Kitobni o'qish: «Müharibə qadın simalı deyil»

Biz hələ həyatın nə demək olduğunu bilmədən

həyat uğrunda ölürdük…

Hər şey haqqında ancaq kitablarda oxumuşduq.

Svetlana Aleksiyeviç

SVETLANA ALEKSİYEVİÇ

MÜHARİBƏ

QADIN SİMALI DEYİL

sənədli oçerk

II NƏŞR

Rus dilindən tərcümə edən:

Nərgiz Cabbarlı

Naşir:

Səbuhi Şahmursoy

Redaktor və korrektor:

Nizami Hüseynov

Texniki redaktor:

Aytən Paşayeva

Dizayn və qrafika:

Tamerlan İsmayılzadə

Orijinal adı:

Светлана Алексиевич, “У войны не женское лицо”

Svetlana Aleksiyeviç, “Müharibə qadın simalı deyil”, sənədli oçerk

© “XAN” nəşriyyatı / Bakı / 2021 / 492 səh. II nəşr

ISBN: 9088338766936

“Xan” nəşriyyatı “Ən yeni nobelçilər” layihəsi çərçivəsində növbəti kitabı təqdim edir. 2015-ci ilin Nobel mükafatı laureatı, Belorus yazıçısı Svetlana Aleksiyeviçin “Müharibə qadın simalı deyil” əsəri Böyük Vətən Müharibəsinə sə-nədli baxış kimi dəyərləndirilə bilər. Əsəri maraqlı edən cəhət yazıçı-jurnalistin onu müharibədə iştirak edən qadınların danışıqları əsasında qələmə almasıdır. Bir də müharibəyə “qadın baxışı” və “qadın gözü” ilə baxmağa çalışması… Siz əsərdə məhz bununla bağlı olaraq meydana çıxan çox təsirli səhnələrin, təsvirlərin və duyğuların şahidi olacaqsınız.

© “XAN” nəşriyyatı / 2021

2005

– Qadınlar ilk dəfə nə vaxt orduda peyda oldular?

– Eramızdan əvvəl dördüncü əsrdə Afinada və Spar-tada gedən yunan müharibələrində artıq qadın döyüşçü-lər var idi. Sonralar isə onlar Makedoniyalı İsgəndərin yü-rüşlərində göründülər.

Rus tarixçisi Nikolay Karamzin əcdadlarımız haqqın-da yazır: “Slavyan qadınları müharibəyə bəzən ataları və ərləri ilə birlikdə gedirdilər. Belə ki, 626-cı ildə Konstanti-nopolun işğalı zamanı yunanlar öldürülən slavyanlar ara-sında çoxlu qadın aşkar etmişdilər. Uşaqlarını tərbiyə edən analar onları döyüşçü olmağa da hazırlayırmışlar”.

– Bəs yeni dövrdə?

– İlk dəfə 1560-1650-ci illərdə İngiltərədə qadın əsgər-lərin xidmət etdiyi hospitallar yaratmağa başlayıblar.

– Bəs XX əsrdə?

– … İlk dəfə iyirminci əsrin əvvəllərində – Birinci Dün-ya Müharibəsində İngiltərə Krallığı Hərbi hava qüvvələ-rinə qadınları qəbul etməyə başladı. Krallıq yardımçı kor-pusu və avto-nəqliyyat qadın legionu yaradıldı – 100 min adamdan ibarət.

Rusiyada, Almaniyada, Fransada bir çox qadınlar da hərbi hospitallarda və sanitar qatarlarında xidmət etməyə başladılar. İkinci Dünya Müharibəsi zamanı isə bütün dünya qadın fenomeninin şahidinə çevrildi. Qadınlar ar-tıq dünyanın bir çox ölkələrində hərbin bütün sahələrin-də xidmət edirdilər: ingilis ordusunda 225 min, Amerika ordusunda 450-500 min, alman ordusunda – 500 min qa-dın vardı.

Sovet ordusunda milyona yaxın qadın döyüşürdü. Onlar bütün hərbi peşələrə yiyələnmişdilər. Hətta “kişi” peşələrinə belə. Bu səbəbdən də hərb sahəsində dil prob-lemi meydana çıxdı: o zamanlar “tankçı”, “piyada”, “av-tomatçı” sözlərinin qadın cinsi üçün qarşılığı yox idi, çün-ki bu işləri heç vaxt qadınlar icra etməmişdilər. Qadınla bağlı sözlər orada – müharibədə yaradıldı.

Tarixçi ilə söhbətdən

İNSAN MÜHARİBƏDƏN BÖYÜKDÜR

(kitabın gündəliyindən)

“Əbəs yerə öldürülmüş milyonlar

Qaranlıqda cığırlar tapdadılar…”

Osip Mandelştam

1978-1985-ci illər

Müharibə haqqında kitab yazıram…

Mən – müharibə haqqında kitab oxumağı sevməyən bir insan… Halbuki, uşaqlıq və gənclik illərimdə bu, hər kəsin ən sevimli məşğuliyyəti idi. Bütün həmyaşıdları-mın. Əslində, bunda təəccüblü bir şey də yoxdur – biz Qələbənin övladları idik. Qaliblərin uşaqları…

Müharibə haqqında xatırladığım ilk şey? Mənim üçün anlaşılmaz və qorxulu olan sözlər arasında yaşadı-ğım uşaq kədəridir. Həmişə müharibə haqqında danışır-dılar: məktəbdə və evdə, toylarda və xaç mərasimlərində, bayramlarda və yaslarda… Hətta uşaqların etdiyi söhbət-lərdə belə…

Qonşunun oğlu bir dəfə məndən soruşdu:

– Bu adamlar torpaq altında nə edirlər, görəsən?

Biz də müharibənin sirrini açmaq istəyirdik.

Elə o vaxtlardan ölüm haqqında düşünməyə başla-dım. Və artıq heç vaxt onun barəsində düşünməkdən vaz keçə bilmədim; o, mənim üçün həyatın ən vacib sirrinə çevrildi.

Bizdə hər şey öz başlanğıcını həmin sirli və qorxulu dünyadan götürür. Ailəmizdə ukraynalı babam – anamın atası cəbhədə həlak olmuş, haradasa macar torpaqlarında dəfn edilmişdi; belarus nənəmsə, yəni atamın anası par-tizan dəstələrində yatalaq xəstəliyindən ölmüşdü; onun iki oğlu orduda xidmət edirdi və müharibənin ilk ayların-daca itkin düşmüşdülər; üç övladından yalnız biri geri qayıtmışdı. Atam.

Əslində, bütün evlərdə vəziyyət eyni idi. Hər kəsdə. Ona görə də, ölüm haqqında düşünməmək mümkün de-yildi. Hər yerdə ölənlərin kölgəsi dolaşırdı.

Kənd uşaqları müharibədən sonra hələ uzun müddət “dava-dava” oynadılar. Bu zaman bir-birilərinə öyrəndik-ləri alman sözlərini qışqırırdılar: “Xende xox!”, “Tsur-yuk”, “Hitler kaput!”

Biz müharibəsiz dünya tanımırdıq, o, bizim üçün ye-ganə tanış aləm idi; müharibə adamlarısa – bizə doğma insanlar… Mən heç indi də başqa bir dünya və başqa cür insan tanımıram. Ümumiyyətlə, görəsən, belələri nə za-mansa olubmu?

* * *

Müharibədən sonra mənim uşaqlığımın kəndi “qa-dınlar kəndi” idi. Yəni arvad kəndi. Bu kənddə kişi səsi-nin eşidildiyini xatırlamıram. Yaddaşımda bu elə belə də qalıb: müharibə haqqında yalnız arvadlar danışır… Ağla-yır… Ağlayan kimi də oxuyurlar.

Məktəb kitabxanasında kitabların yarısı müharibə haqqındadır. Kənd kitabxanasında da, atamın tez-tez ki-tab dalınca getdiyi rayon mərkəzi kitabxanasında da… İn-di mənim “niyə” sualına cavabım var. Məgər bu təsadüf idi? Biz hər zaman müharibə edirdik, ya da müharibəyə hazırlaşırdıq. Yaxud da necə döyüşdüyümüzü yada salır-dıq. Heç vaxt başqa cür yaşamamışdıq, yəqin ki, başqa cür yaşamağı bacarmırdıq da. Heç başqa cür yaşamağın necə bir şey olduğunu təsəvvür belə etmirdik… Bəlkə də nə zamansa hələ uzun müddət bunu öyrənməli olacağıq.

Məktəbdə bizə ölümü sevməyi öyrədirdilər. Biz… uğ-runda ölmək istədiyimiz haqqında inşalar yazırdıq. Xəyal qururduq.

Küçədəki səslər isə tamam başqa şeylərdən danışır, başqa sözlər çığırır və bizi daha çox cəlb edirdi.

Mən uzun müddət reallığın qorxutduğu və cəlb etdi-yi kitab adamı olmuşam. Həyatı bilmədiyimizdən içimiz-də qorxusuzluq meydana çıxmışdı. İndi isə düşünürəm: görəsən, realist insan olsaydım, özümü belə bir uçuruma atmağı bacarardımmı?

Bütün bunların səbəbi nə idi – xəbərsizliyimmi? Yox-sa gedəcəyim yolu ruhən hiss etdiyim üçün belə olmuş-dum? Axı yolu hiss etmək mümkündür.

Uzun müddət axtardım. Düşündüm ki, görəsən, eşit-diklərimi hansı sözlərlə ifadə edə bilərəm? Mənim dün-yanı görmək tərzimə, gözlərimin, qulaqlarımın duyumu-na cavab verəcək janr vardımı?

Bir dəfə əlimə A.Adamoviçin “Mən – od vurulmuş kənddənəm” adlı kitabı keçdi.

Belə bir sarsıntını yalnız bir dəfə keçirmişdim – Dos-toyevskini oxuyanda. Burda isə – qeyri-adi bir forma var-di: sanki roman həyatın öz səslərindən yığılmışdı. Uşaq-lıqda eşitdiklərimdən, indi küçədə deyilənlərdən, evdə, kafedə, trolleybusda pıçıldananlardan… Belə! Dairə qa-pandı! Mən aradığımı tapdım. Hiss edirdim. Ales Ada-moviç mənim müəllimim oldu.

* * *

İki il görüşməkdən və qeyd etməkdən daha çox dü-şündüm. Oxudum. Mənim kitabım nə haqda olacaq? Tu-taq ki, müharibə haqqında daha bir kitab yazıldı… Tarix-də artıq minlərlə müharibə olmuşdu – kiçik və böyük, bil-diyimiz və bilmədiyimiz… Və onlar haqqında öz sayların-dan da çox kitab yazılmışdı. Amma… Kişilər yazıb və kişi-lər haqqında yazıblar – bunu o dəqiqə görmək olurdu. Bizə müharibə haqqında bəlli olan hər şey “kişi səsi” ilə çatdırılmışdı. Hamımız müharibə haqqında “kişi təsəvvü-rü” və “kişi təəssüratları”nın əsarəti altında idik. “Kişi” sözlərinin… Qadınlar isə susurdular. Məndən başqa heç kim nənəmi sorğu-suala tutmamışdı. Anamı da həmçi-nin. Hətta cəbhədə olanlar belə, susurdular. Əgər danış-mağa başlayırdılarsa da, o zaman da öz müharibələri de-yil, başqalarının döyüşləri haqqında danışırdılar. Başqa bir müharibə haqqında… Kişi səsinin tembrinə salırdılar özlərini.

Yalnız evdə olarkən, ya da cəbhə rəfiqələrinin yanın-da ağlamağa başladıqda müharibəni – mənə qətiyyən ta-nış olmayan bir müharibəni xatırlayırdılar (jurnalist kimi səfərlər zamanı dəfələrlə bunun şahidi oldum).

Uşaqlıqda olduğum kimi yenə də sarsılmışam. Onla-rın söhbətlərində sirr dolu hadisələr vəhşicəsinə diş ağar-dır…

Qadınlar danışmağa başlayanda bu söhbətlərdə bi-zim oxumağa və eşitməyə adət etdiyimiz şeylər yoxdur, ya da demək olar ki, yoxdur: insanlar qəhrəmancasına ne-cə başqalarını öldürür və qalib gəlirlər. Ya da necə məğ-lub olurlar. Texnika necə idi, generallar necə idi.

Qadın söhbətləri başqa cür və başqa şeylər haqqın-dadır. “Qadın müharibə”sinin öz rəngləri, öz qoxuları, öz işıqlandırması və öz hiss məkanı var. Öz sözləri var. Ora-da qəhrəmanlar və ağlagəlməz qəhrəmanlıqlar yoxdur; orada sadəcə insanlar var, qeyri-insani, amma eyni za-manda da insani işlə məşğul olan insanlar… Və orada yal-nız onlar (insanlar!) əzab çəkmirlər, eyni zamanda torpaq da, quşlar da, ağaclar da əzab çəkir. Bizimlə birlikdə yer üzündə yaşayan hər kəs! Və onlar danışmadan əzab çə-kirlər; bu daha qorxuludur…

– Niyə, – dəfələrlə özümdən soruşmuşam, – niyə nə zamansa tamamilə kişi dünyası olan bir dünyada öz yer-lərini əldə edən qadınlar öz tarixlərini yaratmağa nail ol-mayıblar? Öz sözlərini və öz hislərini… Doğrudanmı öz-lərinə inanmayıblar? Bununla da bütöv bir dünya bizdən gizlin qalıb?! Müharibə bilinməzlik pərdəsinə bürünüb?!

Mən bu müharibənin tarixçəsini yazmaq istəyirəm. Qadın tarixçəsini.

İLK QEYDLƏRDƏN

Heyrət: bu qadınların hərbi peşələri – sanitar-təlimat-çı, snayper, pulemyotçu, zenit topları komandiri, sapyor idi, indi isə elə həmin qadınlar mühasib, laborant, ekskur-siyaçı, müəllim işləyirlər. Rollar üst-üstə düşmür – orada və burada. Sanki özləri haqqında deyil, hansısa başqa qız-lar haqqında danışırlar. Bu gün özləri belə özlərinə heyrət edirlər. Və mənim gözlərim önündəcə tarix “insanlaşır”, adi həyata oxşamağa başlayır. Fərqli bir işıqlanma mey-dana çıxır.

Gözəl nağılçılarla rastlaşıram, onların həyatlarında elə vərəqlər var ki, klassikanın istənilən səhifələri ilə rəqa-bət apara bilər. Mümkündürmü ki, İnsan özünü yuxarı-dan – səmadan, aşağıdan – torpaqdan bu qədər aydın gö-rə bilsin?! Yuxarı və aşağı – mələklərə və iblisə doğru uza-nan yolu keçib gedə bilsin?!.

Xatirələr yox olmuş reallığın ehtiraslı və ya ehtirassız nəql edilməsi deyil, keçmişin yenidən doğuluşudur; o za-man ki, Zaman geri dönür… Hər şeydən əvvəl bu, yaradı-cılıqdır. İnsanlar danışdıqları zaman yaradırlar, öz həyat-larını yenidən “yazırlar”. Bəzən elə də olur ki, “sona qə-dər tamamlayır”, ya da “yenidən üzünü köçürürlər”. Bu məqamda ayıq-sayıq olmaq lazımdır. Tətikdə olmaq la-zımdır. Amma eyni zamanda da, istənilən yalan yavaş-yavaş öz-özünü məhv edir, bu qədər çılpaq olan həqiqətlə qonşuluqda yaşamağa davam gətirə bilmir. Bu virus belə bir mühitdə yaşaya bilməz. Çünki hərarət həddindən ar-tıq yüksəkdir!

Artıq qeyd etdiyim kimi, sadə insanlar özlərini daha səmimi aparırlar – tibb bacıları, aşpazlar, paltaryuyanlar… Onlar danışdıqları zaman, belə demək mümkündürsə, sözləri qəzet və oxuduqları kitabların səhifələrindən de-yil, özlərindən “çıxarırlar”. Yəni yad bir yerdən almırlar. Yalnız öz şəxsi əzab və sarsıntılarından…

Nə qədər qəribə olsa da, adətən təhsilli insanların his-ləri və dilləri Zamanın düzəlişlərinə daha çox məruz qa-lır. Onun ümumi şifrələməsinə… Başqalarının məlumat-ları ilə yoluxmaya… Ümumi ruha.

Tez-tez müxtəlif mühitlərdə gəzməli olursan ki, kişi deyil, qadın müharibəsi haqqında eşidəsən: necə geri çə-kiliblər, necə irəliləyiblər, cəbhənin hansı hissəsində olub-lar… Bir görüşə deyil, çoxsaylı seanslara ehtiyacın olur. Eynilə inadkar portret ustası kimi…

Bəzən tanımadığım evdə, ya da mənzildə bütün gü-nü – uzun-uzadı oturmalı oluram. Çay içir, bu yaxınlarda alınan hansısa köynəkləri geyinib-yoxlayır, saç düzümlə-rini müzakirə edir, kulinariya reseptlərindən danışırıq. Birlikdə nəvələrin şəkillərinə baxırıq. Bax, elə bu zaman… Bir müddət sonra – nə qədər zamandan sonra və nə üçün məhz bu anda olduğunu heç vaxt bilməyəcəksən – bir-dən-birə gözlədiyin həmin müdhiş məqam yetişir; o an ki, insan abidələşmiş gips və dəmir-beton qanunlardan uzaq-laşır və özünə doğru gedir. Ruhuna… Müharibəni deyil, öz cavanlığını xatırlamağa başlayır. Həyatının bir parça-sını… Bax, məhz həmin anı yaxalamaq lazımdır. Əldən verməmək!

Adətən sözlər və faktlarla doldurulmuş uzun gündən sonra yaddaşında yalnız bircə ifadə qalır: “Mən cəbhəyə gedəndə elə balaca idim ki, müharibə müddətində hətta boyum da uzandı…”

Bu cümləni hələ də qeyd kitabçamda saxlayıram, hal-buki maqnitofonda onlarla metr lent yazılıb. Dörd-beş ka-set…

Mənə nə kömək edir? Birlikdə yaşamağa adət etmə-yimiz. Birgə… Ümumi insanlar. Bizdə hər şey ümumidir – həm xoşbəxtlik, həm göz yaşı. Əzab çəkməyi və bu əzab haqqında danışmağı bacarırıq. Əzab bizim ağır və bəxti gətirməyən həyatımıza haqq qazandırır. Bizim üçün ağrı – sənətdir. Etiraf etməliyəm ki, qadınlar bu yola daha cəsarətlə üz tuta bilirlər.

* * *

Onlar məni necə qarşılayırlar?

“Qız”, ”qızım”, “qızcığazım”, – adlandırırlar… Yəqin ki, nəsildaşları olsaydım, mənimlə tamam başqa cür dav-ranardılar. Sakit və bərabərhüquqlu insantək. Gənclik və qocalığın görüşündən yaranan sevinc və heyrət hissi ol-madan.... Bu, çox vacib məqamdır: o zaman onlar gənc olublar, indi, yəni xatırladıqları an yaşlıdırlar… O günləri bütöv bir ömürdən sonra xatırlayırlar – qırx il keçdikdən sonra… Öz dünyalarını ehtiyatla mənə açır, şəfqətlərini əsirgəmirlər: “Təəssüf edirəm ki, orada olmuşam. Təəssüf edirəm ki, bütün bunları görmüşəm. Müharibədən sonra ərə getdim. Ərimin arxasında gizləndim. Özüm gizlən-dim. Anam da yalvarırdı: “Sus! Sus! Etiraf etmə!” Mən Vətən qarşısında öz borcumu yerinə yetirmişəm, amma orda olduğum üçün çox kədərliyəm. Kədərlənirəm ki, bunu bilirəm. Sən isə hələ lap cavansan. Sənə yazığım gəlir…”

Tez-tez müşahidə etdiyim bir şey var: onlar özlərini dinləyirlər. Ruhlarının səsinə qulaq verirlər. Onu sözlə tutuşdurmağa çalışırlar. Uzun illərdən sonra insan başa düşür ki, bir zamanlar yaşayıb, həyatı olub, indi isə barış-maq və getməyə hazırlaşmaq vaxtıdır. İstəmirsən, elə-be-lə, danışmadan, içindəkiləri tökmədən yoxa çıxmaq ağır gəlir… Hiss edilmədən… Ayaqüstü yola salınırmış kimi… Və o zaman – geri boylandığın o an insanın içində nəinki özünün olan şeylər haqqında danışmaq istəyi baş qaldırır, eyni zamanda da həyatın sirrinə yetişmək arzusu oyanır. İnsan özlüyündə bir suala cavab vermək istəyir: nə üçün bu onun başına gəldi?

O hər şeyə bir qədər vidalaşırmış kimi – kədərli nə-zərlərlə baxır. Demək olar ki, Oradan…

Artıq yalan deməyin və özünü aldatmağın mənası yoxdur. O bilir ki, ölüm haqqında düşünmədən İnsan ru-hunda heç bir şey görmək mümkün deyil. Onun mövcud-luğunun sirri hər şeydən daha yüksəkdə dayanır.

Müharibə həddindən artıq intim yaşantıdır. Və insan həyatı kimi də sonsuzdur.

Bir dəfə bir təyyarəçi qadın mənimlə görüşməkdən imtina etdi. Səbəbini telefonda izah etdi:

– Bacarmıram… Xatırlamaq istəmirəm. Mən üç il mü-haribədə olmuşam. Və üç il özümü qadın kimi hiss etmə-mişəm. Mənim orqanizmim ölmüşdü. Aybaşı belə olmur-dum və demək olar ki, heç bir qadınlıq hissi keçirmirdim. Halbuki gözəl idim. Gələcək ərim mənə evlənmək təklif edəndə… Bu artıq Berlində, reyxstaqda olmuşdu. O dedi: “Müharibə bitdi. Biz sağ qaldıq. Bəxtimiz gətirdi. Mənim-lə evlənərsən?” O zaman ağlamaq istədim. Qışqırmaq! Onu vurmaq! Necə yəni “evlənək?” Bütün bu dəhşətin içində “ərə gəl”? Qap-qara hisin-pasın və qara kərpiclərin arasında?

“… Sən bir mənə bax. Gör, nə gündəyəm? Sən əvvəlcə məndən bir qadın yarat: çiçək bağışla, qayğıma qal, gözəl sözlər söylə… Mən bunu elə arzulayıram ki! Elə gözlə-yirəm ki!”

Az qala onu vurmuşdum… Vurmaq istəyirdim.

Onun yanaqlarının biri yanmış, qızarmışdı və mən gördüm ki, o hər şeyi başa düşüb. Çünki yanan yanaqları ilə göz yaşı süzülürdü. Həmin o yara yerindən… Bu vaxt özüm də nə danışdığıma inanmadan dedim: “Hə, sənə ərə gələrəm”.

Amma indi danışa bilmirəm. Gücüm yoxdur. Çünki bütün bunları təzədən – ikinci dəfə yaşamalı olacağam”…

Mən onu başa düşdüm. Amma bütün bunlar onsuz da yazdığım kitabın bir səhifəsi, ya da yarım səhifəsi ola-caqdı…

Mətnlər, mətnlər… Hər yerdə – mətnlər. Mənzillərdə və kənd evlərində, küçələrdə və qatarlarda… Mən qulaq asıram… Getdikcə başqa insanlara tərəf çevrilmiş böyük bir qulağa çevrilirəm. Mən “səsləri” oxuyuram.

* * *

İnsan müharibədən daha böyükdür.

Məhz o şeylər yadda qalır ki, orada İnsan daha çox-dur. Ona Tarixdən daha güclü hiss rəhbərlik edib… Mən məsələni daha geniş götürməliyəm – yalnızca müharibə haqqında həqiqəti deyil, ümumiyyətlə, ölüm və həyat haqqında yazmalıyam. Dostoyevskinin sualını verməli-yəm: insanda neçə insan yaşayır? Və insanın içində olan insanı necə müdafiə etmək olar?

Şübhəsiz ki, şər cəlbedicidir. O, xeyirxahlıqdan daha çoxçeşidlidir. Daha cazibədardır.

Getdikcə daha çox Müharibənin sonsuz dünyasına dalıram, yerdə qalan hər şey yüngülcə tutqunlaşır, hər za-man olduğundan daha adi görünməyə başlayır.

Möhtəşəm və yırtıcı dünya… İndi artıq ordan qayıt-mış İnsanın tənhalığını daha yaxşı başa düşürəm. Başqa bir planetdən, ya da o dünyadan gəlmiş kimi…

Onda başqalarının sahib olmadığı biliklər var və bu bilikləri yalnız orada – ölümün yaxınlığında əldə etmək olar. O, sözlərlə nə isə ifadə etməyə çalışdığı zaman özü-nü fəlakət içindəymiş kimi hiss edir. İnsan lal olur. O, da-nışmaq, başqaları isə dinləmək istərdilər, amma hər kəs gücsüzdür.

Onlar həmişə məndən – öz xatirələrini paylaşdıqları insandan fərqli olaraq tamam başqa bir məkanda idilər. Onları gözəgörünməz bir dünya əhatə edirdi.

Söhbətin hər zaman ən azı üç iştirakçısı var: hazırda danışan insan, bu insanın o zamankı, müharibə dövründə olan varlığı, bir də mən…

Məqsədim hər şeydən öncə o illərin həqiqətlərini əldə etməkdir. O günlərin… Hislərin saxtakarlığına yol vermə-dən… Yəqin ki, müharibədən dərhal sonra insan bir mü-haribə haqqında danışar, on il sonra başqa biri haqqında; çünki o, artıq özünün bütün həyatını da xatirələrə əlavə etmiş olur. Bütün varlığını… Bu illər ərzində necə yaşayıb-sa – onu; nə oxuyubsa, nə görübsə, kiminlə qarşılaşıbsa – onu. Nəhayət, xoşbəxtdirmi, bədbəxtdirmi – onu.

Həmsöhbətimlə təklikdəmi danışırıq, yoxsa yanında kimsə varmı – bu da vacibdir. Ailəsimi? Dostlarımı? Han-sı dostları? Cəbhə dostlarıdırsa, bu bir məsələdir, yerdə qalan dostlarıdırsa – başqa.

Sənədlər canlı varlıqlardır, onlar bizimlə birlikdə dəyişir, bizimlə birlikdə tərəddüd keçirirlər. Onlardan sonsuza qədər yeni nəsə əldə etmək mümkündür. Sonsu-za qədər nə isə yeni olan bir şey və məhz bu an vacib olan bir şey. Bu dəqiqə…

Biz kitablarda əksər hallarda tanış – balaca və insani şeylər axtarırıq, çünki o, əslində bizim üçün ən maraqlı və ən yaxın olanıdır.

Məsələn, Qədim Yunanıstanın tarixindən ən çox nəyi öyrənmək istərdim? … Spartanın tarixindən. Mən o za-man insanların öz evlərində nədən və necə danışdıqları haqda oxumaq istərdim. Müharibəyə necə yola düşürdü-lər? Öz sevimliləri ilə ayrıldıqlarında son gün və son gecə ona nə söyləyirdilər? Döyüşçüləri necə yola salırdılar? Onların müharibədən qayıtmasını necə gözləyirdilər? Qəhrəman və qoşun başçılarını deyil, adi gəncləri…

Bu, müharibənin nəzərə çarpmayan şahidi və iştirak-çısının danışdığı Tarixdir. Bəli, məni bu maraqlandırır, məhz bunu ədəbiyyata çevirmək istərdim. Amma danı-şanlar təkcə şahid deyillər, bəlkə də hər şeydən daha az şahiddirlər; daha çox isə aktyor və tarixin yaradıcısıdır-lar.

Reallığa bilavasitə, kəllə-kəlləyə gələcək qədər yaxın-laşmaq mümkün deyil. Reallıqla bizim aramızda hisləri-miz dayanır. Başa düşürəm ki, işim daha çox variantlarla olacaq; çünki hər kəsin öz variantı var; amma zamanın və onda yaşayan insanların obrazı yalnız bu variantlardan və onların sayından, kəsişməsindən doğulur. İstəməzdim ki, kitabım haqqında deyilsin: onun qəhəmanları realdır-lar, lakin yalnızca bu var. Yəni bu yalnız tarixdir və sadə-cə tarix…

Mən müharibə haqqında deyil, müharibədə olan in-san haqqında yazıram. Müharibənin deyil, hislərin tarixi-ni qələmə alıram. Mən ruhun tarixçisiyəm. Bir tərəfdən konkret bir zamanda yaşamış və konkret hadisələrin işti-rakçısı olmuş konkret bir adamı tədqiq edirəm, digər tə-rəfdən də onun timsalında əbədi insanı müşahidə etməli olduğumu bilirəm… Əbədiyyətin titrəyişini… O şeyi ki insanda hər zaman mövcuddur.

Mənə deyirlər: xatirələr nə tarix deyil, nə də ki ədə-biyyat. Bu, sadəcə zibillənmiş və sənətkar əli ilə təmiz-lənməmiş həyatdır. Çiy danışıq materialıdır.

Hər bir “dib”də ondan nə qədər desən var. Bu kərpic-lər hər yana səpələnib qalıb.

Amma kərpiclər hələ məbəd demək deyil axı?

Mənim üçünsə hər şey fərqlidir. Məhz orada, isti in-san səsində, keçmişin canlı əksində əzəli sevinc gizlənib; və həyatın dəf edilə bilməyən faciəsi çılpaq şəkildə du-rubdur. Onun xaosu və ehtirası… Onun misilsizliyi və əl-çatmazlığı… Onlar orada hələ ki heç bir emala məruz qal-mayıblar. Orijinaldırlar.

Mən bizim hislərimizdən bir məbəd qururam. Arzu-larımızdan və xəyal qırıqlıqlarımızdan… Bizim arzuları-mızdan.

* * *

Yenə də eyni şey haqqında…

Mənə hadisənin özü deyil, hislərin hadisəsi maraq-lıdır. Belə deyək – vaqiənin ruhu. Mənim üçün hisslər – reallıqdır.

Bəs tarix? O – küçədədir. Kütlənin içindədir. İnanı-ram ki, bizim hər birimizdə tarixin bir parçası yaşayır. Hansımızdasa – yarım səhifəsi, o birində – iki-üç səhifəsi. Biz zaman kitabını birlikdə yazırıq. Hər kəs öz həqiqətini bağırır. Və bütün bunların hamısını eşitmək, bütün bun-ların içində ərimək və bütün bunlara çevrilmək lazımdır. Eyni zamanda da özün kimi qalmaq. Yoxa çıxmamaq.

* * *

Səhər tezdən telefon zəng çaldı: “Sizinlə tanış deyilik. Amma mən Krımdan gəlmişəm, dəmiryolu vağzalından zəng edirəm. Evinizdən uzaqdır bura? Sizə öz mühari-bəm haqqında danışmaq istəyirəm”…

Belə?!

Biz isə qızımla birlikdə parka getməyə hazırlaşırdıq. Karusellərdə yellənmək fikrimiz vardı. Altı yaşlı bir uşa-ğa necə başa salmaq olar ki, mən işləyəcəyəm?!

O, bu yaxınlarda məndən soruşmuşdu: “Müharibə nə deməkdir?” Necə cavab verəydim. Mən onu bu dünyaya şəfqət dolu bir ürəklə yola salmaq istəyirəm; öyrədirəm ki, əgər sənə lazım deyilsə, boş yerə çiçəyi dərmək olmaz. Parabüzənləri əzmə, yazığın gəlsin, çəyirtkənin qanadları-nı qoparma… Bəs uşağa müharibəni necə izah edim? Ölü-mü necə başa salım?!

“Niyə orda öldürürlər”– sualına necə cavab verim? Bircə mənim babamımı öldürüblər məgər? Bundan başqa on bir nəfər bizim uzaq qohumlarımızı, onların da arasın-da iki balaca qız uşağını… Heç şəkilləri belə qalmayıb… Hər şey yanıb kül olub – evlər də, insanlar da… Yalnız adları qalıb.

Müharibədən sonra mənə valideynlərim birtəhər də olsa, bunu izah etdilər, mən isə öz uşağımı artıq başa sala bilmirəm. Söz tapmaq olmur… Heç cür başa düşmək istə-mir – bu insanlar hara gediblər?! Xüsusilə onu iki balaca qızcığazın yoxa çıxması təəccübləndirir.

Sual: “Bəs onlar nə üçün? Onlar ki balaca idilər? On-lar ki, güllə atmırdılar?”

Kaş müharibə haqqında elə bir kitab yazmaq olaydı ki, müharibə sözünün özü belə ürək bulandıraydı, hətta müharibə haqqında düşünmək belə insan üçün dözülməz olaydı. Dəlicəsinə… Generalların özlərinin belə ürəkləri qalxaydı…

Mənim kişi dostlarım – rəfiqələrimdən fərqli olaraq – belə bir “qadın məntiqi” qarşısında çaşıb qalırlar. Və mən yenə də “kişi dəlili” eşidirəm: “Sən müharibədə olmamı-san”.

Ola bilsin, bunun özü yaxşı şeydir: nifrət ehtirası mə-nə bəlli deyil, normal görmək qabiliyyətim var. Və bu, “hərbçi” baxışı deyil.

Optikada “işıq qüvvəti” anlayışı var – bu, obyektivin sezilən təsvirləri yaxşı və ya pis qeyd etmə bacarığıdır… Deməli belə, müharibə ilə bağlı qadın yaddaşı hislərin gərginliyi və ağrılar üzrə ən həssas yaddaşdır. Mən hətta deyərdim ki, “qadın” müharibəsi “kişi” müharibəsindən daha qorxuludur.

Kişilər tarixin, faktların arxasında gizlənirlər, müha-ribə onları ideyaların, fərqli maraqların hərəkəti və qarşı-durması kimi ələ keçirir; qadınlar isə öz hisləri üzündən ayağa qalxırlar. Onlar kişilər üçün gizli olan şeyləri görə bilirlər. Bu, tamamilə başqa dünyadır. Qoxusu, rəngi, mövcudluğun fərqli aləmi ilə: “Bizə yükümüz üçün çuval verdilər, biz isə ondan ətək tikdik”, “hərbi komissarlıqda bir qapıdan donla girib, o biri qapıdan şalvar-köynəklə çıxdım, hörüklərimi də kəsdilər, başımda bir balaca kəkil qaldı”; “almanlar kəndi gülləbaran edib getdilər… Biz hə-min yerə gəldik: tapdaq-tapdaq edilmiş sarı qum, yuxa-rıda isə balaca bir uşaq çəkməsi vardı”…

Mənə dəfələrlə xəbərdarlıq etmişdilər, xüsusilə də ki-şi yazıçılar: “Qadınlar sənin üçün çox şey uyduracaqlar. Özlərindən goplayacaqlar”.

Amma belə bir şeyi uydurmaq olardımı? Kimdənsə köçürmək? Əgər bunu köçürmək mümkündürsə, yalnızca həyatdan. Yalnız onun belə bir fantaziyası ola bilərdi.

Qadınlar nə haqda danışırdılarsa danışsınlar, onlarda hər zaman belə bir fikir hazır şəkildə dayanır: “Müharibə hər şeydən əvvəl qətldir, sonra ağır iş… Yalnız bundan sonra sadəcə həyat: biz oxuyur, aşiq olur, saçlarımızı bu-rurduq”.

Deyilən fikirlərin mərkəzində həmişə ölümün necə dözülməz olduğu və ölmək istəməmələri dururdu. “Bun-dan daha dözülməz olanı isə o idi ki, öldürmək istəmir-din!”

Çünki qadın həyat verir. Həyat bağışlayır.

Uzun müddət onu bətnində gəzdirir, bəsləyir…

Mən başa düşdüm ki, qadınlar üçün öldürmək daha çətindir.

* * *

Kişilər… Onlar qadınları öz dünyalarına, öz ərazilə-rinə elə də həvəslə buraxmırlar…

Minsk traktor zavodunda bir qadını axtarırdım, o snayper kimi xidmət etmişdi. Məşhur snayper olmuşdu. Haqqında dəfələrlə cəbhə qəzetlərində yazmışdılar. Ev te-lefonunu mənə Moskvada yaşayan rəfiqələri vermişdi, amma köhnə imiş. Mənim qeyd etdiyim soyadı da qızlıq soyadı idi.

İşlədiyi zavodun kadrlar şöbəsinə getdim və kişilər-dən eşitdiyim sözlər belə oldu (zavodun direktoru da, kadrlar şöbəsinin müdiri də kişi idi): “Məgər kişi çatış-mazlığıdır? Bu qadın əhvalatlarını eşitmək sizin nəyinizə lazımdır axı? Qadın fantaziyalarıdır hamısı…”

Bir ailə ilə görüşmüşdüm… Ər də, arvad da döyüş-müşdülər. Cəbhədə qarşılaşmış, elə orada da evlənmiş-dilər: “Toyumuzu səngərdə qeyd etdik. Döyüşdən əvvəl. Ağ paltarı isə mən alman paraşütündən tikmişdim”.

O, pulemyotçu idi, qadın isə rabitəçi. Kişi dərhal qadını mətbəxə yolladı: “Sən bizim üçün bir şey hazırla”.

Artıq çaydan da qaynayıb, buterbrodlar da hazırla-nıb, qadın bizimlə yanaşı əyləşdi, kişi isə yenə də onu yerindən qaldırdı: “Bəs çiyələk hardadır? Hanı bizim ba-ğın sovqatı, niyə gətirməmisən?”

Mənim inadkar xahişimdən sonra o, bu sözləri deyə-rək öz yerini həvəssiz şəkildə arvadına verdi: “Səni necə öyrətmişəmsə, elə danış. Göz yaşı tökmədən və qadınla-rın xırda məsələləri haqqında danışmadan… Ay necə gö-zəl olmaq istəyirdin, nə bilim, hörüklərini kəsəndə necə ağlayırdın”…

Bir qədər sonra qadın pıçıltı ilə mənə etiraf etdi: “Bü-tün günü “Böyük Vətən Müharibəsi tarixi”nin cildliyini mənimlə birlikdə təkrarlayıb. Mənə görə narahat idi. Elə indi də narahatdır ki, birdən lazım olmayan şeyləri xatır-layaram. Lazım olduğu şəkildə danışmaram”…

Bu, dəfələrlə, az qala hər evdə rastlaşdığım hadisə idi.

Hə, onlar həddindən artıq çox ağlayırlar. Qışqırırlar. Mən çıxıb getdikdən sonra ürək dərmanı atırlar. Təcili yardım çağırırlar. Amma yenə də xahiş edirlər: “Sən gəl. Mütləq gəl. Biz o qədər uzun müddət susmuşuq ki… Düz qırx il susmuşuq”.

Başa düşürəm ki, qışqırıq və göz yaşını dəyişmək ol-maz, çünki o zaman meydana çıxan şey gözyaşı və qış-qırıq deyil, onların işlənmiş forması olacaq. Həyatın əvə-zinə ədəbiyyat qalacaq… Bu material və onun hərarəti be-lədir. Davamlı olaraq oynayır…

İnsan hər şeydən daha çox müharibədə, bir də ola bilsin ki, məhəbbətdə görünə bilir və özünü açır. Ən-n-n dərinlərinə qədər; dərinin altındakı təbəqələrinə qədər… Ölümün siması qarşısında bütün ideyalar ağappaq ağarır və əlçatmaz bir əbədiyyət açılır; elə bir əbədiyyət ki, onla-rın özləri belə buna hazır olmurlar. Halbuki, bütün bunlar artıq onların başlarına gəlibdir; halbuki, onlar artıq bütün bunları yaşayıblar.

Mən dəfələrlə oxunmaq üçün göndərilən belə mətn-lərə rast gəlmişəm: “Xırdalıqlar haqqında danışmaq lazım deyil. Bizim böyük qələbəmiz haqqında yaz”.

“Xırdalıqlar haqqında”… Bu, mənim üçün ən vacib olan şeyin özüdür ki var – həyatın aydınlığı və hərarəti: hörüklərin yerində buraxılan balaca kəkil; isti sıyıq və şorba qazançaları… Onları yeməyə heç kəs qalmayıb, çün-ki döyüşdən sonra yüz adamdan cəmi yeddisi geri qa-yıdıb; ya da müharibədən sonra bazara gedə və qırmızı ətin satıldığı piştaxtalara baxa bilməmək… Hətta qırmızı çitə belə baxa bilməmək…

“Ah, mənim əzizim, artıq qırx il keçib, bununla belə, mənim evimdə sən qırmızı rəngdə heç nə tapa bilməzsən. Mən müharibədən sonra qırmızı rəngə nifrət edirəm”…

* * *

Ağrıya diqqət kəsilirəm… Keçmiş günlərin sübutu olan ağrıya… Başqa bir dəlil yoxdur, mən başqa dəlillərə inanmıram. Sözlər dəfələrlə bizi həqiqətdən uzaqlaşdı-rıblar. Mən sirr ilə birbaşa əlaqəsi olan ən yüksək infor-masiya forması kimi əzabı tanıyır, onun haqqında düşü-nürəm. Sirli həyatla əlaqəsi olan ağrı…

Bütün rus ədəbiyyatı bu haqdadır. Əzab haqqında o daha çox yazıbdır, nəinki məhəbbət haqqında. Və mənə də bu haqda daha çox şeylər danışırlar.

* * *

Onlar kimdirlər – rusdurlar, yoxsa sovet qadınları? Yox, onlar sovet qadınları idilər – həm ruslar, həm belo-ruslar, həm ukraynalılar, həm taciklər…

Hər halda o var idi – sovet insanı… Belə insanlar, mə-nə elə gəlir ki, bir də heç vaxt olmayacaqlar, onların özləri də artıq bunu başa düşürlər. Hətta biz, onların övladları belə fərqliyik. Nəvələr haqqında isə heç danışmağa dəy-məz…

Amma mən onları sevirəm. Onlarla fəxr edirəm. On-ların Stalini və QULAQ-ı¹ var idi. Amma Qələbələri də vardı. Və onlar da bunu bilirdilər.

Bu yaxınlarda bir məktub aldım:

“Qızım məni çox sevir, mən onun üçün qəhrəmanam, əgər sizin kitabınızı oxusa, sarsılacaq. Çirkab, bitlər, bitib-tükənməyən qan – bütün bunlar həqiqətdir. İnkar etmi-rəm. Ancaq bu barədə olan xatirələrin xeyirxah hislər do-ğurması mümkündürmü? İgidliyə hazırlaması…”

Mən bir daha əmin oldum ki, bizim yaddaşımız heç də ideal vasitə deyil. O nəinki özbaşına və şıltaqdır, həm də zamanın zəncirinə bağlı qalıb – köpək kimi.

Onlar başlarına gələn, onlarla baş verən o şeyə aşiq-dirlər, çünki bu, yalnızca müharibə deyil, bu, həm də on-ların gəncliyidir.

* * *

Onlar danışdıqda – dinləyirəm… Onlar susduqda – dinləyirəm… Onlarda hər şey – həm sözlər, həm də sükut – mənim üçün mətndir.

– Bu, çap olunmaq üçün deyil, sənin üçündür…

Kim ki bir az yaşlı idi, qatarda fikirli halda oturmuş-du. Kədərli. Mən bir mayorun gecə, hamı yatdığı zaman mənimlə Stalin haqqında söhbət etməyə başladığını xatır-layıram. O, bərk içmiş, cəsarətlənmişdi, etiraf edirdi ki, atası artıq on ildir yazışma hüququ olmadan əsir düşər-gəsində yaşayır. Sağdırmı, yoxsa yox – məlum deyil.

Bu mayor çox qorxulu sözlər dedi:

– Mən Vətəni müdafiə etmək istəyirəm, amma inqila-bın xəyanətkarı olan Stalini qorumaq istəmirəm.

Mən heç vaxt belə sözlər eşitməmişdim. Çox qorx-dum. Xoşbəxtlikdən o, səhər harasa yoxa çıxdı. Yəqin ki, qatardan düşüb getmişdi…

– Sən heç yerdə bunları ağzından qaçırma. Öz ara-mızda deyirəm… Mən Oksana ilə dostluq edirdim, o Uk-raynadan idi. Ukraynada olan dəhşətli aclıq haqqında ilk dəfə ondan eşitdim. Aclar dənizi. Onların kəndində in-sanların yarısı aclıqdan həlak olmuşdu. Oksananın da bü-tün kiçik qardaşları, ata-anası ölmüşdü, özü isə kolxozun tövləsindən at peyini oğurlayaraq yeməklə xilas ola bil-mişdi. Heç kim bunu yeyə bilmirdi, o isə yemişdi:

– İsti-isti ağıza almaq olmur. Ən yaxşısı donmuş hal-da yeməkdir, onda saman qoxusu verir.

Mən deyirdim:

– Oksana, yoldaş Stalin mübarizə aparır… O ziyan-vericiləri məhv edir, amma onlar çoxdurlar.

– Yox, – o mənə cavab verirdi, – sən axmaqsan. Atam tarix müəllimi idi, o mənə deyirdi: “Nə vaxtsa yoldaş Stalin öz cinayətlərinə görə cavab verəcək”.

Mən komissarın yanına getmək istədim. Hər şeyi da-nışmaq. Bəlkə, Oksana düşməndir? Casusdur? Amma iki gün sonra o döyüşdə həlak oldu. Onun doğmalarından heç kim sağ qalmamışdı, ona görə də qara kağızı göndər-məyə ehtiyac da olmadı…

… Bu mövzuya ehtiyatla və nadir hallarda toxunurlar. Hər zaman da bir qədər çaşqınlıqla. Onlar indiyə qədər də nəinki Stalin hipnozu və qorxusu ilə, eyni zamanda özlərinin köhnə inancları ilə də iflic vəziyyətdə yaşayırlar. Onun sona qədər söndürülməmiş atəşi içindədirlər. Əgər mən sualı birbaşa olaraq verirdimsə, belə cavab eşidir-dim: “Bəlkə, bizim nəvələrimiz bütün həqiqəti öyrəndi-lər”…

Bəs onlar bizimlə nə vaxt danışmağa başlayacaqlar? On il, iyirmi il sonra? Bunun üçün onlar öz həyatlarında çox şeyi sevməkdən vaz keçməli olacaqlar.

* * *

Əlyazma çoxdan stolun üstündədir…

Artıq iki ildir ki, nəşriyyatlardan rədd cavabı alıram. Jurnallar susur. Yazılan cavablarda verilən hökm hər za-man eynidir – həddindən artıq qorxulu müharibədən da-nışırsınız… Dəhşət çoxdur. Naturalizm də. Kommunist partiyasının aparıcı və istiqamətləndirici rolu isə görün-mür. Bir sözlə, bu, həmin müharibə deyil.

O müharibə necə idi ki? Generallar və müdrik gene-ralissimuslarla? Qansız və detallarsız? Qəhrəmanlar və şücaətlərlə dolu? Mən isə uşaqlıqdan xatırlayıram: nə-nəmlə birlikdə böyük bir tarlanın içindən keçərək gedir-dik, o mənə söhbət edirdi: ”Müharibədən sonra bu tarla-da uzun müddət heç nə bitmədi. Almanlar geri çəkilirdi-lər. Bax, burada döyüş oldu. İki gün döyüşdülər. Ölülər bir-birinin üstünə qalanmışdılar, yola döşənmiş şpallar² kimi. Almanlar və bizimkilər. Yağışdan sonra onların ha-mısının üzü ağlamış adamın üzünə bənzəyirdi. Biz bütün kənd birləşərək onları düz bir ay dəfn etməklə məşğul ol-duq…”

Həmin tarlanı necə unuda bilərəm ki?

Mən sadəcə qeyd etmirəm. Mən əzabın balaca insan-dan böyük İnsan yaratdığı o yerlərdə ruhları toplayır və izləyirəm. Mən o tarixin lal və iz qoymayan proletariatını deyil, onun ruhunu kəşf etmişəm. Onun sözünü dinləyi-rəm. Onun mətnini.

Belə olduğu halda hakimiyyətlə münaqişəm nədən ibarətdir?

Mən başa düşdüm – böyük ideyaya balaca adam la-zımdır! Ona o, böyük halda gərək deyil. Münasib görün-mür… Emal zamanı çox zəhmət tələb edir. Mən isə onu axtarıram. Balaca Böyük adamı gəzirəm. Aalçaldılmış, tapdalanmış, təhqir edilmiş – Stalin düşərgələrindən və satqınlıqdan keçərək sonunda qalib gələn adamı… O ada-mı ki, Möcüzə yaratdı. Və heç kim onun əlindən bu Qə-ləbəni ala bilməz.

ON YEDDI İL SONRA

2002-2004-cü illər

Köhnə gündəliyimi oxuyuram. Bu kitabı yazarkən necə bir adam olduğumu xatırlamağa çalışıram. Həmin adam artıq yoxdur, hətta bizim o zaman yaşadığımız ölkə də indi eyni deyil. Halbuki, onu müdafiə edir, 1941-1945-də onun naminə ölürdük. Pəncərədən bayırda hər şey ar-tıq tamam başqadır: yeni minillikdir, yeni ideyalar, yeni silahlar və tamamilə gözlənilmədən dəyişn rus (daha də-qiqi rus-sovet) insanı…

Qorbaçov yenidənqurması başladı. Mənim kitabımı tələsik dərc etdilər.

Onun təəccüb yaradacaq qədər böyük tirajı var – iki milyon nüsxə. Bu, elə bir zaman idi ki, qeyri-adi hadisələr baş verirdi və biz yenidən harasa baş alıb gedirdik. Yenə də – gələcəyə…

Hələ bilmirdik ki, inqilab illüziyadır, xüsusilə də bi-zim tariximizdə. Bu, hələ sonra olacaqdı, o zaman isə mən hər gün onlarla məktub alırdım. Qovluqlarım şişib qabar-mışdı. İnsanlar danışmaq istəyirdilər. Sözlərini başa çatdı-rıb qurtulmaq…

Onlar daha azad və daha səmimi olmuşdular. Artıq heç bir şübhəm qalmamışdı ki, öz kitablarımı sonsuza qə-dər təkrarən işləməli olacağam. Yenidən üzünü köçür-məklə deyil, tamamlamalar aparmaqla.. Nöqtəni qoyur-san, amma o elə həmin dəqiqə də nöqtələrə çevrilir…

* * *

Düşünürəm ki, yəqin bu gün tamamilə fərqli suallar verərdim və fərqli cavablar alardım. Həmçinin başqa bir kitab yazardım, tamamilə başqa olmasa da, hər halda, başqa olardı. İşlədiyim sənədlər canlı şahidlər kimi soyu-murlar… Solmuş gül kimi… Lal olmurlar. Onlar bizimlə birlikdə hərəkət edirlər.

Mən indi daha çox nə haqda soruşa bilərdim? Nə əla-və etmək istərdim?

Məncə, çox maraqlanardım ki… sözlər axtarıram… Mənimçün bioloji insan maraqlı olardı. Yalnız zamanın və ideyanın insanı deyil. İnsan ruhunun daha dərinliklərinə boylanmağa cəhd edərdim – qaranlıqlarına, şüuraltına.

Keçmiş partizanın yanına necə getdiyim haqda yaza bilərdim. Ağırçəkili, amma eyni zamanda da gözəl bir qa-dın… O mənə qruplarının (böyük o idi, iki nəfər də ye-niyetmə) kəşfiyyata necə getdikləri və təsadüfən dörd al-manı əsir götürdükləri haqda danışmışdı. Onlarla birlikdə uzun müddət meşədə dolanmalı olublar. Amma üçüncü günün axşamı onları mühasirəyə alıblar.

Aydın məsələ idi ki, əsirlərlə birlikdə mühasirəni ya-ra bilməyəcək, qaça bilməyəcəkdilər və bir anın içindəcə qərar verilir: onları öldürmək lazımdır. Yeniyetmələr öl-dürməyi bacarmayacaqdılar. Artıq üç gün idi ki, meşədə birlikdə dolaşırdılar. Əgər üç gün bir adamla birlikdəsən-sə, hətta yad olsa belə, yenə də ona öyrəşirsən, yaxınlaşır-san. Artıq bilirsən ki, o necə yeyir, necə yatır, gözləri ne-cədir, əlləri necədir. Yox, uşaqlar bacarmayacaqdılar. Bu ona aydın idi. Deməli, özü öldürməli olacaqdı. Və budur, o, almanları necə öldürdüyünü xatırlamağa başlayır. On-ları da, yeniyetmələri də aldatmaq lazım gəlmişdi. Alma-nın biri ilə guya ki, su dalınca gedir və arxadan güllələyir. Boynunun dalından. O birini çör-çöp dalınca aparır

Məni onun bu barədə necə sakit halda, halını pozma-dan danışması heyrətə gətirdi.

Müharibədə olan insanlar deyirlər ki, mülki adam üç gün ərzində hərbçiyə çevrilə bilir. Nə üçün cəmi üç gün kifayət edir buna? Yoxsa bunun özü də mifdir?

Çox güman ki, belədir. İnsan orada daha yad, daha anlaşılmazdır.

Bütün məktublarda oxuyuram: “Fərqli zaman olduğu üçün o vaxt sizə hər şeyi danışmamışdım. Biz çox şeylərlə bağlı susmağa adət etmişdik”, “Həkimlərin hökmünü bi-lirəm: mənə dəhşətli bir diaqnoz qoyublar. Bütün həqiqət-ləri danışmaq istəyirəm…”

Bu yaxınlarda isə belə bir məktub aldım: “Ərimlə mə-nim üçün yaşamaq artıq çətindir. Amma təqaüdümüzün həddindən artıq az və təhqiramiz məbləğdə olması deyil bizə əzab verən. Ən çox bizi o yaralayır ki, böyük keçmi-şimizdən qovularaq kiçik bu günümüzə atılmışıq. Dözül-məzdir ! Artıq bizi heç kim məktəblərdə, muzeylərdə çıxış etmək üçün çağırmır. Artıq heç kəsə lazım deyilik. Öz za-manında lazımsız olmaq çox qorxuludur”.

Mən əvvəllər olduğu kimi, yenə də onları sevirəm. Amma onların zamanını deyil, özlərini…

* * *

Hər şey ədəbiyyata çevrilə bilər.

Arxivimdə hər şeydən daha çox bir bloknot marağımı çəkdi. Orada senzuranın üstündən xətt çəkdiyi epizod-ları qeyd etmişdim. Eyni zamanda da, senzorla söhbətlə-rimi… Həmçinin özümün atdığım bəzi səhifələri də blok-notda tapdım. Yəni özümə qarşı senzuram, öz qadağala-rım. Bir də bütün bunları nə üçün atdığımla bağlı yazdı-ğım qeydlər… Onların bir çoxu kitabda artıq bərpa edilib. Amma bu bir neçə səhifəni ayrılıqda təqdim etmək istəyi-rəm – çünki bunun özü də artıq sənədə çevrilib. Sənəddir. Mənim yolumdur.

SENZURANIN ÜSTÜNDƏN XƏTT ÇƏKDİKLƏRİ

“İndicə yuxudan ayılacağam. Sanki kimsə… elə bil, yaxınlıqda ağlayır. Mən müharibədəyəm. Biz geri çəkili-rik. Smolensk yaxınlıqlarında bir qadın mənə öz paltarını gətirir, əynimi dəyişməyə imkan tapıram. Tək-tənha gedi-rəm. Kişilərin arasında təkcəyəm. O vaxt şalvar geyinir-dim, indisə yay donundayam. Birdən məndə o məsələ başladı. Qadın məsələsi… Anlayarsınız. Vaxtından əvvəl başlamışdı, yəqin ki həyəcandan idi. Ağır təəssüratlardan və haqsızlıq qarşısında sarsıntıdan… Burada – indi nə ta-pa bilərdim ki? Kolların altında, xəndəklərdə, meşədə – kötüklərin üstündə yatırdıq. O qədər idik ki, meşədə belə bizə yer çatmırdı.

Özümüzü itirmiş, aldadılmış, heç kimə inanmayan insan kimi hiss edir – gedirdik. Hanı bizim aviasiyamız, hanı bizim tanklarımız? Uçan, sürünən, guruldayan hər nə vardısa, almanların idi.

Elə belə halda da mən əsir düşdüm. Əsir düşməmiş-dən qabaqkı gecə hər iki ayağımdan yaralanmışdım. Uza-nıqlı qalmış, altımı batırmışdım. Bilmirəm, gecə sürün-mək üçün hardan güc aldım. Amma sürünə-sürünə də partizanların yanına getdim.

Mənim bu kitabı oxuyacaq adamlara yazığım gəlir, oxumayacaq insanlara da eləcə…”

“Gecə növbədə idim. Ağır yaralıların palatasına gir-dim. Bir kapitan vardı. Uzanmışdı. Həkimlər növbəni qə-bul edəndə mənə xəbərdarlıq etmişdilər ki, o, gecə öləcək. Səhərə sağ çıxa bilməyəcək. Yaxınlaşıb soruşdum ki, necə-sən, sənə necə kömək edə bilərəm? Heç vaxt yadımdan çıxmaz… O, birdən gülümsədi. Əzab dolu sifətində elə bir işıqlı təbəssüm peyda oldu ki. “Xalatının qabağını aç… Sinəni mənə göstər. Çoxdandır arvadımı görmürəm…” – dedi. Mən utandım, orda ona nəsə cavab verib getdim… Bir də bir saat sonra geri qayıtdım. O artıq ölmüşdü. Həmin təbəssüm isə sifətində hələ də qalırdı.”

“Kerç yaxınlığında idik. Gecə atəş altında barjada³ gedirdik. Birdən burun hissəsi od tutub yanmağa başladı və… Atəş göyərtəyə qalxdı. Hərbi sursatlar partladı. Güc-lü partlayış idi. Elə güclü idi ki, barja sağ tərəfə əyildi və batmağa başladı. Sahil o qədər də uzaqda deyildi, başa düşürdük ki, haradasa yaxınlıqdadır; əsgərlər özlərini su-ya atdılar. Sahildən minamyotların səsi eşidilirdi. Qışqı-rıq, inilti, söyüş… Mən yaxşı üzürdüm və heç olmasa bir nəfəri xilas etmək istəyirdim… Heç olmasa bir nəfər yara-lını… Axı bu torpaq deyildi, su idi, insan o dəqiqə həlak olurdu. Su… Birdən gördüm ki, yaxınlıqda kimsə gah üzür, suyun üzünə qalxır, gah da altına enir. Yuxarı çıxır, sonra görünmür… Mən məqamı tutub ondan yapışdım. Nə isə soyuq və sürüşkən bir şey idi. Elə bildim ki, yara-lılardan biridir və əynindəki paltarı partlayışda cırılıb. Çünki özüm də demək olar ki, çılpaq idim.

Hər yan zülmət kimi qaranlıqdı. Gözlərim yanırdı. Ətrafda “eh, ay, ay” səsləri eşidilirdi. Bir də söyüş.

Birtəhər onunla birlikdə sahilə qədər gəldim. Elə bu vaxt göydə raket partladı və mən gördüm ki, özümlə bir-likdə böyük və yaralanmış bir balığı sürüyüb sahilə çıxar-mışam. Böyük balıq idi, adam boyunda. Ağ balıq. O ölür-dü. Mən onun yanında yerə çökdüm və elə bir üçmərtə-bəli söyüş söydüm ki… Haqsızlığın ağrısından məni ağla-maq tutdu. Bir də ona görə ki, hər kəs əzab çəkirdi.”

“Mühasirədən çıxmağa çalışırdıq. Hara atılırdıqsa, hər yanı almanlar tutmuşdu. Qərar alınır: səhər döyüşə-döyüşə mühasirəni yaracağıq. Onsuz da həlak olacaqdıq, heç olmasa ləyaqətlə ölərdik. Döyüşdə. Biz üç qız idik. Gecələr onlar kim bacarırdısa – o işi – onun yanına gəlir-dilər. Əlbəttə ki, hamı buna qadir deyildi. Əsəblər gərgin-di, özünüz blirsiniz… Belə-belə işlər… Hamı ölməyə hazır-laşırdı.

Səhəri tək-tük adam mühasirədən xilas ola bildi. Çox az… Təxminən, yeddi nəfər. Halbuki, əlli nəfər vardıq. Al-manlar pulemyotla biçmişdilər. Qızların heç birini sağla-rın arasında tapmadım. Bir də heç vaxt görə bilmədim…”

SENZORLA SÖHBƏTDƏN

– Bu cür kitablardan sonra döyüşməyə kim gedər? Siz qadını primitiv naturalizm vasitəsilə alçaldırsınız. Qəhrəman qadını. Gözdən salırsınız. Onu adi qadına çe-virirsiniz. Adi dişiyə. Halbuki onlar bizim üçün müqəd-dəsdirlər.

– Bizim qəhrəmanlığımız sterildir, o nə fiziologiya, nə də biologiya ilə hesablaşmaq istəmir. Ona inana bilmir-sən. Halbuki, təkcə ruh deyil, bədənlər də sınaqdan keçi-rilirdi. Maddi örtüyümüz…

– Bu fikirlər sizdə hardandır axı? Yad fikirlər. Sovet fikirləri deyil bunlar. Siz qardaşlıq məzarlarında olan adamları ələ salıb gülürsünüz. Remarkla başınızı xarab eləmisiniz, deyəsən. Bizdə remarkizm işləmir. Sovet qa-dını heyvan deyil.

* * *

“Bizi kimsə satmışdı… Almanlar partizan dəstəsinin dayanacaq yerini öyrənmişdilər. Meşəni də, məntəqəyə aparan yolları da mühasirəyə almışdılar. Vəhşi cəngəllik-də gizlənmişdik. Bizi düşmənlərimizin girə bilmədiyi ba-taqlıqlar xilas edirdi. Bataqlıqlar… Onlar insanları da, tex-nikanı da bir anın içindəcə özünə çəkirdi. Günlərlə, hətta həftələrlə boğazımıza qədər suyun içərisində qalırdıq.

Bizimlə birlikdə bir radist qadın var idi, yenicə doğ-muşdu. Uşağı ac idi. Əmmək istəyirdi. Ananın özü də ac olduğu üçün südü qurumuşdu; uşaq isə dayanmadan ağ-layırdı. Faşistlər yaxınlıqda dolaşırdılar. İtlərlə… İtlər səsi eşitsələr, hamımız məhv olduq. Bütün qrup – otuza yaxın adam. Sizə aydındır? Bir qərar alınır. Heç kim komandi-rin əmrini qadına çatdırmağa ürək eləmir, amma ananın özü hər şeyi başa düşür. Uşağın qundağını suya salır və uzun müddət orada saxlayır.

Uşaq artıq qışqırmır. Bir cıqqırtı belə yoxdur. Biz isə başımızı yerdən qaldırıb kimsənin üzünə baxa bilmirik. Nə ananın, nə də bir-birimizin”.

“Biz əsir götürdükdə onları dəstəyə gətirirdik. Güllə-ləmirdik, bu, onlar üçün həddindən artıq ucuz ölüm olar-dı; donuz kimi şişlə öldürür, hissə-hissə parçalayırdıq. Mən bütün bu mənzərəyə tamaşa etmək üçün gedirdim. Gözləyirdim… Uzun müddət gözləyirdim ki, görüm ağrı-dan nə zaman gözləri partlayacaq. Bəbəkləri. Siz bu haq-da nə bilirsiniz ki? Onlar mənim anamla kiçik bacılarımı kəndin ortasındaca ocaqda yandırmışdılar…”

“Müharibədən yadımda nə itlər, nə də pişiklər qalıb, amma siçovullar xatirimdədir. Böyük-böyük siçovullar. Sarı-göy gözləri vardı… Onlar saysız-hesabsız idilər. Mən yaralandıqdan sonra sağalmağa başladığım vaxt hospital-dan geri, öz hissəmə göndərilmişdim… Hissəmiz Stalin-qrad yaxınlığında – səngərlərdə yerləşirdi.

Komandir əmr etdi: “Onu qızların qazmasına apa-rın”. Qazmaya girəndə ilk olaraq ona heyrətləndim ki, içəridə heç bir əşya yox idi. İynəyarpaqlardan hazırlanmış boş yatacaqlar idi, vəssalam. Heç kim heç bir xəbərdarlıq da etmədi. Mən çantamı orda qoydum və çıxdım, yarım saat sonra geri qayıtdığımda o, yox idi… Əşyalarımın, da-rağımın, qələmimin – heç bir şeyin izi-tozu belə qalma-mışdı. Sən demə, bir neçə dəqiqənin içində siçovullar gəmirmişdilər. Səhər isə mənə ağır yaralıların siçovullar tərəfindən gəmirilmiş əllərini göstərdilər. Heç bir qorxulu filmdə görməmişdim ki, siçovullar bombardmandan qa-baq şəhərdən necə qaçırlar. Bu, Stalinqradda olmamışdı. Vyazma yaxınlığında olmuşdu. Səhər-səhər bütün şəhə-rin küçələri siçovulla dolu idi, onlar çöllərə doğru qaçırdı-lar. Ölümün qoxusunu almışdılar. Minlərlə idilər. Qara, sarı… İnsanlar adamın içini ürpərdən bu mənzərəyə dəh-şət içində tamaşa edir və sığınmaq üçün evlərinə üz tutur-dular. Məhz onların gözlərimizdən itdiyi anda şəhər atəşə tutuldu. Təyyarələr başımızın üstünü aldı. Evlərin və zir-zəmilərin yerində toz-torpaq qaldı”.

“Stalinqrad döyüşlərində o qədər ölü var idi ki, artıq atlar onlardan qorxmurdular. Halbuki adətən qorxurlar. At heç vaxt ölmüş adamı tapdalayaraq üstündən adla-maz. Biz öz ölülərimizi toplamışdıq, amma alman meyid-ləri hər yerə səpələnmişdi. Donmuşdular. Buz bağlamış-dılar. Mən o zaman sürücü idim, artilleriya mərmiləri ilə dolu yeşikləri daşıyırdım; almanların kəllə sümüklərinin təkərlərin altında qalıb necə xırçıldadığını eşidirdim. Sümük səsləri… Və mən xoşbəxt idim…”

SENZORLA SÖHBƏTİMDƏN

– Bəli, biz Qələbəni çətinliklə əldə etdik, siz mütləq qəhrəmanlıq nümunələri axtarıb tapmalısınız. Onlar yüz-lərlədir. Amma siz müharibənin çirkablarını göstərirsiniz. Alt paltarları… Sizin yazıda Qələbəmiz qorxulu alınıb. Nəyə nail olmağa çalışırsınız?

– Həqiqətə…

– Siz elə bilirsiniz ki, həqiqət həyatda olan şeylərdir? Küçədə olanlardır? Xeyr, həqiqət bizim arzuladıqlarımız-dır. Biz necə olmaq istəyiriksə, odur!

* * *

“Hücuma keçmişdik… İlk alman qəsəbələri… Biz gən-cik, güclüyük, dörd ildir ki, qadın görmürük. Zirzəmilər-də şərab var. Yemək var. Alman qızlarını tuturuq və… On nəfər birini zorlayır. Qadın çatışmırdı, yerli əhali sovet ordusundan qaçırdı, biz də lap yeniyetmələri götürürdük. Qız uşaqlarını… On iki-on üç yaşda olanları. Əgər ağlayır-dılarsa, döyürdük, ağızlarına bir şey soxurduq. Onları ağ-rıdırdı, bizəsə gülməli idi. Mən indi başa düşə bilmirəm ki, necə belə edə bilmişdik. Ziyalı bir ailənin oğlu… Am-ma bu mən idim.

Qorxduğumuz yeganə şey o idi ki, qızlarımız bundan xəbər tutmasınlar. Bizim tibb bacıları. Onların qarşısında utanardıq…”

“Mühasirəyə düşmüşdük. Meşədə, bataqlıqlarda dər-bədər gəzirdik. Yarpaq yeyirdik, ağacların qabıqlarını gə-mirirdik. Hansısa kökləri. Beş nəfər idik, biri lap uşaq idi. Oğlan… Əsgərliyə yenicə çağırmışdılar.

Gecə yatdığım yerdəcə qulağıma bir pıçıltı səsi gəldi: “Bu uşaq yarımcandır, onsuz da öləcək. Başa düşürsən…” “Sən nə deyirsən?” “İnsan əti yeməlidir. Mənə bir zek⁴ da-nışmışdı. Onlar Sibir meşəsiylə düşərgədən qaçırmışlar. Özləri ilə bilərəkdən gənc bir oğlan da götürüblərmiş… Bu yolla da xilas olmuşdular…”

Onu vurmağa gücüm çatmadı. Səhərisi gün biz parti-zanlara rast gəldik”.

“Partizanlar səhər-səhər atla kəndə gəlmişdilər. Kən-din ağsaqqalını və onun oğlunu evdən çıxartdılar, dəmir-lə başlarına vurdular, ta ki yerə yıxılana qədər. Yıxıldıq-dan sonra isə bir az döydülər. Mən pəncərənin qabağında oturmuşdum. Hər şeyi görürdüm. Böyük qardaşım da partizanların arasında idi. O evə gəlib məni qucaqlamaq istəyəndə qışqırdım: “Yaxın gəlmə! Yaxın gəlmə! Sən qa-tilsən!” Sonra isə yerimdəcə donub qaldım. Düz bir ay da-nışa bilmədim.

Qardaşım həlak oldu. O sağ qalsaydı, nə olardı? Həm də evə qayıtmış olsaydı?”

“Səhər tezdən düşmənlər kəndimizi yandırdılar… Yalnız meşəyə qaça bilən adamlar sağ qaldı. Heç bir şey götürmədən qaçmışdıq, hətta çörək belə… Əlimiz bom-boş idi… Gecə Nastya xala, bizim qonşumuz dayanmadan ağladığı üçün qızını döydü. Uşaqlarının beşi də Nastya xalanın yanında idi. Yuleçka, mənim rəfiqəm, aralarında ən zəifi idi. Həmişə xəstə olurdu. Dörd qardaşı vardı, ha-mısı da balaca, hamısı da yemək istəyirdilər. Nastya xala az qala ağlını itirəcəkdi: “U-u-u-u-u”. Gecə isə eşitdim ki… Yuleçka yalvarır: “Ana, məni suda boğma. Daha ağla-mayacağam… Daha səndən yemək istəməyəcəyəm. Etmə-yəcəyəm…”

Səhər artıq Yuleçkanı görə bilmədim. Heç kim onu tapmadı.

Nastya xala… Biz kəndin yanıb kül olmuş xarabalıq-larına qayıdanda… Bütün kənd yanmışdı. Nastya xala öz bağındaca – alma ağacından özünü asdı. Uşaqları isə onun yanında dayanaraq yemək istəyirdilər…”

SENZORLA SÖHBƏTDƏN

– “Bunlar” yalandır. Bu, Avropanın yarısını azad edən əsgərimizin üstünə atılan böhtandır. Bizim partizan-ların… Qəhrəman xalqımızın… Bizə sizin kiçik əhvalatınız deyil, böyük tariximiz lazımdır. Qələbənin tarixi… Siz heç kimi sevmirsiniz. Bizim böyük ideyalarımızı sevmirsiniz. Marksın və Leninin ideyalarını…

– Bəli, mən böyük ideyaları sevmirəm. Mən balaca adamı sevirəm…

ÖZ SEÇDİKLƏRİMDƏN

“Bizi mühasirəyə alıblar… Siyasi rəhbərimiz də bi-zimlə birlikdədir. Həmin sovet əsgərlərinin düşmənə təs-lim olmayacağı ilə bağlı əmri oxudu. Yoldaş Stalinin dedi-yi kimi, bizdə əsir düşənlər yoxdur, satqınlar var. Uşaqlar silahlarını çıxardılar. Siyasi rəhbər əmr etdi: “Lazım deyil. Yaşayın, uşaqlar, siz hələ cavansınız”. Sonra da özünü vurdu.

Biz geri qayıtdıq. Bizimkilər artıq hücuma keçmişdi…

Balaca bir oğlanı da yaxşı xatırlayıram. O, hardansa torpaq qalağı altından, ya da zirzəmidən çıxaraq yanımı-za qaçıb gəldi və qışqırdı: “Mənim anamı öldürün… Mə-nim anamı öldürün. O almana aşiq olub…”

Onun gözləri qorxudan bərəlmişdi. Oğlanın arxasın-ca qapqara bir qarı qaçırdı. Başdan-ayağa qara paltarda idi. Qaçır, qaça-qaça da xaç vururdu: “Qulaq asmayın, övladım. Uşağı şeytan azdırıb”…

* * *

“Məni məktəbə çağırmışdılar… Mənimlə bir müəllim söhbət edirdi; biz evakuasiyadan yeni qayıtmışdıq:

– Mən sizin oğlunuzu başqa sinfə keçirmək istəyirəm. Mənim sinfimdə ən yaxşı şagirdlər oxuyur.

– Axı, mənim oğlum da ancaq “beş” alır”.

– Bu, vacib deyil. Uşaq almanların burnunun dibində yaşayıb.

– Hə, biz çox əziyyət çəkdik.

– Demək istədiyim məsələ bu deyil. Kim ki işğal altında yaşayıb. Bu adamlar şübhə altında olan insanlardı. Bax, məsələn, siz…

– Nə? Mən sizi başa düşmürəm…

– Biz onun doğru istiqamətdə inkişaf etdiyinə əmin deyilik… Bax, o kəkələyir…

– Bilirəm. Qorxmuşdu, ondan sonra əmələ gəlib. Onu bizim mənzilimizdə yaşayan alman zabiti döymüşdü…

– Bax, görürsünüz… Özünüz də etiraf edirsiniz. Düşmənlə bir yerdə yaşamısınız…

– Bəs o düşmənin Moskvaya qədər gəlib çıxmasına kim imkan vermişdi? Bizim uşaqlarımızla birlikdə orada qalmağımıza kim şərait yaratmışdı?

Mən özümdən çıxdım. İki gün qorxu ilə gəzdim ki, müəllim məni satacaq. Amma o, oğlumu öz sinfində sax-ladı.”

* * *

“Gündüz biz alman və polislərdən, axşamlar isə par-tizanlardan qorxurduq. Mənim axırıncı inəyimi partizan-lar əlimdən alıb aparmışdılar, təkcə pişiyimiz qalmışdı. Partizanlar ac və qəddar idilər.

Onlar inəyimi aparır, mən isə dallarınca gedirdim. On kilometrə yaxın yolu arxalarından getdim. Yalvardım ki, qaytarın. Üç uşağım daxmada məni gözləyir.

Müharibədə yaxşı insan tap, görüm, necə tapacaqsan.

Özümüzünkülər də bir-birinin üstünə hücum edirdi-lər. Qolçomaqların uşaqları sürgündən geri qayıtmışdılar. Onların valideynləri həlak olmuşdu, özləri isə alman ha-kimiyyətinə xidmət edir, bu yolla qisas alırdılar. Biri ko-mada qoca bir müəllimi güllələmişdi. Bizim qonşumuzu. O nə zamansa bunun atasını satmışdı, qolçomaq çıxarmış-dı. Qatı kommunist idi.

Almanlar əvvəlcə kolxozları ləğv etdilər, camaata tor-paq payladılar. İnsanlar elə bil Stalindən sonra dərin bir nəfəs aldı. Biz vergi ödəyirdik. Özü də müntəzəm şəkil-də… Sonra isə bizi yandırmağa başladılar. Bizi də, evləri-mizi də. Mal-qaramızı aparır, özümüzü isə yandırırdılar.

Oh, qızım, mən sözlərdən qorxuram. Sözlər çox qor-xuludurlar. Mən yaxşılıq etdiyimçün xilas ola bildim. Heç kimə pislik arzulamırdım… Hamıya yazığım gəlirdi…”

* * *

“Mən ordu ilə birlikdə Berlinə qədər getmişəm… Öz kəndimə iki şöhrət ordeni və medallarla qayıtdım. Üç gün qaldım, dördüncü gün isə anam məni yatağımdan qaldı-raraq dedi:

– Qızım, səninçün bir bağlama hazırlamışam. Çıx, get… Çıx, get… Səndən sonra iki balaca bacın böyüyür… Onları kim alacaq? Hamı bilir ki, sən dörd il kişilərlə birlikdə cəbhədə olmusan.

Mənim yarama dəyməyin, yaxşısı budur ki, başqaları kimi siz də mənim mükafatlarım haqqında yazın…”

* * *

“Müharibə elə müharibədir. Müharibə sizin üçün te-atr deyil. Çöldə dəstəni sıraya düzdülər, biz dairə şək-lində dayandıq. Ortada isə Mişa K. və Kolya M. – bizim uşaqlar… Mişa cəsur kəşfiyyatçı idi, qarmonda çala bilir-di. Oxumaq məsələsində isə heç kim Kolyadan daha yaxşı ola bilməzdi…

Hökmü uzun-uzadı oxudular: filan kənddə iki şüşə gecə arağı tələb ediblər… gecə isə iki qızı… Filan kənddə isə… Kəndlinin əlindən paltosunu və tikiş maşınını alıb-lar. Sonra da satıb arağa xərcləyiblər. Qonşuları evindəcə. Güllələnməyə məhkum edilirlər…

Kim güllələyəcəkdi? Dəstə susurdu… Kim?! Susur-duq… Hökmü komandirin özü yerinə yetirdi…”

* * *

“Mən pulemyotçu idim. O qədər adam öldürmüş-düm ki…

Müharibədən sonra uzun müddət ana olmaqdan qorxdum. Yalnız bir qədər sakitləşdikdən sonra doğdum. Yeddi il keçdikdən sonra… Amma indiyə kimi də heç bir şeyə görə onları bağışlamamışam. Heç bağışlamayacağam da… Mən əsir düşmüş almanları görəndə sevinirdim. Sevinirdim ki, onlara baxanda insanın yazığı gəlir: ayaq-larında çəkmə əvəzinə ayaq sarığı, başlarında sarğı… Kən-din içi ilə keçirib aparırlar, onlar isə yalvarır: “Ana, çörək ver… Çörək ver…”

Məni heyrətə gətirən o idi ki, kəndli qadınlar öz dax-malarından çıxır, kimisi onlara bir parça çörək, kimisi kar-tof atırdı. Oğlan uşaqları isə əsir dəstəsinin dalınca qaça-raq onları daşa tuturdular. Qadınlar ağlaşırdılar…

Mənə elə gəlir ki, mən iki həyat yaşamışam – biri kişi, digəri isə qadın həyatı…”

* * *

“Müharibədən sonra…

Müharibədən sonra insan həyatının heç bir dəyəri qalmadı. Bir misal çəkim. İşdən sonra avtobusda gedir-dim, birdən haray-qışqırıq qopdu: “Oğrunu tutun! Oğru-nu tutun! Mənim çantam…” Avtobus dayandı. O dəqiqə basabas düşdü. Gənc bir zabit oğlan uşağını küçəyə çıxardı, əllərini öz dizlərinin üstünə qoydu və “bax!” Əllə-rini iki yerə qırdı. Sonra geri qayıtdı. Və biz yolumuza da-vam etdik. Heç kim oğlanı müdafiə etməyə çalışmadı da… Heç milis də çağrılmadı. Həkim çağıran da olmadı. Zabi-tin isə bütün sinəsi medallarla dolu idi. Mən öz dayanaca-ğımda düşmək istədikdə o, tez yerindən qalxdı və mənə əlini uzatdı: “Buyurun, düşün, xanım qız…” Bu dərəcədə nəzakətli.

Eh… Bu o deməkdir ki, hələ müharibədir. Bütün insanlar da müharibə insanlarıdır…”

* * *

“Qızıl Ordu gəldi…

Bizə adamlarımızın basdırıldığı qəbirləri açmağa ica-zə verdilər. Adətə görə, hamımız ağ paltarda olmalı idik – ağ köynəklərdə, ağ yaylıqlarda… Adamlar kənddən baş-dan-ayağa ağ paltarlar içində, ağ döşəkağlarına bürünə-rək çıxdılar. Ağ naxışlı dəsmallarla…

Qazdıq. Kim nə tapırdısa, deyirdi, özü də götürürdü. Kimisi arabada bir əl apardı, kimisi at arabasında kəllə. İnsan uzun müddət torpağın altında bütöv qalmır axı, onların hamısı bir-birinə qarışmışdı… Bir də torpağa…

Bacımı tapa bilmədim, mənə elə gəldi ki, donunun bir parçasını gördüm – bu onun idi, deyəsən, nəsə tanış gəlirdi. Elə həmin parça qalığını da tabuta qoyub dəfn et-dik.

Atamla bağlı “itkin düşmüşdür” yazan kağız aldıq. Başqaları həlak olanlarla bağlı nəsə xəbər alırdılar, anam-la məni isə kənd sovetində qorxutdular: “Sizə heç bir yar-dım düşmür. Bəlkə də, o alman frausu ilə kef içində yaşa-yır. Xalq düşmənidir…”

Mən Xruşşovun vaxtında atamı axtarmağa başladım. Qırx ildən sonra… Qorbaçovun zamanında isə cavab al-dım: “Siyahılarda adı yoxdur…” Amma onun polk yol-daşlarından biri səsimizə hay verdi. Öyrəndim ki, sən de-mə, atam qəhrəmancasına həlak olubmuş. Mogilov yaxın-lıqlarında əlində qranatla tankın altına atılıb…

Heyf ki, bu xəbəri aldığım zamanlara qədər anam yaşaya bilmədi. O, xalq düşməninin arvadı ləkəsi ilə dün-yadan köçdü. Satqın arvadı… Onun kimi olanların sayı çox idi. O vaxta qədər yaşaya bilmədi. Mən məktubla bir-likdə onun məzarının üstünə getdim… Oxudum…”

* * *

“Əksəriyyətimiz inanırdı…

Düşünürdük ki, müharibədən sonra hər şey dəyişə-cək. Stalin öz xalqına inanacaq. Hələ müharibə qurtarma-mışdı, amma eşelonlar artıq Maqadana yol almışdı. Qələ-bə çalanların da olduğu eşelonlar. Əsirlikdə olan, alman düşərgələrində sağ qalmağı bacaran, almanların işləmək üçün apardıqları – onlar Avropanı görmüşdülər – həbs edilmişdilər. Kim xalqa insanların orada necə yaşadığını danışa bilərdi. Kommunistlərsiz. Orada evlər necədir, yol-lar necədir! Orada heç yerdə kolxoz yoxdur…

Qələbədən sonra hər kəs susdu. Susdular və mühari-bədən əvvəl oduğu kimi qorxdular…”

* * *

“Biz gedirik…

Bizdən sonra gələnlər kimdir? Mən – tarix müəllimi-yəm. Səhv etmirəmsə, tarix dərsliklərini üç dəfə yenidən köçürüblər. Mən üç fərqli kitabla öyrətmişəm.

Bizdən sonra nə qalacaq? Nə qədər ki, sağıq, özü-müzdən soruşun. Sonra haqqımızda heç nə uydurmayın. Soruşun…

Bilirsiniz, insan öldürmək nə qədər çətindir?! Mən gizli fəaliyyət göstərirdim. Yarım ildən sonra bir tapşırıq aldım – zabit yeməkxanasına ofisiant kimi işə düzəlmək… Gənc idim, gözəl idim… Götürdülər. Şorba qazanına zə-hər atmalı və elə həmin gün də partizanların yanına qaç-malı idim. Onlara alışmışdım; düşmən idilər, amma hər gün onları görürdüm. “Danke şön… Danke şön…” – deyir-dilər. Bu çətindir. Öldürmək çətindir…

Bütün ömrüm boyu tarix dərsi keçmişəm, amma eyni zamanda da bilirdim ki, heç bir tarixi hadisədə hər şeyi axıra qədər bilmirik. Bütün yaşanmış hissləri, bütün həqi-qəti…”

* * *

“Mən özüm də uzun müddət inana bilmirdim ki, Qələbəmizin iki siması var – biri gözəl, digəri isə qorxulu. Baxmaq mümkün deyil. Dözülməzdir. Mənim öz mühari-bəm var idi…”

XATIRLAMAQ İSTƏMİRƏM

Minsk yaxınlığında köhnə üçotaqlı bina idi. O bina-lardan ki, müharibədən sonra tələm-tələsik və o zamanlar bizim düşündüyümüzə görə, müvəqqəti tikilmişdi. Çox-dan idi ki, yasəmən kolları ilə əhatələnmişdi. Yeddi il, son dərəcə heyrətli və əzab verən yeddi il davam edən ax-tarış prosesi elə ondan başlamışdı. O zaman mən özüm üçün müharibə aləmini – sonuna qədər açılmamış sirləri və mənası olan bir dünyanı kəşf edəcəyimi düşünürdüm. Ağrı, nifrət, həvəs duyacaqdım. Şəfqət və heyrət yaşaya-caqdım. Ölümün qətldən nə ilə fərqləndiyini, insanlıqla qeyri-insanilik arasındakı sərhədi anlamağa çalışacaqdım.

İnsan başqa bir insanı öldürə biləcəyi fikrilə – dəli bir düşüncə ilə necə tək qala bilir? Hətta öldürməyə borclu-dur da. Fərqinə varacaqdım ki, müharibədə ölümdən baş-qa bir çox başqa şeylər də var… Orada bizim adi həyatı-mızda mövcud olan hər şey yaşarıdır. Müharibə – özü də həyatdır.

Saysız-hesabsız insani həqiqətlərlə toqquşacaqdım. Sirlərlə. Əvvəllər mövcud olduğundan xəbərim belə ol-mayan bir çox məsələlər haqqında düşünəcəkdim. Mə-sələn, nə üçün biz yamanlığa təəccüblənmirik, nə üçün bizdə pislik qarşısında heyrət etmək hissi mövcud deyil?

Bu, həddindən artıq uzun yol olacaqdı. Bütün ölkə boyu onlarla səfər, yüzlərlə yazılmış kaset, minlərlə metr maqnitofon lenti… Beş yüz görüş… Sonrasını saymaqdan əl çəkdim, simalar yaddaşımdan silinməyə başladı, yal-nızca səslər qaldı.

Beynimdə xor səsi duyulur. Böyük bir xor, bəzən söz-lər demək olar ki, eşidilmir də, ancaq ağlaşma səsi gəlir. Etiraf edirəm: heç də həmişə inanmırdım ki, bu yolu get-məyə gücüm çatacaq, onu başa vura biləcəyəm. Sona çat-dıracağam. Şübhə və qorxu dolu dəqiqələrim olurdu; da-yanmaq və kənara çəkilmək istəyirdim, amma artıq bacar-mırdım.

Mən Şərin əsirinə çevrilmişdim, dərin uçuruma boy-lanmışdım ki, nə isə başa düşüm. İndi isə mənə elə gəlir ki, müəyyən məlumatlar əldə etmişəm, amma beynimdə yaranan sualların sayı daha da artıb, cavablar isə, əksinə, azalıb.

Amma o zaman – yolun lap başlanğıcında bu mənim heç ağlıma da gəlməzdi.

Məni bu evə şəhər qəzetində dərc olunmuş kiçik bir qeyd gətirib çıxardı. Orda, “Zərbəçi” Minsk Yol maşınları zavodunda baş mühasib Mariya İvanovna Morozovanın təqaüdə yola salınması haqqında məlumat verilmişdi. Hə-min məlumatda o da bildirilirdi ki, o, müharibədə snay-perçi olub, on bir mükafat alıb; snayperçi kimi hesabında yetmiş beş öldürülmüş adam var. Bu qadının hərbi peşəsi ilə onun sülh zamanı gördüyü işi təsəvvürdə bir araya gətirmək həddindən artıq çətin idi. Gündəlik iş geyimin-də bir şəkil də verilmişdi. Adiliyin bütün əlamətləri ilə birgə.

Qızlığın çələngi olan hörüklərini başına dolamış bala-caboylu qadın üzünü əlləri arasına alaraq böyük kresloda əyləşmişdi:

– Yox, yox, danışmayacağam. Yenidən o zamana qa-yıtmaq? Bacarmaram… İndiyə qədər də müharibə haqqın-da filmlərə baxmıram. Mən o zaman lap gənc qız idim. Xəyal qurur və böyüyürdüm, böyüyür və xəyal qurur-dum. Elə bu vaxt – müharibə… Hətta özümə yazığım da gəlir. Mən nə dediyimi yaxşı bilirəm. Sən nə üçün bütün bunları bilmək istəyirsən ki? Dəhşətdir… İncimə ki, o də-qiqə “sən” deyirəm. Qızımla danışırmış kimi danışıram.

Sonra soruşdu:

– Bəs nə üçün mənim yanıma gəldin? Ərimin yanına getməlisən, o yada salmağı çox xoşlayır. Komandirlərin, generalların adı nə idi, hərbi hissələrin nömrələri – hər şey yadındadır. Mənimsə yox. Ancaq öz başıma gələnləri xatırlayıram. Öz müharibəmi. Ətraf adamla doludur, am-ma sən hər zaman təksən, çünki insan ölüm qarşısında yalnız olur. Mən dəhşətli bir tənhalıq xatırlayıram.

Sonra maqnitofonu götürməyimi xahiş etdi:

– Danışmaq üçün mənə sənin gözlərin lazımdır. O isə bizə mane olacaq.

Amma bir neçə dəqiqədən sonra onu tamam yaddan çıxardı…

MARİYA İVANOVNA MAROZOVA (İVANUŞKİNA)

yefreytor, snayperçi

“Bu sadə bir əhvalat olacaq… O zaman çox olan sadə rus qızlarından birinin əhvalatı… Mənim doğma kəndi-min – Dyakovskoyenin olduğu yerdə indi Moskvanın Proletar rayonu yerləşir. Müharibə başlayanda heç on səkkiz yaşım da yox idi. Uzun-uzun hörüklərim vardı, dizlərimə çatırdı. Heç kim inanmırdı ki, müharibə uzun sürə bilər; hamı gözləyirdi ki, tezliklə bitəcək. Düşməni qovacağıq.

Mən kolxoza gedirdim, sonra mühasibat kurslarını bitirdim, işləməyə başladım. Müharibə isə davam edirdi… Mənim rəfiqələrim.... Onlar mənə deyirdilər: “Cəbhəyə getmək lazımdır”. Bu söz artıq havadan asılı qalmışdı. Hamımız hərbi komissarlıq yanında kurslara yazıldıq. Bəlkə də kimsə yoldaşlıq xatirinə etdi, bilmirəm. Amma orada bizə döyüş tüfəngindən atəş açmağı, qranat atmağı öyrətdilər. İlk vaxtlar… Etiraf edim ki, tüfəngi əlimə al-maqdan qorxurdum, xoşagəlməz bir şey hiss edirdim. Ağlıma da gəlməzdi ki, kimisə öldürə bilərəm; sadəcə cəbhəyə getmək istəyirdim, vəssalam. Dərnəkdə qırx nə-fər məşğul olurdu. Kəndimizdən dörd qız vardı – biz ha-mımız qonşu kənddən rəfiqələrdik. Bir sözlə, hər kənd-dən kimsə vardı. Özü də ancaq qızlar… Kişilərin isə hamı-sı müharibəyə getmişdi – kim yarayırdısa. Mən artıq xa-tırlamıram – bizdə rəqslər olurdumu, əgər olurdusa, o zaman yəqin ki, qızlar bir-birilə rəqs edirdilər, çünki oğ-lan qalmamışdı. Kəndlərimiz səssizləmişdi.

Tezliklə Komsomol və Gənclərin Mərkəzi Komitə-sinin hər kəsi Vətənin müdafiəsinə səsləyən çağırışı mey-dana çıxdı, çünki almanlar artıq Moskvaya yaxınlaşmaq üzrə idilər. Necə yəni, Hitler Moskvanı ələ keçirəcəkdi? Yol vermərik! Təkcə mən deyil… Bütün qızlar müharibəyə getmək istədiklərini bildirdilər. Mənim artıq atam mü-haribədə idi. Elə bilirdik ki, döyüşən yeganə qadınlar biz olacağıq… Fərqlilər… Amma hərbi komissarlığa gəldiyi-mizdə – orada çoxlu qız var idi. Mən heyrətə gəldim. Ürə-yim od-tutub alışdı – güclü bir şəkildə… Seçim isə həddin-dən artıq ciddi aparılırdı. Əvvəlcə, təbii ki, sağlam olmalı idin. Qorxurdum ki, məni götürməsinlər, çünki uşaq vaxtı tez-tez xəstələnirdim… Sümüklərim də – buna anam hə-mişə təəssüf edirdi – zəif idi. Elə buna görə də bütün uşaqlar məni tez-tez incidirdilər. Bundan başqa, əgər cəb-həyə getmək istəyən qızdan başqa evdə heç bir uşaq qalmırdısa, onda da rədd cavabı verirdilər, çünki ananı evdə tək qoymaq olmazdı. Of, bizim analarımız! Onların gözlərinin yaşı qurumurdu. Bizi danlayır, bizə yalvarır-dılar… Amma mənim özümdən başqa iki bacım və iki qardaşım da var idi; düzdür, hamısı məndən balaca idi, amma hər halda, nəzərə alınırdılar. Bundan başqa, bir məsələ də qalırdı: kolxozdan hamı getmişdi, çöldə işləmək üçün heç kəs qalmırdı, sədr də bu səbəbdən bizi buraxmaq istəmirdi. Bir sözlə, bizə rədd cavabı verildi. Rayon komsomol komitəsinə getdik və orada da “rədd edildik”. O zaman rayonumuzdan olan nümayəndə heyə-ti ilə vilayət komitəsinə getdik. Hamıda böyük bir coş-qunluq var idi, ürəklərimiz yanırdı. Bizi yenə də oradan evə göndərdilər. O zaman qərara gəldik ki, bir halda ki, Moskvadayıq, ən yuxarıya, komsomolun mərkəzi komitə-sinə, birinci katibin yanına gedək. Sonuna qədər istəyimiz uğrunda mübarizə aparaq. Kim məruzə edəcəkdi, aramız-da ən cəsuru kim idi?

Düşünürdük ki, burada mütləq ancaq biz olacağıq, amma dəhlizdə irəliləmək olmurdu, o ki qala katibin qa-pısının ağzına çatmaq ola. Orada hər tərəfdən gələn gənc-lər var idi; işğal altında olmuşlar var idi ki, öz doğmaları-nın ölümü üçün qisas almağa can atırdılar. Bütün İttifaq-dan. Bəli, bəli. Qısası, biz bir müddət özümüzü itirdik də.

Hər halda, axşama yaxın katibin qəbuluna düşə bil-dik. Bizdən soruşdular:

– Yaxşı, siz atəş açmağı bacarmırsınızsa, cəbhəyə ne-cə gedəcəksiniz?

Bu zaman biz xorla cavab verdik ki, artıq öyrənmişik.

– Necə? Harada? Bəs sarğı sarımağı necə, bacarırsı-nızmı?

Bilirsinizmi, hərbi komissarlıq yanındakı o dərnəkdə rayon həkimi bizə sarğı sarımağı da öyrətmişdi. Onlar ar-tıq susdular və bizə daha ciddi nəzərlərlə baxmağa başla-dılar. Hə, daha bir üstünlüyümüz də onda idi ki, tək de-yildik, qırx nəfərdik və hamımız da atəş açmağı, ilk tibbi yardım göstərməyi bacarırdıq.

Qərar belə oldu:

– Gedin və gözləyin. Sizin məsələniz müsbət həll olu-nacaq.

Oradan qayıdanda necə də xoşbəxt idik! Heç yadım-dan çıxmaz. Hə, hə…

Və cəmi bir neçə gündən sonra çağırış vərəqlərimiz artıq əllərimizdə idi.

Hərbi komissarlığa gəldik, burada bizi o dəqiqə bir qapıdan içəri saldılar, o birindən isə çıxardılar. Mənim elə gözəl hörüklərim vardı ki! Oradan çıxanda artıq yox idi… Hörüksüzdüm… Əsgər kimi vurmuşdular saçımızı. Don-larımızı da əlimizdən almışdılar. Anama nə paltarımı, nə də hörüklərimi verməyə imkan tapdım. O, çox xahiş et-mişdi ki, məndən ona nəsə, heç olmasa nəsə bir şey qal-sın. Elə buradaca bizə hərbi köynək geyindirdilər, pilotka qoydurdular, bel çantası verdilər və maşınların yük yeri-nə mindirdilər – saman qalağının üstünə. Amma saman hələ təzə idi – çəmən qoxusu verirdi.

Maşına deyə-gülə mindik. Qorxmadan. Zarafatlaşa-zarafatlaşa… Yadımdadır ki, çox gülüşürdük. Bəli, bəli.

Hara gedirdik? Bilmirdik. Hər halda, bizim üçün kim olacağımızı bilmək elə də vacib deyildi. Əsas o idi ki, cəb-həyə gedirdik. Hamı döyüşürdü, biz də…

Şelkovo stansiyasına gəldik, onun yaxınlığında qadın snayper məktəbi yerləşirdi. Sən demə, bizi ora göndərir-mişlər. Snayperliyə. Hamımız sevinirdik. Bu, əsl iş idi. Atəş açacaqdıq.

Oxumağa başladıq. Qarnizon xidmətinin nizamna-məsini, intizamı öyrəndik, əraziyə uyğun olaraq maska-lanmağı, kimyəvi müdafiəni öyrəndik. Qızların hamısı çox çalışırdılar. Snayperi gözüyumulu yığıb-sökməyi, kü-ləyin sürətini, hədəfin hərəkətini, hədəfə qədər olan mə-safəni müəyyən etməyi, çala qazmağı, dirsəklər üzərində sürünməyi öyrəndik. Bütün bunların hamısını artıq baca-rırdıq. Bircə cəbhəyə tez gedəydik. Odun içinə. Atıcılıq kursunu bitirdikdən sonra imtahanları beşlə verdim. Yaxşı yadımdadır ki, ən çətini həyəcan siqnalı çalınanda oyanmaq və beş dəqiqə ərzində hazırlaşmaq idi.

Çəkmələri ayaqlarımızın ölçüsünə görə deyil, bir-iki ölçü böyük götürürdük ki, boş yerə zaman itirməyək, tez hazırlaşa bilək. Beş dəqiqənin içərisində əynini, ayaqqabı-larını geyinməli və cərgədə durmalı idin. Elə vaxtlar olur-du ki, yalın ayağa geyindiyimiz çəkmələrlə qaçıb cərgədə dayanırdıq. Qızlardan birinin az qala ayaqlarını don vur-muşdu. Starşina⁵ gördü, bərk danladı, sonra da bizə ayaq sarığını necə bağlamalı olduğumuzu öyrətdi. Başımızın üstündə durur və gur-gur gurlayırdı:

– Qızlar, mən necə sizdən almanlar üçün hədəf deyil, əsgər düzəldim, axı?!

Qızlar, qızlar… Hamı bizi çox istəyirdi, hamısının da bizə yazığı gəlirdi. Xətrimizə dəyirdi ki, görəsən, nə üçün yazıqları gəlir. Məgər biz də hamı kimi əsgər deyilik?

Nə isə…

Nəhayət ki, cəbhəyə gəldik. Orşa yaxınlığına… 62-ci piyada diviziyasına. Komandir, indi də yadımdadır, pol-kovnik Borodkin idi; bizi görən kimi hirsləndi:

– Bu qızları mənə niyə sırıdılar axı…

Nə bilim, “Bu nə qadın xorovodudur⁶, kordebalet-dir⁷”… “Bu müharibədir, rəqs gecəsi deyil. Dəhşətli mü-haribə…”

Amma sonra öz yanına dəvət etdi, nahara qonaq elədi. Elə hey eşidirdik ki, adyutantından soruşdu:

– Çayın yanına qoymaq üçün şirin nəsə var?!

Hə, əlbəttə ki, biz bundan da incidik: axı o bizi nə he-sab edirdi? Bura döyüşməyə gəlmişdik. O isə bizi əsgər kimi deyil, qız kimi qarşılamışdı. Yaşımıza baxılsaydı, qızı yerində idik.

– İndi mən sizinlə neyləyəcəyəm axı, əzizlərim? Sizi hardan belə yığıb göndəriblər?

Bax, o bizə belə yanaşdı, bizi belə qarşıladı. Biz isə elə təsəvvür edirdik ki, guya artıq döyüşçüyük. Bəli, bəli… Müharibədə…

Səhəri gün o, bizim necə atəş açdığımızı, məkana gö-rə necə maskalandığımızı görmək istədi. Yaxşı atəş açdıq, hətta ön cəbhədən iki günlük kurslara çağırılan və onların işini necə etdiyimizi görüb təəccüblənən kişi-snayperçilər-dən də yaxşı. Onlar yəqin ki, həyatlarında ilk dəfə idi ki, qadın-snayperçi görürdülər. Atəşaçmadan sonra şəraitə uyğun maskalanma lazım idi. Polkovnik gəldi, gəzdi, çə-mənliyi gözdən keçirdi, sonra bir təpəciyin üstünə qalxdı: “Heç bir şey görünmür”.

Elə bu vaxt onun ayaqları altındakı “təpə” yalvarma-ğa başladı: “Oy, yoldaş polkovnik, daha bacarmıram, ağırdır”.

Hə, elə bir gülüşmə qopdu ki, gəl, görəsən! O inana bilmirdi ki, biz belə yaxşı maskalana bilmişik.

– İndi, – dedi, – qızlarla bağlı dediyim sözləri geri gö-türürəm.

Bununla belə, yenə də əzab çəkirdi. Uzun müddət bi-zə alışa bilmədi.

İlk gün idi ki, “ova” çıxmışdıq (snayperçilər belə adlandırırdı), mənim yoldaşım Maşa Kozlova idi. Mas-kalanıb uzanmışdıq: müşahidə aparırdım, Maşa isə silah-la dayanmışdı. Birdən Maşa dedi:

– Atəş aç! Atəş aç! Almandır, görürsən?!

Mən ona cavab verdim:

– Müşahidə edirəm, sən atəş aç!

– Biz burada aydınlaşdırana qədər, – o dedi, – alman çıxıb gedəcək.

Mənsə ona yenə də öz bildiyimi təkrarladım:

– Əvvəlcə atıcılıq xəritəsi tərtib etmək, orientrləri⁸ çəkmək lazımdır: saray, tozağacı hardadır…

– Məktəbdə olduğu kimi, kağız-kuğuzla əlləşəcək-sən? Mən kağız-kuğuzla qurdalanmaq üçün yox, atəş aç-maq üçün gəlmişəm.

Gördüm ki, Maşa artıq hirslənir.

– Onda at da, nəyi gözləyirsən?

Biz beləcə xeyli mübahisə etdik. Bu əsnada, doğ-rudan da, alman zabiti əsgərlərə tapşırıq verib getdi. Son-ra araba yaxınlaşdı və əsgərlər cərgəyə düzülərək ora yük yığmağa başladılar. Zabit dayanmışdı, nəsə əmrlər verir-di, sonra da gözdən itdi. Bizsə hələ də mübahisə edirdik. Gördüm ki, o artıq iki dəfə göründü və əgər biz bir dəfə də onu əldən buraxsaq, hər şey bitəcək. Ona görə də o üçüncü dəfə peyda olduqda – bu artıq bircə saniyə çəkdi, o gah görünür, gah da yox olurdu – atəş açmaq qərarını verdim. Qərar verdim, amma o an ağlıma başqa bir fikir gəldi: axı bu insandır, düşmən də olsa, insandır… Və mənim əllərim əsməyə başladı, bütün bədənimdən titrəmə keçdi. Üşütmə. Qəribə bir qorxu… Bəzən yuxu-larda, hətta indi də həmin təəssürat dəfələrlə yadıma dü-şür. Faner hədəflərdən sonra canlı insana atəş açmaq çətin idi.

Mən onu optik nişangahda görürdüm, özü də çox yaxşı görürdüm. Sanki yaxınlıqda idi. Daxilimdə nəsə mənə qarşı çıxırdı; nəsə qərar verməyimə mane olurdu. Sonra nəhayət, özümü ələ alıb tətiyi çəkdim. O əl-qol ataraq yıxıldı. Ölmüşdümü, ya yox, bilmirəm. Amma bundan sonra məni daha çox əsməcə tutdu, içimdə qorxu yarandı: “Mən adam öldürdüm?”

Bu fikrin özünə belə adət etmək lazım idi. Bəli… Uzun sözün qısası – dəhşət idi. Yaddan çıxarmaq olmur.

Biz geri qayıtdığımız zaman vzvodda başıma gələn-lər haqqında danışmağa başladıq, iclas keçirdik. Komso-mol təşkilatçımız Klava İvanova idi. O məni əmin etməyə çalışdı: “Yazığın gəlməsin, onlara nifrət etmək lazımdır”.

Faşistlər onun atasını öldürmüşdülər. Bəzən elə olur-du ki, biz mahnı oxuyurduq, o isə xahiş edirdi: “Qızlar, lazım deyil, bax, bu əclaflara qalib gələk, o zaman oxuya-rıq”.

Amma bu heç də dərhal alınmadı. Bizdə dərhal alın-madı. Bu, qadın işi deyildi – nifrət etmək və öldürmək! Bizim işimiz… Özümüzü inandırmaq lazım idi. Dilə tut-maq lazım idi.”

Bir neçə gün sonra Mariya İvanovna mənə zəng etdi və öz cəbhə rəfiqəsi Klavdiya Qriqoryevna Kroxinanın evinə qonaq çağırıb. Mən bir daha yaxın söhbətləri dinlə-məli oldum…

KLAVDİYA QRİQORYEVNA KROXİNA

baş serjant, snayperçi

“İlk dəfə qorxuluydu… Çox qorxuluydu.

Biz uzanmışdıq və mən müşahidə edirdim. Odur, diqqətimi çəkdi ki, bir alman səngərdən başını qaldırır. Çıqqıldatdım və o yıxıldı. Bilirsinizmi, məni o dəqiqə əs-məcə tutdu. Hətta sümüklərimin necə şaqqıldadığını da eşidirdim. Ağlamağa başladım. Maşınları atəşə tutmaq – başqa məsələdir, indisə adam öldürmüşdüm. Mən! Tanı-madığım adamı. Onun haqqında heç nə bilmirdim, amma öldürmüşdüm.

Sonra hər şey keçdi… Bax… bu, belə baş verdi.

Biz hücuma keçmişdik. Hardasa böyük bir qəsəbənin yaxınlığında idik. Deyəsən, Ukraynada idi… Getdiyimiz yolun kənarında barak⁹ idimi, ya bir ev idimi – müəyyən etmək olmurdu – hər şey yanıb kül olmuşdu, yerində qap-qara kömür qalmışdı. Bir də yanmış daşlar… Qızların əksəriyyəti yaxın getmədi, mənisə elə bil, nə isə ora çəkir-di. Kömürlərin arasında insan sümükləri gördük, onların içindəsə bizim döş nişanlarını… Bunlar bizim yaralılar, ya da əsir götürülənlər idi.

O gündən sonra nə qədər öldürürdümsə, öldürüm, heç kimə yazığım gəlmirdi. Qara kömürə bələnmiş insan sümüklərini gördükdən sonra…

… Müharibədən qayıdanda saçlarım ağarmışdı. İyir-mi bir yaşım vardı, amma saçım ağappaqdı. Mənim ağır yaralanmam vardı, kontuziya almışdım, qulağımın biri yaxşı eşitmirdi.

Anam məni bu sözlərlə qarşıladı: “İnanırdım ki, qayı-dacaqsan. Gecə-gündüz sənin üçün Tanrıya yalvarırdım”.

Qardaşım cəbhədə həlak olmuşdu. Anam ağlayırdı: “İstər oğlan doğ, istərsə də qız – indi eynidir. Hər halda, o kişi idi, vətəni müdafiə etməliydi, sən isə qızdın. Allah-dan bir şey istəyirdim, əgər səni eybəcər hala salacaqsa, yaxşısı budur, elə öldürsün. Həmişə stansiyaya gedirdim. Qatarları qarşılamağa… Bir dəfə orda üzü yanmış bir əs-gər qız gördüm… Diksindim, elə bildim, sənsən! Ondan sonra belə dua etməyə başladım”.

Evimizin yaxınlığında (əslən Çelyabinsk vilayətin-dənəm) mədən işləri aparılırdı. Elə ki partlayışlar başladı (bu hər dəfə də nə üçünsə gecələr baş verirdi), o dəqiqə çarpayıdan atılıb düşür, ilk iş olaraq şinelimi götürür, qaçmaq haqqında düşünürdüm. Mən harasa qaçmalı idim.

Anam məni tutur, bağrına basır, dilə tutmağa çalı-şırdı… “Ayıl… ayıl… Müharibə bitib. Sən evdəsən”. Yalnız onun bu sözlərindən sonra özümə gəlirdim: “Mən sənin ananam… Anan…”

O astadan danışırdı. Pıçıltı ilə. Bərkdən danışılanda qorxurdum…”

… Otaq isti idi, amma Mariya İvanovna ağır şala bü-rünmüşdü, üşüyürdü. O sözünə davam etdi:

“Biz tez bir zamanda əsgər olduq. Bilirsiniz, düşün-mək üçün xüsusi zamanımız yox idi. Öz hisslərimizi ya-şamaq üçün…

Kəşfiyyatçılar bir dəfə alman zabitini əsir götürmüş-dülər və o çox təəccüblənmişdi ki, yerləşdikləri yerdə çox-lu əsgər vurulub və hamısı da başından yaralanıb. Demək olar ki, eyni yerdən. Elədir ki var.

– Mənə o atıcını göstərin! Mənim bu qədər əsgərimi öldürəni… Hər dəfə çoxlu yeni əsgər qəbul edirdim, am-ma hər gün də onlarla əsgər sıradan çıxırdı.

Polkun komandiri ona cavab verdi:

– Təəssüf ki, göstərə bilmərəm, o snayper qızdır, amma həlak olub.

Bu Saşa Şlyaxova idi. O snayperçilərin təkbətək dö-yüşündə həlak olmuşdu. Və onu satan əşya – qırmızı şarfı olmuşdu. Saşa bu şarfı həddindən çox sevirdi. Qırmızı şarf isə qarın üstündə diqqət çəkir – yerini aşkar edir.

Alman zabiti onun qız olduğunu eşidəndə sarsıldı, necə reaksiya verəcəyini bilmədi. Uzun müddət susdu.

Onu Moskvaya göndərməmişdən qabaq (məlum ol-muşdu ki, vacib adamdır) – sonuncu istintaq zamanı fik-rini gizlətmədi:

– Mən heç vaxt qadınlarla döyüşməmişəm. Sizin ha-mınız gözəlsiniz. Bizim təbliğat isə iddia edir ki, Qızıl or-duda qadınlar deyil, hermafroditlər döyüşürlər…

Heç yadımdan çıxmaz.

Biz növbəyə cüt-cüt gedərdik, qaranlıqda tək-tənha oturmaq çətindir: gözlər yorulur, yaşarır, əllərini hiss elə-mirsən, gərginlikdən bütün bədənin keyləşir. Yazqabağı və yazda isə xüsusilə çətin olur. Altında qar əriyir, bütün günü su içində üzürsən, bəzən də elə olur ki, donub tor-pağa yapışırsan.

Dan yeri yeni-yeni sökülməyə başladığı vaxt qazma-dan çıxır, qaranlıq qarışanda isə ön cəbhədən geri qayıdır-dıq. On iki saat, bəzən hətta daha çox qarın üstündə uza-nır, ya da ağacların başına, anbarların, dağıdılmış evlərin damına dırmaşır, orada maskalanmış şəkildə dururduq ki, kimsə bizi görməsin… Harada olduğumuzu, haradan müşahidə apardığımızı anlamasın. Mövqeni bacardıqca yaxınlarda seçməyə çalışırdıq. Bizi almanların oturduqları səngərlərdən yeddi yüz-səkkiz yüz, bəzən hətta beş yüz metr ayırırdı. Səhər tezdən hətta onların danışıqları belə eşidilirdi. Gülüşləri…

Bilmirəm niyə, amma biz qorxmurduq. İndi bunu başa düşmək mənim üçün çətindir…

Hücum etdilər, çox tez hücum etdilər. Nəfəsimiz kə-sildi, təminatla əlaqəmiz qırıldı: döyüş sursatımız bitdi, ərzaqlar tükəndi, mətbəximizi belə mərmi dağıtdı. Üçün-cü sutka suxarı ilə keçindik, quru çörək dilimizi elə bir hala salmışdı ki, danışa bilmirdik. Yoldaşımı öldürmüş-dülər, ön cəbhəyə “təzə qız”la getməli olurdum.

Bir gün gördük ki, neytral ərazidə bir dayça var. Elə gözəldir ki, quyruğu da yupyumşaq. Öz-özünə sakit-sakit gəzişir, elə bil, heç nə olmayıb, heç müharibə də yoxdur. Və bir də gördük ki, almanlar səs-küy saldılar: onu gör-müşdülər. Bizim əsgərlər də öz aralarında bu barədə razı-laşma aparırdılar.

– İndi çıxıb gedəcək. Amma nə yaxşı şorbası olar…

– Bu məsafədə avtomatdan vura bilmərik.

Elə bu vaxt bizi gördülər.

– Snayperçilər gəlir. Onlar indi vurarlar. Hə, görək sizi, qızlar…

Mən heç düşünməyə belə macal tapmamışdım ki, adətim üzrə nişan aldım və atdım. Dayçanın ayaqları bü-küldü və böyrü üstə aşdı. Mənə elə gəldi ki, (bəlkə də, bu artıq hallüsinasiya idi) amma mənə elə gəldi ki, o astadan kişnədi də.

Mən yalnız sonradan ayıldım: bunu niyə elədim? Be-lə gözəl dayça idi, mənsə onu öldürdüm və şorbanın içi-nə atdım… Arxadan eşitdim ki, kimsə iç çəkə-çəkə ağla-yır. Geri çevrildim, “təzə qız”dı.

– Sənə nə olub? – soruşdum.

– Dayçaya yazığım gəldi, – dedi, gözləri yaşla dol-muşdu.

– Ay, ay, necə də incə qəlbliyik? Bizim hamımız üç gündür ki, acıq. Yalnız ona görə heyfislənirəm ki, hələ heç kimi aclıqdan o dünyaya göndərməmişəm. Gün ərzində tam təchizatla otuz kilometr get, görüm, necə gedirsən, üstəlik, acqarına… Əvvəlcə almanları qovmaq lazımdır, ondan sonra mütəəssir olarıq. Yazığımız gələr… Sonra… Başa düşürsən, sonra…

Əsgərlərə baxdım, onlar isə elə hey məni həvəslən-dirir, qışqırışırdılar. Xahiş edirdilər. Amma və lakin… Bir neçə dəqiqə əvvəl… Mənə heç kim nəzər yetirmirdi, sanki heç görmürdülər də. Hərəsi bir yerə soxulmuş, hər biri də öz işi ilə məşğul idi: siqaret çəkir, yer qazırdılar… Kimsə nəsə yonurdu. Mənsə…

– İndi necə istəyirsən, elə də et… Otur, ağla, hönkür… Elə bil, qaniçən zadam, kimi istəsəm asanlıqla öldürər, vecimə də almaram. Halbuki, uşaqlıqdan bəri canlı olan hər şeyi sevirdim.

Bir dəfə – mən onda artıq məktəbə gedirdim – inəyi-miz xəstələndi və onu kəsdilər. Düz iki gün ağladım. Sa-kitləşə bilmirdim. İndi isə “part”! – köməksiz bir dayçanı güllələdim. Və demək olar ki, iki il ərzində gördüyüm ilk dayça idi.

Axşam yeməyini gətirdilər. Aşpazlar:

– Hə, afərin sənə, snayper. Bu gün qazanda ət var, – deyib qazançamızı qarşımıza qoydular və getdilər. Qızlarsa oturmuş, yeməyə əllərini belə vurmurdular. Mən məsələnin nə yerdə olduğunu anladım, göz yaşı məni boğdu və ağlaya-ağlaya qazmadan qaçdım. Qızlar da da-lımca… Hamısı bir ağızdan məni sakitləşdirməyə çalışırdı. Tez öz qazançalarını əllərinə aldılar, birnəfəsə yeməyə gi-rişdilər…

Hə, belə bir məsələ olmuşdu… Heç… Yaddan çıx-maz…

Gecələr, əlbəttə ki, söhbətlərimiz olurdu. Nə haqda danışardıq? Təbii ki, evimiz haqqında, hər kəs öz anası barədə söz açardı, kiminsə atası, ya da qardaşı döyüşür-dü. Müharibədən sonra nə olmaq istədiyimiz haqda da-nışırdıq. Ərə gedəcəyikmi, ərimiz bizi sevəcəkmi? Ko-mandir gülürdü:

– Eh, qızlar! Hamınız gözəlsiniz, amma müharibədən sonra sizinlə evlənməkdən qorxacaqlar. Əliniz itidir, qab-la birinin başını nişan alacaqsınız, vəssalam, ölüdür!

Mən ərimlə müharibədə tanış olmuşdum, eyni polk-da xidmət edirdik. İki dəfə yaralanmışdı, kontuziyası da vardı. O, müharibənin əvvəlindən sonuna kimi döyüş-müşdü, sonra da bütün ömrü boyu hərbçi oldu. Mühari-bənin nə demək olduğunu ona izah etmək lazım deyildi. Mənim haradan qayıtdığımı da… Necə olduğumu da… Əgər səsimi yüksəldərək danışırdımsa, o ya fərqinə varmır, ya da susur, dinmirdi. Mənsə onu bağışlayırdım. Mən də öyrənmişdim. İki uşaq böyütmüşdük, onlar institut bitiriblər. Biz onunla xoşbəxtik.

Sizə daha bir şey danışacağam…

Deməli, məni tərxis etmişdilər, Moskvaya gəlmişdim. Moskvadan isə bizim evə qədər hələ yol vardı. Bir neçə kilometr də piyada getməliydim. İndi orada metro tikilib, amma o zaman köhnə albalı bağları vardı, bir də dərin yarğanlar…

Yarğanlardan biri böyük idi, adlayıb keçməliydim. Mən keçənə, adlayana kimi hava qaralacaqdı. Əlbəttə, həm də bu yarğandan adlamağa qorxurdum. Dayanmış-dım, necə davranmalı olduğumu bilmirdim: qayıdım və havanın işıqlanmasını gözləyim, yoxsa cəsarətimi topla-yıb riskə gedim?

İndi bunu xatırlamaq o qədər gülməlidir ki… Cəbhə arxada qalmışdı, oralarda nə görməmişdim ki! Həm me-yitlər, həm fərqli-fərqli şeylər… İndisə yarğanı keçməkdən qorxurdum.

Mən indiyə qədər də tütün qoxusuna qarışmış meyit iyini xatırlayıram. Amma hələ də qız uşağı kimi qalmı-şam.

Xatırlayıram. Vaqonda gedirdik… Artıq Almaniyadan geri qayıdırdıq. Kiminsə çantasından siçan qaçdı, qızları-mızın hamısı elə atılıb-düşdülər ki. Yuxarı yataqlarda uzananlar da başıaşağı sallanıb elə ciyildəşdilər ki, gəl, görəsən!

Bizimlə bir kapitan vardı, heyrətə gəldi:

– Hər birinizin ordeni var, amma siçandan qorxur-sunuz.

Nə isə… Yarğanın yanında dayanmışdım. Bəxtimdən yük maşını göründü. Düşündüm ki, səsimi qaldırmalı-yam.

Maşın dayandı.

– Mən Dyakovskiyə gedəcəyəm, – qışqırdım.

– Elə mən də Dyakovskiyə gedirəm, – cavan oğlan qapını açdı.

Kabinə qalxdım, o mənim çamadanımı kuzova qal-dırdı və biz yola düşdük. Gördü ki, əynimdə forma var, sinəmdə medallar. Soruşdu:

– Nə qədər alman öldürmüsən?

Ona cavab verdim:

– Yetmiş beş.

O bir az gülümsəyərək:

– Yalan demə, bəlkə, heç birini də üzbəsurət görmə-misən.

Elə bu vaxt mən onu tanıdım:

– Kolka Çijov? Sənsən? Yadındadır, sənə qırmızı qals-tuk bağlamışdım?

Müharibəyə qədər bir zamanlar mən öz məktəbimdə pioner baş dəstə rəhbəri işləmişdim.

– Maruska, sənsən?

– Mənəm…

– Doğrudan? – əyləci basdı.

– Hə… Evə apar məni, bu nədi, yolun ortasında niyə maşını saxlayırsan? – deyəndə gözlərimdən yaş süzüldü-yünü hiss etdim. Gördüm ki, onun da gözləri yaşarıb. Bax, belə bir görüş…

Evə gəlib çatanda o, əlində çamadanla anamın yanına qaçıb, həyətin ortasındaca elə bu çamadanla rəqs etməyə başladı:

– Tez olun, sizin qızınızı gətirmişəm!

Heç yadımdan çıxmaz… Axı… Belə şeyi necə yaddan çıxarasan?

Qayıtmışdım, amma hər şeyə yenidən başlamaq la-zım idi. Tuflidə gəzməyi öyrənirdim. Axı cəbhədə üç il çəkmələrdə dolaşmışdım. Kəmərlərə alışmışdım, həmişə səliqə-səhmanlı. İndisə bizə elə gəlirdi ki, paltar əynimiz-dən torba kimi sallanır. Özünü nəsə narahat hiss edirsən.

Ətəyə dəhşət içərisində baxırdım. Dona… Biz axı cəbhədə həmişə şalvarda olurduq; axşam onu yuyursan, altına sərib yatırsan, hesab elə ki, ütülənibdir. Düzdür, tam qurumurdu, şaxtada isə qırov bağlayırdı.

İndisə ətəkdə gəzməyə necə alışmaq olardı? Ayaq-larım sanki bir-birinə dolaşacaqdı. Mülki geyimdə, tufli-lərdə gedirsən, bir zabitlə qarşılaşırsan, özündən asılı ol-madan əlin yuxarı dartınır ki, hərbi salam verəsən. Adət etmişdik…

Bütün dövlət təşkilatlarında ərzaq payı verilir, indisə çörək mağazasına gəlirsən, özünə lazım olan qədər çörək götürürsən və pulunu verməyi unudursan. Satıcı artıq səni tanıyır, məsələnin nə yerdə olduğunu başa düşür, yadına salmağa utanır, amma pulu ödəmədən çörəyi gö-türür və gedirsən, o isə dillənmir… Sonra vicdan əzabı çə-kirsən, səhərisi gün üzr istəyir, başqa bir şey götürür və hər şeyin pulunu birlikdə ödəyirsən.

Bir sözlə, bizə bütün adi olan şeyləri yenidən öyrən-mək lazım gəlirdi… Adi həyatı xatırlamaq… O zaman biz-də indiki psixoterapevtlər yox idi. Psixoanalitiklər. Qon-şunun yanına qaçırdıq… Ananın yanına gedirdik.

Mən bir də nə düşünürəm? Bax, qulaq asın. Müha-ribə nə qədər oldu? Dörd il… Çox uzun müddətdi… Nə quşları, nə çiçəkləri xatırlamırdım. Onlar əlbəttə ki, vardı-lar, amma mən onları xatırlamırdım. Bəli, bəli… Qəribə-dir, elə deyil?

Məgər müharibə haqqında filmlər rəngli ola bilərlər-mi? Axı orada hər şey qara rəngdədir. Təkcə qanın rəngi fərqlidir… Ancaq qan qırmızı rəngdədir…

Bu yaxınlarda – cəmi səkkiz il əvvəl, bizim Maşa Al-ximovanı tapdıq. Artdiviziyanın komandiri yaralanmışdı, o da sürünə-sürünə onu xilas etməyə getdi. Sonra bir az irəlidə mərmi partladı. Düz onun qabağında… Komandir həlak oldu, Maşa sürünərək ona çata bilməmişdi. Mərmi onun iki ayağını da doğrayıb tökmüşdü. Biz onu heç bağlayıb qurtara da bilmirdik. Əldən düşmüşdük. Belə də sarıyırdıq, elə də yoxlayırdıq. Xərəkdə tibb-sanitar batal-yonuna apardıq, o isə yalvarırdı: “Qızlar, güllələyin. Mən belə yaşamaq istəmirəm”. Elə xahiş edir, elə yalvarırdı ki… Elə…

Onu hospitala yola salıb özümüz yolumuza davam etdik. Hücuma keçmişdik. Axtarmağa başladığımızda artıq izi itmişdi. Harada olduğunu, başına nə iş gəldiyini bilmirdik. Uzun illər keçdi… Hara yazmadıq ki… Heç kim müsbət cavab vermirdi. Bizə Moskvanın 73 saylı məktə-binin kəşfiyyatçıları kömək etdilər. Bu oğlanlar, bu qız-lar… Onlar Maşanı müharibədən otuz il keçdikdən sonra tapdılar. Əlillər evində, haradasa Altaylarda… Çox-çox uzaqlarda. Bütün bu illər ərzində o, əlillər üçün internat-larda, hospitallarda dolaşıb, on dəfələrlə əməliyyat olu-nub. Hətta öz anasına belə sağ olduğunu bildirməyib. Hamıdan gizlənib… Biz onu öz görüşümüzdə iştirak et-mək üçün gətirtdik. Hamımız göz yaşı içində üzürdük. Sonra anası ilə görüşdürdük… Otuz ildən artıq müddət keçdikdən sonra onlar üz-üzə gəldilər. Anası az qala ağlı-nı itirəcəkdi…

– Nə böyük xoşbəxtlikdir ki, səni görməmiş ürəyim dərddən partlamayıb. Nə böyük xoşbəxtlikdir!

Maşinka isə durmadan təkrar edirdi:

– Mən indi görüşməyə qorxuram. Mən artıq qocal-mışam.

Belə… Qısası… Müharibə elə budur…

Yadımdadır, bir gecə qazmada uzanmışdım. Yatma-mışdım. Hardasa artilleriya işləyirdi. Bizimkilər top atır-dılar. Və heç ölmək istəmirdim… Mən and içmişdim, hərbçi andı. Lazım gəlsəydi, həyatımı verəcəkdim, amma qəti ölmək istəmirdim. Ordan hətta sağ qayıtsaydın belə, ürəyin yenə də ağrıyacaqdı.

İndi fikirləşirəm, kaş ki, ya ayağımdan, ya da əlimdən yaralanaydım, heç olmasa bədənim ağrıyaydı. Yoxsa ruhum.... Çox ağrıyır. Biz axı cəbhəyə çox cavan getmişdik. Qız uşaqları idik… Mən hətta müharibə ərzin-də boy da atdım… Düz on santimetr uzandım…”

Sağollaşdığımız vaxt narahat bir hərəkətlə əllərini mənə tərəf uzatdı və məni qucaqladı:

– Bağışla…

BÖYÜYÜN, QIZLAR… SİZ HƏLƏ YETİŞMƏMİSİZ

Səslər… Onlarla səs… Onlar alışmadığım bir həqiqəti mənə göstərərək üstümə hücum etdilər və bir həqiqət artıq mənə uşaqlıqdan tanış olan o qısa formulla heç cür bir araya gəlmirdi: “Biz qalib gəlmişik”.

Ani kimyəvi reaksiya baş verdi: pafos canlı insan ta-lelərinin fonunda əriyib yoxa çıxdı: o ən qısa ömürlü maddə imiş… Uçan, yoxa çıxan və iz qoymayan…

On illər keçdikdən sonra mən nə eşitmək istəyirəm? Moskva və Stalinqrad yaxınlığında nə və necə baş vermiş-di? Hərbi əməliyyatların təsviri, əldə edilmiş yüksəklik-lərin yaddan çıxmış adları… Mən bölmə və cəbhələrin hərəkəti, hücumlar və geri çəkilmələr, partladılan eşelon-lar və partizan basqınları haqqında eşitmək istəyirəm. O şeylər ki, haqqında minlərlə roman yazılıb. Bu əhvalatlar lazımdırmı? Yox, mən başqa bir şey axtarıram.

Mən ruhun məlumatı adlandırıla biləcək şeyləri gəzi-rəm… Ruhi həyatın izləri ilə gedir, ruhun qeydlərini aparıram. Ruhun yolu mənim üçün hadisənin özündən daha vacibdir; “bu necə olub” sualı elə də vacib deyil, birinci yerdə deyil; məni narahat edən və qorxudan başqa məsələdir – orada insanla nə baş vermişdi? O, orada nə gördü və nəyi başa düşdü? Ümumiyyətlə, həyat və ölüm haqqında nə qərara gəldi. Nəhayət, öz-özü haqqında…

Mən hisslərin əhvalatı haqqında yazıram – ruhun əhvalatı. Dövlətin və müharibənin əhvalatı və qəhrəman-ların tərcümeyi-halı haqqında deyil… Bu, sadəcə, həyat-dan qoparılaraq möhtəşəm bir hadisənin dərinliyinə atıl-mış balaca adamın əhvalatıdır. Böyük Tarixə sıçrayışın…

Qırx birin qızları… Soruşmaq istədiyim ilk məsələ budur: onlar haradan idilər? Nə üçün bu qədər çox idilər. Kişilərlə eyni anda əllərinə silah götürməyə necə cəsarət etdilər? Necə bacarırdılar bunu – atəş açmağı, minalama-ğı, partlatmağı, bombalamağı, öldürməyi?

Hələ on doqquzuncu əsrdə Puşkin “Sovremennik” jurnalında Napaleonla aparılan müharibədə iştirak etmiş süvari əsgər Nadejda Durovanın xatirələrindən bir parça dərc etdirməklə belə bir sual vermişdi: ”Yaxşı zadəgan ailəsindən olan gənc bir qızı ata evini tərk edərək, öz cin-sindən üz döndərərək kişiləri belə qorxudan zəhmət və vəzifələri üzərinə götürməyə və döyüş meydanında – özü də necə bir meydanda – Napaleon meydanında peyda olmağa nə vadar etmişdi? Onu buna nə təhrik etmişdi? Gizli qəlb ağrıları? Xəstə təxəyyülü? Anadangəlmə qarşı-sıalınmaz həvəs? Məhəbbət?”

Hər halda, nə? Yüz ildən də artıq bir müddət keçdik-dən sonra yenə də beyinlərdə eyni sual səslənir…

ANDLAR VƏ DUALAR HAQQINDA

NATALYA İVANOVNA SERGEYEVA

piyada, tibb bacısı

Mən danışmaq istəyirəm. Danışmaq… Ürəyimdəki-ləri söyləyib bitirmək. Nəhayət, bizə də qulaq asmaq istə-yən tapıldı. Neçə illər susmuşuq, hətta evimizdə belə su-surduq… On illərlə…

Müharibədən qayıtdığım birinci il mən elə hey danı-şır, danışırdım. Heç kim qulaq asmırdı. Nəhayət, susdum. Yaxşı ki, sən gəldin. Həmişə kimisə gözləyirdim, bilirdim ki, kimsə gələcək. Gəlməlidir.

O zaman gənc idim. Həddindən artıq gənc. Heyf! Bilirsən, niyə? Bütün baş verənləri yaddaşımda saxlamağı bacarmadım.

Müharibə başlamamışdan bir neçə gün əvvəl biz rəfi-qəmlə müharibə haqqında danışırdıq; əmin idik ki, heç bir müharibə-filan olmayacaq.

Onunla birlikdə kinoya getdik, filmdən əvvəl jurnal göstərirdilər: Ribbentrop və Molotov bir-birinin əlini sı-xırdı. Diktorun sözləri beynimə işlədi: “Almaniya Sovet İttifaqının sadiq dostudur”.

Bir neçə ay da keçmədi ki, alman ordusu Moskvanın yaxınlığına qədər gəlib çıxdı.

Ailədə səkkiz uşaqdıq, ilk dördümüz qızdıq, mən ha-mıdan böyüyəm.

Atam bir gün işdən gəlib ağlamağa başladı:

– Bir zamanlar sevinirdim ki, ilkim qızlardır. Gəlin-dilər. İndisə hər ailədən kimsə cəbhəyə gedir, bizdən isə heç kim… Mən qocayam, götürmürlər, siz hamınız qızsı-nız, oğlanlar isə balacadılar.

Nədənsə ailədə hər kəs bunu çox çətin yaşayırdı.

Tibb bacıları kursu yaradılmışdı, atam bacımla məni ora apardı. Mənim on beş yaşım, bacımın isə on dörd yaşı vardı. O dedi:

– Qələbə üçün verə biləcəyim yeganə töhfəm qızla-rımdır.

O zaman başqa bir məqsəd yox idi.

Bir il sonra mən artıq cəbhədə idim.

YELENA ANTONOVNA KUDİNA

sıravi, sürücü

İlk günlərdə şəhərdə qarmaqarışıqlıq idi. Xaos… Buz kimi vahimə. Elə hey hansısa casusları həbs edirdilər. Bir-birilərini inandırırdılar: “Provakasiyaya uymaq lazım de-yil”. Heç kim, hətta xəyalən belə, inana bilmirdi ki, or-dumuz fəlakətə uğrayıb, onu cəmi bir neçə həftə ərzində darmadağın ediblər.

Bizi öyrətmişdilər ki, yad ərazilərdə döyüşəcəyik. “Bir qarış da torpaq verməyəcəyik”. Halbuki, geri çəkilir-dik…

Müharibədən əvvəl söz-söhbət gedirdi ki, Hitler So-vet İttifaqına hücum etməyə hazırlaşır, amma bu söhbət-lərin qarşısı ciddi şəkildə alınırdı. Özü də müvafiq orqan-lar tərəfindən.... Sizə aydındır da, bu, hansı orqanlardır? NKVD¹⁰… çekistlər… Əgər adamlar öz aralarında pıçılda-şırdılarsa da, o da evdə, mətbəxdə, kommunal evlərdə isə – ancaq öz otaqlarında, bağlı qapılar arxasında, ya da vanna otağında. Özü də bu barədə danışmazdan əvvəl su kranını açaraq…

Amma Stalin danışdıqdan sonra… O bizə müraciət etdi: “Qardaşlar və bacılar…”

Bu zaman hər kəs öz incikliyini yaddan çıxardı. Bi-zim dayımız düşərgədə idi, anamın qardaşı, o dəmiryolçu idi, köhnə kommunist. Onu iş zamanı həbs etmişdilər. Sizə aydındır da kim? NKVD… Bizim sevimli dayımızı. Amma bilirdik ki, o günahkar deyil. İnanırdıq. O, hələ Vətəndaş Müharibəsində iştiraka görə mükafatlar almış-dı. Amma Stalinin çıxışından sonra anam dedi:

– Əvvəlcə vətəni müdafiə edək, sonra məsələni ay-dınlaşdırarıq.

Vətəni hamımız sevirdik.

Mən dərhal hərbi komissarlığa qaçdım. Boğazımda angina ilə… Hətta hərarətim belə düşməmişdi. Amma gözləyə bilməzdim…

ANTONİNA MAKSİMOVNA KNYAZEVA

kiçik serjant, rabitəçi

Bizim anamızın oğlu yox idi. Beş qız boyüyürdük. Elan etdilər: “Müharibə!” Mənim gözəl musiqi duyumum vardı. Konservatoriyaya qəbul olmaq istəyirdim. Qərara gəldim ki, səsim mənə cəbhədə lazım olacaq, mütləq rabi-təçi olmalıyam.

Stalinqrada sığınmışdıq. Şəhər mühasirəyə alındıqda isə könüllü olaraq cəbhəyə yollandıq. Hamımız birlikdə. Bütün ailə – ana və beş qız, o zaman atam artıq döyüşür-dü.

TATYANA YEFİMOVNA SEMYONOVNA

serjant, nizamlayıcı

Hamıda eyni arzu vardı: cəbhəyə getmək. Qorxur-duqmu? Əlbəttə, qorxurduq. Amma yenə də… Hərbi ko-missarlığa getdik, orda isə bizə dedilər:

– Bir az da böyüyün, qızlar, siz hələ çox təcrübəsiz-siniz.

On altı-on yeddi yaşlarında idik. Amma istəyimə nail oldum və məni cəbhəyə götürdülər. Rəfiqəmlə birlikdə snayper məktəbinə yazılmaq fikrində idik, bizə dedilər:

– Nizamlayıcı olarsınız. Sizi öyrətməyə vaxtımız yox-dur.

Anam bir neçə gün dəmiryolu stansiyasında qarovul çəkdi ki, görəsən, bizi nə zaman aparacaqlar. Komanda heyətinə tərəf getdiyimizi gördükdəsə mənə piroq və on-larla yumurta yığılmış səbəti uzatdı. Az qala, huşumu iti-rəcəkdim.

YEFROSİNYA QRİQORYEVNA BREUS

kapitan, həkim

Həyat tez bir zamanda dəyişdi. Mən ilk günləri xatırlayıram… Anam axşam pəncərənin qarşısında daya-naraq dua edirdi. Anamın Tanrıya inandığını bilmirdim. O dayanmadan elə göy üzünə baxır, baxırdı…

Məni səfərbərliyə aldılar, həkim idim. Vəzifə borcu hissi ilə yola düşdüm. Atamsa cəbhəyə getdiyim üçün özünü xoşbəxt hiss edirdi. Vətəni müdafiə edəcəkdim… Atam hərbi komissarlığa səhər lap erkəndən yollandı. O mənim attestatımı almaq üçün gedirdi və məxsusi olaraq səhər erkəndən çıxmışdı, bütün kənd görsün ki, onun qızı cəbhəyə yola düşür…

LİLİYA MİXAYLOVNA BUTKO

cərrahiyyə bölməsinin tibb bacısı

Yaydı… Sonuncu sakit gün… Axşamlar biz rəqs mey-dançasında olardıq. Hər birimizin on altı yaşı vardı. Biz qrup halında gəzirdik, birlikdə əvvəlcə birimizi yola salır-dıq, sonra o birimizi. Elə olmazdı ki, hansısa cütlük kəna-ra çəkilib ayrı getsin. Məsələn, altı qız, altı oğlan gedir-dik…

Artıq iki həftədən sonra bu uşaqları – bizi rəqsdən evə ötürən tank peşə məktəbinin kursantlarını başdan-ayağa tənzif içərisində, şikəst halda gətirdilər. Bu, dəhşət idi! Dəhşət! Əgər kiminsə güldüyünü görürdümsə, bunu ona bağışlaya bilmirdim. Müharibə getdiyi bir zamanda necə gülmək, ya da hansısa bir şeyə sevinmək olardı?

Tezliklə atam könüllülər dəstəsinə qoşularaq cəbhəyə getdi. Evdə ancaq kiçik qardaşlarım və mən qaldım. Qar-daşlarım otuz dördüncü və otuz səkkizinci il təvəllüdlü idilər. Anama dedim ki, müharibəyə gedəcəyəm. O ağla-mağa başladı, elə özüm də bütün gecəni göz yaşı tökdüm. Səhər qaçaraq evdən çıxdım… Ancaq hərbi hissəyə yerləş-dikdən sonra anama məktub yazdım. Artıq oradan məni geri qaytara bilməzdi…

POLİNA SEMYONOVNA NOZDRAÇEVA

sanitar-təlimatçı

Əmr verilmişdi: sıraya düzlən! Biz boy sırası ilə düzləndik, mən ən balacaları idim. Komandir gəlib bizə baxdı. Mənə yaxınlaşdı:

– Bu Düyməcik hardan gəlib belə? Sən burada neylə-yəcəksən? Bəlkə, ananın yanına gedib, hələ bir az da bö-yüyəsən?

Anam artıq yox idi. O, bombardman altında qalaraq həlak olmuşdu.

Ən güclü təəssürat bu idi. Bütün həyatıma bəs edə-cəkdi… Bu, ilk ildə baş vermişdi – bizim geri çəkilməyə başladığımız zaman. Mən gördüm (biz kolluqların arxa-sında gizlənmişdik) ki, bizim əsgər necə əlində silah tankın üstünə atıldı və tüfəngin qundağı ilə zirehi döyəcləməyə başladı. Vurdu, qışqırdı, ta ki yıxılana qə-dər. Alman avtomatçıları onu güllələyənə kimi…

Birinci ildə biz tanklara və “messer”lərə qarşı tü-fənglə döyüşürdük.

YEVGENİYA SERGEYEVNA SAPRONOVA

qvardiya serjantı, aviamexanik

Mən anamdan xahiş edirdim… Ona yalvarırdım: bir-cə ağlamaq lazım deyil.

Bu, baş verəndə gecə deyildi, amma qaranlıq idi və ətrafda dəhşətli bir səs-küy vardı. Öz qızlarını yola salan analarımız ağlamırdılar, onlar fəryad edirdilər. Mənim anam isə daşa dönmüş kimi dayanmışdı. Özünü birtəhər saxlayırdı, deyəsən, mənim hönkürəcəyimdən ehtiyat edirdi.

Axı anamın balası idim, evdə məni çox ərköyün bö-yütmüşdülər. Amma indi saçlarımı oğlan saçı kimi vur-muş, başımda balaca bir kəkil saxlamışdılar. Atamla anam məni buraxmaq istəmirdilər, mənsə yalnız bir arzu ilə yaşayırdım: Cəbhəyə! Cəbhəyə! Cəbhəyə!

Bax, bu gün muzeylərdə asılan o plakatlar – “Ana və-tən çağırır!”, “Cəbhə üçün sən nə etmisən?” – məsələn, mənə çox təsir etmişdi. Elə hey gözlərimin qabağında idi-lər. Hələ mahnılar! “Qalx ayağa, böyük vətən… Qalx, aya-ğa, son döyüşə…”

Yola çıxdığımız zaman perronlarda meyitlərin olması bizi dəhşətə gətirdi. Bu, artıq müharibə demək idi. Amma gənclik öz sözünü deyir, biz dayanmadan mahnı oxuyurduq. Hətta hansısa şən mahnıları. Çastuşkaları da…

Müharibənin sonlarına yaxın artıq bütün ailəmiz döyüşürdü. Atam, anam, bacım – onlar dəmiryolçu ol-muşdular. Ön cəbhənin ardınca irəliləyir və dağıdılmış yolları bərpa edirdilər. “Qələbəyə görə” medalını bizdə hər kəs alıb: atam da, anam da, bacım da, mən də…

QALİNA DMİTRİYEVNA ZAPOLSKAYA

telefonçu

Müharibəyə qədər orduda telefonçu işləyirdim. Bi-zim hərbi hissə Borisovo şəhərində yerləşirdi, ora isə mü-haribə başladığı ilk həftələrdəncə gəlib yetişdi. Rabitə mü-diri hamımızı sıraya düzdü. Biz hərbi xidmətdə deyildik, əsgər deyildik, muzdla tutulan işçilər idik.

O bizə dedi:

– Amansız müharibə başlayıb. Sizə, qızlara çox çətin olacaq. Nə qədər ki, gec deyil, kim istəyirsə, öz evinə qa-yıda bilər. Cəbhədə qalmaq istəyənlər isə bir addım irəli!

Bütün qızlar bir nəfər kimi irəli çıxdılar. İyirmi nəfər-dik. Hamı Vətəni müdafiə etməyə hazır idi. Müharibəyə qədərsə mən müharibə haqqında yazılmış kitabları belə sevmirdim. Ancaq məhəbbət haqqında oxumağı xoşlayır-dım. İndisə…

Sutkalarla aparatların arxasında otururduq. Tam bir sutka. Əsgərlər bizə yemək qazançaları gətirir, oturdu-ğumuz yerdəcə yeyir, elə oradaca, aparatların yanındaca mürgüləyir, sonra yenə də qulaqcıqları taxırdıq. Başımızı yumağa belə zamanımız olmurdu. Elə o vaxtlar idi – qız-lardan xahiş etdim:

– Qızlar, saçlarımı kəsin.

YELENA PAVLOVNA YAKOVLEVA

starşina, tibb bacısı

Biz elə hey hərbi komissarlığa gedir, gəlirdik…

Və bir gün yenidən gələndə (artıq neçənci dəfə oldu-ğunu da unutmuşam) hərbi komissar az qala bizi bayıra atacaqdı:

– Əgər siz heç olmasa hansısa bir ixtisasa sahib olsay-dınız… Tibb bacısı, ya da sürücü olsaydınız… Axı sizin əli-nizdən hansı iş gəlir? Müharibədə nə edəcəksiniz?

Bizsə heç bir şey başa düşmək istəmirdik. Onların qarşısında belə bir sual qoyulmamışdı: biz müharibədə nə edəcəyik. Döyüşmək istəyirdik, vəssalam. Bizə çatmırdı ki, döyüşmək – nəsə etməyi bacarmaqdır. Nəsə konkret bir şeyi bacarmaq. Və o öz sualı ilə bizi elə heyrətləndirdi ki…

Mən, bir də daha bir neçə qız tibb bacıları kursuna getdik. Orada dedilər ki, altı ay oxumaq lazımdır. Qərara gəldik ki, bu, uzun müddətdir, bizə uyğun gəlmir. Elə kurslar da vardı ki, üç ay oxumaq lazım gəlirdi. Düzdür, fikrimizcə, üç ay da çox uzun müddət idi. Amma bu kurslar artıq sona çatmaq üzrə idi. Xahiş etdik ki, imta-hanlarda iştirak etməyimizə icazə versinlər. Bundan baş-qa, bir ay da məşğələlərə getdik. Gecələr hospitalda təc-rübə keçir, gündüzlər isə oxuyurduq. Belə alındı ki, bir aydan da az oxuduq…

Bizi cəbhəyə deyil, hospitala yola saldılar. 41-ci ilin avqust ayının sonları idi. Məktəblər, xəstəxanalar, klublar yaralılarla dolmuşdu. Amma fevral ayında mən hospital-dan getdim. Demək olar ki, qaçdım, fərarilik etdim (bunu başqa cür adlandırmaq mümkün deyil). Sənədsiz, heç bir şeysiz sanitar qatarı ilə yola düşdüm. Balaca bir kağız parçası yazmışdım: “Növbəyə gəlməyəcəyəm. Cəbhəyə gedirəm…”

Vəssalam!

VERA DANİLOVSOVA

serjant, snayper

Mənim həmin gün görüşüm vardı. Az qala, qanad taxaraq getmişdim. Elə düşünürdüm ki, həmin gün o mə-nə “Sevirəm” deyib məhəbbətini etiraf edəcək, amma gö-rüşə kədərli gəldi:

– Vera, müharibə! Bizi elə dərsdəncə cəbhəyə yola sa-lacaqlar!

O, hərbi məktəbdə oxuyurdu. Və mən də, əlbəttə ki, o dəqiqə özümü Janna D`Ark rolunda təsəvvür etdim. Təki cəbhəyə gedim, təki əlimə silah alım. Biz birlikdə olmalı-yıq! Ancaq birlikdə!

Hərbi komissarlığa qaçdım, amma orada mənə sərt cavab verdilər:

– Hələ ki, ancaq tibb işçiləri lazımdır. Onu da öyrən-mək üçün altı ay oxumalı olacaqsınız.

Altı ay – bu ki lap sərsəmlikdir!

Mənimki – məhəbbət idi…

Nəysə, məni birtəhər əmin etdilər ki, oxumaq lazım-dır.

– Yaxşı, oxuyacağam, amma tibb bacılığını deyil. Atəş açmağı öyrənəcəyəm – onlar kimi!

Mən necəsə buna artıq hazır idim. Bizim məktəbdə tez-tez vətəndaş müharibəsinin qəhrəmanları və İspaniya müharibəsində iştirak edənlər çıxış edirdilər. Qızlar özlə-rini oğlanlarla eyni səviyyədə hiss edir, bizi bir-birimiz-dən ayırmırdılar. Əksinə, məktəbdə uşaqlıqdan elə hey eşidirdik: “Qızlar – traktorun sükanı arxasına!”, “Qızlar, təyyarənin şturvalı arxasına!”

Burada hələ bir məhəbbət məsələsi də vardı axı… Mən hətta onunla birlikdə necə həlak olacağımızı da tə-səvvür edirdim. Bir döyüşdəcə…

O zaman Teatr İnstitutunda oxuyurdum. Aktrisa ol-maq istəyirdim. İdealım Larisa Reysner idi. Dəri gödəkcə geyinən qadın-komissar. Onu elə çox bəyənirdim ki, o qəşəng idi…

ANNA NİKOLAYEVNA XROLOVİÇ

tibb bacısı

Dostlarımı (onların hamısı məndən böyük idilər) cəbhəyə daha tez aparmışdılar. O qədər ağlamışdım ki, tək qalıram, məni aparmırlar deyə.

Mənə dedilər:

– Qızım, oxumaq lazımdır.

Amma mən çox az oxudum. Tezliklə dekanımız qar-şımızda çıxış etdi:

– Qızlar, müharibə qurtaracaq, ondan sonra siz də təhsilinizi tamamlayarsınız. İndisə Vətəni müdafiə etmək lazımdır.

Müharibəyə bizi zavoddan şeflərimiz yola saldı. Bu, yayda olmuşdu. Yadımdadır ki, bütün vaqonlar yaşıllıq-lar, çiçəklər içində idi. Bizə çoxlu hədiyyələr gətirmişdilər. Mənim payıma dadlı ev peçenyeləri, bir də gözəl bir sviter düşmüşdü. Böyük həvəslə perronda Ukrayna qo-pakı¹¹ oynayırdım.

Bir neçə sutka yol getdik… Hansısa stansiyada qızlar-la birlikdə vedrəni götürüb su götürmək üçün çıxmışdım. Ətrafa boylandıq və içimizi çəkdik. Bir-birinin ardınca dəstələr gedirdilər və onların hamısı ancaq qızlardan iba-rət idi. Oxuyurdular. Yaylıq və papaqlarını yelləyirdilər. Hər şeyi başa düşdük: kişilər çatışmırdı, onlar artıq yatır-dılar, torpaq altında idilər. Ya da əsir düşmüşdülər. İndi onların yerinə biz gedirdik.

Anam mənim üçün bir dua yazmışdı, onu medalyo-numun içinə qoymuşdum. Bəlkə, kömək elədi – mən geri qayıtdım. Hər dəfə döyüşdən əvvəl medalyonu öpür-düm.

ANTONİNA QRİQORYEVNA BONDAREVA

qvardiya leytenantı, təyyarəçi

Mən təyyarəçi idim… Hələ yeddinci sinifdə oxuyur-dum – yanımıza bir təyyarə uçub gəldi. Bu hələ o illərdə idi. Təsəvvür edirsiniz, otuz altıncı ildə… O zaman bu o qədər əcaib bir şey idi ki!

Elə həmin zamanda bir çağırış meydana çıxdı: “Qız-lar və oğlanlar – təyyarəyə!”

Əlbəttə, bir komsomol kimi mən də ön cərgələrdə idim. O dəqiqə aerokluba yazıldım. Təbii ki, atam kəskin şəkildə etiraz edirdi. O zamana kimi bizim ailəmizdə hər kəs metallurq olurdu. Ümumiyyətlə, biz metallurq-bənna nəsli idik. Və atam hesab edirdi ki, metallurqluq qadın sə-nətidir, təyyarəçi olmaq isə yox. Aeroklubun müdiri bu barədə eşitdikdən sonra atamı təyyarədə gəzdirməyə ica-zə verdi. Mən elə belə də elədim. Atamla birlikdə havaya qalxdıq və o gündən etibarən o daha bu barədə danışma-dı. Uçuş xoşuna gəlmişdi.

Aeroklubu əla qiymətlərlə bitirdim, paraşütdən yaxşı tullanırdım. Müharibəyə qədər ərə getməyə və bir qız dünyaya gətirməyə də imkan tapmışdım.

Müharibənin ilk günlərindən başlayaraq aeroklubu-muzda yenidənqurma işlərinə başlanıldı: kişiləri cəbhəyə apardılar, onları isə biz – qadınlar əvəz etdik. Kursantlara dərs verirdik. İşimiz həddindən artıq çox idi – səhər tez-dəndən gecəyə kimi. Ərim cəbhəyə ilk gedənlərlə birlik-də yola düşmüşdü. Məndə ancaq şəkli qaldı: onunla bir-likdə təyyarənin yanında dayanmışıq, başımızda təyya-rəçi papaqları. İndi artıq qızımla birlikdə yaşayırdıq və adətən düşərgələrdə qalırdıq. Necə yaşayırdıq? Deyim… Mən səhər tezdən onun ağzını bağlayıb gedirdim. Getmə-miş kaşa verir, çıxırdım. Səhər saat dörddən başlayaraq uçurduq. Axşama yaxın qayıdırdım, o isə bu kaşanı ya yeyir, ya da yemirdi, amma təpədən-dırnağa kimi ona bulaşmış olurdu. Daha heç ağlamırdı da, sadəcə mənə baxırdı. Gözləri də yepyekə idi, lap əriminki kimi…

Qırx birinci ilin sonlarına yaxın mənə qara kağız gəl-di: ərim Moskva yaxınlığında həlak olmuşdu. O, dəstə ko-mandiri idi. Mən qızımı sevirdim, amma onu ərimin doğ-malarının yanına aparmalı oldum. Sonra da səfərbərliyə alınmağım üçün müraciət etdim.

Sonuncu gecə… Bütün gecəni uşaq çarpayısının ya-nında dizi üstə qaldım…

SERAFIMA İVANOVNA PANASENKO

kiçik leytenant, motoatıcı batalyonun feldşeri

Mənim on səkkiz yaşım tamam olmuşdu. Elə se-vincli idim ki – bayram edirdim. Ətrafda isə hər kəs qışqı-rırdı: “Müharibə!”

İnsanların necə ağladıqlarını xatırlayıram. Küçədə nə qədər adam görürdümsə, hər kəs hönkürürdü. Bəziləri hətta dua da edirdilər. Bu nə isə alışmadığımız şeylər idi. Küçədə insanlar dua edir və xaç çəkirdilər. Məktəbdə bizi öyrədirdilər ki, Allah yoxdur.

Bəs bizim tanklarımız və gözəl təyyarələrimiz harda idi? Biz onları həmişə paradlarda görərdik. Qürurlanar-dıq. Bizim sərkərdələrimiz harda idi? Budyonnıy… Əlbət-tə çaşqınlıq oldu. Qısa bir zaman… Sonra isə başqa bir şey haqqında düşünməyə başladıq: necə qalib gələk?

Mən Sverdlovsk şəhərində feldşer-akuşer məktəbinin ikinci kursunda oxuyurdum. O dəqiqə düşündüm: bir halda ki, müharibədir, deməli, cəbhəyə getmək lazımdır! Atam təcrübəli kommunist idi, politkatorjan¹². O uşaqlıq-dan etibarən hər zaman bizə təlqin edirdi ki, Vətən – hər şeydir, Vətəni müdafiə etmək lazımdır. Və mən tərəddüd içində idim: əgər mən getməyəcəyəmsə, o zaman kim ge-dəcək? Deməli, mən getməliyəm.

TAMARA ULYANOVNA LADİNİNA

sıravi əsgər, piyada

Anam qatara tərəf qaçdı. O, çox sərt qadın idi. Heç vaxt bizi öpməz, tərifləməzdi. Əgər nəsə yaxşı bir şey olardısa, ancaq nəvazişlə baxardı, vəssalam. İndisə qatara tərəf qaçırdı; çatdı, başımı qucaqladı, ara vermədən öpdü, öpdü… Və düz gözlərimin içinə elə baxdı ki! Baxdı… Uzun müddət. Həmin an başa düşdüm ki, bir də heç vaxt onu görməyəcəyəm. Hiss etdim… Hər şeyi buraxmaq, çantamı qaytarmaq və evə qayıtmaq istədim. Mənim ha-mıya yazığım gəldi. Nənəmə… Balaca qardaşlarıma… Elə bu vaxt musiqi çalındı. Komanda verildi: “Da-ğı-lı-şın! Əy-lə-şin! Va-qon-la-ra!”

Mən uzun müddət dayanmadan ona əl yellədim, yel-lədim…

MARİYA SEMYONOVNA KALİBERDA

böyük serjant, rabitəçi

Məni rabitə polkuna təyin etdilər. Heç vaxt rabitədə çalışmağa getməzdim, razılaşmazdım, çünki başa düş-mürdüm ki, bunun özü də döyüşmək deməkdir. Diviziya komandiri yanımıza gəldi, hamımız sıraya düzüldük. Aramızda bir Maşenka Sunqurova var idi. Həmin Maşen-ka birdən-birə cərgədən çıxdı və:

– Yoldaş general, icazə verin, müraciət edim! – dedi.

– Yaxşı, müraciət edin, müraciət edin, döyüşçü Sun-qurova!

Sıravi Sunqurova onu rabitə işindən azad edərək atəş açılan yerlərə göndərilməsini xahiş etdi.

Başa düşürsünüz, hamımız bu cür köklənmişdik. Biz-də elə bir təsəvvür vardı ki, məşğul olduğumuz iş – rabitə çox əhəmiyyətsiz şeydir, hətta bu iş bizi alçaldırdı da; bi-zə ancaq ön cəbhədə olmaq lazım idi.

Generalın üzündəki təbəssüm o dəqiqə silindi:

– Qızlarım mənim! (gərək görəydiniz ki, o zaman biz nə halda idik – ac-susuz, yuxusuz, bir sözlə, o bizim üçün artıq komandir deyildi, atamız kimi idi). Yəqin ki, cəbhə-də necə böyük rolunuz olduğunu başa düşmürsünüz; siz bizim gözlərimiz, qulaqlarımızsınız, rabitəsiz ordu qansız insan kimidir.

Maşenka Sunqurova yenə də özünü saxlaya bilmədi, hamıdan qabaq irəli atıldı:

– Yoldaş general! Sıravi Sunqurova sizin istənilən əmrinizi yerinə yetirmək üçün “ştık”¹³ kimi hazırdır!

Biz onu sonralar – düz müharibənin sonuna kimi elə belə çağırdıq: “Ştık!”

… Qırx üçüncü ilin iyununda Kursk qövsündə bizə polk adı verdilər; polkumuz isə altmış beşinci ordunun rabitə üzrə yüz iyirmi doqquzuncu xüsusi polku idi; özü də artıq səksən faiz qadınlardan ibarətdi. Sizdə təsəvvür yaransın deyə, danışmaq istəyirəm… Anlayasınız deyə… Bizim ürəklərimizdə nələr baş verdiyini biləsiniz deyə.

Yəqin ki, insanlar bir də heç vaxt bizim o zamanlar oduğumuz kimi olmayacaqlar. Heç zaman! Belə sadəlövh və belə səmimi! Bu qədər inanclı! Bayrağı qəbul edən polk komandiri əmr etdi:

– Polk, bayraq altına! Diz üstünə çök!

Hamımız özümüzü xoşbəxt hiss edirdik. Bizə etibar eləmişdilər, biz indi digərləri – tank, atıcılıq polkları kimi polk idik. Durmuşduq və ağlayırdıq, hər kəsin gözü yaşla doluydu. Siz indi inanmayacaqsınız, bu sarsıntının təsi-rindən mənim bütün bədənim gərginləşdi. Hətta xəstəli-yim – mən “toyuq korluğu”ndan əziyyət çəkirdim, buna az yeməkdən və əsəb gərginliyindən tutulmuşdum – de-mək belə, mənim “toyuq korluğu”m keçib getdi. Başa dü-şürsünüz, səhəri gün artıq sağlam idim; belə bir ruhi sar-sıntıdan sonra sağalmışdım…

KSENİYA SERGEYEVNA OSADÇEVA

sıravi, təsərrüfat üzrə tibb bacısı

Elə təzəcə böyümüşdüm. Qırx birinci ilin doqquz iyununda on səkkiz yaşım tamam oldu: artıq yaşa dolmuş hesab edilə bilərdim. İki həftə sonra isə bu lənətəgəlmiş müharibə başladı, hətta on iki gündən sonra. Bizi Qaqra-Suximi dəmiryolunun tikintisində işləməyə göndərdilər. Ancaq gəncləri toplamışdılar.

Yadımdadır ki, orada necə çörəkləri yeyirdik. İçində demək olar ki, un yox idi; hər şey vardı, amma hər şey-dən daha çox olan su idi. Bu çörəyi stolun üstünə qoyur-dular, o dəqiqə ətrafında gölməçə əmələ gəlirdi, biz onu dilimizlə yalayardıq.

Qırx ikinci ildə. Mən könüllü olaraq üç min iki yüz birinci təxliyyə-çeşidləyici hospitalına çeşidləyici xidmə-tinə yazıldım. Bu, çox böyük cəbhə hospitalı idi; Zaqafqa-ziya və Şimali Qafqaz cəbhələrinin Promoriya xüsusi or-dusunun tərkibinə daxil idi.

Həddindən artıq dəhşətli döyüşlər gedirdi, yaralılar çox idi. Mənə ərzağın paylanması işini həvalə etdilər; bu işdə gecə-gündüz işləməli idin; artıq səhərdi, səhər ye-məyini paylamaq lazımdı, amma biz hələ axşam yemə-yini paylayıb bitirməmişdik.

Bir neçə aydan sonra sol ayağımdan yaralandım – sağ ayağımın üstündə hoppana-hoppana gəzirdim, amma ye-nə də işləyirdim. Sonra yenə bir vəzifə – təsərrüfatçı-tibb bacısı vəzifəsini də həvalə elədilər. Bu işdə də gərək gecə-gündüz yerində olaydın. Demək olar ki, iş yerində yaşa-yırdım…

Qırx üçüncü ilin otuz mayında… Düz gündüz saat birdə Krasnodar üzərinə kütləvi hücum başladı. Mən bi-nadan çıxaraq qaçdım ki, görüm yaralıları dəmiryolu vağ-zalından göndərib qurtara bildilərmi. İki bomba döyüş sursatının saxlandığı anbarın üstünə düşdü. Gözlərimin önündəcə yeşiklər altımərtəbəli bina hündürlüyünə uçdu-lar və partladılar. Məni partlayışın dalğası kərpic divara çırpdı. Huşumu itirdim… Özümə gələndə artıq axşam idi. Başımı qaldırdım, barmaqlarımı sıxmağa çalışdım – de-yəsən, hərəkət edirdilər; sol gözümü birtəhər açdım və başdan-ayağa qan içində şöbəyə getdim. Dəhlizdə bizim baş tibb bacısı ilə qarşılaşdım, məni tanımadı, soruşdu:

– Siz kimsiniz? Hardan gəlmisiniz?

Sonra yaxına gəldi, heyrətdən içini çəkib dedi:

– Sən belə uzun müddətdi haralardaydın, Ksenya? Yaralılar acdılar, sənsə yoxa çıxmısan.

Tələm-tələsik başımı, sol qolumu dirsəkdən yuxarı sarıdılar və mən şam yeməyini qəbul etmək üçün getdim. Gözlərim qaralırdı, bədənimdən tər dolu kimi yağırdı. Şam yeməyini paylamağa başladım və yıxıldım. Birtəhər özümə gətirdilər; həmin an ancaq bu sözləri eşidirdim:

– Tez olun! Tələsin!

Sonra yenə də:

– Tez olun! Tələsin!

İki gün sonra məndən iki ağır yaralıya vermək üçün qan da aldılar. İnsanlar ölürdülər… Belə bir zaman idi.

Müharibə müddətində elə dəyişilmişdim ki, evə qa-yıdanda anam məni tanımadı.

Mənə onun yaşadığı yeri göstərdilər, qapıya yaxınlaş-dım və döydüm. Cavab verdilər:

– Bəli… Bəli…

İçəri girdim, salamlaşıb dedim:

– Sizdə gecələmək olarmı?

Anam sobaya odun qoyurdu, iki balaca qardaşım isə yerdə bir yığın samanın üstündə oturmuşdular, çılpaq idilər, geyinməyə heç bir nəyləri yox idi. Anam məni tanımadan dedi:

– Vətəndaş, siz bizim necə yaşadığımızı görürsünüz? Nə qədər ki, hava qaralmayıb, bir az irəlilərə gedin…

Bu sözdən sonra bir az da yaxınlaşdım, o isə yenə də:

– Vətəndaş, bir az da qabaqlara gedin, nə qədər ki, qaranlıq düşməyib… – dedi.

Ona tərəf əyildim, boynunu qucaqladım və:

– Ana, anacan… – dedim.

O zaman hamısı üstümə elə atıldılar ki! Elə hönkürüb ağladılar ki…

İndi mən Krımda yaşayıram. Mən hər gün pəncərə-dən dənizə baxıram, başdan-ayağa kimi ağrı içində əzab çəkirəm; indiyə qədər də üzüm qadın üzü ola bilmir.

QORXUNUN QOXUSU HAQQINDA

VƏ BİR ÇAMADAN KONFET

OLQA MİTROFANOVA RUJNİTSKAYA

tibb bacısı

Mən cəbhəyə yola düşürdüm. Çox gözəl bir gün idi. Hava açıq idi və narın-narın yağış çisələyirdi. Elə gözəl idi ki ! Səhər tezdən çıxdım, dayandım: yəni mən bir daha buralara qayıtmayacağam? Öz bağımızı görməyəcəyəm?! Bizim küçəmizi…

Anam ağlayırdı, bərk-bərk məndən yapışmışdı, bu-raxmaq istəmirdi. Mən ayrılıb yola düşdüm, o arxadan qaçıb çatdı, qucaqladı, yenə də buraxmaq istəmirdi…

NADEJDA VASİLYEVNA ANİSİMOVA

pulemyot bölüyünün sanitar təlimatçısı

Ölmək… Ölməkdən qorxmurdum. Gənclik üzündən idi, ya da başqa bir səbəb vardı, bilmirəm.

Ətraf ölümlə dolu idi, hər zaman yanımızda ölüm hərlənirdi, mənsə onun haqqında düşünmürdüm. Ümu-miyyətlə, biz onun haqqında danışmırdıq. O haradasa çox yaxınlarda fırlanırdı, amma elə hey bizdən yan keçirdi.

Bir dəfə gecə polkumuzun ərazisində bütöv bir rota döyüş kəşfiyyatı aparırdı. Səhərə yaxın uzaqlaşdılar, am-ma birdən-birə neytral xətdən inilti səsləri eşidilməyə başladı. Yaralı qalmışdı.

– Getmə, öldürəcəklər, – döyüşçülər məni buraxmaq istəmirdilər, – görürsən, artıq hava işıqlanmaq üzrədir.

Dinləmədim, sürünməyə başladım. Yaralını tapdım, onu səkkiz saata daşıdım, kəmərlə əlimə bağlamışdım. Sağ-salamat gətirib çıxardım. Komandir xəbər tutdu, hirs-lənərək özbaşına çıxıb getdiyim üçün mənə beş sutka həbs cəzası verdi. Polk komandirinin müavini isə başqa cür reaksiya göstərdi: “Mükafata layiqdir!”

On doqquz yaşımda artıq mənim “Şücaətə görə” medalım vardı. Amma on doqquz yaşımda həm də saç-larım ağarmışdı. On doqquz yaşımda sonuncu döyüşdə hər iki ciyərim güllə yarası aldı, digər gülləsə fəqərə sü-müyümün arasından keçdi. Ayaqlarımın ikisi də işləmir-di. Və hər kəs məni ölmüş bilmişdi…

On doqquz yaşımda… Mənim indi nəvəm elədir. Ona baxıram və inana bilmirəm. Uşaqdır.

Cəbhədən geri qayıdanda bacım onlara göndərilmiş qara kağızı çıxarıb göstərdi. Məni dəfn etmişdilər…

ALBİNA ALEKSANDROVNA QANTİMUROVA

baş serjant, kəşfiyyatçı

Anamı xatırlamıram. Yaddaşımda ancaq tutqun köl-gələr qalıb. Ümumi təsəvvür… Ya onun dumanlı sifəti, ya da mənim üzərimə əyildiyi zaman aldığı görünüş. Yadım-da olan bu idi. Hər halda, mənə sonralar elə gəlirdi.

Anam vəfat edəndə üç yaşım vardı. Atam Uzaq Şərq-də xidmət edirdi, köhnə hərbçilərdən idi. Mənə at çap-mağı o öyrətmişdi. Bu, uşaqlığımla bağlı ən güclü təəssü-rat idi. Atam mənim zərif bir xanım olmağımı istəmirdi. Leninqradda (orada mən beş yaşımdan sonrakı vaxtımı xatırlayıram) xalamla birlikdə yaşayırdım. O rus-yapon müharibəsində şəfqət bacısı olmuşdu. Mən onu anam ki-mi sevirdim.

Uşaqlıqda necə idim? Məsələn, mərc gəldiyim üçün məktəbin ikinci mərtəbəsindən tullanmışdım. Futbolu çox sevirdim, həmişə oğlanlarla birlikdə oynayardım, özü də qapıçıları olurdum.

Sonra Fin müharibəsi başladı, mən də dayanmadan bu müharibədə iştirak etmək üçün qaçırdım. Qırx birinci ildəsə yeddinci sinfi yenicə başa vurmuşdum, sənədlərimi peşə məktəbinə verməyə yenicə macal tapmışdım ki…

Xalam ağlayırdı: “Müharibə!”

Mənsə sevinirdim ki, cəbhəyə gedəcəyəm, döyüşəcə-yəm. Hardan biləydim ki, qan nə deməkdir?

O zaman könüllülərdən ibarət ilk xalq diviziyası ya-radılırdı və bizi – bir neçə qızı tibbi-sanitar batalyonuna qəbul etdilər.

Xalama zəng etdim:

– Cəbhəyə gedirəm.

Xəttin o biri başından mənə cavab verdilər:

– Cəld evə gəl. Yeməyin soyuyur.

Dəstəyi asdım. Sonra ona ürəyim ağrıdı, dəhşətli də-rəcədə yazığım gəldi. Şəhərin blokadası başlamışdı, Le-ninqradın amansız blokadası… O zaman şəhərin yarısı xa-raba qaldı, xalam isə tək-tənha… Qoca…

Yadımdadır ki, məni hərbi qulluqdan azad etmişdi-lər. Xalamın yanına getməmişdən əvvəl bir mağazaya girdim. Müharibəyə qədər dəhşətli dərəcədə konfet sevir-dim. Dedim:

– Mənə konfet verin.

Satıcı üzümə dəliyə baxan kimi baxdı. Mən başa düş-mürdüm ki, “kartoçka” nə deməkdir, mühasirə nə de-məkdir. Növbədə dayanan adamlar bir-bir mənə tərəf çevrildilər; əlimdəki tüfəng özümdən böyük idi. Onu bizə verdikləri zaman üzünə baxıb fikirləşmişdim ki, “Mən axı nə zaman böyüyüb bu tüfəng boyda olacağam?”

İndi də birdən-birə növbədə dayananların hamısı xa-hiş etməyə başladı. Bütün növbə: “Ona konfet verin… Bi-zim talonlarımızdan kəsin…”

Və mənə konfet verdilər.

Küçədə cəbhə üçün yardım toplayırdılar. Düz mey-danın ortasındaca stolların üstünə böyük məcməyilər qo-yulmuşdu; insanlar gedir, kimisi qızıl sırğasını, kimisi qızıl üzüyünü çıxararaq ora qoyurdu. Saat gətirirdilər, pul verirdilər. Heç kim heç nə yazmırdı, heç kim heç nə-yə qol çəkmirdi. Qadınlar barmaqlarından nişan üzüklə-rini belə çıxarıb ora atırdılar.

Bu səhnələr hələ də mənim yaddaşımdadır.

Və… Stalinin məşhur iki yüz iyirmi yeddi nömrəli əmri verildi: “Bir addım da geri çəkilməyin! Geri çəkil-mək istəyən güllələnsin! Yerindəcə güllələnsin! Ya da tri-bunala verilsin və xüsusi cəza batalyonuna göndərilsin!”

Ora düşənləri “Ölümə məhkum olmuşlar” adlandı-rırdılar. Mühasirədən qurtulan və əsirlikdən qaçanları isə “filtirasiya düşərgələri”nə göndərirdilər. Bizim arxamızca xüsusi nəzarət dəstələri gəlirdi. Özümüzünkülər özümü-zünkülərə güllə atırdı.

Bu səhnələr mənim indi də yaddaşımdadır…

Adi bir talaydı. Yağışdan sonra hər yan yaş olmuş, palçıqdı. Gənc bir əsgər dizləri üstə çökmüşdü. Gözlə-rində eynək vardı; nə üçünsə eynəyi tez-tez gözlərindən sürüşüb düşür, o isə qaldırırdi. Yağışdan sonraydı. Le-ninqradlı ziyalı bir oğlan…

Hamımızı sıraya düzmüşdülər. Hər yerdə gölməçələr vardı. Biz… Onun necə yalvardığını eşidirdik. O başını əyir… yalvarırdı ki, güllələməsinlər, evdə anası təkdir… Ağlayırdı. Elə bu vaxt düz alnının ortasından… Ta-pançadan… Nümayişkaranə bir güllələmə – əgər kimsə geri çəkilmək istəyərsə, bu, “hər birimizlə belə olacaq!” – deməkdi. Tərəddüd… Bircə anlıq belə olsa! Bircə anlıq…

Bu əmr dərhal mənim böyüməyimə səbəb oldu. Am-ma o zaman bu barədə danışmaq olmazdı. Uzun müddət bunu heç xatırlamadıq da. Bəli, biz qələbə çaldıq, amma nəyin bahasına?! Necə dəhşətli bir qiymətə…

Sutkalarla yatmırdıq, o qədər yaralı vardı ki. Bir dəfə üç sutka heç kim yatmamışdı. Məni yaralılarla birlikdə maşına mindirib hospitala göndərdilər. Yaralıları təhvil verdim, maşın geri boş qayıdırdı və mən yuxumu aldım. Geri qayıdanda gümrah idim, bizimkilərsə artıq ayaq üst-də dayana bilmirdilər.

Komissarla qarşılaşdım:

– Yoldaş komissar, mən xəcalət çəkirəm.

– Nə olub?

– Mən yatmışdım.

– Harda?

Ona yaralıları necə apardığımı, qayıdanda maşının boş olduğunu, mənim də yatıb yuxumu aldığımı danış-dım.

– Nə olsun ki? Afərin sənə! Heç olmasa bir nəfər nor-mal vəziyyətdədir, yoxsa hamı ayaq üstündə yuxulayır…

Mənsə xəcalət çəkirdim. Və biz bütün müharibəni be-lə vicdanla yaşadıq.

Tibbi-sanitar batalyonunda mənə çox yaxşı yanaşır-dılar, amma mən kəşfiyyatçı olmaq istəyirdim. Deyirdim ki, əgər buraxmasalar, ön cəbhəyə qaçacağam. Buna görə də məni komsomoldan çıxartmaq istəyirdilər, çünki hərbi nizamnaməyə əməl etmək istəmirdim. Amma yenə də mən qaçdım.

“Şücaətə görə” ilk medal…

Döyüş başladı. Şiddətli atışma gedirdi. Əsgərlər yerə uzanmışdılar. Komanda verildi:

– İrəli! Vətən uğrunda!

Onlarsa hələ də uzanmışdılar. Yenə komanda, yenə uzanan əsgərlər. Mən papağımı başımdan çıxartdım. Qoy görsünlər ki, ayağa qalxan qızdır. Və onlar hamısı ardım-ca ayağa qalxdılar və biz döyüşə atıldıq.

Mənə medal təqdim etdilər və elə həmin gün də biz tapşırıq dalınca yola düşdük. Həyatımda ilk dəfə… Bi-zim… Qadınların olan məsələ başladı. Mən özümdə qan gördüm, o dəqiqə də bağırmağa başladım:

– Yaralanmışam! Məni yaralayıblar!

Kəşfiyyatda bizimlə bir zabit vardı, artıq ahıl yaşla-rında idi. O mənə baxıb soruşdu:

– Hardan yaralanmısan?

– Hardan olduğunu bilmirəm, amma qan var…

O mənə ata kimi hər şeyi izah etdi.

Müharibədən sonra da on beş ilə yaxın kəşfiyyata getdim. Hər gecə yuxularımda eyni şeylər görürəm: gah mənim avtomatım güllə atmır, gah da bizi mühasirəyə alırlar…

Yuxudan ayılıram – dişlərim bir-birinə sıxılıb. Xatır-lamağa çalışıram – hardayam? Orda, yoxsa burda?

Müharibə qurtardı, mənim üç arzum var idi: birincisi – nəhayət, qarnı üstündə sürünməyəcəkdim, əvəzində trolleybusda gəzəcəkdim; ikincisi – bütöv bir ağ baton çö-rəyi alıb yemək istəyirdim; üçüncüsü – ağ yorğan-döşək-də yatmaq… Özü də döşəkağıları xış-xış xışıldasın. Ağap-paq döşəkağıları…

LYUBOV ARKADYEVNA ÇARNAYA

kiçik leytenant, şifrələyici

İkinci uşağa hamiləydim. Oğlumun iki yaşı vardı, mənsə yenə də uşağa qalmışdım. Bu arada müharibə baş-ladı. Ərim cəbhəyə getdi. Mənsə valideynlərimin yanına yollandım və… Özünüz başa düşürsünüz də… Abort elətdirdim. Düzdü, o zaman buna qadağa vardı. Amma necə doğaydım? Hər yan göz yaşıyla dolu idi. Müharibə gedirdi! Ölümün içində necə doğmaq olardı?

Şifrələyicilərin kursunu bitirdim və cəbhəyə yola düşdüm. Öz uşağıma görə qisas almaq istəyirdim, onu dünyaya gətirə bilmədiyimə görə. Qızımı… Axı qızım dünyaya gələcəkdi.

Ön cəbhəyə göndərmələrini xahiş etdim. Ştabda sax-ladılar…

VALENTİNA PAVLOVNA MAKSİMÇUK

zenit topçusu

Şəhərdən çıxırdıq. Hamı çıxırdı. Qırx birinci il, iyu-nun iyirmi səkkizi, günorta vaxtı. Biz – Smolensk Pedaqo-ji İnstitutunun tələbələri başqaları kimi mətbəənin həyə-tində toplaşmışdıq. Toplanış uzunmüddətli olmadı. Köh-nə Smolensk yolu ilə şəhərdən çıxdıq – Qırmızı şəhər isti-qamətində. Ehtiyatlı olmaq üçün ayrı-ayrı qruplar halın-da hərəkət edirdik. Günün sonuna yaxın havanın istiliyi azaldı, irəliləmək asanlaşdı və geri baxmadan daha sürət-lə hərəkət etməyə başladıq. Geri boylanmağa qorxurduq… Düşərgə salmaq üçün dayandıq və yalnız o zaman şərqə doğru boylandıq. Bütün üfüq qıpqırmızı rəngə bürün-müşdü, qırx kilometrlik məsafədə adama elə görünürdü ki, yanğın bütün səmanı bürüyüb. Bizə aydın oldu ki, üfüq tərəfdə on, ya da yüz ev yanmır. Bütün Smolensk atəşə verilib.

Mənim yaraşıqlı, təzə bir donum var idi. O, Veranın – rəfiqəmin çox xoşuna gəlirdi. Bir neçə dəfə əyninə geyinib yoxlamışdı. Söz vermişdim ki, toyunda bu donu ona ba-ğışlayacağam. O, həmin ərəfələrdə ərə getməyə hazırlaşır-dı. Yaxşı da bir nişanlısı vardı.

Amma bu vaxt müharibə başladı. Biz səngərlərə ge-dəsi olduq. Bütün əşyalarımızı yataqxananın komendantı-na təhvil verdik. Bəs bu don necə olacaqdı?

– Götür, Vera, – şəhərdən çıxdığımız zaman ona dedim.

Götürmədi. Guya, vəd etdiyim kimi, toyunda bağış-layacaqdım… Həmin yanğının içərisindəcə o paltar da ya-nıb kül oldu.

İndi biz elə hey irəliləyir və tez-tez arxaya baxırdıq. Bizə elə gəlirdi ki, kürəklərimiz bişir. Bütün gecə dayan-madıq, səhərisi gün isə işə çıxdıq. Tank əleyhinə xəndək-lər qazmağa… Yeddi metr şaquli divar, üç metr yarım də-rinlikdə. Qazıram və mənə elə gəlir ki, əlimdəki bel od tu-tub yanır, torpaq sanki qıpqırmızı rəngə boyanıb. Çiçəklər və yasəmənlərlə bəzənmiş evimiz gözlərimin qarşısından getmir. Ağ yasəmənlər…

Biz iki çay arasında olan çaybasar çəmənlikdə düzəl-dilmiş komada yaşayırdıq. İsti və rütubətli bir yer idi. Ağ-caqanadlar saysız-hesabsızdı. Yatmamışdan qabaq onları tüstü ilə komalardan çıxardırdıq, səhər açılana yaxın isə yenə də içəri dürtülür, bir-iki saatı rahat yatmağa imkan vermirdilər.

Bir müddət sonra məni oradan səhiyyə hissəsinə apardılar. Hamımız yerdə – yan-yana yatırdıq, çoxumuz xəstələnmişdik. Yüksək hərarətimiz vardı. Titrətmə.

Uzandığım yerdəcə ağlayırdım. Elə bu vaxt palatanın qapısı açıldı, həkim astanadanca (burdan o yana keçmək mümkün deyildi, döşəklər sıx-sıx düzülmüşdü) dedi:

– İvanova, qanında plazmodi¹⁴ var.

Bu, mənim qanımda idi, demək. O bilmirdi ki, altıncı sinifdə olarkən haqqında dərslikdə oxuduqlarımdan son-ra mənin üçün həyatda bu plazmodidən qorxulu heç bir şey yoxdur. Elə bu vaxt reproduktorun səsi eşidildi:

– Qalx ayağa, böyük ölkə!

Mən ilk dəfə o zaman eşitdim bu mahnını. “Bax, qoy sağalım, dərhal cəbhəyə gedəcəyəm” – öz-özümə dedim.

Bir həftə Roslavlda qaldıqdan sonra məni Kozlovka-ya gətirdilər. Skamyanın üstünə qoydular, oturdum, yıxıl-mamaq üçün var gücümü toplayaraq özümü saxlamağa çalışdım. Amma yuxudaymışam kimi səslər eşidirdim:

– Bu odur?

– Hə, – feldşer dedi.

– Yeməkxanaya aparın. Əvvəlcə yedirin.

Və budur, indi artıq çarpayıdaydım. Bunun nə de-mək olduğunu siz başa düşürsünüz? Ocaq yanında torpa-ğın üstündə deyil, ağacın altında yağmurluq çadırda de-yil, hospitalda, istidə və çarpayıda… Düz yeddi gün yuxu-dan ayılmadım. Sonra danışırdılar ki, tibb bacıları məni oyadıb yedirdirmişlər. Mənimsə heç nə yadımda deyil. Yeddi gün sonra özüm ayıldığımda həkim gəldi, baxdı və dedi:

– Orqanizmi möhkəmdir, sağalacaq.

Və mən yenidən yuxu aləminə qərq oldum.

… Cəbhədə öz hissəmlə birlikdə o dəqiqə mühasirəyə düşdüm. Qidalanma normamız – gündə iki suxari idi. Öl-dürülənləri dəfn etməyə vaxt çatmırdı, sadəcə onların üstünü qumla basırırdıq. Sifətlərini də papaqla örtürdük.

– Əgər sağ qalsaq, – komandir deyirdi, – səni arxa cəbhəyə göndərəcəyəm. Mən əvvəl elə düşünürdüm ki, qadın burda heç iki gün də dözə bilməz. Elə ki gözlərimin qarşısına öz arvadım gəlir…

Bunu eşidəndə inciklikdən ağlamağa başladım; mə-nim üçün bu, ölümdən betər idi – belə bir zamanda arxa cəbhədə oturmaq?! Ağlım və qəlbimlə hər şeyə davam gə-tirirdim, amma fiziki olaraq dözmürdüm. Fiziki yüklən-mələr məni məhv edirdi…

Yadımdadır, mərmiləri qucağımızda daşıyır, topları palçığın içi ilə sürüyürdük; xüsusilə də Ukraynada yağış-dan sonra və baharda torpaq o qədər ağır olurdu ki… Lap xəmir kimi. Hətta qardaşlıq məzarı qazaraq yoldaşlarımı-zı dəfn etmək belə ağır olurdu. O zaman biz hamımız üç sutka idi ki yatmırdıq. Artıq ağlamırdıq da. Çünki ağla-maq üçün də güc lazım idi, bizsə yatmaq istəyirdik. Yat-maq və yatmaq…

Qarovulda mən dayanmadan var-gəl edir və ucadan şeir oxuyurdum. O biri qızlar mahnı oxuyurdular ki, yıxılmasınlar, yatmasınlar.

MARİYA VASİLYEVNA JLOBA

məxfi siyasi işçi

Minskdən yaralıları çıxarırdıq. Mən hündürdaban ayaqqabıda gəzirdim, boyumun balaca olmasından uta-nırdım. Sonra dabanımın biri qırıldı; elə bu zaman qışqır-dılar:

– Desant!

Mən ayaqyalın qaçırdım, ayaqqabılarımsa əlimdə idi, atmağa heyfim gəlirdi – çox gözəl tuflilər idi.

Bizi mühasirəyə aldıqlarında və gördükdə ki, bura-dan qurtula bilməyəcəyik, sanitar Daşa ilə birlikdə xən-dəkdən qalxdıq; artıq gizlənmirdik, bütün boyumuzla boy göstərib dayanmışdıq. Yaxşısı budur, başımızı mərmi aparsın, nəinki onlara əsir düşək, yoxsa təhqir edəcəklər. Yaralılardan da kim ayağa qalxa bilirdisə, qalxdı…

Mən ilk faşist əsgərini görəndə heç bir söz deyə bil-mədim, dilim-ağzım qurudu. Onlar isə gəlirdilər: gənc və şən idilər, gülümsəyirdilər. Və onlar harda dayanırdılar-sa, harda bir quyu, ya su çuxuru görürdülərsə, mütləq yu-yunmağa başlayırdılar. Qolları da həmişə çirmələnmiş olurdu. Elə hey yuyunurdular… Ətraf qanla dolu idi, qış-qırıqlar eşidilir, onlarsa elə hey yuyunur, yuyunurdular.

O zaman mənim içimdə elə bir nifrət baş qaldırdı ki… Evə gəldim, düz iki dəfə üst köynəyimi dəyişdim. Da-xilimdə hər şey o qədər onların burada olmasına üsyan edirdi ki… Gecələr yata bilmirdim. Bəs necə? Bizim qon-şumuzu, Klava xalanı onların torpaqlarımızda gəzdiklə-rini görəndə iflic vurmuşdu. Onun evində idilər almanlar. O tezliklə dünyasını dəyişdi, çünki buna dözə bilmədi…

MARİYA TİMOFEYEVNA SAVİTSKAYA-RADYUKEVİÇ

partizan-rabitəçi

Almanlar kəndə girirdilər. Böyük qara motosiklet-lərdə… Mən gözlərimi bərəldib onlara tamaşa edirdim: onlar gənc idilər, şən idilər. Durmadan gülüşürdülər. Qəhqəhə çəkirdilər. Onların burada, bizim torpaqlarda ol-duqlarını, hələ bir üstəgəl güldüklərini gördükdə az qala ürəyim dayanacaqdı.

Mən ancaq qisas almaq haqqında xəyal qururdum… Necə həlak olacağımı, haqqımda necə kitab yazılacağını təsəvvür edirdim. Mənim adım qalacaqdı. Bu mənim ar-zum idi.

Qırx üçüncü ildə qızımı dünyaya gətirdim. Bu o za-mandı ki, biz ərimlə birlikdə meşəyə – partizanların yanı-na gəlmişdik. Bataqlıqda doğdum – saman tayasının üs-tündə. Əskilərini öz üstümdə qurudurdum, qoltuğuma qoyur, isidir, sonra yenə onlarla uşağı bələyirdim. Ətraf-da hər şey od tutub yanırdı, kəndləri içindəki adamlarla birlikdə atəşə verib yandırırdılar. Məktəblərdən qovur-dular, kilsələrdən çıxarırdılar. Neft tökürdülər. Beş yaşlı qardaşım qızı da mənimlə birlikdə idi, o bizim söhbət-lərimizi eşitdikdən sonra bir dəfə soruşdu:

– Manya xala, mən yanandan sonra yerimdə nə qala-caq?! Ancaq çəkmələrim?

Uşaqlarımız, bax, bu barədə soruşurdular.

Mən yanan insanların qalıqlarını toplayırdım. Rəfiqə-min ailəsini toplamağa kömək etmişdim. Sümükləri da-ğılmış halda tapırdıq və harda ki, paltarın bir parçasını görürdük, lap bir ucu da olsa, bunun kim olduğunu mü-əyyən edə bilirdik. Hər kəs özününkünü axtarırdı. Mən bir parçanı qaldırırdım ki, rəfiqəm dedi:

– Anamın köynəyidir…

Sonra yıxıldı.

Kimisi döşəkağına, kimisi yorğanüzünə yığırdı sü-müklərin qalığını. Nə gətirirdilərsə, ona… Rəfiqəmlə mən çantamıza yığırdıq, amma topladığımız heç çantanın yarı-sından belə olmadı. Yığdıqlarımızı ümumi qəbrə qoyduq. Hər şey qapqara idi, ancaq sümüklər ağappaq ağarırdı. Bir də sümüyün külü. Mən onu artıq tanıya bilirdim… O da ağ olurdu – ağappaq…

Bundan sonra məni hara göndərirdilərsə, artıq qorx-murdum. Uşağım balaca idi, üç aylığında onu özümlə bir-likdə tapşırığı yerinə yetirməyə belə aparırdım. Komissar məni göndərir, özüsə arxamca baxıb ağlayırdı. Şəhərdən tibb ləvazimatları gətirirdim – tənzif, serum… Uşağı ayaq-larımın və əllərimin arasına qoyur, əski ilə bələyir və özümlə aparırdım.

Meşədə yaralananlar ölürdülər. Getmək lazımdı! La-zımdı! Başqa heç kəs keçib gedə bilmirdi, gizlicə adlaya bilmirdi, hər yerdə alman və polis postları vardı, bircə mən keçirdim. Uşaqla birlikdə. O isə mənim qucağımda bələkdə idi.

İndi bunu etiraf etmək elə dəhşətdir ki… Oh, çox ağır-dır. İstiliyi olsun deyə, uşaq ağlayırdı, mənsə onu duzla sürtürdüm. O zaman qıpqırmızı qızarırdı, bütün bədəni səpirdi, az qala dərisini yarıb çölə çıxmaq istəyirdi. Postda saxlayırdılar:

– Yatalaqdır, pan… Yatalaq…

Onlar tez çıxıb gedim deyə məni qovurdular:

– Vek… Vek…

Həm duz sürtürdüm, həm sarımsaq qoyurdum. Uşaq isə lap balaca idi, mən onu hələ əmizdirirdim.

Elə ki postu adlayır, meşəyə girirdik, onunla birlikdə mən də ağlayır, hönkürürdüm. Qışqırırdım! Uşağa elə ya-zığım gəlirdi ki. Amma bir-iki gün sonra yenə də gedir-dim…

YELENA FYODOROVNA KOVALEVSKAYA

partizan

Nifrəti tanıdım… İlk dəfə bu hissi o zaman tanıdım. Onlar bizim torpaqlarımızda necə gəzə bilirlər, axı. Onlar kimdilər belə? Bu səhnələri görəndə mənim hərarətim qalxırdı. Nə üçün onlar burada idilər?

Hərbi əsirlərin dəstələri keçirdilər və yolda yüzlərlə meyit qalırdı. Yüzlərlə… Heydən düşüb yerə yıxılanları o dəqiqə güllələyirdilər. Onları heyvan sürüsü kimi aparır-dılar. Ölənlərə görə artıq heç kim ağlamırdı. Dəfn etməyə imkan tapmırdıq. Onlar o qədər çox idilər ki! Yıxılanlar uzun müddət torpağın üstündəcə qalırdı. Sağlar ölülərlə birlikdə yaşayırdılar.

O zaman ögey bacımı gördüm. Onların kəndlərini yandırmışdılar.

Onun üç oğlu vardı, üçü də artıq sağ deyildi. Həm evini, həm də oğlanlarını yandırmışdılar. O yerə çökür, o yan-bu yana yellənirdi, sanki bununla öz dərdini də yel-ləyirdi. Ayağa qalxırdısa da, hara gedəcəyini bilmirdi. Kimin yanına gedəcəkdi ki?

Biz hamımız meşəyə getdik: atam, qardaşlarım və mən. Heç kim bizimlə təşviqat aparmadı, məcbur etmədi, özümüz getdik. Ancaq anam qaldı – inəklə birlikdə…

ANNA SEMYONOVNA DUBROVİNA-ÇEKUNOVA

qvardiyanın baş leytenantı, təyyarəçi

Mən heç fikirləşmədim də. Cəbhədə lazım olacaq bir ixtisasım vardı. Bir anlıq olsa belə düşünmədim, tərəddüd etmədim. Ümumiyyətlə, o zaman bu dövrü evində otura-raq keçirmək istəyən insanlara az təsadüf edirdim. Hadi-sələrin axırını gözləyən insanlara…

Bir şeyi xatırlayıram: gənc qadını – bizim qonşumuz idi. O mənə vicdanla etiraf etdi:

– Mən həyatı sevirəm. Pudralanmaq və bəzənmək is-təyirəm. Ölmək istəmirəm.

Ondan başqa beləsini görmədim. Ola bilsin ki, var idilər, susurdular, gizlənirdilər. Sizə nə cavab verəcəyimi bilmirəm.

Yadımdadır ki, cəbhəyə yola düşərkən otağımdakı çi-çəkləri çıxardım və qonşulardan xahiş etdim:

– Zəhmət olmasa, sulayarsınız. Mən tezliklə qayıda-cağam…

Amma düz dörd ildən sonra qayıtdım.

Evdə qalan qızlar bizə qibtə edirdilər, qadınlarsa ağ-layırdılar. Mənimlə birlikdə yola düşən qızlardan biri ye-rindəcə donub qalmışdı; hamı ağlayırdı, o isə yox. Sonra götürdü və su ilə gözlərini islatdı. Bir dəfə, iki dəfə… Burun dəsmalı ilə… Sən demə, özünü narahat hiss edirmiş ki, axı hamı ağlayır.

Məgər biz başa düşürdük ki, müharibə nə deməkdir? Gənc idik. O indidir ki, mən gecələr qorxaraq yuxudan qalxıram; yuxuda müharibədə olduğumu görürəm.

Təyyarə uçur, mənim təyyarəm, yüksəkliyə qalxır və… yıxılır… Başa düşürəm ki, yıxılıram… Sonuncu dəqi-qələrdir… Və o qədər qorxuludur, ta ki oyanana, ta ki bütün bunlar yox olub gedənə kimi həyəcandan titrə-yirəm. Yaşlı adam ölümdən qorxur, cavansa gülür. O ölümsüzdür. Mən də inanmırdım ki, ölərəm!

MARİYA AFANASYEVNA QARAÇUK

hərbi feldşer

Tibb texnikumunu bitirdim. Evə gəldim, atam xəstə idi. Elə bu vaxt – müharibə! Yadımdadır ki, səhər idi. Mən bu dəhşətli xəbəri səhər öyrəndim! Hələ ağacların yarpaq-larında şeh qurumamışdı, amma dedilər ki, müharibə! Və ağacların yarpaqlarının və otların üstündə gördüyüm bu şeh cəbhədə də mənim tez-tez yadıma düşürdü. Təbiət in-sanlarla baş verən hadisələrlə təzad təşkil edir. O zaman da günəş par-par yanırdı. Çobanyastığı gülləri çiçək aç-mışdı (mənim ən sevimli güllərim), onlar çəmənlikdə saysız-hesabsız idilər…

Yadımdadır ki, haradasa buğda zəmisində gizlənmiş-dik, hava günəşli idi. Alman avtomatları “ta-ta-ta” səslə-nirdi və sonra səssizlik… Ancaq sünbüllərin necə səs sal-dığını eşidirdim. O zaman düşünürdüm: “Görəsən, bir də nə zamansa sünbül zəmisinin necə səs saldığını eşidəcə-yəmmi? Bu səs…

LYUBOV İVANOVNA LYUBÇİK

avtomatçılar taqımının komandiri

Anamla bizi arxa cəbhəyə evakuasiya elədilər… Saratova. Haradasa üç ay ərzində xarratlığı öyrəndim. Dəzgahların yanında on iki saat dayanırdıq. Aclıq çəkir-dik. Fikrimdə ancaq bir şey vardı – cəbhəyə getmək. Ora-da heç olmasa hər necə olsa da yemək vardı. Qənd və şirin çay olacaqdı. Yağ verəcəkdilər. Bunu kimdən eşit-mişdik, xatırlamıram. Bəlkə, dəmiryol vağzalında gördü-yümüz yaralılardan duymuşduq? Amma aclıqdan xilas olmaq istəyirdik və aydın məsələdir ki, həm də komso-molduq. Rəfiqəmlə birlikdə hərbi komissarlığa getdik, amma orada zavodda işləməyimiz haqqında heç bir şey demədik. O zaman bizi götürməzdilər. Amma belə qəbul etdilər.

Bizi Ryazan atıcılıq məktəbinə göndərdilər. Oradan pulemyot hissələrinin komandiri kimi çıxdıq. Pulemyot ağırdır, onu çiynində daşıyırsan. At kimi… Gecə… Postda dayanır və hər bir səsi tutmağa çalışırsan. Vaşaq kimi… Hər bir şıqqıltını güdürsən. Müharibədə, necə deyərlər, sən yarıminsan, yarımheyvansan. Bu, həqiqətən də belə-dir, çünki başqa yolla sağ qala bilməzsən. Əgər sadəcə in-san olacaqsansa, sağ qalmayacaqsan, başını qoparacaqlar.

Müharibədə mütləq özünlə bağlı nəyisə xatırlamaq lazımdır! Elə bir şeyi ki… Elə bir şeyi xatırlamaq ki… O zamanlar insan bütünlüklə insan olubdur. Mən çox oxu-muş adam deyiləm, mühasibəm, amma bunu bilirəm.

Varşavaya qədər getmişəm. Özü də ayaqla… Piyada, necə deyərlər, müharibənin proletariatı kimi… qarnı üstə sürünürdük. Məndən daha heç nə soruşmayın. Müharibə haqqında kitabları sevmirəm. Qəhrəmanlar haqda… Biz xəstə, öskürə-öskürə, yuxusuz, kir-pas içində, pis geyin-miş halda irəliləyirdik. Adətən ac olardıq… Amma qələbə çaldıq!

ULYANA OSİPOVNA NEMZER

serjant, telefonçu

Bilirdim ki, atam öldürülüb. Qardaşım həlak olub… Və ölmək, ya ölməmək – mənim üçün artıq elə bir əhə-miyyət daşımırdı. Ancaq anama yazığım gəlirdi. O bir anın içindəcə gözəl qadından həyatdan çox küsmüş qoca arvada çevrilmişdi, atam olmadan yaşaya bilmirdi.

– Sən müharibəyə nə üçün gedirsən? – o məndən so-ruşurdu.

– Atamın qisasını almağa.

– Atan səni tüfənglə görsəydi, buna dözə bilməzdi.

Həqiqətən də belə idi. Uşaqlıqda atam mənim saçla-rımı hörərdi. Lent bağlayardı. Onun özü də gözəl geyimi anamdan daha çox sevərdi.

Mən hərbi hissədə telefonçu işləyirdim. Hər şeydən daha çox komandirin dəstəyə qışqırdığı bu sözlər yadım-dadır:

– Əlavə kömək! Əlavə kömək göndərin! Tələb edi-rəm!

Və hər gün də belə idi…

ANNA İOSİFNA STRUMİLİNA

partizan

Mən – qəhrəman deyiləm. Mən gözəl qız idim, uşaq-lıqdan ərköyün böyümüşdüm. Sonra müharibə gəldi. Öl-mək istəmirdim. Atəş açmaqdan qorxurdum, heç vaxt ağ-lıma gəlməzdi ki, atıcı olacağam. Oy, siz nə danışırsınız? Mən qaranlıqdan qorxurdum, qalın meşəlikdən də. Əlbət-tə, heyvanlardan da qorxurdum. Oy… Təsəvvür belə etmirdim ki, canavarla, ya da vəhşi qabanla qarşı-qarşıya gəlmək olar. Hələ uşaqlıqdan itlərdən belə qorxurdum, balaca vaxtı məni bir ovçarka dişləmişdi, onlardan o dərə-cədə qorxurdum. Oy, nə deyirsiniz siz! Mən belə idim… Hər şeyi partizanların yanında öyrəndim. Tüfəngdən, tapançadan, pulemyotdan atmağı bacardım. Və indi də əgər lazım gəlsə, sizə göstərə bilərəm. Yadıma salaram. Bizə hətta bıçaq və beldən başqa silah yoxdursa, necə hərəkət etmək lazım gəldiyini də öyrətmişdilər. Qaran-lıqdan qorxmağa son qoydum. Heyvanlardan da… Ancaq yenə də ilana toxunmaram, onlara alışa bilmədim.

Gecələr meşədə tez-tez canavarlar ulaşırdılar. Biz isə öz qazmalarımızda otururduq və heç bir şey… canavarlar acdırlar, qəzəblidirlər. Bizim elə balaca qazmalarımız var idi ki, yuva kimi. Meşə bizim evimiz idi. Partizan evi. Oy, nə danışırsınız?! Mən müharibədən sonra meşədən qorx-mağa başladım. İndi heç vaxt meşəyə getmərəm…

Amma bütün müharibə boyu düşünürdüm ki, evdə, anamın yanında otura bilərdim. Mənim gözəl anamın… O həddindən artıq gözəl idi. Oy, nə danışırsınız?! Mən buna cəsarət edə bilməzdim. Özüm – yox! Bacarmazdım… Am-ma… Bizə dedilər… Şəhəri almanlar aldılar və mən öyrən-dim ki, yəhudiyəm. Müharibəyə qədər isə biz hamımız mehriban yaşayırdıq: ruslar, tatarlar, almanlar, yəhudilər. Eyni idik.

Oy, siz nə danışırsınız? Mən hətta bu sözü – “cuhud” sözünü eşitməmişdim də… Çünki atamla, anamla və ki-tablarımla yaşayırdım. Biz cüzamlı adamlar kimi idik, o zaman bizi hər yerdən qovurdular. Qorxurdular bizdən. Hətta bəzi tanışlarımız bizimlə salamlaşmırdılar da. Onla-rın uşaqları da yan keçirdilər. Qonşular isə bizə deyirdi-lər: “Bütün əşyalarınızı qoyun, qalsın, onsuz da sizə lazım olmayacaqlar”.

Halbuki, müharibədən əvvəl biz onlarla dostluq edir-dik. Volodya əmi, Anya xala… Nə danışırsınız…

Anamı güllələdilər. Bu, gettoya¹⁵ köçürülməyimizə bir neçə gün qalmış baş verdi. Şəhərin hər yerində əmrlər asılmışdı: “Yəhudilərə səkilərlə hərəkət etmək, bərbərdə saç vurdurmaq, mağazadan nəsə almaq… qadağandır… Gülmək olmaz, oxumaq olmaz…”

Oy, siz nə deyirsiniz? Anam bütün bunlara hələ öyrə-şə bilməmişdi, o həmişə dalğın olurdu. Yəqin ki, inanma-mışdı… Bəlkə də, mağazaya girmişdi? Ona nəsə kobud bir söz demişdilər, o isə əvəzində gülmüşdü. Elə gözəl bir qadın idi ki… Müharibəyə qədər filarmoniyada oxuyardı, onu hamı sevirdi.

Oy, siz nə deyirsiniz! Mən təsəvvür edirəm… Əgər o bu cür gözəl olmasaydı… Bizim anamız… O mənimlə və atamla birlikdə olardı… Həmişə bu barədə fikirləşirəm. Yad adamlar onu evimizə gecə, ölmüş halda gətirdilər. Artıq paltosuz və çəkmələrsiz idi. Bu çox dəhşətli görü-nürdü. Qorxulu gecə idi… Vahiməli! Paltosunu və çəkmə-lərini kim isə çıxarmışdı. Qızıl nişan üzüyünü də götür-müşdülər. Atamın hədiyyəsini…

Gettoda bizim evimiz yox idi, yad bir adamın evinin çardağı düşmüşdü qismətimizə. Atam skripkasını götür-dü – bu bizim müharibəyə qədər ən dəyərli əşyamız idi – onu satmaq istəyirdi. Mənim ağır boğaz ağrılarım var idi… Yatırdım. Yüksək hərarətlə yatağa düşmüşdüm, da-nışa bilmirdim. Atam müəyyən ərzaqlar almaq istəyirdi, çünki qorxurdu ki, ölərəm. Anamsız qala bilmərəm. Ana-mın əlləri, anamın sözləri olmadan. Mən o qədər ərköyün idim ki… Sevimli idim.

Onu düz üç gün gözlədim, ta ki tanışlarımız öldürül-düyü xəbərini verənə kimi… Dedilər ki, skripkaya görə olub. Bilmirəm, o bahalı idimi, amma atam gedərkən de-mişdi: “Yaxşı olardı, əgər bir balon bal və bir parça ət ve-rəydilər”. Oy… Mən – anamsız, atamsız… Atamsız…

Atamı axtarmağa getdim. Onun heç olmasa ölüsünü tapmaq istəyirdim, təki birlikdə olaydıq. Mən ağbəniz idim, qarabuğdayı deyildim, açıq rəngli saçlarım, qaşla-rım vardı… və mənə şəhərdə heç kim toxunmadı.

Əvvəlcə bazara gəldim. Və orada atamın dostunu gördüm. O artıq kənddə yaşayırdı, öz valideynlərinin ya-nında. O da musiqiçi idi – atam kimi… Valodya əmi…

Ona hər şeyi danışdım. Məni arabaya qaldırdı, üstü-mü kürklə örtdü. Arabada donuz balaları ciy-ciy ciyildə-yirdilər, toyuqlar qaqqıldaşırdılar; biz uzun müddət yol getdik. Oy, siz nə deyirsiniz… Mən yatırdım, oyanırdım… Yatırdım, oyanırdım…

Beləcə partizanların yanına gəlib çıxdıq…

VERA SERGEYEVNA ROMANOVSKAYA

partizan, tibb bacısı

Parad idi… Partizan dəstəmiz Qızıl Ordunun hissə-ləri ilə birləşmişdi və paraddan sonra bizə dedilər ki, si-lahları təhvil verək, sonra da şəhəri əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq üçün işləməyə gedək. Bizimsə ağlımıza belə sı-ğışmırdı: bu necə ola bilər axı? Hələ müharibə gedir, hələ ancaq Belorusiya azad edilib, biz isə silahlarımızı təhvil verməliyik… Hər birimiz döyüşü davam etdirmək istəyir-dik. Ona görə də hərbi komissarlığa gəldik – bütün qızlar. Mən dedim ki, tibb bacısıyam və xahiş edirəm məni cəb-həyə göndərəsiniz. Mənə söz verdilər: “Yaxşı, sizi qeydə alacağıq, əgər ehtiyac olarsa, çağırarıq. Hələlik isə gedin və işləyin”.

Gəlirdim, gözləyirdim. Çağırmırlar. Yenə hərbi ko-missarlığa gedirdim. Dəfələrlə… Nəhayət, mənə açıq şə-kildə deyirdilər ki, sizə ehtiyac yoxdur, artıq kifayət qədər tibb bacısı var. Minskin dağılmış daşlarını yerinə qoymaq lazımdır. Şəhər xarabalıqlar içindəydi. Soruşursunuz ki, bizim qızlar necə idi? Bizdə Çernova vardı, hamilə idi. Amma minanı böyründə daşıyırdı. Düz dünyaya gələcək uşağının ürəyi döyündüyü yerin üstündə. İndi baş çıxarın görək, bunlar necə adamlar idilər.

Bizəsə bundan baş açmaq lazım deyil, çünki onsuz da belə idik. Bizi belə tərbiyə etmişdilər: Vətən və biz – eyni şeydir. Ya da mənim başqa bir rəfiqəm… O öz balaca qızının əlindən tutub bütün şəhər boyu gəzdirirdi; qızın paltarının isə altında vərəqlər var idi – bütün bədəninə sa-rınmışdı. Qız tez-tez əllərini yuxarı qaldıraraq şikayətlə-nirdi: “Anacan, istidir mənə, anacan, istidir…” Küçədə isə hər yer alman qaynayırdı. Polislər… Almanı hələ aldat-maq mümkündür, amma polisi, çətin. O özününküdür, o sənin bütün həyatına bələddir, sənin ruhunu tanıyır. Sə-nin fikirlərini bilir…

Hətta, bax, uşaqlar… Onları öz yanımıza dəstəyə gö-türürdük, amma uşaq idilər axı. Necə xilas etmək olardı ki?.. Cəbhə xəttinə göndərmək qərarına gəldik, beləcə uşaqyığanların əlindən cəbhəyə qaçıra bildik. Amma on-ları qatarlarda, yollarda tuturdular. Onlarsa yenə də bir-təhər xilas olur, yenə də cəbhəyə yollanırdılar.

Tarix hələ yüz illərlə araşdırmalı olacaq: nə idi bu? Bunlar necə insanlar idilər? Hardan gəlmişdilər? Siz tə-səvvür edirsiniz? Hamilə qadınlar əllərində mina ilə ge-dirdilər. Axı onlar uşaq gözləyirdilər. Sevirdilər, yaşamaq istəyirdilər. Və əlbəttə ki, qorxurdular. Amma yenə də ge-dirdilər.

Stalinə görə getmirdilər, öz uşaqlarının xatirinə ge-dirdilər. Onların gələcək həyatı naminə… O qadınlar sü-rünə-sürünə yaşamaq istəmirdilər… Düşmənlərə baş əy-mək… Ola bilsin ki, bizim gözlərimiz tutulmuşdu, hətta danmayacağam, o zaman biz çox şeyləri bilmirdik, amma gözlərimiz kor olsa da, eyni zamanda da saf idik. Biz iki hissədən, iki həyatdan ibarət idik. Siz bunu başa düşməli-siniz…

MARİYA VASİLYEVNA TİXOMİROVA

feldşer

Yay başlayırdı… Tibb məktəbini bitirmiş, diplom al-mışdım. Müharibə başladı! Dərhal hərbi komissarlığa ça-ğırdılar və əmr verdilər:

– Budur, sizə iki saat verilir. Hazırlaşın. Cəbhəyə göndəririk.

Mən hər şeyi balaca bir ça-madana yığdım.

– Özünüzlə müharibəyə nə götürdünüz ki?

– Konfet…

– Necə?

– Bir çamadan konfet… Mənə orda, məktəbi bitirdik-dən sonra təyin olunduğum kənddə yolxərci vermişdilər. Pul var idi və mən bu pula bir çamadan şokalad aldım. Bilirdim ki, müharibədə mənə pul lazım olmayacaq. Ona görə də aldım, üstdən də kurs şəkillərimizi qoydum, ora-da bütün bizim qızlarımız var idi. Sonra da hərbi komis-sarlığa gəldim. Hərbi komissar soruşdu:

– Sizi hara göndərək?

Mən də ona dedim:

– Bəs rəfiqəm hara gedəcək? Biz Leninqrad vilayətinə onunla birlikdə gəlmişdik, o on beş kilometr uzaqda – qonşu kənddə işləyirdi.

O güldü:

– O da elə eynilə sənin kimi soruşdu.

Sonra çamadanımı götürdü ki, bizi stansiyaya apara-caq yarım tonluq yük avtomobilinə qoysun.

– Sizin çamadanda belə ağır nə var ki? – soruşdu.

– Konfet… Bir çamadan konfet, – dedim.

O susdu. Artıq gülümsəmirdi. Gördüm ki, özünü iti-rib, hətta bir az utanır da. O, cavan adam deyildi. Yəni məni hara yola saldığını çox yaxşı bilirdi.

TANARA İLLARİONOVNA DAVİDOVİÇ

serjant, sürücü

Mənim taleyim o dəqiqə həll edildi… Hərbi komis-sarlıqda elan asılmışdı: “Sürücü lazımdır”. Və mən sürü-cülük kursunu bitirmişdim… Altı aylıq. Hətta müəllim olmağıma da diqqət yetirmədilər (müharibədən əvvəl pe-daqoji texnikumda oxuyurdum). Müharibədə müəllim ki-mə lazım idi ki? Əsgər lazım idi.

Biz çox idik, bütöv bir batalyon…

Bir dəfə təlim zamanı… Nə üçünsə bunu gözlərim ya-şarmadan xatırlaya bilmirəm… Bahar idi. Biz müdafiə oluna-oluna geri çəkilirdik. Və mən çöldən bənövşə topla-dım. Balaca bir dəstə… Dərdim və onu süngüyə bağladım. Bağladım, sonra da elə beləcə də hissəyə qayıtdım.

Düşərgəyə qayıtdıqda komandir hamını sıraya düz-müşdü. Məni irəli çağırdı. Çıxdım. Unutmuşdum ki, tü-fəngimə bənövşə sancılıb. O isə məni danlamağa başladı:

– Əsgər əsgər olmalıdır, çiçək toplayan yox.

O başa düşə bilmirdi ki, belə bir vəziyyətdə necə çi-çək haqqında düşünmək olar. Kişi üçün bu, aydın deyil-di. Amma mən bənövşələri tullamadım. Yavaşca açıb cibi-mə qoydum. Amma bu bənövşələrə görə üç dəfə növbə-dənkənar posta çıxdım.

Başqa bir vaxt yenə də mövqedə idim. Gecə saat ikidə məni əvəz etməyə gəldilər, mənsə imtina etdim. Əvəz et-məyə gələni yatmağa göndərdim:

– Sən səhər dayanarsan, indi mən durmaq istəyirəm.

Bütün gecəni, hətta səhərə kimi dayanmağa razı idim, təki quşların oxumasını eşidim. Ancaq gecələr əvvəlki hə-yatımı xatırlada bilən nələrsə olurdu… Dinc həyatı.

Biz cəbhəyə getdiyimiz zaman küçə ilə addımlayırdıq, insanlar isə divar kimi düzülmüşdülər: qadınlar, qocalar, uşaqlar… Hamısı da ağlayırdı: “Qızlar cəbhəyə gedir”.

Biz böyük bir batalyon idik – gedirdik. Qızlar…

Mən – sükan arxasında olurdum. Döyüşdən sonra öl-dürülənləri toplayırdım. Onlar bütün çöl boyu ora-bura səpələnirdilər. Hamısı da gənc idi. Demək olar uşaq idi. Və birdən görürdüm ki, haradasa bir qız yıxılıb qalıb. Bax, o məqamda, o anda hər kəs susurdu…

VERA İOSİFOVNA XOREVA

hərbi cərrah

Mən cəbhəyə necə hazırlaşdım… Siz inanmayacaq-sınız… Düşünürdüm ki, bu, uzunmüddətli deyil. Tezliklə düşmənə qalib gəlib geri qayıdacağıq. Paltarlarımı yığan-da ancaq bircə ətəyimi götürdüm, özü də ən sevimlisini; iki cüt corab, bir də tuflilərimi.

Voronejdən geri çəkilirdik, amma mənim yadımdadır ki, qaça-qaça bir mağazaya girib bir cüt tufli aldım, özü də hündürdabanlı. Bax, yadımdadır: geri çəkilirdik, hər yer qapqara tüstüyə bürünmüşdü (amma mağaza açıq idi, bu ki lap möcüzədir!) və mən nə üçünsə tufli almaq istə-yirdim. İndiki kimi xatırlayıram, elə zərif tuflilər idi ki… Bir dənə də ətir almışdım.

O zamana kimi yaşadığın həyatdan imtina etmək çə-tin idi. Təkcə qəlbimiz deyil, bütün orqanizmimiz buna müqavimət göstərirdi. Yadımdadır ki, mağazadan necə böyük bir sevinc içində – bu tuflilərlə bərabər qaça-qaça çıxdım. Ruhlanmışdım, elə bil. Hər yer tüstü-duman… Gurultu. Mən artıq müharibənin içində idim, amma mü-haribə haqqında düşünmək belə istəmirdim. Çünki hələ inanmırdım.

Ətrafda isə hər şey guruldayırdı…

MƏİŞƏT VƏ VAROLMA HAQQINDA

NONNA ALEKSANDROVNA SMİRNOVA

sıravi, zenit topçusu

Xəyal qururduq. Döyüşmək istəyirdik.

Bizi vaqonlarda yerləşdirdilər və təlimlər başladı. Hər şey evdə olarkən xəyal etdiyimiz kimi getmirdi. Tez-dən oyanmaq lazım idi və bütün günü qaçmalı olurduq. Bizimsə ruhumuzda hələ keçmiş həyatımızın xatirəsi ya-şayırdı. Hərbi hissənin komandiri, dörd sinif oxumuş kiçik serjant Qulyayev bizə nizamnaməni öyrədəndə və bəzi sözləri düzgün tələffüz etməyəndə özümüzdən çıxır-dıq. Düşünürdük ki, axı o əsgər olmaq üçün nə öyrədə bilər ki? Halbuki, o bizə necə ölməmək lazım gəldiyini öyrədirdi?

Karantindən sonra, andiçmə mərasimindən əvvəl starşina hərbi geyimləri gətirdi: şinelləri, papaqları, köy-nəkləri, ətəkləri, kombinasiya əvəzinə alt paltarını – co-rabları və metal dabanlı ağır Amerika çəkmələrini… Rota-da öz boyuna və bədən quruluşuna görə mən ən balaca-ları idim: boyum yüz əlli üç santimetr, ayaqqabılarım otuz beş ölçülü… Təbii ki, hərbi sənaye sahəsində belə ki-çik ölçülərdə paltar tikmirdilər, xüsusilə də Amerika bizə beləsini təqdim etmirdi… Mənə qırx iki ölçülü çəkmələr qismət olmuşdu, onları qaytanlarını belə açmadan geyi-nir-soyunurdum; özləri də elə ağır idilər ki, ayaqlarımı sürüyə-sürüyə yeriyirdim. Nizami addımlarımdan daş döşəmə boyunca qığılcımlar çıxır, yerişim nizami yeriş-dən başqa nəyə desən bənzəyirdi. İlk marşımın necə dəh-şətli olduğunu xatırlamaq belə vahiməlidir. Qəhrəmanlıq göstərməyə hazır idim, amma otuz beş ölçünün yerinə qırx iki ölçülü çəkmə daşımağa yox…