Kitobni o'qish: «Чандар – дерево жизни», sahifa 2
Амма адал «Тапанчи» тIвар садлагьана акьалтайди тушир.
Ам вичи туькIуьрзавай «яракьар» генани хъсанариз, тамамвилин вини кIарариз акъудунал алахъдай. Амма садра гадайри-дустари адаз лагьана:
– Ихьтин тапанчияр нивай хьайитIани ийиз жеда. Вун гьакьван алакьунар авай устIар ятIа, вуна туп туькIуьра кван. Килигда чун ви гьунардиз.
– Куьне куьмек гайитIа, за ийида! – лагьана Ашрава.
– Лагь вуч куьмек герек ятIа, чун гьазур я!
– Барут жагъура. Ина кирбитдин кьаларалди кар туькIуьдач. Ахпани еке турба герек я. Амай кIвалахар – зи патай.
– Абур чна жагъурда! – гаф гана гадайри.
Дустарикай сада чинеба вичин гъуьрчехъан бубадин барутдикай гъана вугуда Ашравав, садани къене гъуд гьакьдай хьтин ракьун турбадин са кьатI гъида.
Чпин кIвалин вилик квай чIехи багъдин вини яргъал са пипIе, кIвалевай чIехибурун вил хкIан тийидай чкада, Ашрав вичин цIийи яракь арадал гъунив эгечIна. Багъдин и кьиле кьуд-вад куьнуьни авай, и кардини гададилай ина, чIижерин кIвалерин кьулухъ, са ни ятIани чIехибуру кьабул тийидай кар авунал абурун шак текъведайвал ийизвай.
Ашраван вичин тупни гьа виликдай тапанчияр туькIуьрдай къайда кьуна гьазурнай. Луьле, гьаятдин са пипиIез гадарна авай са зурба, вичел Ашраван бубади гагь-гагь мал-хеб патал келемар, чугъундурар, кьачIар куьткуьндай кIанчунал ракьун къармахралди мягькемарна, сад садак какадарнавай барутдивни чиргъедив ацIурнай ва яргъи тваркуналди гадайри хъсандиз чим авуна. Ахпа гьа тваркун са кьилел пине алчудна, адак цIай кутуна.
– Кьулухъ хьухь, гадаяр! – тагькимарна ада вичин дустар. – Анжах катмир! Килига ва гьейран хьухь!
Вичи, «тупунивай» вичин беден жезмай кьван къакъатдайвал са къвалахъди акъвазна, цIай квай таркв кьунвай гъил яргъи авуна, лашунин кузвай кьил явашдиз луьледин къвала авунвай гъвечIи тIеквендал эцигна.
Гадайриз сифте акурди кIанчIуни лув гайивал тир. Ахпа луьледай вичяй ваъ, адан вири патарай цIай, адан гуьгъуьналлазни цавар хъиткьинай хьтин ванер акъатна. Ахпани «туп» гьавада алчудар жез-жез, фена патав гвай куьнуьда акьуна, куьнуь алабар хьана ва адан къав алатна.
Къах хьана амукьай гадаяр чеб чпел чIижери хканай. Чпин кIвал алабарай тахсиркарар вужар ятIа гьасятда кьатIай чIижер, хъел акатнаваз, гадайрал алтIум хьанай. Абурун хурукай гадайриз чеб гьиниздатIа чизвачир. Абур кьил элкъвейвай катзавай. «Туп» хъиткьинай ванцел кIваляй Ашраван дидени буба экъечIнавай, агъадихъ галай къуншийризни гадайри, катиз-катиз, гьараяриз, гъилер юзуриз, чпелай чIижер алудиз кIанз, йигин ва чалпачух гьерекатар ийизвайвал аквазвай.
Эхирни Ашраван бубади айвандилай гьарайна:
– Вириз хкадара!
Багъдин агъа кьиле гъвечIи вир авай. Гадайри (абур вири вад кас авай) кьилихъди вириз хкадарна. Акьван дерин туширтIани, метIерал акъвазайла, гадайривай чпин кьилер цик чуьнуьхиз жезвай.
Цин кIане авай лил къарагъна яд рагъул хьанвай. Гадаяр, кьилер цикай хкудиз, нефес къачуз мад цик акат хъийизвай. ЧIижери ван алаз вирел чархар язавай. Ана авай хъипер вири виряй катнавай. Айвандаллайбурни, кIватI хьайи къуншиярни хъуьрена чIагизвай.
Эхирни, кьилел куьнуьчидин сеткани алукIна, гъиле гумаганни аваз Ашраван буба багъдиз атана. Ада, икьи гум ягъиз, чIижер чукур хъувунай ва куьнуь вичин чкадал эхцигнай. Гьа чIавуз адаз «тупни» акунай.
Ада, хтана, вирикай хкечIай, кьилелай кIвачелди палчухдай хьанвай гадайриз лагьана:
– Са гереквални авачиз тупар туькIуьрдайбурун, тупар ягъдайбурун эхир гьа ихьтинди жедайди я, кьей рухваяр! Чир хьухь ва рикIел хуьх!..
Амма хуьре вучиз ятIани Ашравал «Тупчи» ваъ, «Тапанчи» тIвар акьалтнай. Аквар гьалда, хуьруьнвийри и кар Ашраван алахъунриз хъсан къимет гун яз авунвай, вучиз лагьайтIа «тупчи» гафунихъ, вичин кьилин манадилай гъейри, «кьуру лагълагъардайди», «чIалахъ тежер гафар гвайди», «тежедай ва я тавур крар вичивай жеда, вичи авуна лугьуз дамахардайди» манаярни ава. Хуьруьнвийриз ихьтин чIуру лишанар Ашравай садрани акуначир. Вичиз гайи лакIабдал Ашрав вични рази хьанай ва гилани рази яз амай…
Хуьре амукьдай йикъарикай сад Тарлана чандардиз багъишдай. ИкI авун ам армиядай хтайдалай кьулухъ тайин хьанвай къайда тир. Тарцин патав ам текдиз фидай. Яхдиз. Вичин хзанар галаз хтай берейрани ада вичихъ галаз абурукай анал садни тухваначир. И «зиярат» адан кьилдинди, маса садазни талукь туширди тир. ИкI тирди адан бубадизни дидедиз, стхайризни вахариз, Ашраваз-Тапанчидиз чидай, мад садазни.
Къенин югъ чандардиз талукьар авуниз са манийвални авачир. «Дидедиз, зун кIвале авачиз акурла, гьинаватIа аян жеда, – вичикди хиялна ада. – Тапанчи, за зенгнавайди акурла, хуьруьз хкведа ва я зенгда».
Чандар адан сифтегьан муьгьуьббатдин тар тир.
Сад лагьай муьгьуьббат вичин аял чIаван, чиг жаванвилин алатна фенвай, кьилиз акъат тавур ва гила вичихъ метлеб амачир са эпизод яз гьисабзавайтIани, ада рикIе вичин а экуь гьиссдиз кьилди са бицIи пIипI хуьзвай, ада а гьиссдиз гьуьрметзавай, ада вичиз сифтегьан муьгьуьббатди итим жез, жув чIехи хьанвайди ва жуван крарайни гафарай жаваб гуз чирайди вичи вичиз хиве кьазвай. Ада сифте муьгьуьббатдин гьисс дидеди чеб, пуд стха, ксудай кIвале (кьве вахни, дидени буба ксудай кIвалерани гьакI тир) гьар йифиз дидеди, нафт кьенятун патал, лап куьлуьз куькIуьрдай адетдин лампадив гекъигдай. «Инсан ксузвай кIвале йифиз, бицIиди хьайидани, экв хьун герек я, – лугьудай дидеди. – Экуьни мичIивилив инсандал алчуд жез, адан руьгьдиз, рикIиз, кьилиз гьахьиз тадач». «Сифте муьгьуьббатни инсан патал вири уьмуьрда гьахьтин экв я, – лугьудай Тарлана вичи вичиз. – Гьа экв виче хуьн тавуртIа, инсан вични туьхуьда. Гзаф дуьшуьшра гьа экуьни вичи вич инсанра, абуруз чпиз хабар авачизни, хуьзва. Ахьтин ксари фикирни ийизва жеди: экв туьхвенва, амач. Амма садра уьмуьрдин са къекъуьндал, кукIушдал ва я чалпачух дегьнеда виливни техвена тайин жеда: экв кузма, ада чимивал гузма. ГьакI тахьанайтIа, низ чида, чилел уьмуьр мус куьтягь хьанвайтIа…»
Тарланав чандардал кьил чIугваз тазвайди гьа экв тир…
Адан сифте муьгьуьббатдин тIварни Дилбер тир.
Тарланан рикIелай ам сифте яз акур югъ регьятдиз рикIел аламукьдайди, садрани алат тийидайди хьанай: 1976-йисан 1- сентябрь.
И юкъуз муьжуьд лагьай классдин ученик яз мектебдиз атай Тарланак, амай вичихъ галаз кIелзавайбурук хьиз, рикIиз кIани суьре кьун патал тади акатначир. Адаз чизвай: классда дакIар пата авай жергедин эхиримжи суьре садани кьадач, вучиз лагьайтIа, классда буйдиз виридалайни кьакьанди яз, ам муаллимри мектебдиз сифте яз атай йикъалай эхиримжи суьредихъ, вични текдаказ ацукьун адет хьанвай. ДакIарар авай пата чка гун – им адахъ галаз жуьт жедайвал ацукьардай кас авачирвиляй адаз са шумуд йисан муьгьлетда абурун классдин руководитель хьайи Бег-Мирзе муаллимди ийизвай махсус савкьват тир. Гьеле вичел «Тапанчи» лакIаб татанвай Ашраваз Тарланахъ галаз ацукьиз кIан хьайила, муаллимди адаз ихтияр ганачир:
– Вун амайбурун далуйрихъ квахьда, чан хва. Квахьайди квахьна фидайди я. Чи мурад садни квадар тавун я. – Ада Ашрав вилик квай суьрейрикай сада ацукьарнай.
Гила, 8-классдин ученик хьайи сад лагьай юкъуз, Тарланаз мад са савкьват кьабулун кьисмет хьана. И савкьватдай Тарланаз низ алхишдатIа чизвачир: кьисметдиз ва я Бег-Мирзе муаллимдиз. Гьавиляй ада вичин алхиш дуьм-дуьз кьве чкадал пай авунай.
Сад лагьай зенг яна, гадаярни рушар, гьарай кьилеллаз, классдиз гьахьна чпиз кIани чкаяр кьурдалай кьулухъ, вич абурун арада пуьрчуькьар тавуна, Тарлан, секиндиз фена, вичиз талукьарнавай суьредихъ ацукьнай. И йисузни абурун классдин руководитель Бег-Мирзе муаллим жедайди абуруз чизвай ва ам атун вилив хуьзвай.
Бег-Мирзе муаллим классдиз текдиз атаначир.
Адан гуьгъуьналлаз са рушни гьахьна: шумал, кьакьан, лацу якIарин, бадамдиз ухшар гьакьекьар хьтин чIулав вилер авай, хурудилай агъуз яцIу чIулав яргъи киф авадарнавай. Адал лацу гиширдин хев галай аби булушка алай, кIвачерални гьа цавун рангунин туфлияр. Адан чинай иервилинни ихтибардин экв авахьзавай, сивел мили хъвер алай, налугьуди ина ацукьнавайбур вири адаз фадлай чидайбур ва вични абуруз чизвайди я. Ам кьве гъиливни кIерецдин ранг алай портфель куьрсна кьуна акъвазнавай.
Класс вичин тарихда садрани тахьайвал кис хьана.
Тарланан рикIи садлагьана, гададиз вичизни хабар авачиз, гупа-гуп авуна, ва адаз и ван классдизни жез ва вири вич галай патахъ элкъвез кичIезвай. Ада кьуьнтер суьредал эцигна, гъилерин капар садав сад чуькьвена кьуна, абур вичин хурун рикI авай пата атIумарна.
– Таниш хьухь, им Дилбер я, – лагьана муаллимди. – Ам Махачкъаладай хуьруьз бадедиз куьмекар гуз хтанвайди я. Гила ада квехъ галаз санал чи мектебда кIелда.
Ахпа ам Дилберахъ элкъвена:
– Ина яргъибур кьулухъ, куьруьбур вилик ацукьнавайди я. ГьакI хьайила атIа амай са чка види я. – Муаллимди Тарлан ацукьнпавай суьре къалурна.
– Эхиримжи суьре заз вердиш чка я, – лагьана Дилбера, вичин чкадал физ-физ.
ДакIар галай патахъай ацукьнавай Тарлан тадиз суьредай экъечIна ва вичин чка Дилбераз теклифна. Вичиз къалурай чкадал фидайла, Дилбераз гададин хура рикIи гьикI хъуткьунар ийизватIа ван хьанай. И карди рушаз хъверни гъанай, ам рикIин дериндай шадни авунай: «Пис гада туш».
Гьа икI Тарлана Дилберан рикIиз гьахьун патал сад лагьай кам эцигнай. Идалди ада гьакI классдин амай гадайриз и рушал вил эциг тавун ва ам алай чкадин сергьятар хуьзвайди са вич тирди тагьким авунвай. Дилберни и кардин гъавурда гьасятда акьунай ва гададиз аксивалдай са делилни рушахъ хьаначир: адан рикI гададиз гьасятда ахъа хьанай…
Гьа икI Тарланни Дилбер чеб чпел гуьл хьанай.
Мектеб куьтягьдалди абур пуд йисуз санал са, дакIардив гвай эхиримжи, суьредихъ хьанай. Абурун муьгьуьббат, гьикьван абур кьведни ам чпин арадай къецел акъуд тийиз, масадбурун виле акьан тийидайвал ийиз алахъзавайтIани, виридаз абурун и гьисс гьикьван михьиди ва кьакьанди, керчекди ва гуьрчегди ятIа аквазвай, ва адак классда авайбурукай садани садрани хкуьрначир, хъуьруьнриз вегьеначир, зарафатрик кутуначир, аксина, абурун алакъаяр акваз, амайбурни садлагьана руьгьдалди ва акьулдалди чIехи хьанваз, гьатта кIелунрин дережани хкаж хьанваз аквазвай. И кар муаллимрини кваз къейдзавай.
Гьар гатфариз, кIелунин йисан эхиримжи йикъара, кьуд пата чуьллер, сувар къацу хьанвайла, хуьруьн кьуд пад хъипи гъурун цуькверини лацу ва аби гъвергъверри кьунвайла, мектебдин вири классар, муаллимарни галаз, нубатдалди сейрангагьдиз фин адет хьанвай. Фидай чкаяр, чебни вири кьакьанда авайбур – булахар, чуьллер, кIунтIар, гьатта Алгъай тамни авай. Гьинал фейитIани, кьуд патахъай элкъуьрна кьакьан дагълари кьунвай чIехи муг хьтин хуьрни адан иер мулкар-уьруьшар, яйлахар ва виридалайни агъадай, дередин кIаняй, алчуд жез-жез физвай ва и агалнавай дере амай дуьньядихъ галкIурзавай, аниз фидай рехъ къалурзавай ЧIехи вацI аквадай.
Тарланани Дилбера цIуд лагьай классда кIелзавай чIавузни ихьтин сейр хьанай. Им абурун кIелунин эхиримжи йис тир.
ЦIуд лагьай классар Алгъай тамуз фин мектебда фадлай кутунвай адет тир. И там тик къузадин хур тирвал, ЧIехи вацI галай патахъай КIвенкIв алай пел галай патахъди яргъ алаз ва къалиндиз экъечIнавай пипин ва гийин тарарикай ибарат тир. ТIебиатдин и имаратдихъ са кьетIен лишан авай: адан юкьни юкьвал, тик хурудал еке дуьм-дуьз ва тарар авачир ахъа майдан авай. Аниз «Цуькверин айван» лугьудай. Инаг сифте яз акурдаз акI жедай хьи, гуя им инсанрин гъилери туькIуьрнавай махсус чка я. Амма акI тушир. Вич туькIуьрун патал гзаф инсанрин гьевесни зегьметар, хейлин вахтарни герек тир ихьтин чка арадал гъун тIебиатдин гьунар тир.
Бег-Мирзе муаллимди, классни галаз инал атайла, лугьунни авунай:
– Им рикIивайни аламатдин чка я. Инал анжах цуьквер экъечIзава, зурба тарари, тIебиидаказ, садбур кьураз, цIийибур экъечIзаватIани, и чка кьазвач, гуя абуру, датIана къаравулда авай аскерри хьиз, и тIул хуьзва. Ина инсандин акьулдивай кьатIуз тежедай са сир ава. Инлай аквазвайди са цав я. Белки, инаг и тамун Руьгь ятIа, датIана цавухъ элкъвенвай ва адахъ галаз алакъада авай? Им эрзиман мурад тIалабун патал жагъин тийидай чка я. Гьавиляй чи муаллимри мектеб куьтягьзвай гадаярни рушар инал гъизва. ТIалаб ая куь мурадар! Анжах кисна, гьарай-эвер галачиз! Гьарда вичи вичик!
– РикIивайни инал рикIе мурадар гзафбур пайда жезва. Абурукай гьим туна, гьим тIалабдатIа чизвач, – лагьана Ашрава.
– Вири тIалаба! – лагьана Дилбера, хъуьрез-хъуьрез. – Гьим цаву кьабулнатIа, гьим кьабулначтIа, уьмуьрди вичи ваз ахпа къалурда.
– Ви тупуникай кичIе хьайи цавари ви тIалабунар кьабул тавунни мумкин я, Тапанчи! – лагьана Тарлана Ашраваз, вири хуьруьз гила «Тапанчи» хьанвай дустуниз, адан къуьнел гъил эцигна. – Вуна дуьаяр авуртIа хъсан я.
– Дуьаяр зи паталай бадеди авунвайди я! АтIа гъилера зи тупунихъ галаз чун хъиткьин тахьайвиляйни, инлай кьулухъни хъиткьин тахьунин паталайни!..
Ихтилатдик Бег-Мирзе муаллим экечI хъувуна:
– Мурадар гзаф хьун пис кар туш, амма кьилинди тIалаба. Бубайрин мисал авайди я: гзаф кIан хьана – тIимилни гьатнач, тIимил кIан хьана – цIимилни гьатнач… Мурад тIалабун – им жуван эрзиман тIалабна, гъилер куьрсна, ам вич-вичелай кьилиз акъатдай вахт вилив хуьз акъвазун туш. Мурад – им яргъа, цава авай са гъед я, мурад тIалабунни – им гьа гъетрехъ вегьена галкIурнавай таквадай кIирни цIил я. Мурад вич ви патав къведайди туш. Куьрснавай яргъи цIилинай винелди хкаж хьун гьикI четин ятIа, мураддихъ хкаж хьун гьа идалай кьве сеферда четин я. ЦIил шуькIуьди я, ам кьатI хьунни мумкин я. Мурад тIалабун – им эрзиман гъетрехъди гьакьван четиндиз, мукъаятдиз, бедендинни руьгьдин вири къуватарни серфна, гьа са вахтунда хатадай нубат алачир са гьерекатдив цIилни кьатI тийидайвал, хкаж хьун я…
Тарланан рикIел сейрангагьдин а йикъан шикилар, Цуькверин айвандал хьайи кьван ихтилатар, авур кьван кьуьлер, лагьай кьван манияр, къугъунар вири аламай.
Иллаки эхиримжи къугъун.
Гьа къугъун акьалтI хьайи жуьреди Тарланни, Дилберни, чпи и кар са акьван винел акъудначтIани, пашманар авунай.
Къугъунин тIвар «Чамар-сусар» тир. Адан метлеб чамни свас вуж ятIа тайинарун ва чеб чпел гуьл тир кьве касди, муьгьуьббатдин жуьтди, дустарин вилик и кар хиве кьазвайди къалурун тир.
Ам икI кьиле фидай: гадаярни рушар садбур са пата, муькуьбур муькуь пата чин чинал, арада цIувад къад кам мензил аваз, сада садан гъилер кьуна акъваздай. «Квез чакай вуж герек я?» жузундай рушари. Гадайри са рушан тIвар кьадай. А руша, йигиндиз зверна, гадайрин цIиргъ кьатI авун герек тир. КьатI авуртIа, ада гадайрикай сад рушарин жергедиз хкидай. Жерге кьатI ийиз тахьайтIа, руш гадайрин жергеда амукьун герек тир. Гьа икI къугъун гагь са пад, гагь муькуь пад къалин жез давам жедай. Гила кьве жергеда рушарни гадаяр какахьна жедай, ва кьве патани чпиз герек тирбур кьведбурукайни хкягъдай. Къугъуна зверна чукурзавайбурун къуватдихъни, жерге хуьзвайбурун гъилерин къуватдихъни чIехи метлеб авай. Амма яваш-яваш къугъунин юн дегиш жедай: са тайин нетижадал гъун патал, ашкъидин жуьт арадал атун патал, зверзавайбуру чпин къуватар, гъилерин цIиргъ мягькемарзавайбуруни чпин «къекъер» зайифардай, яни къугъуна къуватдилай гзаф чпин гьиссерни фагьумар кардик кутадай.
Гьа икI са пата Тарланни, Дилберни Тапанчи амукьнай.
Къугъун акьалтI жезвайди вирида гьиссзавай ва шад гьараярзавай.
Зверзавайдаз жерге кьатI тавуна муькуь пата акъвазиз ва къугъун давамариз кIан хьайитIани, муькуь патан жергеди чпин гъилерин дапIар гьикI хьайитIани ахъайда ва зверзавайдаз рехъ гуда. Жерге «кьатI авурдаз» амукьзавайди Тапанчи, гъил кьуна, чпин патаз хутахун ва Тарланни Дилбер чамни свас яз малумарун тир. МасакIа хьуникай я Тарланана, я Дилбера, я Тапанчиди фикирни ийизвачир.
– Квез чакай вуж герек я? – хабар кьуна муькуь пата.
– Чаз чи отличница Маина герек я! – лагьана Дилбера, гадайри жаваб гудалди вилик.
Маинади вири къуватдалди виликди зверна. Икьван къуватарни йигинвал серф тавунайтIани, вичив къарши жерге кьатI ийиз тадайди ада кьатIун тавун аламат жедай кар тир. Вичиз Дилберанни Тарланан гъилерин «къекъини» са аксивални тавур ам вичин йигинвиляй хъсандиз алукьнай ва кьведра алабарни хьанай. Амма кIвачерик квай къалин таза къацу къежел векьел кьилинбацар хьуникай са зиянни жедайвал тушир. Ам саламатдиз кIвачел къахрагъна ва вичи са зурба, икьван чIавалди садани тавур хьтин кар ийизвайди хьиз (ахьтин кар са масада, рикIни намус авай инсанди, бажагьат ийидай), атана, Тарланан гъил кьуна, чинал туькьуьл рахшанддин хъвер алаз, чпин жергедихъ ялна.
Садлагьана вири кис хьана. Им садани вилив хвенвай нетижа тушир.
Хьайи кардин гъавурда гьасятда гьат тавур Тарлана, майдандин юкьвал акъатайла, хъел кваз эцяна, вичин гъил Маинадин гъиляй ахкъудна ва вич кьулухъди Дилберан патав хтана. Тапанчиди Дилберан гъил Тарланан гъиле туна ва вич чIехи жергедихъ фена.
Садани са гафни лагьаначир.
Бег-Мирзе муаллим, мад кьвед-пуд муаллим галаз, фадлай, манияр-кьуьлер куьтягь хьана, къугъунар эгечIайла, Алгъай тамун кьилел хкаж хьанвай ва гьанал ацукьнавай. Абуруз инал хьайи кардикай са хабарни авачир.
Шад ва гур мярекат къанвайди вирида гьисснавай.
Цуькверин айвандал алайбур гила кьилди-кьилдин кIеретIриз пай хьанвай ва чпин суьгьбетар ийизвай.
Тарланни Дилбер, гъилер кьуна, Цуькверин майдандилай рагъ акIидай патахъди чIугунвай жигъирдай тIуз фена ва амайбурун вилерикай хкатна.
– Ша, хъфин хуьруьз, – лагьана Тарлана, гуьгьуьл серин яз.
Адаз Дилберавай вучиз ада Маинадин тIвар кьунатIа жузаз кIан хьанай, амма авуначир, вучиз лагьайтIа адаз гьакIни бейкеф хьанвай Дилбер мадни артух пашманариз кичIе хьанай.
Маинадикай авайдалай гзаф хъел Дилбераз вичикай авай. Мектеб куьтягьзавай йикъара ва вични санал кIелзавайбурун патай рикI тIардай са гаф ва я кар жеда лагьана ада гьич фикирни авуначир. Аданни Маинадин арадай кац фейи хьтин са дуьшуьшни авачир. Ада и отличницади вири крар герек тир къайдада, са гъалатIни ахъай тавуна, ийида лагьана умуднавай. Идалайни алава яз, эхиримжи вахтара Маина адахъ галаз мукьвал-мукьвал рафтарвилер ийиз алахъзавай, месела, са гьафте идалай вилик классдиз виньетка патал шикилар ядай фотограф атайла, Маинади Дилберахъ галаз чпин кьилдин шикил ягъун тIалабнай, мектебдилай къерехда, вич булахдал фидайла, Дилберазни ша лугьуз са шумудра атанай…
Къе, лагьайтIа, Тарланани Дилбера чIехи жердавай уьмуьрда вилив техвей къекъуьнарни, крарни жедайди, ихтибардилай игьтият хъсан тирдини сифте яз рикIивай кьатIанвай.
– Вуна Цуькверин айвандихъ вуч мураднай? – Тарлана хуьруьз хъфин лугьуз авур теклиф япалай авуна, жузуна Дилбера.
– Вири амай уьмуьрда вунни зун санал хьун, – жаваб гана гадади, рушан вилериз килигиз.
– Зани гьам мурад авуна, – лагьана руша. – ГьакI хьайила, чаз исятда хуьруьз хъфидай са себебни авач. Чун чандардин патав фида.
– Гьи чандардин? – мягьтел хьана Тарлан.
– Вини КIвенкIв алай пелен хурал алай чандардин, уьмуьрдин тарцин. Чна къе Цуькверин айвандал мурад тIалабна, гила чна чандардивай уьмуьр тIалабда. Бахтлу ва берекатлу уьмуьр. Ада чаз гуда.
– Чандардихъ гьахьтин алакьунар авани?
– Эхь.
– Ваз гьинай чида?
– Заз бадеди лагьана.
– КIвенкIв алай пел гзаф тикди я, ваз хкаж жез четин жедачни?
– Вуна гъилерал кьуна тухвайтIа, заз четин жедач. – Руш вилера амалдар хъвер аваз гададин вилериз килигна.
– Тухуда! – садлагьана руьгь акатна Тарланак, дехьнен пашманвал михьиз рикIелай алатнаваз ва Дилбер гъилерал кьаз алахъиз.
– Ваъ! Ваъ! – руша, хъуьрез-хъуьрез, виликди зверна. – За зарафатайди я! Ша фин! Заз са кIусни четин жедач, вун гуьгъуьна амукь тавуртIа.
КIвенкIв алай пел, патавай килигайла, тIебиатди арадал гъанвай, кьилелни хци къуба алай зурба минара хьиз аквадай. Ам къалиндиз куьлуь къацу векьи ва гъвергъверри кьунвай. Адан ценцивай кукIушдал кьван, къекъвез-къекъвез, гъуьлягъ хьиз, шуькIуь жигъир фенвай ва и цIарцIи иникай инсанрин кIвач атIун тийизвайди къалурзавай.
Тарланни Дилбер кукIушдал хкаж хьана.
Инлай яргъа авай хуьр зурба са леэндин кIалубда аваз аквазвай, налугьуди и леэн и чIехи дередин варарал бахтлувилинни аваданвилин, иервилинни такабурвилин лишан яз алкIурнава. Хуьрелай кьибледихъди къацу багълар (хсуси ва колхоздинбур) экIя хьанвай. Багъларилай инихъди, зумрудрин гьуьл хьиз, та КIвенкIв алай пелен кефер патахъай авай чуьлдай агъуз ЧIехи вацIухъди авахьзавай кIамал кьван келемрин никIер авай. Гагь-гагь хуьруьнвийри тIвар алачир кIамуз Чандар-кIам лугьуда, им абуру, аквар гьалда, чпин келемриз гудай яд гьа кIамувай къачузвайвиляй гьуьрмет авун яз лугьузвай жеди. Келемрин никIерилай агъада, ЧIехи вацI галай пата, машинар фидай рехъ авай, ам и дередилай вине авай хуьрерал кьван давам жезвай, ва и пелелай ам аквазвадайвал тушир.
КIвенкIв алай пелен рагъэкъечIдай патахъай КIелет дагъдин зурба зуракI чарх хьтин цал акъвазнавай; кьиблепатахъай и къацу «минарадин» кьилелай генани гзаф цавуз хкаж хьанваз аквазвай Яру дагъдин саки цIалцIам, вичелай лацу чарчарри хкадарзавай цал хкаж хьанвай, а пата авай чуьллер тирвал зурба къванер, къаябар гзаф авай, идалайни гъейри, КIелет дагъни Ярудагъ чара ийизвай ахъа вар хьтин чкадин кIанивай агъадалди Бекеран рук экIя хьанвай; рагъ акIидай патай вичин хци, дуьз цIар-хатI гутуна туькIуьрнавай хьтин рагарани къаябра са гьихьтин ятIани гьерекат ийиз кIан хьун авай Шалбуздагъ, адан ценерив гвай ва чеб гзаф чкайрилай алван-алван хьана цуьквери кьунвай къацу сувар-чуьллер, анра авай суьруьяр, нехирар аквазвай, дагъдилай кьибледихъди, са кунарда, Суван рук авай, ам инлай, маса, винеда авай кIунтIарин далдадик квайвиляй, аквазвачир; кефер патай, хуьруьн далудихъ галай мезрейрилай, кIунтIарилай ва къацу синерин кьулухъай, амай дагъларин вилик вичин аскIанвиликай регъуьзвайди хьиз, Гатун дагъдин хъипи кьил са жизви хкис хьанвай.
Генг дередин кIаняй гьяркьуь цIар гана ЧIехи вацI авахьзавай. Адан ван гагь са акьван къати тушиз, гагьни са кьадар хкаж хъжез, шагьвардин луварал алаз, амай вири дере вичелди ацIурзавайвал, и кукIушдивни агакьарзавай.
Алгъай там агъада авайтIани, инлай аквазвайди адан са хев тир.
– Эгье-гье-гьей! Чун кукIушдал ала! Эгье-гье-гьей! – гъилер, лувар хьиз ахъайна, алай чкадал са шумудра чарх ягъиз-ягъиз, гьарайна Дилбера.
Тарланаз Шалбуздагъдин ценерив гвай чуьллер, яйлахар, векьер ядай чкаяр хъсандиз чидай, ам анриз бубадихъни чIехи стхайрихъ галаз хипер, данаяр хуьз, векьер ягъизни садрани-кьведра феначир. КIвенкIв алай пелел ам сад лагьай гъилера акъатнавай. Инал, вучиз ятIани, садрани тахьай хьиз, адан вилерни рикI и дередин иервили, зурбавили, аламатдин шикилри гьейранарнавай. Адак тежедай хьтин руьгь акатнавай, чанда зурба къуват гьатнавай. «Зи къвалав Дилбер гвайвиляй икI хьанвайди я! – лугьузвай ада вичи вичиз рикIяй. – Ада зи рикIиз вилер ганва!» Ада, вичизни хабар авачиз, вегьена Дилбер гъилерал хкажна ва чархар яна.
Дилбера са аксивални ийизвачир, ада кьве гъиливни Тарланан гардан кьунвай. Адан киф цава къугъвазвай.
Тарланаз Дилбер чилел эцигиз кIанзамачир, ада чарх ягъун давамарзавай, адаз акI тир хьи, вичи, ам гъилерал кьуна, цавара лув гузва.
– Акъваз! Бесрай! – гьарайна Дилбера.
– Акъваздач! – лагьана Тарлана. – Мад за вун чилел эхцигдач.
– Зи кьил элкъвезва! – гьарайна руша.
Тарлана Дилбер мукъаятдиз чилел авудна.
– Кьил элкъвезватIа, ацукь.
– Гьм! – авуна руша. – Са ни ятIани зун мад чилерал эцигдач лугьузвай…
– Яъ! – лагьана гадади мягьтел яз, мад лугьудай гаф жагъин тийиз.
– Зиди зарафат я… – Дилбера Тарланан гъил кьуна. – Чун инал вучиз атайди тиртIа, ви рикIелай алатнавай хьтинди я.
Тарлана вичин са легьзедин теспачавал тахьайди хьиз къалурун яз, викIегьдиз, ван алаз ва атIуз-атIуз лагьана:
– Са затIни рикIелай алатнавач! Зун инал са рушаз заз ам и генг дуьньядилайни, вили цаварилайни гзаф кIанда лугьуз атанвайди я!
– Заз а рушан тIвар чидай хьтинди я… – Дилбер, вилера амалдарвилинни наз гунин цIапIрапIар аваз, гададиз килигна.
– Лагь, чидатIа!
– Маина. – Дилбер, ван ацалтна, хъуьрена.
– Туш! Туш! Дилбер я! – гьарайна гадади. – Ди-и-ил-бе-е-ер!
– Хьана-хьана… Бес я… ЧIалахъ я… Вун и зурба аламатдиз гьич килигни ийизвач. – Дилбера агъадай винелди хкаж хьанвай еке тар къалурна.
Ам чандар тир. Адан кукIушдин хилер КIвенкIв алай пелен кьилелай кьакьан яз цавухъди фенвай.
Пелелай агъадихъди тарцел кьван инал къвезвай инсанрин кIвачери атIанвай «гурарин» «кIарар» авай. Абур, векьи кьунвайтIани, кьатIун регьят тир. Мукьвал вахтара инал кас-мас татанвайди аквазвай.
Тарцин патав эвичIна, гадани руш, гьейран яз, адал чархар яз ягъиз, кисна адаз килигна. Абуруз адан тан чпин гъилерин гьалкъада кьаз кIан хьана – хьанач, са гъил кьван бес хьаначир.
Тарцин са къвала, хуьр галай пата хъалхъам авай. Адан къерехра ва кукIушда авай хилер цавухъди элкъвенвай, амма тарцин къене патан хилер, ицIибурни, кьурайбурни, са къайдани хуьн тавуна аруш хьанвай. АкI тир хьи, и карди тарцин къенепатан, адан руьгьдин акъажунрикай-чабалрикай, адал вичин яргъи ва ялгъуз уьмуьрда ацалтай кьван азабрикайни къайгъуйрикай лугьузвай. Азабарни къайгъуяр, са вичинбурулай гъейри, инал атай кьван инсанринбурни ада вичел кьабулнавайди адал куьрснавай кьван пинейрин цIирхерини къалурзавай.
– Им уьмуьрдин тар я. Бадеди адан вад виш йисалайни гзаф я, лугьуда, – лагьана Дилбера. – Им иник чеб чпел ашукь, чпиз аялар тежезвай жегьил гъуьлуьни папа кутурди я, лугьуда. Дишегьлидиз ахварай са пак касди лагьаналда: «Шалбуздагъдиз жезмай кьван мукьва яз Уьмуьрдиз бинени къуват гузвай кьуд затIуниз – накьвадиз, гьавадиз, циз ва экуьниз ийизвай гьуьрметдин лишан яз чандардин кьуд къелем кутур. Абурукай сад кьванни экъечIайтIа, квез аялар жеда». Гъуьлуьни папа, арандай кьуд къелем гъана, пуд Шалбуздагъдин ценерив гвай сувара, садни, инсанри акьван кьакьанра чандар тарар экъечIдач лагьайла, КIвенкIв алай пелен хурук кутуна. Къелемди чил кьуна. Гъуьлуьзни папаз са къул ацIай аялар хьаналда. Гьанлай кьулухъ инал датIана инсанар къвезва. Чпизни багърийриз сагъвални яргъи уьмуьр тIалабзава. Инал цIийиз мехъер авунвай чамарни сусар, чпиз аялар тежезвай итимарни папар къвезва, чпиз веледар – цIийи уьмуьрар арадал гъиз куьмек це лугьуз тIалабзава.
– Куьмек гузвани? – жузуна Тарлана рикIивай, Дилбера икI рикI алаз, вичи лугьузвайдахъ кIевелай агъанваз, рахазвай гафарарал са кIусни шак тегъиз, хуьре авачир, вичиз садрани хайи патара такур ихьтин тарцел гьейран яз.
– ГузвачиртIа, инсанар инал къведачир, вад виш йисан къене икI давам жедачир… Заз чиз, им са уьмуьрдин тар ваъ, муьгьуьббатдин тарни я, вучиз лагьайтIа ам кутурди сифтени-сифте гьа кьве жегьил папанни гъуьлуьн муьгьуьббат тир.
– ГьакI жезва ман… – разивалнай Тарланани.
Тарцин агъадихъай булах хкатзавай. Михьи яд акъвазнавай лекъвен къерехдик са ни ятIани ханвай птулкадин кIуф кутунвай, адай авахьзавай яд, бицIи хвал яз, авахьна, и тик къвалан кIане авай ва вич элкъвез-элкъвез мерейрин цуькнавай цагъамри кьунвай чиргъерин зурба харадик акахьзавай.
И булахди, тарцин вири гьайбатрал алава яз, уьмуьрдихъ адан къанихвални, адахъ авай зурба тIем-къуватни раижзавай, вучиз лагьайтIа, чилин дерин къатара чуьнуьх хьанвай и яд икI винелди, КIвенкIв алай пелен тик хурудал, чIугуна акъудун цав чпел кьунвай тарцин хилеринни чилин деринриз эвичIнавай дувулрин гьунар тирдал са шакни гъиз жедачир. Тарци, вичи хъун патал яд винелди чIугунилай гъейри, инсанри хъвадайдини жедайвал ийизвай. ИкI тарци чилни яд, эквни гьава – уьмуьрдин бине тирди ва вични инсанар сад тирди субутзавай. Гьавиляй инсанри чпиз таквазвай ва чпин акьулдивай къатIуз тежезвай къуватрихъ галаз и тарцин алакъа авайди гьиссзавай…
– Чандардивай гьикI тIалабдайди я? – жузуна Тарлана. – Лугьудай махсус гафар авани? Ваз абур чидани?
– Гафар гьарда вичин рикIяй гьикI атайтIа, гьакI лугьузвайди я, ингье и хъалхъамдихъ элкъвена. – Дилбера Тарлан, гъил кьуна, хъалхъам авай патахъ тухвана ва, адан гъил ахъай тавуна, лагьана: – КIандатIа за лагьайбур тикрар ая. – Ахпа хъалхъамдал сив эцигна, Тарланан кьилни вичихъди авуна, са-са ибара лугьуз, гададиз ам лугьудай муьгьлет гуз, давамна – Чан къадим чандар! Чаз кьведазни бахтлу, сагълам ва яргъи уьмуьр це, чи дидейриз ва бубайриз, чи стхайриз ва вахариз – виридаз!
Абур хъвехъ хъуькъвев агудна акъвазнавай ва абуруз садаз муькуьда гьикI нефес къачузватIа ван къвезвай ва сада муькуьдак квай гъалаба гьиссзавай. Тарлана Дилберан сивяй акъатай гьар са ибара гьада лагьай жуьредин тав-тегьер хвена тикрарна.
Зариф шагьвар къарагъна, тарци вишришарна.
– Адаз чи ван атана, ам чахъ галаз рахазва! – хвешидаказ лагьана Дилбера. – Сагърай вун, чан чандар!..
Ахпа ада вичин жибиндай лацу яйлух акъудна, ам кьве чкадал къазунна, са кIус тарцин хилел тIарамдиз тIвалар яна кутIунна, муькуь кIус Тарланав вугана – гьадани гьакI авуна.
Цавар вили тир. Са булутни авачир.
Чандардин кьилел кьве лекь пайда хьана ва абуру азаддиз ва такабурдиз тарцин винелай чарх яна, налугьуди абуру агъада, чилел, чпин вил алаз хьун герек тир чкайра, къайдани секинвал авани-авачни килигзавай, ахпа, ана чеб хуькуькьунин лазимвал авачирди акунваз, Яру дагъ галайнихъ лув хгана.
– Чунни чи эбедал хъфена кIанзавайди я, – лагьана Дилбера. – ТахьайтIа, Бег-Мирзе муаллимди вири класс чун жагъуриз чуьллера твадайди я – садни квадариз тадайди туш.
Тарланни Дилбер Алгъай тамухъди эвичI хъувуна…
И вакъиаярни шикилар, а вахтарилай инихъ гзаф йисар алатнаватIани, Тарланан рикIел хъсандиз аламай.
Гьар гъилера хьиз, къе́ни чандардин патав фидайла, а бахтавар уьмуьрдин декьикьаяр адаз вичин вилерикай караг хъийизвай хьиз жезвай.
Адавай Алгъай тамун хивел кьван вичин машинда аваз фенайтIани жедай, амма адаз, гила яргъи рехъ яхдиз атIун са кьадар четин хьанвайтIани, вич вердиш хьанвай жуьре хуш тир. Фидай рекье танишар-билишар гьалтдай, гьардахъ галаз калам-салам жедай, яргъал тефидай, ина лугьудайвал, куьруьз-яцIуз ихтилатардай, сада садан кIваликай-йикъакай жузунар-качузунар ийидай, сада садан гуьгьуьл кьадай. Гьа им и чилин къадим къайдайрикай, халкьдин руьгь хкажзавай ва экуь ийизвай яржарикай сад тир.
КIвенкIв алай пел гъвергъверрини гъурун цуьквери кьунвай. «ТIебиатди и чкадал икI жумартдиз ва баркавандиз цуькверив экъечIиз тун чандар тарцин хатурдай ийизвайди я», – садлагьана фикир атана Тарланан кьилиз, пелел фенвай къекъвей гуьтIуь жигъирдай винелди хкаж жез-жез.
КIунтIал агакьайла, ада чандардал вегьей вил садлагьана тарцин агъадихъай, булахдив, хуьр галай патахъ элкъвена, ацукьнавай дишегьлида акьуна. Тарланан рикIи гупа-гуп авуна. Вучиз икI хьанатIа ада вичин кьилни акъатначир. Ихьтин гупа-гуп адан рикIиз танишди тир, адан рикIел сифте яз Дилбер классдиз атай легьзе хтана. Гьа чIавуз адан рикIи гьа икI адан хур гатайди тир.
Дишегьлидин чин аквазвачир. Ам, кьве гъил кьве патахъай чиле атIумарна, чIулав чIарарин кIватI кьамал кIватIнавай кьил са тIимил далудихъди вегьена, са кIусни юзан тийиз ацукьнавай, акI тир хьи, ам хуьруьзни ваъ, адан винелай анихъди, ана авай къацу кIунтIаризни ваъ, абурукай хкатна аквазвай хъипи Гатун дагъдиз килигзавай. Мумкин тир, ада санизни килигни ийизвачир, гьакI вилер акьална, и секин дереда авай тек са ванциз – агъадихъай, эрчIи патахъай къвезвай, вичикай са чIавузни садни икрагь тежедай ЧIехи вацIун ванциз яб гузвай. И ванцихъ яргъарай кьериз-цIаруз хайи хуьруьз хквезвайбурунни, гьакI патай атай маса инсанринни рикIера кIватI хьанвай куьгьне гъамар-къамар, хатур амукьунар ва руьгь заланардай маса дердер вацIун цив вугана тухуз тадай гьунар авайдахъ Тарлан фадлай ва кIевелай агъанвай.
