларны бергә кушмаска күптән өйрәнгән, чөнки моннан башы әйләнә башлый. Тар, озын, суга яткан пыяла капсулага охшаган көймә канал буйлап тавышсыз бара иде: баш өстендә үтә күренмәле гөмбәз, ә эчтә бар нәрсә стериль, ак, җылы, чәчрәү дә, дым да юк, әйтерсең су буйлап бармый да. Койрыгында гондольер басып тора һәм озын ишкәк белән тавышсыз гына идарә итә иде – көймәгә кирәк булганга түгел, ул үзе бара, ә шулай гадәт булганга: аның алдында ишекне ачып торучы, «рәхмәт» әйтерлек кеше булсын өчен. Аның ниндидер исеме бар, Ариадна аны хәтерләми, һәм моннан да йөрәге гадәттәгечә чәнчеп куйды, ләкин чәнчү тонык, тузган иде.

Пыяла артында аның шәһәре ага иде. Тегесен, көндезгене, экрандагысын ул яттан белә иде: камил аһәң, шәфкатьле тотрыклылык, татулык. Ә бусы, төнгесе, каналлар буендагысы тынрак һәм намуслырак, шуңа күрә куркынычрак та иде. Яр буйлары, күпер-кушылмалар, асылмалы мәйданнар буйлап кешеләр тигез атлый; өстә төн бушамый – каналлар эшли, каршыдан капсулалар шуа, витриналар яна, – ләкин боларның барысы тайпылышсыз, ашыкмыйча, шома хәрәкәт итә иде. Беләкләрдә «Ризалык» синхрон рәвештә, чат-чаты белән тыныч кына яшелләнеп тора иде, әйтерсең шәһәр бер яшел сулыш белән сулый. Беркем ашыкмый иде – ашыгу сорау ул, ә көйләнгәннәрнең сораулары юк. Беркем вакытсыз көлми иде. Беркем дә болай гына, күккә карап басып тормый иде, чөнки күккә карарга кирәк юк, күктә бернәрсә дә күрсәтмиләр.

«Мин моны эшләдем», – дип уйлады Ариадна, һәр тапкыр уйлаганча, һәм моның горурлыкмы, әллә хөкемме икәнен белмәде. Ялгызы гына түгел, әлбәттә; ләкин аның йөзе, аның тавышы, аның җылы «тату булуны сайлаганыгыз өчен рәхмәт» дигәне бу яшел йокы өстенә нечкә өске катлам булып – асты буямы, әллә агачмы икәнен инде аерып булмый торган лак булып яткан иде. Ул лак иде. Шәһәрнең иң кыйммәтле лагы.

Һәм кайдадыр бу лак астында, кабыргалар астында, иске агарган җөй астында аның йодрыгы – яшерен, үзе дә сизмәстән, һәр эфирда кысылгандагыча – кысыла иде. Менә ул хәзер дә кысылды, Ариадна моны тотып алды. Һәм тагын, һәрвакыттагыча, ул үзенә мәгънәсе булган бердәнбер сорауга җавап бирә алмады: бу аның йодрыгымы. Аның яшел шәһәрдән күңеле болгануы – аныкымы, аның әле кеше икәнен исбатлый торган тереме? Әллә аңа үзенеке булып кына тоеламы? Пыяла артындагы шәһәр икеле иде: лак һәм черек. Һәм ул үзе дә нәкъ шулай икеле иде, һәм аның эчендә берсен икенчесеннән аерып алырлык прибор юк, чөнки прибор атый белә, ә күрә белми.

Көймә йомшак кына киң каналга, Җыелыш манарасына таба борылды.

* * *

Вестибюль аңа кергән кеше үзен бер үк вакытта чакырылган да, бернәрсә дә түгел дә итеп тойсын өчен төзелгән иде – моны бары тик бик иске акча гына булдыра. Яктылыкны чагылдырмый торган таш. Тавыш югала торган биеклек. Беркайдан да килми торган, күләгә дә бирми торган яктылык – аның унике ел эшләгән, яраткан һәм нәфрәт иткән күләгәсез бушлыгы. Керү урынында, озын стойка артында, кунаклар беләзекләрен тапшыра иде – «Ризалык»ны беләктән салып, тышкы кием тапшырган кебек бирәләр һәм ялангач беләк белән ары китәләр; шулай гадәт, беркем нигә дип сорамый, Җыелышка аннан башка керәләр. Ариаднага салырга нәрсә юк иде – аңа беләзек бөтенләй тиешле түгел, – ләкин ул күләгәсез яктылыкта агарып калган чит ялангач беләкләргә һәм бәрхеттә, салып куелган муентаклар кебек караңгы, сүндерелгән «Ризалык»ларның тигез рәтенә карашын тоткарлады. Лифтларга таба баручылар җиңел генә, кулларында яшел күзсез баралар иде: нәрсәгә риза булырга кирәклеген билгеләүчеләрнең билгесе шул. Ә диварлар янында, ишекләр янында, уемтыкларда хезмәт итүчеләр тора, һәм менә аларда «Ризалык» тигез яна, һәм шәһәр йөзе яннарыннан узганда алар күзләрен түбән төшерә иде. Лифт янындагы швейцар яшь түгел иде. Ул аның каршында көзгеле ишекләрне, карашын күтәрмичә, ачып җибәрде һәм хезмәтнең кеше түгел, ә вазифа гына булган шома, ялтыратылган тавышы белән әйтте: – Советник ханым. Өске кат. Җыелышыгыз хәерле булсын.

– Рәхмәт, – диде Ариадна, һәм керде, һәм ул да аның артыннан – озатырга, басарга, өстә ачарга, хезмәте шундый иде – керде. Ишекләр кушылды. Лифт өскә – йомшак, тавышсыз, бар нәрсә эшләнгән шул ук шәфкатьле шомалык белән кузгалды. Панельдә катлар җылы хәреф белән яна иде, һәм тыныч кына бер хатын-кыз тавышы – беләзекләрдәге, рекламадагы, һәр җирдәге, асылда аның үзе булган тавыш – ягымлы гына әйтте:

– Күтәреләбез. Тынычлыкны саклагыз. Сез инде диярлек урында.

Һәм «урында» сүзендә – сүнде.

Тавыш түгел – бар нәрсә. Яктылык, панельдәге хәрефләр, күтәрелүнең тигез гүләве. Лифт, йомшак, ахыргы булмаган этәрү белән, катлар арасында туктады, һәм караңгылык урнашты, ә караңгылыкта – тынлык, яшәп торган дөньяда булмый торган, бер генә фонсыз тулы тынлык; Ариадна андыйны бер генә тапкыр, күптән-күптән ишеткән, ә кайда икәнен хәтерләми иде.

Панель җемелдәп куйды. Анда – җылы түгел, хезмәти, лак астыннан, кунак күрергә тиеш булмаган машина эченнән – бер юл чыкты:

…синхронлаштыру югалды. көтү. көтү. кө–

Һәм өзелде. Һәм тагын караңгы.

Бу шул ук тайпылыш иде. Ариадна аның турында белә иде – хисаплар әтисенең өстәленә ята: «калибровка», «төеннәрнең планлы тотрыксызлыгы», бернәрсә дә түгел, эфир өчен түгел; бу аңа, гаилә кешесе буларак, колак очы белән генә килеп ирешә. Шәһәр буйлап кварталлар сүнә, тасмалар катып кала, челтәр буйлап дулкын һаман ешрак йөри, һәм өстә инде барысы да моның калибровка икәненә ышанмый иде. Ләкин чит хисаптан дулкын турында белү бер нәрсә. Ә аның эчендә – тимер тартмада, катлар арасында, астан бернәрсә дә җылы итеп яктыртмаган караңгылыкта эленеп тору – бөтенләй башка.

– Борчылмагыз, советник ханым, – диде швейцар караңгылыктан, һәм аның тавышы әле хезмәтчән, ялтыратылган иде. – Хәзер торгызалар. Соңгы вакытта була торган хәл. Гафу үтен…

Һәм шунда аның эчендә дә сүнде.

Ариадна күрмәде – тойды. Швейцарның беләгендәге, лифт караңгылыгында бердәнбер яшел нокта булып әле сүрән генә янып торган «Ризалык» җемелдәп куйды да бөтен бина белән бергә сигналын югалтып, тулысынча, коры гына сүнде. Һәм яшел нокта белән бергә швейцар тавышыннан вазифа китте. Ул «гафу үтенәбез»не әйтеп бетермәде. Ул ялтыратылган сүзнең уртасында, кургычы беткән уенчык туктаган кебек, тынып калды. Һәм моннан соң урнашкан тынлыкта Ариадна янында инде швейцар түгел иде. Караңгылыкта, тыңларга кеше булмаганга – камералар да, өстән тавыш та, аның тонын тикшерүче яшел утчык та булмаганга – беркем дә тыңламый торган яшь түгел, арыган бер кеше басып тора иде. Алар эндәшмичә тордылар. Озак. Уңайсыздан да озаграк – шулкадәр озак, уңайсызлык узып, янып бетте, һәм аңа да, Ариаднага да бернәрсә дә салырга кирәк булмаган икәүгә бер тынлык кына калды. Ариадна йөзе белән сер бирмәскә тырышмады. Караңгыда нигә тырышырга. Кич эчендә, бәлки, ай эчендә беренче тапкыр аның янында, алдында шәһәр йөзе булырга кирәкмәгән кеше бар иде, чөнки ул аны күрми, ул да аны күрми, һәм икесе дә моны белә иде.

– Нинди тын, – ул, ниһаять, әйтте. Хезмәтчән итеп түгел. Тын гына, үзенә, караңгылыкка. – Шулай буласын онытканмын да. Бөтенләй. Беркем дә булмасын.

Ариадна эндәшмәде. Ул кинәт җавап бирәсе килмәгәнен аңлады – әйтер сүзе булмаганга түгел, ә хәзер теләсә нинди сүз бар нәрсәне кире кабызыр иде: үз ролен, аның хезмәтен, лакны. Ә әлегә тын – алар караңгылыкта бары тик икәү генә, һәм бу чын иде, һәм моңа сүз белән кагылырга ярамый: ул сүздән таралып китә.

– Минем сезнең яшьләрдәрәк кызым бар иде, – диде ул тынлыкка, җавап сорамыйча, моны аңа түгел, караңгылыкка биреп. – Күп сорый иде. – Пауза. – Хәзер сорамый. Татулыкта. – Һәм тагын, тынрак: – Яхшы аңа. Шулай диләр.

Һәм, ахрысы, аңардан түгел – моны кычкырып, еллар эчендә беренче тапкыр, өстән тыңламаган бердәнбер урында әйткәненнән куркып, тынып калды. Ариадна караңгыда, үзеннән – нәрсәне? үзен, алты яшендә, ак бүлмәдә – ничек алган булсалар, кызы нәкъ шулай алынган кеше янында басып торды; һәм бер сүз дә әйтмәде, һәм бу эндәшмәүдә аның бөтен эфирларындагыдан күбрәк иде, чөнки эфирларда ул барысы өчен ялганлый, ә монда – бер кеше белән эндәшми, һәм эндәшмәү уртак, аны язып та, төркемләп тә булмый. Аның эчендә кайдадыр – ул моны салкын гаҗәпләнү белән билгеләп куйды – озак вакыттан соң беренче тапкыр йодрык кысылмый иде. «Юк»ны өстәл астына яшерергә кирәк юк иде. Монда, караңгыда, бар нәрсә «юк» иде – тын, бөтен, беркемнеке дә булмаган «юк».

Яктылык кинәт кайтты.

Панель җылы булып кабынды, тавыш, әйтерсең өзелмәгән дә, шул ук сүздән эләктереп алды: «…урында». Лифт тартылып куйды да кузгалды. Һәм Ариадна швейцарның беләгендә яшел ноктаның кире кабынуын – һәм аның белән бергә аңа вазифаның, су формага кайткан кебек, тигез, бер мизгелдә кире кайтуын күрде. Ул турайды. Йөзе җитдиләнде. Күзләре түбән төште.

– Тоткарлык өчен гафу үтенәбез, советник ханым, – ул инде тагын кеше булмаган ялтыратылган тавыш белән әйтте. – Техник эшләр. Җыелышыгыз хәерле булсын.

Әйтерсең караңгылык булмаган. Әйтерсең анда беркем дә инде сорамый торган кызы турында сөйләмәгән. Тәрәзә ябылды – Кинең Ариадна белмәгән әнисендә, меңләгән аналарда, бер секундка яшеле сүнеп, тере кеше чыгып күренгән, ә шундук кире җыештырылган барысында ябылган кебек. Ишекләр аерылды. Швейцар тотып торды. Ариадна өске катның ак яктылыгына атлады һәм үзенең борылып, аңа – нәрсә? – әйтәсе килгәнен сизеп алды. Ишеткәнен. Кызына, мөгаен, «яхшы» түгел икәнен. Караңгыда аның белән эндәшмичә тору соңгы ай эчендә үзе белән булган иң намуслы нәрсә икәнен. Ул борылмады. Шәһәр йөзе швейцарларга борылмый. Һәм, борылмыйча, ул кич буе тирәдә йөргән нәрсәне беренче тапкыр ачык аңлады: бүген аннан тартып алып булмый торган бердәнбер нәрсә бернәрсә дә булмаган караңгыда булды. Тынлык. Тынлыкны гына тартып алып булмый.

Бу уйны ул үзенә алып керде һәм Җыелышка китте.

* * *

Зал ак иде, һәм монда аклык акча аңлата – рекламаның кычкыра торган аклыгын түгел, ә шулкадәр буш калсын өчен аны көн саен анда яшәүче кешеләрдән юып торырга кирәк булган теге кыйммәтле, сабыр аклыкны. Ариадна үз дәрәҗәсендәге йөзгә утырырга тиешле өченче рәткә утырды, эфирдагыча аркасын төз тотты һәм залның яртысы лотларга түгел, ә ул нәрсәгә карар – шуңа карарга килгәнен белә иде.

– Сез Җыелышта беренче тапкыр, – диде сулдагы хатын, сорамыйча. Аның исеме Ирма иде, Ариадна аны, ата-ана йортындагы җиһазны белгән кебек белә: гел булган, кайчаннан бирле икәне билгесез. Яшь түгел, яшьлектән кыйммәтрәк торган шомалык белән шома, беләзек урынына беләгенә уралган тар тасмалар – соры, ком төсле, уңган зәңгәр тасмалар – белән бизәлгән куллы хатын. – Йөзегездә «беренче тапкыр» дип язылган. Сез кешеләргә карыйсыз. Икенче Җыелышта инде лотларга карыйлар. Унынчысында – бәягә генә.

– Сез нәрсә киясез, – диде Ариадна. – Бу тасмалармы?

Ирма, сокланып, кулын күтәреп борды.

– Бу, җаным, бик матур әйберләрдән калган бар нәрсә. – Ул сорысына кагылды. – Пальто. CIVIL MONA. – Ул моны үлгәннәрне исеме белән атаган кебек назлы итеп әйтте. – Ишетмәгәнсездер инде, каян сезгә. Иң таңында, ИҖСА әле өйрәнгән, һәм рәхимсез өйрәнгән чорда, шундый йорт бар иде: ул чакта теләсә нинди контрольсез матурлык өчен хәзергегә караганда явызрак яндыралар һәм утырталар иде. Хәзер инде акыллы – хәзер сезне бары тик көйлиләр, һәм сез матурны үзегез яратмас буласыз. Ә ул чакта – тупас, ачыктан-ачык. Һәм менә бу йорт, CIVIL MONA, моның барысы уртасында үҗәтләнеп гади кешеләр өчен тегә иде. Безнең өчен түгел – барысы өчен. Нәфис, гади, киелсен һәм хезмәт итсен өчен. Артыгы булмаган нәфислек, аңлыйсызмы? Җыештыручы хатынның кесәсенә туры килгән мәртәбә. – Ул шатлыксыз гына көлемсерәде. – Шуның өчен аны кичермәделәр дә. Шкафлардан йогышлы чир кебек алып, Чорга кадәрге калган бар нәрсә белән бергә яндыралар иде. Куркыныч дип санала иде. Ялгышмаганнар да бит: матур әйбер кигән кеше үзенең кеше икәнен хәтерли. – Ул тасмалы кулын тагын яктыга борды. – Менә шулай. Пальто кул белән басылган, бердәнбер бичемле, чын кимчелекле йоннан иде. Аларны кайчандыр тулы рәт белән – иң кечкенә буйдан иң зурысына кадәр – бер үк пальтоны бөтен үлчәмдә, барысы өчен тегәләр иде. Ә миңа өчәве килеп иреште. Нибары өчәве исән калган, күз алдына китерәсезме, – иң кечкенәсе, иң зурысы һәм алар арасында бер уртанчысы. Минеке. Бәхетем – минем үлчәм нәкъ табылды. – Ул көлемсерәде. – Ә ул икесен, кечкенәсен һәм зурысын, минем алда яндырдылар да менә моңа эрләделәр. – Ул тасмалы кулын борды. – Матурлыгын аңлыйсызмы? Кайчандыр куркыныч итеп яндырганны хәзер зиннәт итеп яндыралар. Шул ук ут. Тик ул чакта – берсе дә калмасын өчен. Ә хәзер – нәкъ бере калсын өчен. Минеке. Бердәнберлек, җаным, әйбер бер булганда түгел. Калганнары юк ителгәндә. Беренче булу аз. Соңгы булырга кирәк.

Ариадна соры тасмага – бере бердәнбер булып калсын өчен юк ителгән бар нәрсәнең эрләнгән көленә карады, һәм якасы астындагы иске җөе тын гына сызлап куйды. Ул йөзен йөз булып калырга мәҗбүр итте. Ул бу механиканы кайдадыр күргән иде инде. Киемдә түгел. Кешеләрдә. Кешенең бөтен башка юрамаларын сөртеп, бер хупланганын калдыру һәм калганнары инде юк икәненең исбатын йөртү. Сәхнәдәге чүкечсез кеше – чүкеч тупас булыр иде, монда санны тавыш белән, савыктырганда алып барган кебек, йомшак кына алып баралар – башлануны игълан итте. Аның артындагы экран буш иде: товарны күрсәтмиләр, товар күренми.

– Башлаганчы, – диде ул шул ук йомшак тавыш белән, – булырга мөмкин уңайсызлыклар өчен гафу үтенәбез. Төеннәрнең планлы калибровкасы, беләсез. Залда яктылык җемелдәсә – борчылмагыз, бу озакка түгел. – Зал буйлап аңлаучан хәрәкәт узды: барысы да белә, барысы да күнеккән, соңгы вакытта һәр җирдә җемелди, һәм өстә бу турыда, һава торышы турындагы кебек, тигез әйтергә өйрәнгәннәр иде. – Шулай итеп. Беренче лот. Чын язма. Улының туганын белгән ир. Көйләүгә кадәрге тон, кушылмаган, чистартылмаган. – Тавыш йомшак алып бара иде. – Игътибар итүегезне сорыйм: шатлык. Саф шатлык кайгыдан сирәгрәк очрый.

Зал буйлап моны көлкеле дип табарга рөхсәт ителгән кешеләрнең җылы, аңлаучан көлүе узды. Почмактагы саннар йөгерде. Ариадна бу кешеләр арасында утыра иде, һәм алар аңа чит түгел – ул аларны кабул итүләрдән, Шурадан, туйлардан белә; алар балаларны ярата, сүзләрендә торалар. Һәм алар ул хәзер ялгышмыйча таный торган аерым ачлык белән – кайчандыр авырткан бар нәрсәне үзеннән кырып ташлаган һәм авыртусыз эчтә буш бүлмәдәге кебек кайтавазлы икәнен ачыклаган тукның ачлыгы белән алга иелә иде. Алар үзләрен чип-чиста итеп кырып ташлаганнар иде. Һәм хәзер кырып ташлаганнарын тамчылап сатып алалар, чөнки моңа – кайчандыр чын нәрсә яшәгән үз эчләрендәге теге урынга – алар инде туры үрелеп җитә алмыйлар иде. Бары тик чит язма аша гына. Бары тик сатып алып кына.

– Алар явыз түгел, – Ирма, аның карашын күзәтеп, тын гына әйтте. – Сез уйлыйсыз: аждаһалар. Юк. Аждаһага җиңел. Болар – ачлар. Дөньядагы иң ачлар – бар нәрсәсе булганнар. Аларга үстереп булмый торган бер генә ризык калдырганнар – чынны. Аны әле кемдә бар – шуннан тартып алып кына була. – Ул керү ягына баш какты. – Шуңа күрә беләзекләрне дә керүдә салалар. Аста – тигез булсын, артыгын тоймасыннар өчен. Ә монда киресенчә: монда тою өчен түлиләр. Беләзек белән чит курку өчен сатулашып булмый – кул үзе тигезләнәчәк, аппетит та сүнәчәк. Аны ачлык чын булсын өчен салалар. Теләргә бернәрсә дә комачауламасын өчен. – Ул Ариаднага борылды, һәм шома йөзеннән бер мизгелгә исемсез нәрсәдер узды. – Мин дә ач, җаным. Мин күптән инде үземә тук дип ялганламыйм гына.

Лотлар бара иде. Беренче үбешү алдыннан кыз көлүе. Аны язып алганнарын белмәгән карчыкның догасы. Язмалар арасында әйберләр дә – Чорга кадәрге исән калганнары, залда беркем дә рәтләп атый белмәгән гаҗәеп нәрсәләр бара иде. Шкатулка: капкачын күтәрәсең, һәм эчтә нечкә, сынучан чыңлау астында кечкенә сын – балерина үзе, Эфирсыз, бары тик кайчандыр бик күптән кул белән корылганга әйләнә. Зал бу тере механик тавышны тыңлап катып калды, һәм бәя биеккә сикерде: үзе уйнаган өчен юмарт түлиләр иде. Аннары – келәмчек. Кечкенә, тузган, читендә нечкә бизәкле, ә уртасында, бер башына якынрак, сурәт тукылган: катгый караңгы куб, һәм аның өстендә, керү яки уемтык кебек, бизәк тә шуңа илткән гөмбәз. Аны аңлатмыйча куйдылар, чөнки аңлатырга нәрсә юк иде: аның нәрсә икәне дә, кеше кайчандыр мондый келәмчекне нигә җәеп, бу кубка нигә мөрәҗәгать иткәне дә, нигә нәкъ аңа икәне дә – боларның барысы белгәннәр белән бергә сөртелгән. Зал караңгы кубка аңламыйча, бернинди авазсыз карады. Бәя кузгалмады. Келәмчекне – исемсез гаҗәеп нәрсәне, бикле һәм онытылган ишекнең беркемгә дә кирәкмәгән ачкычын – сатып алмадылар да. Аны тын гына алып киттеләр, һәм зал аның юкка чыкканын сизмәде дә. Кемнеңдер, бәягә караганда, иртәнгә кадәр яшәмәгән кеше белән телефон аша соңгы сөйләшүе. Зал ашый иде. Һәм кайдадыр сигезенче лотта, Ариадна, ишетмәскә өйрәнгәнгә, түзәрмен дип уйлаганда, сәхнәдәге тавыш тагын бер тонга, назлылыкка кадәр диярлек йомшарды:

– Махсус лот. Чын беренче Көйләү. Үрнәк – алты яшь.

Зал башкача тынды. Изгегә кагылгандай.

– Бала үз яшендә инде җавап бирелми торган сорау биргән. Кушылганчыга кадәрге язма. Куркуны… җайга салганчыга кадәрге чын курку. Сәхнәләштерү түгел. Мондый кертемнәр аз: балалар сирәк хәтерли, ә хәтерләүчеләрне без тәртипкә китерәбез. Бусы – күптән татулыкта. Сезнең алда – аңарда инде булмаган нәрсә.