Kitobni o'qish: «Чандар – дерево жизни», sahifa 3
Ам, дериндай нефес къачуна, агьни аладарна са декьикьадилай гзаф вахтунда вилер акьална акъвазна. ЧIехи вацIун ванциз яб гуз-гуз, вичин рикI адетдин гуьнгуьна хутаз авур алахъуни адаз вилив хвейи нетижани ганай.
Адаз, са патахъай, дишегьли авай къулайвал чIуриз кIанзавачир, муькуь патахъай, чандардиз салам тагана, адан булахдай са хупI яд хъун тавуна (исятда рикIивайни хъвазни кIанзавай), элкъвена хъфинни вичин уьмуьрда кьетIен чка кьунвай тарцин вилик алагъ-салагъ техвей мисал жезвай.
«Дишегьли вуж ятIани, жуван хуьруьнвийрикай я. Белки, жуваз чизвайди жен, – вичи вичикди веревирдна Тарлана. – Вичиз ва я аялар тежезвай хциз ва я рушаз веледар тIалабиз атанвай сад я жеди…»
Ам явашдиз вичин кIвачериз вердиш тир «кIарарай» агъуз эвичIна ва тарцин къвалавай акъвазна.
– Хийирар хьуй! – чIун галаз ва са акьван ван алачиз лагьана Тарлана.
Дишегьли кхун хьана ва къудгъунна къарагъна.
Чин чинал акъвазай абур кьведни къах хьана амукьна.
Тарланан рикIи мад гупа-гуп авуна. Фагьумдай гьалдиз хтайла, ада сифте ийиз алакьайди вичи вичиз авур са ахмур тир: «РикIиз ам далудихъай акунни кумаз чир хьанай, ви кьили ван авуначир… Акьулдин тIем акакь тийидай къуватар авайди туш лугьудай вуна, хванахва…»
– Тарлан?!
– Дилбер?!
Абуруз квелай гатIундатIа, вуч лугьудатIа чизвачир. Налугьуди, абурун рикIелай чIал михьиз алатнава. АкI тир хьи, гьардан рикIел вичин тIварни аламач, амма садаз муькуьдан тIвар чизма, ва исятда абуру сада муькуьдан рикIел а тIварар хкана.
Эхирни Тарланаз лугьудай гаф жагъурдай себеб мад адан рикI хьанай:
– Яд хъвайитIа жедани? РикIи хъуткьунарзава…
– Зазни адан ван къвезва, – лагьана гъалаба кваз Дилбера, адан рикIел Тарланан хурай къвезвай и ван вичиз таниш тирди хтана ва адан вилер кьежена, рикIни шехьна. – Хъухъ, ял акъадра, рикI секинара.
Тарлана къанихдаказ са шумуд мекв яд хъвана ва галамаз-галамаз къайи цикай чиниз са шумуд шупI яна…
«Рехи хьанва…», – Тарланаз килигиз, фикирна Дилбера.
«Иер я…», – Хилер галачир еке яру-цIару цуьквер алай читдин булушкади вичин шумалвал квахь тавунвайди къалурзавай, вилера гьа виликан эквни, чимни, миливал амай Дилбераз килигиз, фикирна Тарлана.
ЯтIани са кьашкьун ихтилат хьайитIани арадал гъун патал абурал акьалтзавай азабар гзаф тир. И кардин себебни абурун са мус ятIани къатидаказ куькIвей ва вичикай КIвенкIв алай пелелай вири дуьньядиз хабар гайи муьгьуьббат вичин кьилин мураддив агакь тавун ва я чпел гуьл хьайи кьве патавай ам мураддив агакьариз тахьун, жавабар тахьай суалар амукьун тир. И кардин тахсир кьве патани гьарда вичин хиве твазвай ва муькуь пад тахсир квайди яз кьабулдай жуьрэт ийизвачир. Имни муьгьуьббатдал чан аламайвилин ва адаз кьве патани дерин майил хуьзвайвилин са лишан тир.
Акьулдин тIем акакь тийидай къуватри вучиз муьгьуьббат мураддив агакьначтIа къе тайин жедайди, и тайинвили абурун уьмуьрда са дегишвални тван тийидайдини чиз, кьве патани гьиссзавай…
– Къанни цIерид йис хьанва чаз чун тахкуна… – лагьана Дилбера.
– Эхь. Сагъ са уьмуьр я… – кьил эляна Тарлана.
И къанни цIерид йисан къене гзаф вакъиаяр кьиле фенвай.
Мектеб акьалтIарайла, Тарлана виниз тир савад къачун, кIелунар давамарун кьетIнай, вичини яргъал Ухта шегьерда авай индустриальный институтдин нефтегазопромысловый факультет хкягънай. Ахьтинди авайди адаз хатадай, Тюмендин областда кIвалахзавай чIехи стхайри хуьруьз хкай са газетдай кIелай малуматдай чир хьанай ва, артухан са фикир-веревирдни тавуна, документар гьаниз вугуз гьазурвилер аквазвай.
– Я хва, – лагьанай адаз бубади, хци хкягъай чкадал мягьтел яз, – акьван яргъа ви вуч ава? Вун и патав гвай Бакудиз ва я Магьачкъаладиз алад, гьанрикай сана кIела. Ахьтин факультетар гьанрани ава. Ваз герек хьайитIа, вав чи гъил агакьдайвал, чаз герек хьайитIа, чав ви гъил агакьдайвал хьурай…
– Ваъ, дах. Бакудинни Махачкъаладин вузра эвелни-эвел герекди хала-хатурвилерни, таниш-билишвилерни, ацIай жибинар я, – вичин чIехи стхайрихъ и кьве шегьерда вузрик экечIиз кIан хьунин ва кьилиз акъат тавур алахъунрин тежрибадикай даях кьуна, жаваб ганай Тарлана. – Ухта мишекъат чкайра авай шегьер я. Ахьтин чкайра авай инсанар михьи жеда, абурув гьахъни инсанвал жеда. Ахьтин ксари зи чирвилериз гьихьтин къимет гайитIани, за кьабулда. Я тIиб, я тIаб.
Кьуьзуь муаллим вичин хцин делилрал рази хьана. «Зи гъвечIи хва чIехи хьанва, итимвилин лишанар акатнава, уьмуьрдин уькIуь-цуруди гьиссзава, яни вичивай вичин жавабни гуз жеда», – фикирна бубади, рикI секин яз.
ЧIехи рухваяр хьиз, гъвечIидини акьван яргъариз фена кIан тийизвай диде, Тарлананни Дилберан кIанивилерикай хабар аваз, и делилдикай галкIидай чка кьаз алахънай:
– Я хва, Дилбера вичи Махачкъалада кIелда лугьузва… Килиг гьа, ахьтин рушариз муьштерияр фад акъатдайди я…
Хциз дидединни бубадин вилик вичинни Дилберан алакъайрикай, вич чIехи уьмуьрдин са кIарцIизни гьеле хкаж тахьанмаз, вичи дидени буба шадардай хьтин са карни гьеле тавунмаз рахун кутугнавай кар яз аквазвачир. Ихьтин ихтилат авун патал, ам, хуьруьн гадайриз адет хьанвайвал, я институтдик экечIун я, анаг кьисмет тахьайтIа, армияда хьайитIани къуллугъна хтун герек тир. Муькуь патахъай, ам, Дилберан муьгьуьббатдихъ агъунвай, ам са гаф гвай руш тирди адаз чизвай, и кардикай адан рикI, рушахъ галаз чандардин патав фейидалай кьулухъ, генани секин тир. Идалайни гъейри, Дилбераз кIелуникни заочнидаказ экечIиз ва ам, вичин рикI алай баде ялгъуз тахьун паталай, хтана хуьре жедайди чизвай. Гьавиляй ада, куьлуь-шуьлуьйра гьат тавуна, лагьана:
– А ихтилат гьеле акъвазрин, диде…
– Гадади дуьз лугьузва, – гена Тарланан пад кьуна бубади. – Ахьтин ихтилатар куддай вахт атанвач. Сифте гьар жегьилди чIехи уьмуьрда вичи кьадай рехъ-хвал тайинаррай, чпин муьгьуьббатни синагъ авурай. – Ахпа хцихъ элкъвена атIай гаф лагьана: – Алад, хва, ваз югъур хьуй, жуван рикIи лугьузвайвал ая.
Амма Тарлан институтдик акатначир. Имтигьанар вахганайтIани, баллар тIимил яз акъатнай.
ИкI, сад лагьай гъилера чIехи уьмуьрдихъ галаз пел пеле акьуна, виликди эцигиз кIан хьайи кам кьулухъди хъхьуни гададиз дериндай таъсир авунай. Элкъвена хуьруьз хкведай рекье, поездда, ада гзаф фикирар авунай, вичин мурад кьилиз акъат тавунин себеб жагъуриз алахънай. «Имтигьанар кьабулай муаллимар вири хъсан инсанар тир, абур заз чпивай жедай куьмек гузни алахънай… Мектебда зун ацукьай эхиримжи суьре? Ваъ, туш. Дилбер чи классдиз атайдалай кьулухъ зи кIелунар генани хкаж хьанай. Бег-Мирзе муаллимди зи кIелунрин дережа садлагьана виниз акъатунай Дилбераз тарсара са шумудра са балл артухарай дуьшуьшарни хьанай… Тахсирлуди зун жув я. Генани хъсандиз кIелна кIанзавайди тир, имтигьанриз хъсандиз гьазур хьана кIанзавайди тир… Гила за дахдиз, дидедиз вуч лугьуда?.. Дилбераз вуч лугьуда?»
Документар къахчудайла, адаз са муаллимди армиядилай гуьгъуьниз мад чпин институтдиз гьахьиз алахъунин меслят ганай. Тарлана гила гьа меслят вичин рикIе хуьзвай.
Адаз хуьре акъваздай, армиядиядиз эвердалди дидединнни бубадин кьамал ацукьдай, пад квачир сиверай акъатдай «Муаллимдин хцелай институтдик экечIиз алакьнач» лугьудай хьтин гафариз яб гудай, абур эхи ийидай фикир авачир. Ада, хуьре учётдай экъечIна, чIехи стхайрин патав Тюмендин областдиз фин, гьана са кIвалахдал акъвазун кьетIнавай.
Бубани диде гуьгьуьл ханвай хцин планрик мад дегишвилер кутаз алахъначир. Бубадин кIвалин-йикъан аявал авун, ам хуьн гъвечIи хцин хиве авай кар тиртIани, ада вичиз са пеше хкягъун, пака вичин хзан хуьн патал са кап фу къазанмишдай рехъ жагъуруниз манийвал авуна жезвачир. Вичин гъвечIи хциз намусар авайдахъ, тухумдин кIвалин аялвал авунин буржидикай ада кьил къакъуд тийидайдахъ, хайи къул хуьн патал уьмуьрдин яцIай вичиз герек тир «алатар» – цIийи чирвилерни тежриба къачуна, ам халкьдин ацукьун-къарагъуни адаз тайинарнавай эбедал хкведайдахъ Мирим муаллим кIевелай агъанвай.
Амма уьмуьрди вири крар са вичиз кIандайвал ийизвай…
Тарлан хуьруьз хтайла, Дилбер Махачкъалада авай. Рушаз университетдин филологиядин факультетдин ктабханайрин отделениедиз заочнидаказ гьахьиз кIанзавайди ва адалай гуьгъуьниз ам, кIелуник акатайтIани-такатайтIани, вичин бадедин патав хкведайди Тарланаз чизвай, адаз руша вичи лагьанвай.
Гада кьве йикъалай экъечIна хъфенай.
Ада, вичин стхайрин патав хъфена, са кьадар вахт алатайла ва вич абуру жагъурай са фяле-кIвалахал акъвазайла, хуьруьз Дилбераз чар кхьенай.
Дилбералай са жавабни хьаначир.
Зулухъди Тарлан армиядиз тухванай.
Гьанайни ада рушаз чарар кхьенай. Амма хтай жаваб хьаначир.
Бубадизни дидедиз кхьизвай чарара хци Дилберакай хабар кьадай жуьрэт ийизвачир – кутугнаваз аквазвачир, я абуру чпини адакай са гафни кхьизвачир. Муькуь патахъайни, Дилбера вичиз са жавабни тагуни Тарланан рикIе гъафилвилинни шаклувилин цацар твазвай.
Гьахьтин цацар Дилберан рикIени гьахьзавай, и кардин себебни адаз Тарланалай, гьеле гада Ухтадиз фидалди вилик ада чарар кхьида лагьана хиве кьунвайтIани, са кагъазни тахьун тир.
Са гафуналди, Тарланан са чарни Дилберав агакьначир.
Хуьре, лагьайтIа, Тарланавай вичин жегьилвиляйни ва вири кIвалахар са вичин рикIе авайвал фидайдахъ агъанвайвиляй гьич фикирдизни гъиз тежедай хьтин крар кьиле физвай.
Вичин сад лагьай сессия вахгана хуьруьз хтай Дилбераз муьштерияр акъатнавай.
Адан диде-бубани хуьруьз хтанвай береда, абурун кIвализ руш це лугьуз илчияр атанай.
Руш кIанзавай гададин тIвар Кебир тир. Ада Махачкъалада университетдин юрфак куьтягьнавай. Рушан диде-бубадивай, Дилберанни Тарланан кIанивиликай хабар авайтIани, хъуьчIуьк ихьтин кьери диплом квай гададин диде-бубадиз «ваъ» лугьуз жедайвал тушир, вични Тарлан, институтдикни экечIиз тахьана, хуьряй катна фенвай макъамда.
Лишанар кутунин месэла эхиримжи нукьтIа эциг тавуна амайтIани, ам кьери дипломдин хийирдиз куьтягь жедайди вири хуьруьз тайин тир.
Вичин хцин рикI дериндай тIардай вакъиа чразвайди аквазвай Мирим муаллим Дилберан бубадихъ галаз кьилди рахаз алахънай, амма адаз, вичи са мус ятIани кьуьзуь муаллимдин гъилик кIелай и касдиз, чарадан хцин ва вичин рушан рикIерин гьиссер гьакIан аялвилин къугъунар яз аквазвай.
– Я муаллим, муьгьуьббатар-кIанивилер абурун аялвилин шандакьар я. Ви гада армиядай хкведалди муьштерияр авай руш цик кутуна хуьз жедайди туш кьван…
– Халисан муьгьуьббатдиз цик кутунин лазимвал жедач, ам кьве йисалайни, цIуд йисалайни чиг яз амукьда… И кьве йисуз гададини руша чпин муьгьуьббат синагъ авурай… Абуру чпи кьведа гьялрай чпин кьисмет, я хва… Ша, вуна жуван веледдинни, зи хцинни рикIер хадайвал мийир…
– Зун ваз бубайрин мисалар чирдай чкадал алайди туш, гьуьрметлу муаллим, ятIани ви рикIел хкин: руш хъуьцуьгандив ягъайла, ярх жезвачтIа, гъуьлуьз гана кIанзавайди я… Ви хцизни сад жагъун тавуна амукьич. – Шит хъвер галай жаваб ганай Дилберан бубади.
Муаллимди чуькьни хъувуначир: ихьтиндак гаф акат тийидайдан, яргъи ихтилатар авун герек авачирдан гъавурда ам акьунвай.
КIвализ хъфена, ада вичин папазни, къунши хуьрера гъуьлуьк квай ва чпин гъвечIи стхадиз кIанзавай руш масадаз гузва лагьай хабардин гьарайдиз бубадин кIвализ атанвай кьве рушазни Дилбер Кебираз гузвайдакай Тарланаз кхьин къадагъа авунай.
– Ам терсди я, катна хкведайди, чир хьайитIа… Заз гила, рекьидай кьиляй, кимиди хва армиядай катна лагьай тIвар туш!.. Вич чкадал алайтIа, за жува адаз руш чуьнуьхиз куьмекдай… Вири крар рикIиз кIандайвал жедайди туш… Итим рикIин тIарвилерни эхиз вердиш хьана кIанзавайди я… Мад вучда? Хтайла, чир хьурай, вуч хьанатIа…
Дилберни вичин кьисмет гьял жезвайвилел рази тушир, диде-бубадизни вич Кебираз фидач лугьуз ам гзаф алахънай, къал-къилни акъуднай, Тарланалай гъейри мад садни вичин рикIи кьабул тийидайди лагьанай.
– Я руш, – лагьана адаз дидеди, рушан тIазвай чкадик хкуьриз. – Тарланаз вун кIанзавайтIа, ада ваз са чар кьванни кхьидай.
– За кхьида адаз чар! – лагьана Дилбера. – Ада жаваб тагайтIа, гьа квез кIандайвал хьурай.
Тарланан дидедин патав кIани касдин адрес къачуз адавай физ хьаначир – ам дагъви рушан намусдив кьур кар жезвачир. Дилбер къунши хуьруьз Тарланан вахан патав фена. Гададин ваха чпин бубади авунвай къадагъадикай Дилбераз са гафни лагьаначир ва и къадагъадик стхадин адрес вугун квачирвиляй рушав ам кхьена вуганай.
Дилбера Тарланаз хуьре чпин муьгьуьббатдин кьилел кIватI хьанвай чIулав циферикай кхьенай. Амма са жавабни хтаначир…
Дилбер гъуьлуьз тухванвайди Тарланаз армиядай хтайла чир хьанай.
Вич авачиз, хуьре хьайи кьван крарикай, Дилбер пад кьадай кас авачиз амукьайвиликай вичиз хабар авунач лугьуз, адаз дидедикайни, бубадикайни, вахарикайни хъилер атанай. Гила адаз, армиядин – уьмуьрдин мектебдин тIеам акунваз, вич чIехи хьанвайди гьисс ийиз, вичин рикIин гьиссерин месэладикай чIехибурухъ галаз рахун кутуг тавур кар яз аквазмачир. Адет яз, диде-бубайри армиядай къуллугъна хтанвай ва идалди итимвилин дережадиз акъатнавай рухвайрин вилик абуру чпин хзан кутунин месэлаяр куддай, гъил-гъилеваз мехъерарни ийидай.
– Я чан бала, – диде хцин дерт кьезилариз алахънай. – Ви дах Дилберан дахдихъ галаз рахаз, ам чIалал гъиз алахънай. Адак гаф акатнач.
– Я хва, – лагьанай бубади, – вуна рушаз са чар кьванни кхьенани?
– Чарар за адаз и кьве йисан къене вацра кьве-кьвед кхьена.
– Чаз вуна акьван кхьеначир, – лагьана дидеди. – Я вунани Дилберакай са хабарни кьуначир ман…
Хци, са гафни талгьана, агь аладарна.
– Чарарни садбур агакьда, садбур агакьдач. ЯтIани акьванбурукай сад кьванни тагакьна жеч эхир… Бес ваз са жавабни хтаначни? – жузуна бубади.
– Ваъ.
– Жаваб хьаначтIа, рушан рикI къана жеди, муьгьуьббат хкахьна жеди, я хва, – лагьана кьуьзуь Мирима.
– Адан муьгьуьббат туьхвенвайтIа, зи рикIиз аян тахьана жедачир… Зи рикIени ашкъи вич вичелай туьхуьдай, – Тарланаз вич бубадихъ галаз вичин рикIин гьалдикай ихьтин лирикадин гафаралди лугьуникай регъуьни хьанай, ятIани буба вичин гъавурда акьазвайди адаз чизвай ва гьиссзавай.
– Дилбера вичи ваз чар кхьида лагьанай, завай адресни къачунай, – лагьанай стха хтай чкадал атанвай ваха, рушан патай кIанивал амайди тестикьарун яз, са вил бубадизни ягъиз ва къадагъа чIур авунай вичиз адан патай туьгьмет жедатIа лугьуз. – Кхьенани-кхьеначни, завай лугьуз жедач…
Бубади са чуькьни авуначир.
Нивай вуч лугьуз жедай кьван? Тарланан архаяр Дилберан патай Тарланахъди авай муьгьуьббат мягькемди, гьакъикъиди туширвилин фикирдал атанвай. Абур и фикир гададин рикIени тваз алахъзавай, амма Тарланан рикIи ам сакIани кьабулзавачир.
– Куьне заз ам ганвайдакай хабарнайтIа, икьван крар жедачир, – Тарлана ракIарин гуьрцел гъутувди яна.
– Чаз ви рикI тIар ийиз кIан хьанач… Хабар авунайтIани, вавай вуч ийиз жедай? Армиядай катдайни? – суал ганай бубади, хци гудай жаваб аян тиртIани.
– Эхь, катна хкведай! За Дилбер масадаз фидайвал ийидачир!
– Армиядай катайдан гьал гьикI жедатIа, чидани ваз?
– За командирар чIалал гъидай… Абур Дилберан буба хьтинбур тушир… Зи гъавурда акьадай…
– Ухтадай хтайла, вун хуьряй экъечIна хъфеначиртIа, икI жедачир жеди… – КIелуник акат тавур Тарлана, а чIавуз вилик вегьиз кIан хьайи кам кьулухъ хъхьун себеб яз, муьгьуьббатдин крар рикIелай алудайдакай, ачухдиз лугьун тавуна, адаз ишара гуз алахънай Мирим. – Рушани вичин гафунал кIевивал тавурди аквазва, хва… Итимдин рикIел хирер жедайди я, амма, хирер ала лагьана, рикI хурай акъудна гадариз жедайди туш. Ахьтин рикI патал ваз кIани дарман гьат тавуртIа, масад жагъурна кIан жеда.
Тарлан бубадин ишарадин гъавурда акьунай.
Гьа чIавуз адаз вичин рикIел хьанвай хирен тIал кьезилардай са рехъ жагъанай – чандардин патав фин.
Чандардин хилек Дилбера кутIунай яйлухдин кьве падни кумайди акурла, адан рикIи гупа-гуп авунай.
Тарци вишришарнай, Тарланаз пешерик и юзун вичин рикIин ванци кутурди хьиз хьанай.
Ада гила тахсир са вичинди яз кьазвай ва вичи вичиз ван алаз лугьузвай:
– Мектеб куьтягьай рушариз гьасятда муьштерияр акъатдайди ваз чизвачирни, кьей хва? Чизвай… Дилберал вил эцигнавай гадаяр хуьре мад авайди ваз чизвачирни? Чизвай… Чи муьгьуьббат хуьнуьх лазим жедайди, ам патал женг чIугун герек жедайди ваз чизвачирни? Чизвай… Вуна и женгина Дилбер текдиз туна, ахмакь… Вуна ви такабурвал муьгьуьббатдилай вине кьуна. Вал, кIелуник акатнач лугьуз, хъуьруьнардай хьиз хьана. Вун хьтинбур хуьре тIимил авайни?.. Сифтегьан муьгьуьббат икI саймазвилелди гъиляй ахъайна лугьуз, вал хъуьрен тийизвай хьиз яни ваз, кIамаш?..
Дилбера муьгьуьббатдилай кам къачунин себебни Тарлана вичи ахъаяй гъалатI яз гьисабнай. «Гьавиляй ада зи чарар, кIелни тавуна, гадарна жеди, – фикирзавай гадади. – Ада за вич рикIелай алуднавайди яз гьисабна…».
Ахпа ам мад Ухтадиз к1елиз фенай, институтдик экеч1най ва, анаг куьтягьна, вичин кьисмет тамамдиз Сургут шегьердихъ галк1урнай…
… Къанни цIерид йисалай мад чандардин патав сад садал гьалтнавай Тарлананни Дилберан арада чеб къакъатайдалай кьулухъ хьайи кьван крарикай са ихтилатни хьаначир. Тарцин патавай авахьзавай булахдив ацукьна, абуру ийизвай рахунар адетдин, яргъалди чеб чпиз такунвай таниш инсанри ийидай хьтинбур, хайи мектебдикай, муаллимрикай, чпихъ галаз са классда кIелайбурукай, хуьре авай хабаррикай жезвай.
Куькай рахайтIани, ихтилат куьруьди жез, ара гуз маса ихтилат кватзавай. Гьар ахьтин макъам кудзавайдини Дилбер тир, Тарлана адан гафарал къул чIугвазвай, гагь-гагь абурал куьруь алаваяр хъийизвай, суалриз жавабар гузвай.
– Кьве югъ инлай вилик, зун хуьруьз хтай юкъуз, зал Тапанчи гьалтнавай, – Дилбера и кардал вичин шадвални гьейранвал къалурнай. – Халисан аскер я! Майор! Заз ада Афгъанистанда къуллугъайдини чидачир… Вичин телефондин нумрани гана… Зун Дальний Востокда, Хабаровскда, яшамиш жезва лагьайла, «ватандиз мукьва чкайриз хкведай вахтар хьанвайди я гьа!» лагьана. Дуьз лугьузвайди я…
– Эхь, ам гьахьтинди я. Халис итим я, вичин кар, лугьудай гаф чидайди я.
Чпин кIвал-югъ туькIвенвай, кадгъай хзанар авай, аялар чIехи хьанвай ва къе-пака мехъерардай яшариз акъатнавай абуруз гила, а алатай яргъал чIаван чпин уьмуьрда хьайи экуь муьгьуьббатдикай ихтилат кудунин ва чпин гьардан рикIин къене, кьилдин чка кьуна, хкахь тийиз амай адан экуьнивди къенин уьмуьрда дегишвилер твадай лазимвал авачир. И кар абуру кьведани, сад хьиз, гьиссзавай. Мумкин я, сада садаз гудай суалар авайтIани, абуруз чпин гьардан рикIе амай сифте муьгьуьбатдин цвалак хкуьриз ва ана кисна амай куьгьне тIалдик юзун кутаз кIанзавачир.
Амма абур чпин ихтилатрал, хкягъзавай гафарал гьикьван мукъаят тиртIани, сифтегьан муьгьуьббатдивай вичин гафни куд тавуна акъвазиз хьаначир.
– Вун гьар йисуз инал къвезва, лугьуда… Авай кар яни? – Дилберан рикIяй рахана муьгьуьббат.
– Эхь. Инлай жуван уьмуьрдиз килигзава, – Тарлан са геренда Дилберан вилериз килигна ва, и легьзе яргъалди чIугваз тахьана, вилер ЧIехи вацIун кьере атIанвай яргъара атIумарна. – Жуван фейи йисарин дуьз-патахъ чкаяр чириз алахъзава…
– Бес вуна зун инал вучиз атанвайди ятIа хабар кьазвач? – Дилберан ванцик зурзун квай хьиз хьанай Тарланаз.
Тарлана къуьнер агажна. Ахпа садлагьана рикIиз ягъай суал адавай кьаз хъхьаначир:
– Вун икьван йисара инал вучиз къвезвачир?
– Ам зи гъалатI я, – лагьана Дилбера. – Гьам туьхкIуьр жедатIа акваз атайди я зун инал… Заз вун хтанвайди чизвачир… Вун акваз кIанзавайди тир… Ингье зун ида гъайиди я.
Дилбера жибиндай куьгьне конверт акъудна, Тарланал яргъи авуна.
– Им вуч я? – Тарлана конверт къачуна.
– Им за ваз армиядиз кхьей чар я, ви патай са чарни тахьайла.
– Бес им зав къанни цIерид йис инлай вилик вучиз агакьначир? – инал вуч жезватIа гьеле гъавурда авачиз, жузуна Тарлана.
– Ам чуьнуьхна, – лагьана Дилбера.
– ГьикI? – гъавурда акьунач Тарлан.
– Ви рикIел Маина аламани?
– Ахьтин отличница рикIелай алудиз жедани?
– Адан диде, а вахтара чи хуьруьн почтадин отделениедин начальник хьайи Алей хала, зи гъуьлуьн бубадин вах я… Кьуьзуь хьанва, адан кефияр авач лагьайла, гьадал кьил чIугваз фенвай къе зун… «За ваз са сюрприз ийидани?» лагьана ада заз. «Ая, – лагьана за. – Заз сюрпризар кIандайди я». «Вун Кебираз хкягъайди, адаз къалурайди, Маинадихъ галаз ягънавай ви шикилар гададиз ракъурайди зун я» лугьуз, дамахарна. Вич хьаначиртIа, чахъ бахтлу, туькIвей хзан жедачир лагьана, и кар субутзавай делил яз, и чар зав вахкана. «Вуна и сюрприз икьван яргъал вучиз вегьена?» лагьайла, «Гила вун чранвай паб я, вун зи гъавурда дуьз акьада. Ахпани заз и сир гваз суруз физ кIан хьанач. За ам садазни лагьайди туш, я Маинадизни, я зи стхадизни, я ви Кебиразни. Са ваз чизва» лагьана. «Заз хтай са чарни хьанач гена» лагьана за, ида вуч лугьудатIа акваз. «Авай, чан свас, гзаф авай», – лагьана ада. «Вуна абур иесидив вахгана, гьадазни сюрприз авуна жеди?» къаб алаз рахана зун. «За абур кана, чан свас… Я гьабурни, я ви чарни за кIелайди туш гьа, вуна масакIа фикирмир». Кьилиз кIаш вегьейди хьиз хьанай заз, са гужа-гуж жува жув гъиле кьуна. «Бес абур чеб кхьей касдиз кIан хъхьайтIа, вуна вучда?» лагьана за чанда зуз аваз. «Вув-в, я чан свас, вуна и сир масадаз лугьудани гила?» мягьтел хьана ам. «Зазни суруз а сир гваз физ кIанзавач ман…» лагьана за… Гьанлай къарагъна, инал атайди я, чандардиз хьайитIани лугьуда лагьана…
– За ваз къанни вад чар кхьенай, – лагьана Тарлана. – Сад Сургутдай, амайбурни армиядай… – Тарлана конверт Дилберал яргъи хъувуна. – Штампни, муьгьуьрни гьалчнава гьа…
– КIелиз кIанзавачни? – конверт гьеле къачун тавуна, хабар кьуна Дилбера.
– Вазни зи чарар кIелдай мумкинвал авайтIа, за кIелдай… Гила а чарчи дегишдай са карни авач. ЯтIани ам хьайидал зун шад я.
Дилбера, чар къахчуна:
– Вуна дуьз лугьузва… Дегиш жедай са затIни авач… Ви къанни вад чарчел зунни къанни вад гъилера шад я.
Чандарди вишришарна.
Садлагьана абуруз винидихъай рахадай ванер атана.
Абур, къудгъунна, кIвачел къарагъна.
Пелен кьилелай агъуз камуфляж алай, хурал автоматар куьрснавай, къалин чуруяр квай кьве кас эвичIзавай. Вилик квайдан кьилел женгери-панама алай, муькуьдан кьилел алачир, адан кьилин чIуп-чIулав къалин чIарар къуьнерал кьван аватзавай, гъилени яргъи тум галай ва мурз еке нажах авай. Абур кьведни юкьван буйдин жегьил инсанар тир.
– Террористар я… Суван тамай атанвайбур я… – кушкушдивди лагьана Тарлана. «За Тапанчидивай муькуь нумрани къачуна кIанзавай тир…», – гьайифдин хиял фена адан рикIяй.
– Минет хьуй, абурухъ галаз чина акъвазна, терсдиз рахамир, – Дилберан чинин рангар атIанвай.
Чуруяр квайбур тади квачиз, гуя чпин бубадин кIвализ къвезвайбур хьиз, тарцин патав атана акъвазна, Тарланазни Дилбераз, салам-каламни гьич, са дикъетни тагана, тарцелай вил аладарна, ахпа адал чарх яна. Адакай куьрснавай пинейрин цIирхериз вил ягъиз, абурун чинрин атIугъайвилел нифретдин лишанарни алава жезвайди аквазвай.
– Хъалхъам екеди я, – лагьана нажах гвайда.
– Аквазва, – чIун галаз рахана панама алайди. – Чаз атIуз са кьадар регьят жеда.
– Чаз? Ингье Аллагьди чаз гьихьтин куьмекчи ракъурнаватIа, – шит хъвер къугъвана нажах гвайдан вилера, Тарланаз килигиз.
Панама алайди, гуя вичиз анжах гила инал алай итимни дишегьли акурди хьиз, абурухъ элкъвена, абур кьведни, гагь сад, гагьни муькуьди вилеривди алцумна ахпа Тарланан вилера КIвенкIв алаз вилер атIумарна:
– Куьн вужар я?
– Чун инсанар я, – рикIе авай гъалаба чуьнуьхиз алахъуналди жаваб гана Тарлана. И гъалаба ада Дилбер патав гваз хьунивай тирди гьиссзавай. Ам алачиртIа, и гъалабани жедачир, и вилив техвена атайбурувни ам масакIа рахадай.
– Инсанар я? – Тарланан жавабдал шак гъизвай жуьреда вичин суал сухна арадиз нажах гвайда.
– Эхь, – лагьана Тарлана. – Куьн вужар я?
– Чун Аллагьдин аскерар я, – лагьана панама алайда. – И дереда Аллагь-Тааладин къанунар-къайдаяр эцигзавайбур ва хуьзвайбур я… Куьн гьинай я?
– Чун и хуьряй я, – Тарлана хайи хуьр галайнихъ гъил туькIуьрна.
– Куьн инал вучиз алайди я? – тадиз вичин суал сухна нажах гвайда, тарцикай куьрснавай пинейрин кIусариз килигиз, абурун арадай са вуч ятIани жагъуриз кIанзавайди хьиз. – Тарцивай аялар тIалабиз атанвайди яни?..
– Чун гьакI атанвайди я инал, тIебиатдикай кфет хкудиз, сейрдиз… Аялар чахъ авазва…
– Пабни гъуьл яни? – мад панама алайди Тарланан вилериз килигзава.
– Ваъ.
– О-о-о! – къувдиз ухшар хьтин ван акъатна нажах гвайдан туьтуьхдай.
– Чун са классда кIелайбур я… – ихтилатдик экечIиз кIан хьана Дилбераз.
Панама алайди Дилбер галай патахъ гьич килигни авунач, гуя ам инал алайди туш, я идаз адан ванни атайди туш. Адаз, вилерин кIвенкIвер генани хци авуна, «зун вахъ галаз рахазвайди я!» лугьун яз, Тарланавай жаваб кIанзавай.
– Чун санал кIелайбур я… Яргъарай хтанвайбур я… Къе хатадай инал сад садал гьалтна…
– Типа сифте муьгьуьббат я ман? – нажах гвайда панама алайдаз вил акьална.
Панама алайдан сивикай шит хъвер фена, вилерай амалдарвилин лишанри цIапIрапIарна:
– Ви тIвар вуж я? – жузуна ада Тарланавай, Дилбераз вилни ягъ тийиз, ам галай патахъ кьасухдай килигни тийиз алахъиз.
– Тарлан.
– Дишегьлидин тIвар?
– Дилбер.
– Къала кван куь телефонар инихъ ая.
– Чи телефонар квев вучиз вугузвайди я? – хъел атана Тарланаз.
Телефон вучиз гьаркь ийизвайди ятIа кьатIанваз, Дилбера вичин телефон авай гъил яргъи авуна. Нажах гвайда адан телефон къачуна, Тарланал гъил яргъи авуна, «вунани телефон ибалди ая» лагьай ишара гана.
Тарлан Дилбераз килигна.
Ада кьил эляна.
Тарлана вичин телефонни вугана.
Нажах гвайди, нажах кIвачерин арада кьуна, телефонар тупIалай ийиз эгечIна.
– Авач, – лагьана ада. – Я идан тIвар адан телефонда авач, я адан тIвар – идан. ЧIехи пай урус тIварар я… Яргъарай хтанвайбур я, табзавач.
Садлагьана телефонрикай сада са хабар атайла акъуддай хьтин ван авуна.
– Са гьи ятIани Тапанчи сетда пайда хьанва, – лагьана нажах гвайда. – И тIвар муькуь телефондани ава.
– Ам чахъ галаз кIелайбурукай я, – лагьана Тарлана.
– Вуна гьикI лагьана? Тапанчи? – садлагьана япар хкисна панама алайда.
И арада телефонди зенг авуна.
– Эхь, Тапанчи. Ингье зенгзавайди гьам я.
– Хкуд телефон! – хъел кваз эмирна панама алайда. – Чаз артухан ксар герек туш.
Нажах гвайда кьве телефонни туьхуьрна.
– Тапанчи… Тапанчи… Им заз ван хьайи тIвар хьиз я… – Панама алайди фикирдик акатна, вичин бейнидай са вуч ятIани жагъуриз алахъна, ахпа, анай галкIидай хьтин са затIни жагъун тавуна, нажах гвайдаз килигна.
Нажах гвайда къуьнер агажна, вичиз а тIвар течидайди къалурна.
– Тапанчи а касдин лакIаб я, чун гьеле мектебдаваз адаз гьакI лугьуз вердиш хьанва, – Тарланаз исятда чкадин полициядин чIехидакай ихтилат инал кватун хъсан лишан яз аквазвачир, вучиз лагьайтIа къайда хуьзвай идарайрин векилар эхиримжи йисара ихьтин ксари ийизвай вагьши хасаратвиликди ва я ихьтибурухъ галаз чка-чкада кьиле физвай террордиз акси яз тухузвай серенжемра телеф жезвайди адаз хъсандиз чизвай.
– Иншаллагь, анай чна кьил акъудда, – лагьана панама алайда. – А Тапанчидин халисан тIвар гьикI я?
– Шараф, – Тарлана, игьтият хуьн яз, вичин дустунин халисан тIвар – Ашрав – гьадаз ухшардав эвез авуна.
Панама алайди нажах гвайдаз килигна. Ада мад къуьнер агажна.
– Иншаллагь, чун и месэладал хкведа, – лагьана панама алайда, вич генани са куь ятIани шаклу ийизвайди къалуриз. Ахпа ам вичин амадагдихъ элкъвена: – Тарциз вучзавайди я?
– АтIудайди я ман! – жаваб гана нажах гвайда.
– Ихьтинди атIуз агакьдани, кьве итимдин кIеме гьакь тийизвайди?
– Агакьайла агакьда ман. Чун геж жезвай чка авач кьван. Куьмекни чаз ава. – Нажах гвайди Тарланаз мукьва хьана, вичив гвай алат адал яргъи авуна. – Ма, атIуз эгечI и тар! Адал мажусийрини кафиррини куьрсарнавай пинеяр кьван вакай куьрс хьанвай гунагьрикай сад кьванни тIимил жедайвал ая.
– Завай жедач! – лагьана, Тарлан кьве кам кьулухъди хьана.
– Вучиз?
– Вад виш йисалайни гзаф и пел гуьрчегарзавай ва гьакьван йисара мадни гуьрчегардай тIем авай и пагьливандал зи гъил фидач. Икьван йисара са касдин кьилизни ихьтин фикир атанач…
– Адак квай пинеяр вучтинбур я?
– И тарциз «чандар» лугьузва. Им «чан», яни «руьгь», «уьмуьр» ва «тар» гафарикай хьанвай са гаф я. Инсанар инал чпиз яргъи уьмуьр тIалабиз, аялар тежезвайбур чпиз веледар тIалабиз къвезва.
– Бижгъеррихъ?! Гьа-гьа-гьа! – хъуьрена нажах гвайди. – Вуна вуч лугьузватIа, вун жув гъавурда акьазвани?..
– ЦIирхериз тIвал ягъун – им гьарда тарцел вичин мурад кутIунунин лишан я, – вичин патай алава хъийиз алахъна Дилбер.
Нажах гвайди Дилбераз гьич килигни авунач. Ам къутми хьана:
– Абур вири кафиррин, мажусийрин уюнар я… Руьгьни, уьмуьрни гузвайди са Аллагь я, масад авайди туш!.. Куь хуьруьнвиярни, куьнни гунагькарар я! Куь чка жегьеннем я! – Нажах гвайди къапарай акъатзавай, адан вилериз иви хъиткьинзавай. – Чаз хабар авачир хьиз яни куь хуьре вуч жезватIа? Куь мискIиндиз чна ракъурай фекьи куьне ахъайнач! Куь фекьи авам я! Кьейибур кучуддайла, кьилиз акъудзавай бязи шартIар къадим имандив кьурбур туш! Я итимриз, я дишегьлийриз гьихьтин парталар алукIдатIа чизвач! – ада Дилберахъди, адаз килиг тийиз, кьил югъурна. – Пак чкаяр я, пIирер я лугьуз, адетдин инсанрин сурарал садакьаяр я лугьуз фар, къенфетар пайзава. Куь аялри гьина кIелзава? Инсан маймундикай хьанва лугьуз (Астафируллагь! Астафируллагь!), чрун тавунвай руьгьер алцурарзавай мектебда! Ибур садни Аллагьди кьабулзавай крар туш, эй вилерни, рикIерни буьркьуьбур! Жегьеннемдин цIай къалум жеда квез виридаз! Куьнни гунагькар я, гъуьлни паб тушиз, чуьллера сиягь хьанвай! Куьн хьтинбуруз къван гана кIанзавайди я!.. Куьне чун кIамашрай кьазвани?.. – ада тарциз са шумудра галамаз-галамаз нажах вегьена, ахпа мурз тарцин танда туна, къерехдиз хьана ва, автомат Тарланал туькIуьрна, тIубни шейтIандал эцигна, эмирна: – АтIутI!
Агъзур йисан къене халкьди кьабулнавай, вердиш хьанвай къайдаяр, адетар къе дегишариз, вичивай хьайитIа, дуьз гелез хкиз кIанзавайдан и гафари Тарланан чандик цIай кутунай, адаз, нажах тарцяй акъудна, хьайивал хьуй лагьана, адан мурз вилерай н ифрет авахьиз килигзавай, акьулдив кьур ва я меслятдин са гафни акат тийидай и касдин кьилиз чуькьведай фикир авай.
И ният гьа макъамда садлагьана Тарланан гьерекатрайни вилерай кьатIай Дилбера адаз са патахъди хуртI гана, адан виликай акъвазна ва минетни, шелни акахьнавай ванцелди лагьана:
– Я чан рухваяр, я балаяр, куьн зи веледрин таяр-туьшер я! И гьарай-эвер куьз я? И кас куь бубадин къедда авай инсан я. Адавай и нажахдив ихьтин зурба тар атIуз жедани? Ихьтиндан вилик тарар атIудай машинни ажуз хьун мумкин я…
Тарци вишришарна.
Тарцин кьилелай цава кьве лекь пайда хьана.
Нажах гвайда, лишан кьун тавуна, цавухъди са шумудра автоматдай гуьлле гана.
Хата гьиссай лекьер сад садавай къакъатна, сада Яру дагъдихъ, муькуьдани Шалбуздагъ галайнихъ лув хгана ва вилерикай квахьна. Аквар гьалда, абур ихьтин яракьдин ванерихъ галаз таниш тир.
ЧIехи вацI галайвал килигай Тарланаз агъада авай келемрин никIерин кьилелай цIар гана хкаж хьанвай руквадин яргъи зул акуна. «Ихьтин руг никIерилай агъада авай рекьяй жезмай кьван йигиндиз машин фидайла, хкаж хьун мумкин я, – хиял фена адан рикIяй.
