Kitobni o'qish: «Toy gecəsi»

TOY GECƏSİ

SƏNƏ GÜVƏNDİYİM DAĞLAR…

Səhərin ala-toranında qapının zəngi çalındı. Zivər xanım narahatlıqla yerində qurcalandı: «Xeyir olsun, bu tezdən kimdi görəsən?» Məktəbə hazırlaşan Tərgül başındakı saçburanları aça-aça qapıya tərəf yeridi. Gözlükdən baxdı, zəngi basan adam tanış deyildi.

– Kimdir?

Qapının arxasından astadan səs gəldi:

– Qərib dayımın evi buradır?

– Bəli, buradır. Bəs siz kimsiniz?

– Mən… Mən… Qərib dayının qohumuyam.

Dəmir qapı darvaza kimi şaqqıldadı. Tərgül qarşısında ucaboylu, zil qara saçları üz-gözünə dağılmış bir oğlan gördü, hər iki əlindən yaşıl tor zənbil sallanırdı. Birinə deyəsən kitab-dəftəri yığılmışdı. O birində isə qəzetə bükülü nəsə vardı, yəqin ət idi, qanı da qəzeti qızartmışdı. Oğlan zənbilləri qapının ağzına qoyub zol-zol qısaqol köynəyinin açıq düyməsini bağladı.

İçəridən Zivər xanımın səsi eşidildi:

– Taya, kimdir gələn?

Tərgül cavab vermək əvəzinə içəri keçib çiynini çəkdi:

– Tanımıram, deyir ki, papanın qohumudur.

Zivər xanım üz-gözünü turşutdu, deyinə-deyinə yatağından qalxdı:

– Sənin bu papanın da vəzifəsi böyüdükcə, adı-sanı artdıqca qohumlarının sayı artır. Görəsən bunlar hardaymışlar papan dağlı məhəlləsindəki quş damında qalanda?

– Mama, yavaş, eşidir axı.

– Yaxşı, mənə dərs vermə, sən get çayını iç, məktəbə gecikərsən.

Zivər xanım yapon parçasından tikdirdiyi zərli xalatını əyninə keçirib düymələrini bağlaya-bağlaya yataq otağından çıxdı. Oğlan hələ də qapının ağzında «farağat» vəziyyətində dayanmışdı.

– Oğul, burda niyə dayanmısan, içəri keçsənə! – Zivər xanım mətbəxə tərəf başını döndərib qızının qarasına deyindi. – Qonağı da qapı ağzında qoyarlar?

Oğlan addımlarını şüşə kimi parıldayan döşəmənin üstünə ehmalca basa-basa otağa keçib Zivər xanımın göstərdiyi stulda oturdu. Zivər xanım oğlanın parketdəki tozlu ayaq izlərinə baxıb çiynini tulladı, ikrah hissi ilə mətbəxə keçdi. «Qanacaqsız, ayaqqabını çıxartmırsan çıxartmırsan, heç olmasa, qapının ağzındakı cındaya siləydin. Özü də ayaq adam ayağı ola, fil pəncəsindən böyükdü. Yəqin ayaqqabı da tapılmaz buna, razmeri ən azı 50 olar…»

Oğlan ürkək nəzərlərlə otağa göz gəzdirdi. Divarın bir tərəfini boyaboy tutmuş nəhəng şkafda çoxlu büllur qablar – vazalar, «qayıqlar», üstündə adam şəkli olan boşqablar, qədəhlər, fincanlar (lap univermaqdakı vitrinlər kimi) vardı. Qarşıdakı divardan isə iri xalı asılmışdı. Bütün divarı örtmüş xalının üstündən üç şəkil sallanırdı. O başda Qərib dayı, bu başda Zivər xanım, ortada da Tərgül. Birdən oğlanın nəzərləri güzgü kimi bərq vuran döşəmədəki tozlu ayaq izlərinə sataşdı. Pərt oldu. Cəld ayaqqabılarını çıxarıb qapının ağzına, zənbillərin yanına qoydu, cib dəsmalı ilə parketdəki ayaq izlərini tələsik silib əvvəlki yerində oturdu. Döşəmə tamam təmiz olmasa da, oğlanın ürəyi bir balaca sakitləşdi: «Zivər xanım deməsin ki, nə qanacaqsız oğlandır». Qızın səsi eşidildi:

– Mama, mən getdim, qapını bağla.

Əvvəlcə zəncir səsləndi. Sonra qapı cırıldadı. Sonra da nəsə şaqqıldadı. Zivər xanım qapını bağlayıb oğlanın yanına qayıtdı.

– Çay içərsən, yoxsa kofe?

– Çox sağ olun, Zivər xala, heç nə lazım deyil.

– Sağam da!

– Onda zəhmət olmasa, bir istəkan çay.

Zivər xanım özünə bir fincan süd, oğlana isə bir stəkan çay gətirdi.

– Hə, indi de görüm, kimsən, kimlərdənsən?

– Zivər xala, mən sizi də, Tərgülü də görən kimi tanıdım. Qərib dayımla keçən yay Kislovodskidə şəkil çəkdirmisiniz ha, Qartalın altında, dayım şəklin birini anama göndərib.

– Hə, deyirəm, axı. Eh, Kislovodskinin də zibili çıxıb. Hara baxırsan, bizimkilərdir. Şəhərdəki zəhləm getmişlər hər addımda qabağımıza çıxırdı. Dedim, kişi, öldür məni, bir də Kislovodskiyə getmərəm.

– Yaxşı da eləyirsiniz. Anam da elə deyirdi, Deyirdi, bircə dəfə yığışıb kəndə gəlsələr, İsti-Suyu, Ceyran bulağını, Şuşanı gəzsələr, ayaqlarını bir də basmazlar başqa yerlərə. Bizim bağçamız lap aləmdir. O qədər qızılgül əkmişəm, bülbüllər əl çəkmirlər, səhərdən başlayırlar oxumağa.

Zivər xanım ürəyində oğlanın sadəlövhlüyünə gülsə də («Camaat Karlovı-Varıdan dəm vurur, Qızıl Qumdan danışır, bu da başlayıb Ceyran bulağı, alaçıq, artezian, puf!..»), üzə vurmadı:

– Deyirsən ki, Qarikin qohumusan, hə?

Oğlan təəccüblə soruşdu:

– Qarik kimdir, Zivər xala?

Zivər xanım qəhqəhə ilə güldü. Hətta gülə-gülə Turala bir yumruqda ilişdirdi:

– Ay sənin canınacan, öz qohumunu da tanımırsan?..

– Qərib dayımı deyirsiniz? Niyə tanımıram? Mənim anam Qərib dayımla dost-doğma əmioğlu-əmiqızıdırlar, çalpapaqlardandılar.

– Eşitmişəm, Qarik deyib, böyük nəsil olublar. Amma bir az da gileylənirdi sizlərdən. Nə bilim, vallah, o qədər də fikir vermədim, guya biri adam öldürüb, o biri oğurluq eliyib, üçüncüsü qız götürüb qaçıb…

Oğlan başını aşağı salaraq astadan:

– Adam öldürən mənim atamdır, Zivər xala, – dedi. – Üç ildir yatır.

– Fu… Kaşmar!

– Nə dediniz?

– Deyirəm ki, dəhşətdir! Gərək nə qədər qansız olasan ki, nə qədər insanlıq hissini itirəsən ki, adam öldürəsən. İyirminci əsr az qala başa çatır, camaat kosmosa uçur, ayın, ulduzun sirrinə baş soxur, bizimkilər də bıçaq götürüb düşüblər bir-birinin üstünə. Vəhşilikdir, vallah!

Tural həyəcanlandı, kövrəldi:

– Elə deməyin, Zivər xala. Bəlkə o adam doğrudan da ölməliymiş.

– Nə deyim, bəlkə də… Amma mən yenə ağlıma sığışdıra bilmirəm. Axı nə üçün bu orta əsr dəhşətləri hələ-də davam etməlidir?

– Mən də xəcalət çəkirəm, Zivər xala. Hər dəfə tərcümeyi-halımı yazanda xəcalət çəkirəm. Ölənin övladlarını, qohumlarını hər dəfə görəndə birtəhər oluram, yolumu dəyişirəm, elə bil günahkaram onların yanında, amma…

– Nə amma?

– Amma atamda zərrəcə günah olmayıb. Öldürülən briqadir olub. Mənim atamsa suçu. Günün günorta çağı atam pambıqlıqda qışqırtı eşidir. Əlində bel yüyürüb görür ki, kolxoz sədrinin dost-doğma qardaşı orta məktəbi təzəcə bitirib kolxozda işləyən bir qızı, üzr istəyirəm sizdən, basmarlayıb yıxıb altına. Briqadir də yes-yekə, zırpı bir kişi, ailəsi, uşaqları. Atam onun. üstünə qışqırır: «Burax uşağı!» Briqadirsə söyür atamı: «Ölümün yetib, əclaf? Rədd ol, get burdan! Sənə nə var, qohumun ha deyil!» Atamın qan vurur beyninə: «Əclaf sənin özünsən, köpəkoğlu! Uşağı niyə bədbəxt eləyirsən! Burax, deyirəm sənə, yoxsa bu saat başını partladaram sədr qardaşın vayına gələr!» Briqadir görür ki, atam əl çəkmək fikrində deyil. Qəfil fin bıçağını çıxarıb cumur atamın üstünə. Atam bağırır, hədələyir onu:

– «Yaxın gəlsən vuracam!» Briqadir də quduzun biri. Endirmək istəyir bıçağı atamın sinəsinə. Atam da dəlidi onu yaxın buraxsın? Beli düz kəlləsinə! Briqadir tir-tap uzanır yerə. Atam görür ki, qız qaçıb aradan çıxmaq istəyir. Çağırır qızı. «Mən bu əclafı sənin üstündə öldürdüm, qızım, – deyir, – indi gedirəm milisə, necə var, elə də deyəcəyəm, yəqin səni də çağıracaqlar. Utanıb eləmə, hadisə nə təhər olubsa eləcə də danış, yaxşı?» Qız ağlaya-ağlaya başlayır atama yalvarmağa: «Məni biabır eləmə, Saleh əmi, – deyir, – nişanlım var, axı bundan sonra mən camaat arasına necə çıxaram?»

Atam qalır naəlac. «Yaxşı, qızım, – deyir, – get, xoşbəxt ol. Amma səndən bir xahişim var, oğlum orta məktəbi qurtaranda, hadisə necə olubsa, ona danış, yaxşı? Ancaq Tural balama, yaxşı? Qoy oğlum bilsin ki, onun atası nəyə görə həbsxanaya düşüb». Qız da əhvalatı mənə danışdı. Orta məktəb attestatlarımız verilən günün səhəri danışdı. Özü də yalvarıb-yaxardı ki, heç kəsə deməyim. Ailəsi, uşağı var, utanır, yazıq neyləsin. Mən də ilk dəfədir sizə danışıram, hadisənin düzünü heç anam da bilmir.

– Bəs, atan nə deyib məhkəmədə?

Tural Zivər xanımın sualını cavabsız qoymadı:

– Deyib ki, su üstə sözləşdik, o məni söydü, bıçaq çəkib üstümə yeridi, mən də beli fırladım, nə bilim ki, başından tutacaq.

Zivər xanımın əti ürpəşdi, qolunun tükləri biz-biz oldu. Əlini bir neçə dəfə qoluna çəkib dedi:

– Danışma, sən canın. Nə yaman hərif olub sənin bu atan? Gərək açıb hər şeyi deyəydi məhkəmədə.

Oğlan susdu. Çay soyuyub bumbuz olmuşdu. Hannan-hana Zivər xanım dilləndi:

– Oxumağa gəlmisən, ya işə düzəlməyə?

– Nə bilim, görək də. İstəyirəm sənədlərimi verim neft kimya institutuna.

– Bir adam-zad görüb eləmisiniz?

– Tural başa düşmədi. – Deyirəm, düzəltməyə söz verən var səni?

– Mənim kimim var ki, Zivər xala? Şəhərə gəldiyimi də təkcə anam bilir. O da siz deyəni deyirdi: «Adamsız, arxasız nə institut, oğlum. Çıxart bu xam xəyalı başından». Mən isə girməliyəm, mütləq instituta girməliyəm.

Tural susdu. Zivər xanımsa söhbəti davam etdirmək fikrində idi:

– Başında bir şey var?

– Nə bilim Zivər xala, başdı da.

– Attestatında qiymətlərin necədir?

– Cəmi ikicə dənə dördüm var.

– Qalanları hamısı üçdür, eləmi?..

– Yox, beşdir hamısı.

– Onda pis deyil başın… Bir də rayon yeridir də, dördləri, beşləri sağa-sola paylayırlar. Rayonun «dördü», «beşi» şəhərin «ikisi», «üçü»… Oğlum, ürəyinə toxunmasın, başqası olsaydın deməzdim. Qarikin qohumu – mənim can-ciyərim, nə təfavütü, yayın bu istisində özünə əziyyət vermə, instituta girmək halva döyül səninçün. Ya gərək kalan pulun ola, ya da dayın.

«Dayı»nın sözaltı mənasını başa düşməyən Tural sevincək dedi:

– Elə ona görə Qərib dayımın yanına gəlmişəm, dayna.

– Əvvəla, Qarik burda yoxdur, ezamiyyətə gedib, 15 gündən sonra gələcək. Lap burda olsaydı da qoymazdım onu belə işlərə qarışa. Kişini dilə-dişə salma sən canın, qoy bir parça çörəyimizi rahat yeyək.

Tural pərt oldu. «Bu arvad niyə qızışdı görəsən? Mən nə dedim, axı?» Deyəsən onun dilxor olduğunu Zivər xanım da hiss elədi. Astadan, özü ilə danışırmış kimi mızıldandı:

– Mənə deyən gərək, sənə nə düşüb, niyə qarışırsan xalxın işinə… Özün bilərsən, bala!

Zivər xanım ayağa qalxdı. Tural onun qəfil ayağa qalxmasına belə məna verdi: «söhbətimiz bitdi, gedə bilərsən». Əslində isə Tural getməyə yox, qalmağa gəlmişdi. Özü də böyük ümidlə. Belə fikirləşirdi ki, dayısı arvadı, lap Tərgülün özü onun gəlişinə çox sevinəcək, «nə yaxşı qohumumuz var, – deyəcəklər, – maşallah, ağıllı-başlı oğlandır, oxumaq istəyir, çox yaxşı. Qərib dayısının canı sağ olsun, nə lazımsa, kömək eləyər. O da gələcəkdə bizim arxamız, havadarımız…»

Zivər xanımınsa ürəyindən başqa hisslər keçirdi: «Yoxam də bu rayonluların xasiyyətinə. Üz verdin, astar istəyəcəklər səndən. Qariklə də neçə dəfə sözümüz olub bu rayonluların üstündə. Bircə kərəm qanmırlar ki, şəhər evi mehmanxana deyil! Gəlmisən, çox yaxşı, pay-pülüş gətirmisən, çox sağ ol. Gəlib görüşdün, hal-əhval tutdun, day çıx get də, nə yerini təzədən rahatlayırsan, çayı çaya calayırsan, kəndin əhvalatlarını, intriqalarını dil qəfəsə qoymadan danışırsan. Yazıq Qarik də neyləsin, mədəni adamdır, ağzına su alıb qulaq asır. Lap elə deyək ki, söhbətlərin əladır, ağzından da dürr tökülür. Heç olmazsa, danışıb yorulandan sonra (özün də görürsən ki, Qarikin gözləri yumulur) dur çıx get xaraba mehmanxanaya da! Nə dikmisən gözünü divana? Ölmüşdü Zivər xanım sənin o aylarla hamam üzü görməyən bədəninçün, həftələrlə yuyulmayan, tər iyi verən tuman-köynəyinçün təptəzə yataq açsın, sonra da bir həftə yorğan-döşəyi eyvanda günə sərsin ki, iyi-qoxu çəkilə… Yox, adam imanını yandırmaz, rayonluların qanacaqlıları da var aralarında. Bir də görürsən zəngi basdı, qalxıb qapını açdın, o da çamadanı yavaşcadan içəri sürüşdürdü, utana-utana da dedi: «Zivər xanım, sizə əziyyət olsa da boşaldın bunu, çamadanı aparım gərək, bu boçonkadakı konyakı da tökün balona, hayıfdır, xarab olar. Qərib dayıya da deyin ki, filankəs gəlmişdi». Hə, bax beləsinə varam! Yoxsa, irişə-irişə keçir içəri, keçməyi cəhənnəm, əyləşir də, əyləşməyi cəhənnəm, gözləyir ki, ona yemək-içmək versinlər, yeyib-içməyi cəhənnəm, baxırsan ki, gözlərini zilləyib divana, qətiyyən getmək fikrində deyil. Burda cin vurur də başıma. Az qalıram gətirdiklərini də vızıldadım eyvandan yerə… İndi də bu! Qadam belə qohuma da, onun gətirdiyi zir-zibilə də!»

Zivər xanım gözünün ucu ilə, ikrahla zənbilə baxdı, eyvana çıxıb qayıtdı. Əlində də ucunacan sarınmış uzun bir ağac vardı. Döşəməyə sarımtıl maz sürtüb başladı döşəməsiləni parketin üstü ilə sürüşdürməyə.

Tural fikir verib gördü ki, onun ayaq izləri olan yerləri Zivər xanım necə hirslə, necə hikkəylə silir. Sonra stolun altını sildi, bir neçə dəfə, qəsdənmi, ya təsadüfdənmi döşəməsiləni Tural oturan stulun qıçına vurdu. Tural bunu öz aləmində belə yozdu: «Tarapp! – yəni qalx ayağa! Turupp! – yəni dur get!»

Turalınsa getməyə yeri yox idi. İlk dəfə idi ki, Bakıya gəlmişdi. Heç yeri tanımırdı. Lap onu qovsaydılar da, gərək dözəydi.

Birdən Zivər xanım başını qaldırıb soruşdu:

– Yəqin mehmanxanada yer almısan, eləmi?

Tural bu sualı qətiyyən gözləmirdi. Bilmədi nə cavab versin. Qəfil şillə tutan adamlar kimi bir anlığa fikrini cəmləşdirə bilmədi:

– Nə? Yer? Hə, almışam, əlbəttə, almışam.

Əvvəlki sual bəs deyilmiş kimi, Zivər xanım dübarə soruşdu:

– Hansı mehmanxanada?

– Hansında? Hə, dəniz qırağında var ha, bax orda.

Zivər xanım qara çəkilmiş, tük kimi nərmə-nazik qaşlarını dartaraq daha dərinə getdi:

– Balam, orda nə əcəb sənə yer veriblər? Orda xaricilər… Nə bilim, vallah.

«Tez, lap tez, bax elə bu dəqiqə buradan getməliyəm. Lap elə bu dəqiqə», fikirləşən Tural ayağa qalxdı. Kitab dəftərini yığdığı zənbili götürdü. Ayaqqabılarını ayağına keçirdi, bağları sallana-sallana otaqdan çıxarkən:

– Sağ olun, Zivər xala, – dedi, – bağışlayın, əziyyət verdim.

– Boy, gedirsən? Bir az əylənsəydin, xörək hazırlardım səninçün.

– Çox sağ olun, gedim bir az dərslərimə baxım.

Tural qapının ağzında çəkməsinin bağını ilməklədi.

Üç-dörd pillə düşməmişdi ki, Zivər xanım onu səslədi:

– Zənbilin qaldı, axı.

Tural başını yuxarı qaldıraraq:

– Onu sizə gətirmişəm, Zivər xala, – dedi, – üç kilo qoyun ətidir, bir az da yarpaq. Anam dedi ki, dayın tənək dolmasını çox istəyir.

Zivər xanım əlində murdar əski tutubmuş kimi qəzeti, qanlı zənbili Turala tərəf uzatdı.

– Çox sağ olsun anan, lazım deyil. Anana deyərsən ki, dayımgil qoyun əti yemirlər.

Əlacsız qalan Tural zənbili Zivər xamımın əlindən aldı. Qəhərlənmişdi, gözləri dolmuşdu. Onu təhqir eləmişdilər. Anasını təhqir eləmişdilər. Gətirdiyi payı geri qaytarmışdılar. O, zənbili qeyzlə qarşısına çıxan ilk zibil yeşiyinə atıb ağladı. Hönkür-hönkür ağladı. Üzünü divara çevirdi ki, yoldan keçənlər onun ağladığını hiss eləməsinlər…

Tural birtəhər özünü ələ aldı. Uşaqlıq elədiyi, körpə kimi hönkür-hönkür ağladığı üçün özünü danladı: «Lap səfehəm, e. Elə bil dünya dağılıb, altında qalmışam. Gedərəm mehmanxanaların birində yer alaram, gərək elə mütləq Qərib dayımgildə qalaydım?»

Tural ürəyində «Qərib dayım» sözünü bir də təkrar elədi. «Amma, gərək Zivər xala anamın adını çəkməyəydi. Özü də birtəhər dedi ey: Anana deynən ki, Qərib dayımgil qoyun əti yemirlər! Görəsən doğrudanmı yemirlər qoyun ətini? Nəyi pisdir bu qoyun ətinin? Qəssabdan xahiş eləyib dolmalıq almışdım, özü də od qiymətinə… Gərək heç dayımgilə getməyəydim… Eh, səpə güvəndiyim dağlar…»

SÖYÜD AĞACI ALTINDA DÜŞÜNCƏLƏR

Bu fikirlər içərisində tanımadığı küçələrlə üzü hara gəldi gedən Tural birdən, elə bil, ayıldı. Yan-yörəsinə baxdı. Uca binalar, adam axınları, maşın axınları… «Vay dədəm vay, bu qədər də maşın olar? Lap kinolardakı kimidir. Mən kinoya baxanda elə fikirləşirdim ki, maşınları bir-birinin dalına düzüb, sonra çəkirlər kinoya. Day demə, doğrudan da bu qədər maşın varmış küçələrdə. Elə bil gəlin köçürürlər».

O, əlindəki ala-bəzək ağacı ilə maşınlara yol göstərən milis işçisinə yaxınlaşdı. Milis işçisinin ağacını yuxarı qaldırması ilə maşın karvanının dayanması bir oldu.

– Yoldaş nəçənnik, bu yaxınlarda qəstin var?

Milis işçisi avtomat kimi şaqqıldadı:

– Bu küçədən sağa burulursunuz, 25 addım gedəndən sonra sol əldə iri binadır.

– Çox sağ olun.

Tural, milis işçisinin isnad verdiyi binanı tapdı. Binanın qabağında iri hərflərlə «Mehmanxana» sözü yazılmışdı. Sevindi. İçəri keçdi. Gözü taxta lövhədəki yazıya sataşdı. «Yer yoxdur», – sözlərini oxuyub dilxor oldusa da ümidini üzmədi. «Bəlkə elə-belə yazıblar, bəlkə dərdimi deyim, deyim ki, qalmağa yerim yoxdur. Yəqin yazıqları gələr, yer verərlər».

– Bacı, – deyə qarşısındakı kağıza nə isə yazan qadına müraciət etdi, – qalmağa yerim yoxdur, bəlkə…

Qadın barmağını «Yer yoxdur» sözləri yazılmış lövhəyə uzadaraq yazı-pozusuna davam elədi.

Tural boş kreslolardan birində əyləşib ümidsiz halda fikirləşməyə başladı. «Neyləyim? Hara gedim?»

Elə bu zaman görkəmindən kənd adamına oxşayan şişman bir kişi içəri girib bayaq barmağı ilə «Yer yoxdur» lövhəsini göstərən qadına yaxınlaşdı. İri qarnını taxtaya dirəyib başını kiçik gözlükdən içəri salaraq qadına tərəf əyildi, nəsə pıçıldadı. Sonra əlini cibinə atıb pasportunu çıxartdı, arasına bir iyirmibeşlik qoyub qadına uzatdı. Qadın kimə isə eşitdirmək istəyirmiş kimi ucadan dilləndi:

– Bəs, bayaqdan niyə demirsiniz, sizin ki, bronunuz var! Yarım saat fırlanıb gəlin, Yeriniz hazır olar.

Quralı fikir götürdü: «Görəsən bu «bron» nə deməkdir? Onu kim verir, kimlərə verirlər bu bronu?»

Şişman kişi razılıq edib çıxdı. Özünü güclə çəkib aparan yekəpər bir qadınla, arıq, uzun bir kişi içəri girdi. Yer verən qadına yaxınlaşdılar. Qadın bayaq Turala «Yer yoxdur» lövhəsini necə göstərmişdisə, onlara da eləcə göstərdi. Kişi yanındakı qadına müraciətlə:

– Cana, – dedi, – sən burda, kresloda əyləş, mən görüm neylirəm.

Kişi liftə minib yuxarı qalxdı, aradan beş dəqiqə keçmədi ki, əynində ağ xalat olan bir qadınla qayıtdı. Kişi arvadının (Bəlkə də heç arvadı deyildi, nə bilmək olar?) yanına gəldi, qadınsa yer verən arvadın yanına getdi. Nə barədə gülə-gülə danışdılar. Sonra xalatlı qadın göz vurub kişini pilləkənin altına çağırdı. Kişi pasportları çıxarıb ona verdi, şad xəbərlə kresloda yayılmış qadının yanına qayıtdı:

– Yerimiz düzəldi, cana, çıxaq dəniz qırağına, bir qədər gəzinib, gələrik.

Onlar qol-qola girib meһmanxanadan küçəyə çıxar-çıxmaz Tural onları yanladı. Utana-utana:

– Bağışlayın, əmi, – dedi, – yer aldınız, һə?

– Aldıq, oğlum, necə?

– Mən də almaq istəyirəm axı.

Kişinin əvəzinə arvad cavab verdi:

– Get al də, biz neyniyək?

Tural az qala ağlayacaqdı:

– Xala, necə alım? Vermirlər axı, «bron» istəyirlər.

Kişi qəһ-qəһə ilə güldü, əlini Turalın çiyninə qoydu.

– Ay səni, cavan oğlan… Sənin də bronun yoxdu, һə?

– Əmi, axı, o «bron» nədir, kimə verirlər onu?

Kişi bir daһa qəһ-qəһə çəkdi:

– Bron!.. Bron!.. Bron, bax, bu!

Kişi əlini qoltuq cibinə salıb şax bir iyirmibeşlik çıxartdı.

– Varındırsa, get üçüncü mərtəbədəki növbətçinin yanına, bayaq bizə yer düzəltdi, һa, bax, o xalatlının, deynən məni əmim göndərdi.

Tural daһa һeç nə soruşmadı. Kişi ilə arvad aralandı. Tural onların dalınca һəsrətlə baxa-baxa qaldı. «Belə də şey olar? Meһmanxananı gör necə alverxanaya döndəriblər!» Cəsarətini toplayıb yenə yer verən qadına yaxınlaşdı, sanasan bu saat һaray-һəşir salacaq, aləmi tamaşaya yığacaqdı, Qadının işgüzar görkəminə baxan kimi ürəyinə şübһə doldu: «Bəlkə kişi məni aldadır? Bir söz deyərəm, şaһid-sübut istəyərlər, «Bizə şər atırsan», deyərlər. Yox, yaxşısı budur mülayimliklə xaһiş eləyim». Odur ki, səsinin aһənginə kövrəklik verib bir də xaһiş elədi. Qadın qələmini kənara atıb, top kimi partladı:

– Nə qəmiş uşaqsan, adə, qoymazsan işimizi görək? Korsan, görmürsən o boyda yazını?

Tural suyu süzülə-süzülə küçəyə çıxdı: «Aldın payını? Kişinin qızı düz deyir də. Açıq-aydın yazıblar ki, yerimiz yoxdur, mən də başlamışam çərənləməyə. Yer olsa verərlər də, otaqları boş saxlamayacaqlar, һa»

Tural üç-dörd saat şəһərin küçələrində ayaq döydü. Hansı meһmanxananın qapısını açıb içəri girdisə «Yer yoxdur» sözləri gözlərini döyənək elədi, Onu fikir götürdü. «Deyirəm, adamın һeç inanmağı gəlmir. Necə-ola bilər ki, o irilikdə binaların һeç birində bircə dənə də yer olmasın?.. Yəqin rayonlardan axışıb gəliblər. İmtaһan vaxtıdır, axı… Yaxşı, bəs indi neyləyim?» Birdən başında küt ağrı һiss elədi. Hiss elədi ki, ayaqları sözünə baxmır, ağzı da quruyub. Yadına düşdü ki, səһərdən ağzına bir loxma da çörək almayıb. Qarşısına çıxan kababxanaya girib toqqasının altını bərkitdi. Eyni bir balaca açıldı. Dəstə-dəstə һarasa axışan adamlara qoşulub irəlilədi. Bir də gördü ki, saһil parkındadır. Fəvvarələr, karusellər, bəzəkli çayxanalar, sərgilər, adamları dəniz gəzintisinə səsləyən katerlər, dalğalarla oynayan qağayılar, maşın sürən uşaqlar, nəvəsini gəzdirən nənələr, һalay vurub gitara çalan cavanlar… Bir sözlə, saһildəki һər şey ona nağıl kimi, yuxu kimi gəldi. Gəzindi, baxdı, lap saһildə, dalğaların köһlən at kimi şaһə qalxıb özlərini saһil qayalarına çırpdığı yerdə dayanıb naraһat dənizə, bir-birini qovan dalğalara baxdı, baxdı. Ürəyində bir sərinlik, bir gümraһlıq һiss elədi. Sonra gəlib salxım söyüdlərdən birinin kölgəsindəki skamyanın üstündə əyləşdi. Söyüdün məcnun budaqları onun saçlarına toxundu, üzünü oxşadı. Tural söyüdün salxım budaqlarında bir canlının nəfəsini duydu, eһmal-eһmal oxşadı söyüdün saçaqlarını. Ürəyindən bir gizilti keçdi. Axı dünən axşamüstü, gün qüruba əyiləndə o Qarqarın saһilindəki qoşa söyüdün saçaqları altında dayanmışdı. Özü də tək deyildi. Gülbuta da yanındaydı. Başını aşağı salmışdı.

– Gedirsən, Tural?

– Gedirəm, Gülbuta.

– Getməsən olmaz? Bəs, sözü bir yerə qoymamışdıq ki, iki il kolxozda işləyək, sonra gedək Bakıya?

– Bilirsən nə var, Gülbuta?

– Hə, nə var?

– Birdən iş elə gətirdi ki, gedəsi oldum. Necə deyim sənə. Mütləq getməliyəm! Kənddə qala bilmərəm daһa!

– Bəlkə bizimkilərdən sənə bir söz deyən olub?

– Bir gör ürəyinə nələr gəlir, yox, qətiyyən yox.

– Axı sənin məndən gizli sözün olmazdı, Tural, niyə ürəyindəkini açmırsan mənə, niyə məni yaxşı-yaxşı başa salmırsan? Səndən küsərəm һa, ağlayaram һa!

– Uşaqlıq eləmə, Gülbuta, – Tural əlini qızın saçlarında gəzdirmişdi, oxşamışdı qızın saçlarını, bax, indicə bu söyüd saçaqlarını oxşayan kimi.

– Yaxşı, görürəm inciyirsən, һadisə necə olub һamısını danışacağam sənə. Bilirəm ki, ağzıbütövsən. Sənə deyilən söz bir daş, bir quyu....

Tural Gülbutaya inansa da bir daһa tapşırmışdı: «Birdən ağzından. orda-burda söz qaçırarsan, һa! Evimizin söһbətidir. Mən cəhənnəm, anam biabır olar. Əmim dünyanı dağıdar».

Gülbuta incik halda gileylənmişdi:

– Day elə söz lazım deyil mənə. İnanmırsan, demə.

– Sən nə danışırsan, Gülbuta? Mən sənə özümdən də artıq inanıram, fizika dərsində sinfə sərçə buraxdığım yadındadır? Məsələni də, misalı da düppədüz həll eləmişdim, bilmirəm kiməsə kömək eləmək istədiyimə görə müəllim açığa düşüb mənə «dörd» vermişdi. Mən də ondan hayıf çıxmaq üçün ertəsi gün dərsin şirin yerində sərçəni buraxdım otağa. Onu bir sən bildin, bir də mən. Düz bir həftə uşaqları sorğu-suala tutdular, axı, kimin ağlına gələrdi ki, bu mənim işimdir? Sənin ağzıbütövlüyünü onda sınamışam.

Gülbutanın qaşqabağı açılmışdı.

– İndi ki, belədir, danış.

Tural bu əhvalatı xatırlasa da, Gülbutanın ağzıbütöv olduğuna inansa da evlərindəki son əhvalatı ona açmağa ürəyi gəlməmişdi.

– Bilirsən nə var, Gülbuta? – demişdi, – səfər üstəyəm, səni dilxor eləmək, öz qanımı da qaraltmaq istəmirəm, yaxşısı budur, gəl heç bu məsələni ağartmayaq. Sonra ya özüm gələndə danışaram, ya da məktubda yazaram.

Gülbuta da təkid eləməmişdi:

– Yaxşı, özün bilərsən, danışmırsan, danışma, – demişdi.

Onların həyəcanlı baxışları bir-birinə zillənmişdi. Baxışlar danışmışdı, baxışlar «Salamat qal», – demişdi, baxışlar «Yaxşı yol» – demişdi.

Hadisə isə belə olmuşdu.

Tural srağagün səhərdən axşamacan biçənəkdə ot çalıb yorulduğundan evə qayıdan kimi bir qablama xiyarlı, keşnişli doğrama düzəldib doyunca yeyəndən sonra yatağına uzanmış, uzanan kimi də yuxuya getmişdi. Bir də nə zamansa o biri otaqdakı səs-küyə oyanmışdı (Turalgilin cəmi-cümlətanı bircə otaqları var idi. Gecələr Tural dərs oxuduğundan anası işıqda yata bilmirdi. Buna görə də fanerlə otağı ikiyə bölməyə məcbur olmuşdular), hiss etmişdi ki, nə münasibətləsə evə çoxlu adam toplaşıb. Tural səslərindən tanıdı onları. Xeyransa xalası, Dürnisə bibisi, anası, bir də əmisi idi. İstədi durub keçə onların yanına, fikirləşdi ki, lazım olsa özləri çağırarlar, bəlkə vacib söhbətləri var, o heç biləsi deyil. Əmisinin səsi gəldi:

– Burda heç kəs yoxdur, özümüzük. Sizi bir məsələ üçün yığmışam. Fikrim var, gədənin başın yığaq bir yerə. Atalar deyib ki, tez oyananla, tez evlənən uduzmaz.

Anası dedi:

– Bıy, ay Cəlil, tifilin nə vədəsidir evlənsin?

Əmisi səsini qaldırdı:

– Necə yəni nə vədəsidir? Bu gün-sabah iyirmi yaşını haxlıyır. Bilsəm ki, ali məktəbə girə biləcək, bu Cəlili qəbrə qoyasınız, borc-xərc eləyib uşağı yola salaram Bakıya. Amma, bilirəm ki, havayı xərcdir.

Anası cavabında dedi:

– Nə bilim, vallah, Cəlil qardaş, sən bilən məsləhətdir. Onun kimi var səndən qeyri?

Yenə əmisinin səsi gəldi:

– Hə, indi fikirləşin görək gədəyə kimin qızını alsaq yaxşıdır. Bilirəm ki, mənim elçimi heç kəs qapısından qaytarmaz. Allah saxlasın, uşağın özü də ağıllı baladır. Məktəbdə ad çıxarıb, özü də boydan-buxundan atasına çəkib, şaqqalıdır. Kim verməz ona qızını?

Xeyransa xalasının səsi gəldi:

– Deyirəm bəlkə briqadir Qulamın qızını alaq, qızın özü gözəl, xasiyyəti ipək kimi, atası da kənd arasında sayılan.

Turalın ürəyi sancdı. «Əcəb də xasiyyəti ipək kimidir. Xəbərçinin, ətiacının birisidir. Məktəbdə adam qalmadı biri-birinə calamaya». Dürnisə bibisi Xeyransa xalasının ağzından vurdu:

– Sən də qız tapdın tərifləməyə. Nə olsun ki, atası varlı-hallıdır. Bəs anası? Çənkinin, həyasızın biri! Ayağı da sürüşkən…

Xalanın təklifi keçmədi. Turalın ürəyi bir balaca sakit oldu.

– Dürnisə, bəs sən kimi məsləhət görürsən? – Əmisinin səsi gəldi. Araya sükut çökdü.

– Deyirəm bəlkə hesabdar Qənbərin qızına elçi düşək.

Turalın ürəyi yenə başladı atlı kimi çapmağa.

Əmisi qəti etiraz elədi:

– At o yana, sən canın! Onu görəndə, elə bil, ilan görürəm. Nə olsun ki, lotereyası «Volqa» udub? Minib maşına camaata yanıq verir, yolda-irizdə adamın yanından elə keçir ki, nə bilim vallah, elə bil alçaq dağları bu yaradıb.

Bəli, bu namizəd də keçmədi.

Tural bir istədi qalxsın ayağa, keçsin yanlarına, ağzından çıxanı desin onlara. Desin ki, ay qocalar, hansı dövrdə yaşayırsınız? Qızı alan sizsiniz, ya mən? Bir də, qəribədir ki, ona qız yox, qayınata, qayınana almaq istəyirdilər. Nə isə, özünü saxladı. Doğrusu həm utanırdı, həm də əmisindən qorxurdu. Bilirdi ki, atası tutulub gedəndən sonra əmisi əsl atalıq eləmişdi ona. Qoymamışdı bir şeydən korluq çəksin. Camaatın uşaqlarının əyin üç ildə bir dəfə təzə paltar görmədiyi halda onun kostyumu hər il təzələnirdi. Həm də fikirləşdi ki, əmisi onun yaxşılığına çalışır. İstəyir ki, erkən evlənsin, ev-eşik yiyəsi olsun…

Yenə əmisinin səsi gəldi:

– Görək oğul anasının fikri necədir?

Anadan səs çıxmadı. Turalın imkanı olsaydı, qonşudan da iki qulaq borc alardı ki, hər sözü, hər səsi eşitsin.

Əmi təkid elədi:

– Niyə dinmirsən, oğul anası?

– Nə deyim, vallah. Deyirəm əgər məsləhətdirsə, bir gədənin özünün də ağzını arayaq.

Elə bil Turalın yanan ürəyinə sərin su çilədilər. «Qurban olum anama! Yaxşı arvaddır, vallah». Heç kəs dinmədi. Arvadlar hesabı içəri verdilər. Yenə Cəlilin səsi gəldi:

– Özündən soruşaq, deyirsən?

– Hə də, özündən. Görək bu saqqalı ağarmışın könlündən kim keçir.

Görünür ana qaynının səsindəki gileyi hiss eləməmişdi. Yenə araya sükut çökdü. İş düzəldiyi yerdə, məsələ yoluna qoyulduğu yerdə Dürnisə qarışdırdı aləmi.

– Bilirsən nə var, elti? – dedi. – İndiki cavanlarda baş var bəyəm, ağıl-kamal var bəyəm, soruşasan onlardan?

Anasının gileyli səsi Turalı mütəəssir elədi.

– Niyə elə deyirsən, Dürnisə, ürəyimə toxunur axı.

– Toxunub eləməsin. Bilirsən ki, mən qırmızı adamam, sözü adamın şax gözünün içinə deyərəm. Beşatılan kimi sıxaram ürəyinin başına. İnciyər, gedib su içər, allaha şükür, artezian uzaqda deyil.

– Sözlü adama oxşayırsan, Dürnisə.

– Sözlü deyəndə ki, ay Cəlil qardaş, madam bizi adam hesab eləyib, ağbirçək hesab eləyib məsləhətə çağırmısan, gərək biz də açaq sandığı, tökək pambığı, elə deyil?

Turalın ürəyi yenə başladı titrəməyə: «Nə sandıq, nə pambıq, bu arvad dəli olub, nədir?»

Bəli, açıldı Dürnisə bibinin kül ağzı.

– Atalar deyib ölünü öz xoşuna qoysan, kəfənini o söz… Heç bilirsən oğlunun ürəyindən kim keçir, gözaltısı kimdir?

Ana gileyli-gileyli:

– Deyərsən, bilərik, – dedi.

– Özünü tülkülüyə vurma, sən canın. Sən elə çoxdanın saman altdan su axıdanısan. Doğrudan bilmirsən? Sən Salehin didərgin canı, bilmirsən?

Ana and içdi, aman elədi ki, heç nədən xəbəri yoxdur.

– Elə isə, bil. Oğlun Gülbutanı gözaltılayıb. Məktəb uşaqları danışırlar ki, lap Leyli-Məcnunu da vurub keçiblər. Dünən də kövşəndə bir yerdə görüblər onları.

Tural yerindən dik atılıb qulağını taxta arakəsməyə dirədi. Bu dəqiqə anasının bir kəlmə sözü məsələni birkərəmlik həll etməli idi. Ya hə, ya yox… Tural Gülbutanın xətrinə hamıdan, bütün qohum-əqrəbadan üz döndərə bilərdi, amma anasının sözünü yerə salmağa iqtidarı çatmazdı. Saçının birini ağ, birini qara hörüb onu atasız böyüdən anasının.

Ana and içib aman elədi ki, xəbəri yoxdur bu məsələdən. Sonra da astadan əlavə elədi ki, Gülbuta heç pis bala deyil, suyuşirin, istiqanlı uşaqdır.

Cəlil od düşmüş pambıq tayası kimi içindən gorul-gorul odlandı və partladı:

– Hansı Gülbutadır, ey, bu? Çəkməçi Qaranın nəvəsi, naxırçı Söynalının qızı?

– Hə, özüdür ki, var, arığın, çəlimsizin biridir, üfürsən yıxılar.

Dürnisə bibinin bu atmacasından sonra Cəlil daha da qızışdı. Elə bil od üstünə yağ tökdülər. Qalxdı ayağa:

– Day mənim sözüm yoxdu sizə! Vallah, billah, o çırağa kor baxım ki, dəli olmusunuz. Oğlun da dəli olub, sənin də ağlın çaşıb. İndi də çoban Söynalının küçüyünü gətirib oturdacayıq süfrəmizin başında?! Hayıf sənin zənninə, Cəlil! Hayıf sənin əziyyətinə! Özün bilərsən, bacı, day mən sizin işinizə qətiyyən qarışmaram. Amma qulağından pambığı çıxart, yaxşı eşit. Gülbutadır, Gülqönçədir, nədir, əgər onun ayağı bu evə dəysə, dağıdaram dünyanı, yandıraram bu xarabanı!

Anasının qəhərli səsi Turalın ürəyinə od saldı:

– Niyə elə deyirsən, Cəlil qardaş? Elə demə, sən allah. Biz nə vaxt sənin sözündən çıxmışıq ki, indi də çıxaq?

– Özünüz bilin! Qalxın, getdik!

Qapı qeyzlə açılıb çırpıldı. Ayaq səsləri uzaqlaşdı…

Tural yatağından dik atıldı. Şalvarını tələsik ayağına çəkdi. Hirs onu boğurdu. Az qala bütün ədəb-ərkan qaydalarını pozacaq, böyük-kiçik bilməyəcəkdi, ağzından çıxanı əmisinə deyəcəkdi. Deyəcəkdi ki, bizə bir parça çörək vermisən deyin, gərək sənə qul olaq? Gərək, sən necə çaldın, biz də elə oynayaq? Nə olar ki, əmisən, üstümüzdə haqq-sayın var, amma biz sənin əlibağlı qulun deyilik! Əmisən, öz yerini bil! Böyüksən, böyüklük elə bizə!

Anasının zümzüməsini eşidib duruxdu. Oxşaya-oxşaya ağlamaq onun xasiyyəti idi. İstədi anasının yanına keçib könlünü alsın. Fikirləşdi ki, lazım deyil. Bəlkə anası bu söhbəti ondan gizlədəcək, bəlkə məsələni açıb-ağartmasa yaxşıdır. Yenə qayıdıb yerinə girdi. İstidən od tutub yansa da yorğanı üstünə çəkdi…

Bir az sonra qapı açıldı. Anası idi, gəlib düz başının üstə dayandı. Əyilib onu yorğan qarışıq qucaqladı. İsti göz yaşları Turalın üzünü islatdı. O, qollarını açıb anasını bağrına basdı.

– Hamısını eşitdim ana, – dedi, – hamısını… Bu əmim niyə belə eləyir? Ona nə olub, görəsən?

Anası birbaşa mətləb üstə gəldi:

– Əmiyin qarnının dərdi var, oğlum. Görürəm ki, elə hey «mus-mus» deyir. Mən biləni sözünün Mustafası budur ki, qızını calamaq istəyir sənə!

– Sarıteli? – deyə Tural təəccüblə soruşdu. – Ola bilməz! Sən bunu hardan bildin, axı?

– Söz burda qalsın, oğlum. Bir ay bundan əvvəl əmiyin arvadı mənə elə-belə, sözarası demişdi. Görünür ağzımı aramaq istəyirmiş.

Tural hövsələsizlik elədi:

– Bəs sən nə dedin ona? Ağzından vura bilmirdin?

– Dedim ki, nə deyim, vallah. Oğlan da bizim, qız da bizim. Özləri bilərlər, ulduzlarını allah barışdırsın. Axşamkı məsləhətin də mətləbi bu idi ki, görsün məndən bir söz ala bilərmi. Əmiyin köylündən keçən bu idi ki, məndən fikrimi soruşanda deyim: «Niyə dağa-daşa düşürük, allaha şükür, özümüzün qızımıza nə gəlib?» Mən də bunu necə deyəydim? Demədim, ona görə də əminin qəzəbi tutdu… Elə bircə çolağımız əskikmiş…

Anasının sözləri Turalın qəlbinə toxundu:

– Elə demə, ana, Sarıtel yaxşı qızdır, – dedi. – Çolaqlığı da ondan asılı deyil…

Söhbət elə buradaca kəsildi. Tural Sarıteli xatırladı. Onun həmişə kədərli, gileyli bənövşəyi gözləri, xurmayı saçları, kəpənəyi xatırladan sarımtıl donu, gülümsəyərkən sol yanağında yaranan qəribə zənəxdan gözləri önündə canlandı.

Həmişə olduğu kimi yenə də qızın suallı baxışları ondan soruşdu:

– Nədir mənim günahım? Axı mən nə üçün anadan gərək belə doğulaydım! Bütöv bir ömrü belə əzab içərisində yaşamaqdansa, əzəldən heç dünyaya gəlməsəydim, yaxşı olmazdımı, qaqaş?

– Elə demə, Sarıtel! Allaha şükür, sənə nə olub ki? Gözəl-göyçək qızsan. Heç bilirsən mən səni necə də çox istəyirəm?

Sarıtel doğma bacı ərki ilə Turala sığınaraq deyirdi:

– Mənim ağıllı qaqaşım. Nə yaxşı ki, həyatda sən varsan.

Tural cəmi 6 ay böyükdü ondan. Bir yüyrükdə yüyrünmüş, bir qabdan xörək yemiş, həyətdəki gül-çiçək arasında saatlarla evcik-evcik oynamış, bir-birinin əlindən tutub uşaq bağçasına, məktəbə getmişdilər. Bir sözlə, onlar qardaş-bacı kimi böyümüşdülər. «Görəsən bu səfeh fikir haradan gəlib əmimin beyninə düşüb?» Tural xeyli götür-qoydan sonra anasına qəti sözünü dedi:

– Əmimə deynən bu mətləbsiz söhbəti bir də dilinə gətirməsin. Sarıtel mənim bacımdır!

– Mən necə deyim, oğlum? Əmiyin xasiyyətinin necə tünd olduğunu yaxşı bilirsən. Bir də mənə nə düşüb ki, «qarğa, məndə qoz var» bağıram? Əmin söhbəti nə vaxt açıb-ağardar, mən də fikrimi deyərəm.

– Yaxşı, ana, demirsən demə! Amma onu bil ki, mən bu söhbətdən sonra kənddə qətiyyən qala bilmərəm! Gedəcəm oxumağa. Girdim – girdim, girmədim – işə düzələrəm. Bilirəm sənə çətin olacaq. Amma başqa çarə yoxdur, gərək dözəsən. Sən onsuz da əzab çəkməyə öyrənibsən. Fikrim vardı, bir-iki il kolxozda işləyim, bir balaca xərclik düzəldim, sonra da gedim oxumağa. İndi görürəm, mümkün deyil, gərək çıxam kənddən.

Anası onun boynunu qucaqlayıb kövrəldi.

– Get, oğlum, get! – dedi. – Allah muradına çatdırsın səni, işini avand eləsin. Düzdür, deyirlər instituta girmək müşkül məsələdir. Gərək arxanda böyük adamın ola, kirri pulun ola… Amma, day neynəmək olar, indi ki, bu fikrə düşübsən, get.

Tural anasına ürək-dirək verdi:

– Mən də eşitmişəm bu sözləri, ana, – dedi, – amma başıma batmır. Mən bilikli olandan sonra, biletimə düşən suallara cavab verəndən sonra kim kəsə bilər məni?

– Təki sən deyən olsun, oğlum.

– İşə düzələcəm, oxuya-oxuya işləyəcəm. Hər ay sənə xərclik də göndərəcəm… Amma səndən bir xahişim var. Əmim sənə pul versə, götürmə.

– Oğlum, inanmıram bu pəstəhadan sonra əmin bizə yaxın dursun, işdi, dursa da bir qara qəpik də almaram ondan, – anası onun saçını sığallayıb başını sinəsinə sıxdı. – Oğlum, day keçib, – dedi, – açılışmışıq. Gülbuta söhbəti səhihdi, ya elə-belə, ara sözüdür?

– Nə bilim, ana… Pis qızdır, səncə?

– Ona pis deyənin ağzına daş yamansın! Niyə pis olur, gül kimi baladır… Bəs, axı, beş il oxuyası olsan…

Ana sözünün dalını gətirmədi. Mətləbini Tural özü tamamladı:

– İstəyər gözləyər, istəməz özü bilər…

Bütün bunları yadına salan Turalın xəyalı yenə gəlib Gülbutanın üstündə dayandı. Öz-özünə: «Məni bağışla, Gülbuta, bu əhvalatı sənə danışa bilməzdim, axı, könlünə toxunardım sənin…» dedi.

– Yanınızda əyləşmək olar?

Tural xəyaldan ayrıldı. Gülbutanın saçlarını xatırladan söyüd saçaqlarını hələ də əlindən buraxmamışdı.

– Niyə olmur, yer mənim ha deyil.

– Dedim bəlkə cavan oğlansan, adamın-zadın…

Tural bir qoca qarıya, bir də onun qucağındakı qırmızı bantlı, pırpız tüklü qara küçüyə baxdı. Əzizi kimi necə də basmışdı bağrına küçüyü, necə də oxşayırdı onu.

Tural acı-acı gülümsəyib ayağa qalxdı. «Yəqin evdə çarpayıda yatırır bunu. Mənimsə gecələməyə yerim yoxdur. Doğrudan, neyləyəcəyəm? Artıq, toran qovuşur, bir azdan qaranlıq düşəcək, hara gedim, kimin qapısını döyüm?..»

Fikirli-fikirli irəliləyən, ürəyində aranı dağa, dağı arana daşıyan Tural bir də gördü ki, alma, armud, ərik, gilənar ağacları olan bir bağdadır. Qəribə idi. Bakıda, özü də dənizin lap sahilində meyvə bağı?! Bəs deyirdilər, Bakıda meyvə ağacı bitmir? Əhsən bunun bağbanına, baş varmış kişidə! Yenə kəndləri yadına düşdü Turalın. Həyətlərindəki meyvə ağaclarının altındakı talvarda yatdığı gecələr yadına düşdü. Birdən o, çıxış yolu tapıbmış kimi gülümsədi: «Talvar olmasın, skamya olsun, yeməyəcəklər ki, məni. Cibimdə də cəmi-cümlətanı otuzca manat pulum var. Əynimdəki teniska ilə şalvarı pulsuz da versəm, heç kəs götürməz. Yatacağam burda. Amma qoy əl-ayaq çəkilsin sonra…»

Tural içində kitab-dəftər olan tor zənbili başının altına qoyub uzandı və tezcə də yuxuya getdi. Şirin-şirin elə yatdı ki, sanasan qu tükündən olan yorğan-döşəkdədir. Gecənin bir aləmi hiss elədi ki, onu silkələyib oyadırlar. Gözlərini yumruğu ilə ovxalayıb açdı. Qarşısında iki nəfər milis işçisi dayanmışdı. Biri serjant idi, o birisi leytenant. Serjant soruşdu:

– Vətəndaş, gecənin bu vədəsi burada niyə yatmısınız? Tural suala sualla cavab verdi:

– Olmaz yatmaq?

– Əlbəttə, olmaz! Bura mehmanxanadır, yoxsa vağzaldır səninçün?

Leytenant söhbətə qarışdı:

– Yəqin sərxoşdur, götürək ayıltma məntəqəsinə!

Tural özünü itirdi. Bilmədi nə cavab versin. Hannan-hana dilləndi:

– Yanılırsınız, yoldaş, ömrümdə dilimə içki dəyməyib. Serjant oğlanın bu sözlərindən sonra da burnunu onun ağzına tərəf tutdu. Turalı turşumuş şərab iyi vurdu.

– Yox, içməyib.

Leytenant əlavə elədi:

– Bax gör torbasındakı nədir?

Tural titrək səslə izahat verdi:

– Kitab-dəftərdir. İmtahana gəlmişəm. Skamyada oturub dənizə tamaşa eləyirdim, heç bilmirəm nə vaxt yuxu tutub məni.

– Qalmağa yerin yoxdur?

Tural dinmədi.

– Qohumdan-əqrəbadan kimin var şəhərdə?

– Heç kimim yoxdur.

Leytenant mütəəssir oldu.

– Hər halda, bulvarda yatmaq olmaz. Hər cür hadisə baş verə bilər.

– Bəs neyniyim? – deyə Tural səmimiyyətlə leytenanta baxdı. – Mehmanxanalarda yer vermədilər, qohum-əqrəbam yox, pənah gətirdim bu meyvə ağaclarına. Elə bildim öz bağımızdır. Burda da yatmağa siz qoymursunuz. Bəs neyniyim?

– Get vağzala! – deyə serjant məsləhət gördü. – Səhərəcən biri girir, biri çıxır. Yola salan kim, qarşılayan kim, bilet növbəsində dayanan kim… Heç olmasa adam arasında olarsan, yoxsa burda tək-tənha yatmaq olmaz. Bir hadisə olar, sonra di gəl cavab ver.

– Vağzala necə gedim burdan?

– Çox sadəcə. Duz sallanarsan üzü aşağı. Hökumət evinin yanından burularsan sola, bir az da gedib çatarsan vağzala.

– Çox sağ olun, – deyə Tural milis işçilərinə razılığını bildirdi. – İcazə olar, gedim?

– Olar!

VAĞZALDA HADİSƏ

Gecə yarıdan keçməsinə baxmayaraq vağzal tünlük idi. İçəri girən kimi onu sirkə-sarımsaq qoxulu, spirtli, tər iyli boğanaq vurdu. Dəniz sahilinin təmiz havasından sonra vağzalın ağır havası dərhal özünü göstərdi. Turalın nəfəsi tıncıxır, başı gicəllənirdi. Perrona çıxdı. Burada da hava o qədər təmiz deyildi. Adamlar boyunlarının tərini silə-silə, üz-gözlərini dəsmalla, qəzetlə yelləyə-yelləyə gəzişirdilər. Dəqiqələr keçdikcə adamlar seyrəlirdi. Tural hiss etdi ki, göz qapaqları sözünə baxmır, asta-asta yumulur. Yatmaq lazım idi. Harada olsa, necə olsa gözünün acısını almalı idi. Dəyən, toxunan olmasaydı o, elə buradaca, perronun asfalt döşəməsi üstünə uzanıb şirin-şirin yatardı.

İçəri keçdi. Hava daha da ağırlaşmışdı. Skamyalardan birində iki cavan mürgü döyürdü. Oğlan başını qızın çiyninə qoyub məzələnirdi. Tural onların yanında özünə yer elədi. Kitab-dəftər dolu zənbilini başının altına qoyub uzandı. Uzanmağı ilə də yuxulamağı bir oldu. Səhərin alatoranında parovoz fitindən oyandı. Qalxdı. Gərnəşdi. Ürəyindən keçdi ki, bir çayxana olsaydı, bir-iki stəkan çay içərdi, lap çayını şirin eləyib pendir-çörəklə vurardı bədənə. Əlini sağ cibinə atdı. Pulu yox idi, sol cibinə atdı, o da tərtəmiz idi. Deməli, pulunu cibindən çıxarmışdılar. Ora-bura döyükdü. Onunla bir skamyada oturmuş oğlanla qızı axtardı. Oğlan hardaydı, qız nə gəzirdi? Tural gücü gəldikcə bağırdı:

– Aparıblar! Aparıblar!

Yuxulu adamlar diksinib ayıldılar, özünü dəli kimi ora-bura vuran oğlana baxıb soruşdular:

– Nəyi aparıblar?

– Kimi aparıblar?

Suallar hər tərəfdən dolu kimi Turalın üstünə yağdı.

– Pulumu, 30 manat pulumu!

Haraya milis işçisi gəldi. Təskinlikverici elə bir söz demədi:

– Axşamüstü bir bizə dəyərsən, oğrunu tapsaq, pulunu qaytararıq.

Tural ürəyində: «Ay tapdınız, ha! – deyərək özünü danladı. – Görək elə mütləq yataydım? Bir gecəni yuxusuz qalsaydım, ölərdim?»

Nə etməli? Tanış yox, qohum yox, ümid yeri yox. Elə bu zaman qatar silkələnib dayandı. Sərnişinlərdən bəziləri kupelərin pəncərələrindən başlarını çıxarıb:

– Yükdaşıyan! Yükdaşıyan! – deyə harayladılar.

Tural gözlərində iri, yaşıl gün eynəyi olan, pəncərədən boylanıb yükdaşıyan çağıran qıza yaxınlaşdı. Yalvarırmış kimi dedi:

– Bacı, olar mən gəlim?

– Əlbəttə, olar, buyur, tez elə! Qalx yuxarı!

Tural vaqondan düşənlərə toxuna-toxuna içəri girdi. Qız onu kupenin ağzında qarşıladı.

– Gəl, gəl bura. Götür bunları.

Tural iki iri çamadanı güclə qaldırdı, çamadanlar zindan kimi ağır idi, elə bil içinə daş doldurmuşdular. Eynəkli qız yaşlı kişiyə dedi:

– Ata, maşın açıqdır, sən bu oğlanla get, çamadanları qoyub qayıtsın.

Alçaqboylu, üz-gözündən nur yağan, ağ, qıvrım saçları çiyninə dağılmış kişi eynəyini gözündən çıxarıb Hovxurdu, sildi, yenə gözünə taxıb, çəliyini götürüb, qabağa düşdü.

– Oğlum, gəl dalımca.

Kişi qara «Volqa»nın yük yerini açdı. Tural ehmalca çamadanları yerbəyer eləyib geri qayıtdı. Yenə iki ağır çamadan götürməli oldu. «Zalımın balası gör nə qədər şey alıb», – deyə ürəyində deyindi.

Tural qıza müraciətlə çəkinə-çəkinə dedi:

– Bacı, zəhmət olmasa o zənbili də keçirin boynuma, kitablarımdır.

– Eybi yoxdur, onu da mən götürərəm.

Oğlanın uzun qollarının gərildiyini, üz əzələlərinin titrədiyini görən qız:

– Ağırdır, hə? – deyə soruşdu.

Tural özünü sındırmadı:

– Yox, o qədər də yox, – deyə qıza baxıb zorla gülümsədi.

Tural yalnız indi gördü ki, qız əyninə şalvar geyib.

Özü də deyəsən xaricidir. Arxa tərəfdən yambızının üstünə «Levis» yazılmış cins şalvar qızın onsuz da yaraşıqlı bədənini daha da gözəl göstərirdi. Köynəyi də qəribə idi qızın. Üstündə latın hərfləri ilə yazılar, şəkillər vardı: ağaclar, adamlar, qayıqlar… Kəsəsi, bir cüt göz gərəkdi bu qızın özünə, paltarına tamaşa eləsin.

Tural qızın ardınca ayaqları dolaşa-dolaşa irəliləyir, gözlərini onun qeyri-adi paltarından, ahəngdar yerişindən çəkmirdi. Çamadanların ağırlığı unudulmuşdu. Elə bil qız Turalı yedəyə götürmüşdü. Tural bu yedəkdə özünü çox rahat hiss edir, sanki yerimir, bir qov kimi qızın arxasınca uçurdu. «Gör zalım qızına necə yaraşır bu paltar. Necə kip tutub bədənini. Dağdan yumalasan da kol-kosa ilişəsi heç nəyi yoxdur. Görəsən Gülbuta belə geyinsə necə görünər?» Yükün ağırlığı altında Turalın dodağı qaçdı. Elə o dəmdəcə özünü danladı: «Deyirəm adam nə qədər arsız olarmış. Cibimdə bir qəpik pulum yox, vağzalda hamballıq eləyirəm, harada qalacağımı, nə yeyib-içəcəyimi, sabahkı günümün necə olacağını bilmirəm, başlamışam qızın şalvarına tamaşa eləməyə».

Tural ayıldı. Yalnız indi hiss etdi ki, üz-gözündən tər süzələnir. Teniskasının kürəyi su içindədir. Sinəsi dəmirçi kürəsi kimi qalxıb yenir. Daha neynəmək olardı? «Çünki oldun dəyirmançı, çağır gəlsin dən, Koroğlu!»

Tural güclə özünü maşına yetirdi. Ağsaç kişi gülümsər baxışlarla ona təşəkkür elədi, əlini cibinə atdı ki, pul versin, Tural qeyri-iradi dilləndi:

– Lazım deyil, əmi. Mən elə-belə…

Kişi eynəyini gözündən götürüb təəccüblə, qan-tər içində olan oğlana baxdı.

– Sən nə danışırsan, oğlum?..

Qız da oğlana müraciətlə:

– Vaxtın varsa, bizimlə gedək, – dedi. – Çamadanları beşinci mərtəbəyə qaldırmaq lazımdır.

Qızın sözləri ağsaç kişinin də ürəyindən oldu.

– Doğrudan ey, bu zindanları kim qaldıracaqdı yuxarı?

Əlbəttə, Turalın fikri başqaydı. Heç olmazsa 3–4 adama kömək eləmək istəyirdi ki, cibində beş-altı manat pulu olsun. Amma qızın sözündən çıxa bilmədi:

– Nə deyirəm, əgər lazımsa gedərəm, – dedi.

Ağsaç kişi sevinclə:

– Mən də indidən sənə təşəkkür edirəm, – dedi.

Qız sükanın arxasına keçdi. Kişi onun yanında əyləşdi. Turalsa arxada, sonra gətirdiyi çamadanların yanında özünə yer elədi. Qız soruşdu:

– Necə getdi işlərin, ata?

– Lap əla! Əsərimi demək olar ki, tamamladım. Moskvalı kolleqalarım tezislərimi yamanca bəyəndilər.

– Təbrik eləyirəm səni. ata!

– Çox sağ ol, qızım. Bir de görüm sənin işlərin necədir? Anan nə təhərdir, xəstələnib eləmir ki?

– Lap yaxşıdır anam. Elə hey sənin nigarançılığını çəkir. «Görəsən nə yedi, necə yatdı?..» Özümün də işlərim pis deyil. Radioda təzə mahnılarıma qulaq asdılar. 5 mahnımdan dördü bir səslə keçdi. Beşincinin də üstündə üç-dörd günlük işim vardı. İndi o da hazırdır. Sabah aparıb təhvil verəcəyəm.

– Çox yaxşı. Sevindirdin məni, qızım. Nə vaxt eşidirik mahnılarını?

– On-on beş günə yəqin eşidərik. Vaxtını hələ deməyiblər. Yəqin radioproqramda verərlər.

Qız maşını ustalıqla idarə eləyirdi. Adamların, maşınların arasından elə məharətlə şütüyüb keçirdi ki… Turalın maşından az-maz başı çıxırdı. Başı çıxırdı deyəndə ki, sürə bilirdi maşını. Məktəbdə öyrətmişdilər. Düzdür, yüngül maşın sürməmişdi. Bir neçə dəfə ona məktəbin sınıq-salxaq yük maşınını rayon mərkəzinədək sürmək qismət olmuşdu…

«Volqa» geniş asfalt küçələrlə şütüyüb hey yuxarı qalxırdı. Nəhəng heykəlin başına fırlanıb (Nərimanovun heykəli idi. Tural heykəlin şəklini kitabda görmüşdü.) uzun, beşmərtəbəli binanın həyətində dayandı. Düşdülər. Tural əvvəlcə maşının içindəki çamadanları götürdü. Hıqqana-hıqqana, qan-tər içində özünü beşinci mərtəbəyə çatdırıb çamadanları yerə qoydu. Yalnız indi başını qaldırıb nəfəsini dərdi. Cibindəki tər qoxulu, əzik-üzük dəsmalla boynunu, üzünü sildi. Qapının üstündə kiçik şüşə lövhədə yazılmışdı: «Professor Qaraxanlı».

Tural ürəyində dolandırdı: «Bəlkə, bizim kimya kitabımızı yazandır?» Nəfəsini dərib qızdan soruşdu:

– Kimyaçıdır atanız?

– Elədir. Bəs sən bunu haradan bildin?

– Bizim kimya kitabının üstündə adı olandır, görəsən? Hə, yaxşı tapmısan, özüdür ki, var.

Qapını ağ saçları səliqə ilə daranmış, əynində önlük olan nurani bir qadın açdı.

Tural çamadanları götürüb içəri apardı, qapının ağzına qoyub cəld də geri qayıtdı. Bu dəfə o biri çamadanları götürüb, heydən düşmüş, nəfəsi tıncıxmış halda beş mərtəbəni ikinci dəfə qalxdı. Onu tər yuyub aparırdı. Güclü əzələləri aşkar görünən qolu işıldayırdı. Qadın oğlanın vəziyyətinə acıyıb dil-ağız elədi:

– Yazıq uşaq əldən düşdü ki… Keç oğlum, keç içəri, bir hovur əyləş, nəfəsini dər.

Tural parıldayan parketə gözucu nəzər salıb:

– Çox sağ olun, xala, – dedi, – tələsik işim var, gərək gedəm.

Qadın əl-ayağa düşdü:

– Nə danışırsan, oğlum, elə şey olar? Qaraxanlının kandarına ayaq basasan, bir stəkan çay içməyəsən, bir tikə çörək kəsməyəsən?

– İsmət xanım düz deyir. Heç elə söhbət yoxdur. Bir stəkan çay içməsən, səni evdən buraxan deyilik. – Professor da arvadına havadar çıxdı. Qız da bir tərəfdən təkid etdi:

– Keç əyləş!

Tural gördü ki, ev sahibləri onu elə-belə, «xalaxətrin qalmasın» deyil, ürəkdən səhər yeməyinə dəvət eləyirlər. Düşündü ki, onların bu səmimi təklifini yerə salmaqla xətirlərinə dəyə bilər, öz mədəniyyətsizliyini, qanacaqsızlığını göstərər. Düzdür, Turalın ürəyindən keçirdi ki, professor ona üçdən-beşdən verər, o da çayxanaların birində sərbəst, minnətsiz əyləşib şirin-şirin salma çayla pendir-çörək yeyərdi. Day neyləmək olardı? Tural ev sahiblərinin mehribanlığından mütəəssir halda ayaqqabılarını çıxarıb otağa keçmək istədi. Arvad qoymadı:

– Onsuz da yır-yığış eləməliyik. Çıxartma, keç içəri!

Tural gözünün ucu ilə parıldayan parket döşəməyə bir də baxdı. Qərib dayısıgilin evindəki əhvalat yadına düşdü, qanı qaraldı:

– Yox, çıxartsam yaxşıdır.

– Lazım deyil, görmürsünüz otaqlar nə gündədir?..

Ananın və qızın təkidinə baxmayaraq Tural çəkmələrini çıxartdı. Doğrudan da heç insaf deyildi ki, toz-torpaqlı çəkmələrlə şüşə kimi parıldayan, güzgü kimi adamın şəkli düşən parketi çirkləndirəsən. Qız Turala üstü çəkili, çarığabənzər çust verdi:

– Bunları keçir ayağına.

Tural parketdə ayağı sürüşəcəyindən ehtiyat edib addımlarını ustufca ata-ata qızın göstərdiyi yerdə keçib əyləşdi. Narahat idi, elə bil tikan üstə oturmuşdu. Qız onun nimdaş paltarına, qayğılı görkəminə, ümidsizlik ifadələri aşkar sezilən gözlərinə baxıb soruşdu:

– Bəlkə əlini yumaq istəyirsən?

– Hə, pis olmaz, – deyə Tural astadan cavab verdi.

– Elə isə, gəl bura!

Qız ona hamamı göstərdi, təmiz məhrəba gətirib asdı.

– Bu da səninçün dəsmal!

Bəzən hədsiz qayğıdan da sıxılır adam. Turalın onsuz da pörtmüş üzü bir qədər də allandı: «Deyirəm, nə qəribə insanlar varmış dünyada. Özün professor olasan, ailən də bu qədər sadə, bu qədər qonaqpərəst». Vağzalda qızla ilk görüşü zamanı ürəyinə gələn fikirlərə görə Tural özünü danladı. Qızın qəribə eynəyi, cins şalvarı, sonra da maşın sürməsi onda belə təsəvvür yaratmışdı ki, yəqin ərköyünün, ədabazın, meşşanın biridir. Hətta bəzi xarici kinofilmlər yadına düşmüşdü. «Bircə siqareti çatmır, onu da fısqırtsa, tamam-dəsgah olar», – düşünmüşdü. – Yəqin ki, günortayacan yuxu bişirir, evdə əlini ağdan qaraya vurmur, gününü gəzintilərdə, rəqslərdə keçirir…»

Mətbəxdən qızın səsi gəldi:

– Ana, sən get əyləş, atamı da çağır süfrəyə, mən bu saat nə lazımsa, hazırlaram. Qayğanaq da bişirərəm, kotlet də salaram. Bir keç, bir keç içəri!

Ananın cavabını da Tural eşitdi:

– Yaxşı, qızım, nə deyirəm. Elə isə bir az əlli tərpən. Bəlkə yazıq uşağın doğrudan da işi var, gedəcək kasıbçılığının dalısıyca.

– Sən narahat olma, keç içəri, mən bu saat!

Tural əl-üzünü səliqə ilə yudu, divardakı güzgüyə baxıb saçlarını daradı, yenə ehtiyatla keçib yemək süfrəsi arxasında əyləşdi. Süfrənin üstündə nələr yox idi? Pendir, yağ, qara dənəvər kürü… «Bunlar bəs deyilmiş kimi hələ bir qayğanaq da, kotlet də bişirmək istəyirlər… Eh, özləri bilər, bəlkə səhər-səhər çox yeyirlər ki, axşamacan acmasınlar. Bəlkə elə bilirlər mən aclıqdan çıxmışam…»

Professor paltarını dəyişib süfrə başına gəldi, Turalla üzbəüz əyləşdi. Bir azdan İsmət xanım da gəldi. Ülviyyə bişirdiyi xörəkləri stolun üstünə səliqə ilə düzəndən sonra mətbəxə keçərək müşənbə önlüyünü çıxardıb qayıtdı.

– Hə, indi başlaya bilərik, – deyə professor əlini çörək qıçasına uzatdı. Turalın sıxıldığını görüb əlavə elədi: – Sən də utanma, oğlum, elə bil öz evinizdir.

Tural əvvəlcə bir stəkan şirin çayla pendir-çörək yeyib çəkilmək istədi. Hər tərəfdən düşdülər onun üstünə. Ana onu qınadı:

– Cavan oğlansan, belə də yemək olar?

Professor əlavə elədi:

– Mən sən yaşda olanda Göy-göldə üç yoldaşımla bir quzunu yemişəm.

Ülviyyə qara kürü ilə yağ yaxdığı yaxmacı ona tərəf uzatdı.

– Bunu səninçün düzəltmişəm, yeməlisən mütləq.

Tural ürəyində dolandırdı. «Nə mehriban insanlardır… O dayım arvadının qanacağı, bu da bunların…»

– Yaxşı, oğlum, görürəm kənd uşağına oxşayırsan. Bəs vağzalda nə əcəb? Niyə bir yerdə – zavodda, fabrikdə işə düzəlmirsən?

– Professor, müəllim, – deyə Tural ürəyini açdı. – Oxumağa gəlmişəm. Mehmanxanada yer vermədilər. Gəlib vağzalda yatdım. Səhər durub gördüm ki, pulumu cibimdən çıxarıblar. Bilmədim neyniyəm…

Professorun qanı qaraldı. Ana da, qız da mütəəssir oldular.

– Düzəlmir də bu camaat, – deyə professor gileyləndi. – Görüm ciyəri yansın sənin o pulunu çıxaranın, – ana əlavə elədi, – əlləri quruyub yanına düşəydi cibinə girən yerdə.

– Hansı instituta vermisən sənədlərini? – deyə qız soruşdu.

– Neft-kimya institutuna verəcəyəm bu gün.

– Hə, lap yaxşı. Attestat qiymətlərin necədir?

– İkicə dördüm var, qalanı beşdir.

Professor sevinclə bildirdi:

– Bərəkallah, oğlum, əhsən! Mən də teleqram almışam, imtahana çağırıblar. Nə bilmək olar, bəlkə elə kimyadan mən götürəcəm səndən imtahanı. Qətiyyən qorxub eləmə. Sözsüz girəcəksən. Bizdə sən deyən müsabiqə olmur. Lap hamısından kafi də alsan, keçərsən.

Elə bil dünyanı Turala bağışladılar. «Nə gözəl təsadüf» – deyə ürəyində dolandırdı.

– O ki, qaldı yer məsələsinə, bu saat zəng çalaram, sənə yer düzəldərlər, mənim aspirantım zavod direktorudur, elə bilirəm, sözümü yerə salmaz.

Professor qalxıb girəcəkdə, iri güzgünün qabağında qoyulmuş telefonun dəstəyini götürdü, nömrələri yığdı.

– Salam! Bəli, mənəm. Çox sağ olun, xoş gününüzə gəlmişəm… Niyə, pis olmadı… Səndən bir təvəqqəm var. Bir oğlan göndərirəm yanına, ağıllı uşaqdır, gərək yataqxanada ona yer düzəldəsən… Hə, imtahan verməyə gəlib bizim instituta. Çox sağ ol, təşəkkür edirəm.

Professor kiçik kağız parçasına nəsə yazıb Turala verdi:

– 5 nömrəli avtobusa minərsən, dayanacağı bizim evin qabağındadır, soruşarsan deyərlər. Avtobus zavodun lap yanında dayanır. İsmət xanım, – deyə arvadına müraciət elədi, – ordan 30 manat gətir ver bu oğlana. Heç adını da soruşmadım.

– Adım Turaldır!

– Tural, Tural… Qədim addır Tural, hansı əfsanəninsə qəhrəmanının adıdır. Sən də gərək bu adı doğruldasan.

– Professor, çoxdur, axı, o qədər pulu götürmərəm. 2-3 manat olsa bəsimdir. Anama tel vuraram, göndərər.

Professor üç onluğu Turalın qısaqol köynəyinin cibinə basdı.

– Mən bunu sənə borc verirəm. Beş manat sənin zəhməthaqqın, 25 manat isə borc, bildin? Nə vaxt işləyərsən, qazanarsan, onda gətirib verərsən, yaxşı? Özü də sərvaxt ol, yenə soyarlar səni.

İsmət xanım narazılıqla başını buladı:

– Kişi, o nə sözdür deyirsən?

– Ana, zarafat eləyir atam, – deyə Ülviyyə əlavə etdi.

Üçü də güldü. Turalın da tərli gözləri işıldadı, par-par yandı, pörtmüş üzü açıldı…

DAYISIZA BEŞ?

Tural avtobus dayanacağında sürücüdən professorun verdiyi ünvana necə getmək lazım olduğunu soruşdu. Sürücü maşını işə salıb:

– Əyləşin, – dedi, – elə bizim marşrutdu. Zavod Qaraşəhərdədir. Çatanda xəbər verərəm.

Avtobus düz zavodun qənşərində dayandı. Şofer qanrılıb Turala dedi:

– Cavan oğlan, çatdın!

Zavod direktorunun qəbul otağında çoxlu adam var idi. Divarın dibi ilə cərgələnən stullarda oturmuş adamlar bir-bir üstündə «Direktor» yazılmış qara meşin qapını açıb içəri keçir, beş-on dəqiqədən sonra çıxırdılar. Tural bütün bu adamları gözləsəydi, gərək axşamacan burada oturaydı

Utana-utana katibəyə yaxınlaşıb astadan:

– Bacı, – dedi, – məni professor göndərib.

Qız qarşısındakı kağıza baxıb soruşdu:

– Yoldaş Qaraxanlı?

– Bəli.

Qız stolun siyirməsindən bir zərf götürüb Turala verdi.

– Ünvan üstündə yazılıb. Məktubu komendanta verərsiniz.

Tural sevincək:

– Çox sağ olun bacı, – deyib otaqdan çıxar-çıxmaz ayaq saxlayıb əlavə elədi: – Direktor da sağ olsun!

Qız gülümsədi.

Tural yataqxanada yer alandan sonra möhkəmcə yuyunub yatdı. Səhər tezdən yataqxananın bufetinə düşüb çay içdi, sosiska yedi, sonra da sənədlərini götürüb instituta getdi. Qəbul komissiyasının otağı qarşısında o qədər tələbə var idi ki, heç deyiləsi deyildi. Növbə tutdu. Xeyli gözlədi. Növbəsi yetişəndə başını kiçik gözlükdən içəri salıb qovluğu qıza uzatdı. Qız diqqətlə hər bir sənədi gözdən keçirəndən sonra ona imtahan vərəqəsi verdi. Tural ürəkləndi:

– Bacı, olar sizdən bir söz soruşum?

– Niyə olmur, buyurun.

– Professor Qaraxanlı imtahan götürəcək?

Oğlanın bu qəribə sualından qızın xoşu gəlmədi. Acıqlı şəkildə dedi:

– Əvvəla, professor məzuniyyətdədir. İkincisi, mən nə bilim imtahan götürəcək, ya yox?

Tural bir az da irəli getdi:

– Məzuniyyətdən gəlib.

Qız bu dəfə qabardı:

– Yoldaş abituriyent, mane olmayın, görmürsünüz məni nə qədər adam gözləyir? Sənədlərinizi verdiniz, gedə bilərsiniz. Bir də məsləhət görmürəm belə yersiz sözlərinizlə kişini dilə-dişə salasınız.

Tural pərt oldu:

– Bağışlayın, bacı, çox sağ olun bacı, – deyib ürəyində özünü danlaya-danlaya küçəyə çıxdı.

Ancaq yenə başa düşmədi ki, onun qəbahəti nədir, qız niyə elə acıqlandı, professoru «dilə-dişə salmaq» nə deməkdir?

Küçə yaman bürkü idi. Asfalt döşəmə qızmışdı, ağır hava onu sıxır, nəfəsini tıncıxdırırdı. O, imtahan vərəqəsini kitabının arasına qoyub yataqxanaya yollandı. İmtahana hələ iki gün qalırdı. Kitablarını qabağına töküb mövzuları təkrarladı…

Axşamüstü hava bir qədər dəyişdi. Külək qalxdı. Dəlisov külək şəhərin üstündəki bürkünü qovur, ürəklərə sərinlik, yüngüllük gətirirdi.

Tural bir istədi, Qaraxanlıgilə getsin. İmtahan vərəqəsini göstərsin və desin ki, ilk imtahanı kimyadandır. Xahiş üçün yox, elə-belə təskinlik üçün, bir xoş, bir ümidlə söz üçün!..

Dağüstü küçəyə qalxdı. Tanış binanın pillələri qarşısında dayandı. Fikirləşdi. Qalxmağa üzü gəlmədi, ayaqları getmədi. Birdən professor deməzmi, nə sırtıq uşaqdır, hamballıq elədi, pulunu da artıqlaması ilə aldı. Üstəlik yataqxanada yer də düzəltdim. Day nə qəmiş olub yapışıb yaxamdan. İmtahan vərəqəsi verən. qızın sözləri yadına düşdü: «Professoru dilə-dişə salma». Qayıtdı. Gecədən xeyli keçənəcən oxudu, yaxşı bilmədiklərini dönə-dönə təkrarladı.

İmtahan günü tezdən institutun qapısını kəsdi. Qapı bağlı idi. Hələ heç kəsi içəri buraxmırdılar. Qapıda qollarına qırmızı sarğı bağlamış oğlanlar dayanmışdılar. Bəziləri onlara yaxınlaşır, ciblərindən nəsə çıxarıb göstərir, içəri keçirdilər. Tural öz aləmində düşündü ki, yəqin müəllimlərdir. Birdən institutun qabağında ona tanış olan «Volqa» dayandı. Professor maşından düşüb qapıya tərəf yeridi. Qapıda dayanmış oğlanlar onu görən kimi ehtiramla yana çəkildilər. Tural bir istədi özünü professorun üstünə atsın, cəsarət eləmədi. Dönüb maşına baxdı, maşındakı Ülviyyə idi. Onu gördü, maşından düşüb irəli gəldi, Tural da onun qarşısına yeridi.

– Salam, Tural!

– Salam.

– İmtahanın bu gündür?

– Bəli.

– Bəs niyə gəlib atama demədin?

Tural çiynini tulladı, gözlərini yerə dikdi.

– Nə bilim, utandım.

– Eybi yoxdur, hər şey yaxşı olar. Sənə müvəffəqiyyət arzulayıram.

– Çox sağ olun!

Maşın ağır-ağır aralandı. Ülviyyə ona əl elədi. Tural da əlini qaldırıb maşının arxasınca xeyli baxdı.

İmtahana gələnləri siyahı ilə içəri çağırırdılar. Yalan olmasın, imtahan verəndən üç dəfə çox azarkeş var idi, Atalar, analar, tanış-bilişlər… Dəstə-dəstə dayanıb imtahana girənə ürək-dirək verirdilər.

Birdən onun adını çağırdılar.

– Tural Qarabağlı.

Diksindi. Qeyri-iradi dönüb yan-yörəsinə baxdı. Tək idi, Anası yadına düşdü, səsi gəldi anasının qulaqlarına! «Get oğlum, allah kərimdir».

İmtahan otağında iki müəllim var idi. Biri cavan, digəri qoca. Birinin saçı gur, qapqara, şəvə kimi. O birinin isə başında bir dənə də tük yox idi. Elə bil, heç əvvəldən bu kişinin başında tük olmamışdı. Çox zəhmli görkəmi var idi.

– Buyurun, bilet çəkin!

Tural ürkək, həyəcanlı baxışlarla əvvəl zəhmli qocaya, sonra da stolun üstünə sərilmiş biletlərə baxdı. Ürəyindən kövrək bir inilti keçdi: «Qaraxanlı yoxdur. Gərək deyəydim. Gərək gedəydim».

Qocanın zəhmli səsi yenə eşidildi.

– Buyurun, sizi gözləyirik, yoldaş Qarabağlı. Deyəsən, qorxursunuz?

Tural:

– Nədən qorxacağam? – deyib cəsarətlə irəli gəldi.

Bununla belə yenə bilet götürəndə əli əsdi. Elə ayaqüstəcə biletə baxdı. Hamısı tanış suallar idi. Keçib əyləşdi. Sualları bir-bir ürəyində təkrarladı. Hamısını bilirdi. Ondan əvvəl bilet çəkən uşaqlar həyəcanla sağa-sola boylanır, yerlərində narahatlıqla qurcalanır, bağlı qapıya baxır, kimdənsə, nədənsə kömək gözləyirdilər.

Qoca saatına baxıb Turaldan əvvəl əyləşənlərə müraciətlə:

– Sizi gözləyirik, – dedi.

Onlar hər ikisi biletə baxıb gözlərini döydülər.

Tural ayağa qalxdı:

– Müəllim, olar cavab verim? – soruşdu.

Qoça eynəyini çıxarıb kiçik qonur gözlərini Turala zillədi. Elə bil, birdən-birə dəyişdi. Elə bil gülümsədi də:

– Tələsmə, oğlum, – dedi, – yaxşı-yaxşı fikirləş, sualların cavablarını səliqə ilə vərəqə yaz, şifahi olmaz.

Cavan müəllim əlavə elədi:

– Tələsən təndirə düşər, bala, bura orta məktəb deyil!

Tural pərt oldu. Ürəyində özünü danladı da; «Doğrudan, niyə tələsirəm, axı!?»

Sualların cavablarını yazdı. Düsturları açdı. Məsələni həll elədi. Yenə qocanın zəhmli səsi eşidildi:

– Day bu olmadı, bilmirsiniz, biletlərinizi qoyub çıxın! – Bu dəfə Turala müraciət elədi: – Hə, oğlan, hazırsınızsə, buyura bilərsiniz.

Tural cəsarətlə irəli yeridi. Suallarına bir-bir cavab verdi.

– Şifahidən pis deyilsən, indi keç yazı taxtasına.

Tural təbaşiri götürüb lövhəni ağartdı.

Cavan müəllim lövhəyə baxıb dedi:

– Professor, başı işləyir, deyirəm kafisini verək getsin.

Qoca etiraz etdi:

– Yox, tələsmə, əzizim, mənim fikrim başqadır. Buna əlavə bir-iki sual da vermək istəyirəm. Yaxın gəl, oğlum.

Tural gəlib düz zəhmli qocanın qarşısında dayandı. Onun suallarına əlüstü cavab verdi. Zəhmli qoca eynəyini çıxarıb stolun üstünə qoydu. Məmnun halda stula yayıldı. Cavan müəllimin qulağına nəsə pıçıldadı. Cavan müəllim narazılıqla başını buladı. Cibindəki dəftərçəni çıxarıb gözucu baxdı, daz müəllimə nəsə dedi. Qoca yenə başını buladı. Bu dəfə cavan müəllim ona daha bir sual verdi. Tural nə qədər fikirləşdisə, sualın cavabını tapmadı.

– Müəllim, deyəsən, axı, bunu biz keçməmişik.

Cavan müəllim bozardı:

– Necə yəni keçməmisiniz? De ki, bilmirəm, vəssalam.

Tural cəsarətləndi:

– Yox, keçməmişik. Kitabımızda fosforun alınması yoxdur, istəyirsiniz açın baxın.

– Başından yekə danışma, bir sual da verib ikini basarıq belinə!

Tural astadan: «Bağışlayın, müəllim», deyib gözlərini yaşlı müəllimə zillədi.

Tural hiss elədi ki, gənc müəllim nədənsə narazıdır. Qoca ilə mübahisə eləyir. Niyə də razı olsun, axı? Tural gərək elə kobudluq eləməyəydi. Bura kənd məktəbi deyil ki, müəllimdən acıq çıxmaq üçün sinfə sərçə buraxaydı, gərək xahiş edəydi, yalvaraydı…

Atası yadına düşdü. Saçları salxım söyüdün saçaqlarına oxşayan Gülbutanın hüznlü baxışları gəlib gözləri önündə dayandı. Kəndləri pərdə-pərdə nəzərindən keçdi. Tarlalar, ağaclar, adamlar… Kəndlərinin başı üstə keşiş çəkirmiş kimi cərgələnən silsilə dağlar… Bu vəziyyət çox ani oldu, bir göz qırpımı möhlətində oldu, ayıldı, baxdı, yazıq-yazıq baxdı, ümidsiz baxdı. Müəllimlər hələ də mübahisə edirdilər. Cavan, müəllim əl-qolunu oynada-oynada nəsə deyir, sübut etmək istəyir, qoca müəllimsə şəhadət barmağı ilə daz başını qaşıya-qaşıya ona etiraz edirdi. «Yəqin kəsəcəklər». Bu fikir necə də dəhşətli idi! «Mənə deyirdilər axı, inanmırdım. Tanışım yox, pulum yox, dəlidilər mənə qiymət versinlər?».

Birdən haradansa əmisinin zəhmli baxışlarını gördü. İnəkləri yadına düşdü. Kolxoz sədrinin ona çəkdiyi şillənin şartıltısı qulaqlarında cingildədi: «Küçük! Sənin atan da əclaf olub. Kolxozun işinə həmişə pəl vurub!».

Turalın acizliyi, qorxusu bir andaca çəkilib getdi. Gözləri qəzəbdən alışıb yandı. Əsəbləri gərildi, yumruqları düyünləndi. Heç özü də bilmədən necə oldusa irəli yeridi.

– Məni kəsə bilməzsiniz, – deyə dəlicəsinə bağırdı. – Kitabda olmayan sualı mənə verməyə ixtiyarınız yoxdur! Gedib lap rektora deyərəm! Partkoma deyərəm, aləmi qataram bir-birinə!

Müəllimlər hər ikisi diksindi. Cavan müəllimin rəngi ağaran kimi oldu. Əlindəki dəftərçəni cəld qoltuq cibində gizlədib qocaya nəsə dedi. Qoca isə zahiri təmkinini saxlayırdı.

– Mən razı deyiləm. Bu nə hoqqadır çıxarırlar? Niyə qoymurlar imtahanımızı götürək? İnanmırlar, imtahana saxlamasınlar, inanırlarsa, qoysunlar işimizi görək.

Daz müəllim bu sözləri elə bərkdən dedi ki, Tural da eşitdi. Ürəyində özü-özündən: «Hoqqa nədir? Kim çıxarır hoqqanı? Müəllim kimin qarasına deyinir?» – soruşdu.

Gənc müəllim başını bulaya-bulaya otaqdan çıxdı. Tural özündə deyildi. Dumanlı şəkildə hadisənin nə ilə nəticələnəcəyini gözləyirdi. Böyümüş gözlərini müəllimə zillədi. Onun baxışlarında həyəcan, ümidsizlik, yalvarış var idi. Yenə anası yadına düşdü.

– Darıxma, oğlan, bu saat hər şeyi ayırd edərik.

Müəllimin səsindəki qayğıkeşlik Turalı bir qədər sakitləşdirsə də nigarançılığını azaltmadı: «Gərək müəllimə elə deməyəydim. Bəlkə də həmin sual kitabımızda var, unutmuşam, yadımdan çıxıb». Qapı açıldı, Cavan müəllim Qaraxanlı ilə bərabər içəri girdi. Elə bil Turalın üstünə gün doğdu. Bir istədi, özünü atsın onun üstünə, yalvarıb-yaxarsın, desin ki, Turalam, sizin çamadanlarınızı daşıyan oğlanam. Özünü güclə saxladı. İmtahan vərəqəsini verən qızın sözləri yadına düşdü: «Kişini dilə-dişə salma».

Qaraxanlı gözucu Turala baxdı, deyəsən tanımadı. «Qoca kişidir, yəqin unudub». Tural bu hissin təsiri ilə yenə sarsıldı. Qaraxanlı üzünü qoca müəllimə tutub soruşdu:

– Nə məsələdir?

– Mən bu oğlana beş vermək fikrindəyəm. Assistentim isə razı deyil. Ona görə Sizə əziyyət verdik.

Cavan müəllim dilləndi:

– Nə beş, canım? Adicə bir sual verdim, qaldı gözlərini döyə-döyə.

Tural ürəkləndi:

– Müəllim, professor, sizin kitabınızda fosforun alınması var?

Qaraxanlı yalnız indi uşağa diqqətlə baxdı, deyəsən nəyisə xatırladı. Sonra da dönüb cavan müəllimə qınayıcı bir nəzər saldı. Ancaq heç nə demədi.

– Yaxşı, elə isə bir-iki sual da mən verim.

Suallar sən deyən elə çətin deyildi.

Tural professorun suallarına da yerli-yataqlı cavab verdi. Qaraxanlı razılığını bildirdi:

– Çox sağ ol, oğlum, – dedi – müəllimlərə müraciətlə: – Beşini verin getsin, bilən uşaqları çək-çevirə salmayın.

Elə bil Turalın üstündən dağ götürüldü. Əlində imtahan vərəqəsi özünü bayıra atdı. Həyətdəkilər onu dövrəyə aldılar.

– Neçə verdilər?

Tural dinmədi. Yenə anası yadına düşdü. Ürəyindən keçdi ki, kaş anası da bu valideynlərin yanında olaydı, qaçaydı onun üstünə, Tural da anasının sinəsinə qısılıb pıçıldayaydı: «Beş aldım, ana! Oğlun beş aldı». Pıçıldayaydı yox, bağıraydı: «Beş almışam, beş!»

– Yəqin kəsilib, – deyə kimsə kənardan pıçıldadı. Tural yenə dinmədi. Uşaqlardan biri özünü saxlaya bilməyib onun əlindəki imtahan vərəqəsinə gözucu nəzər saldı.

– Beş alıb, ey!

Ətrafa uğultu düşdü.

– Təbrik!

– Afərin!

– Afərin ona yox, dayısına!

Tural dönüb bu sözləri deyən qadına tərs-tərs baxdı. Bəzənib-düzənmişdi. Elə bil, toya gəlmişdi. İmtahana girəcək oğlu da qayğısızcasına tum çırtlayırdı.

– Xala, nə dayıbazlıqdır? Mənim heç yerli-dibli dayım yoxdur, bildim, qiymətimi də verdilər.

Həmin arvad qəhqəhə ilə güldü:

– Get, bala, get, sən dedin – biz də inandıq! Dayısıza beş? Ay verdilər, ha!

Tural lap uşaqlıqdan səhər tezdən oyanmağa adət eləmişdi. Necə deyərlər, yuxudan radio ilə bir oyanardı. O, hər səhər radio verilişlərinin proqramına qulaq asar, özünə lazım olan verilişlərin, xüsusilə konsertlərin, şairlərin çıxışlarının, məktəb həyatına dair söhbətlərin vaxtını yadında saxlar, mümkün olduqca heç birini ötürməzdi. İmtahanların qızğın vədəsində radio verilişlərinə qulaq asmağa vaxtı olmasa da, adətindən qalmadı. Yataqxana yoldaşları hələ yatdıqlarından radionun səsini lap astadan verib qulağını reproduktora dirədi. Sevindi, gülümsədi: saat 8:10-da «Yeni lent yazıları» silsiləsindən Ülviyyə Qaraxanlının mahnıları veriləcəkdi. Özü də Flora Kərimovanın ifasında.

Ülviyyə gözləri önündə dayandı. Cins şalvar geymiş, gözü eynəkli, maşın sürən Ülviyyə. O, Ülviyyəni tanımasaydı, qətiyyən bu geyimdə bir qızın musiqi bəstələdiyinə inanmazdı. Onun təsəvvürü belə idi ki, ancaq yüngül xasiyyətli qızlar, işsiz-gücsüz veyillər belə geyinərlər. Ürəyində dolandırdı: «Lap yerinə düşdü, Ülviyyənin mahnılarına qulaq asaram, sonra da gedib fizikadan axırıncı imtahanı verərəm. Olaram institutun tələbəsi. Nə böyük səadət! Anam sevinəcək, Gülbuta sevinəcək, bütün kəndə hay düşəcək…» Turalın ürəyindən dəhşətli bir hiss keçdi. Bədəni üşüdü. Sevinci bir andaca yox oldu: «Birdən kəsildim?! Axı deyirlər ki, müəllimlər haqq-hesablarını axırıncı imtahanda «çürüdürlər». Əgər öz adamlarının müsabiqədən keçməmək qorxusu olsa, tökürlər dəftər-kitabı qabaqlarına, başlayırlar baş sındırmağa, hesab çəkməyə: axırıncı imtahandan neçə adam kəsilməli, neçəsi üç almalı, neçəsi beş almalıdır ki, əziyyətləri hədər getməsin, istədikləri adamlar tələbə bileti ala bilsinlər… Görəsən doğrudanmı belədir? Görəsən vicdanını pula satan, pulu həyatın mənası, yaşamağın, insanlığın əsas əlaməti hesab edən müəllimlər doğrudanmı var? Day onda nə oldu?» Sabirin vaxtı ilə pul barədə dediyi sözlər yadına düşdü: «Vicdanımmısan ey pul, ya canımmısan…»

Yox, Tural buna qətiyyən inanmırdı. Öz ağlı, öz məntiqi ilə fikirləşirdi: lap ola bilər ki, hansı müəllimsə bu və ya digər uşağın ali məktəbə girməsinə can-dildən, sidq-ürəkdən çalışır, cəhd göstərir. Olsun, insandır də, qohumu var, dostu-aşnası var, umacağı var, qoy ona hansı qiyməti verir, versin. Bilən uşağı kəsməz, müəllimdir axı, onun adının qabağında bütün sözlərin müqəddəslərindən olan «müəllim» sözü var. Qorxar, əzab çəkər bu müəllim sözündən, vicdanına sığışdırmaz bu ədalətsizliyi. Bəs onun vicdanı ağrımaz sonra? Bəs o necə rahat yatar? Dəli olar, vallah, ölər ayaq üstə, yeriyə-yeriyə mühazirə oxuya-oxuya, haqdan, ədalətdən, insanlıqdan danışa-danışa ölər…

Tural bu qəribə, müəmmalı hisslər içərisində dolabçanın üstündəki kitabları götürüb tələsik vərəqlədi. İmtahan biletlərini bir də gözdən keçirdi. Eyni açıldı. Fikri ayazıdı: «Necə yəni kəsildim? Bu kitablar, bu suallar. Axı mənə hansı sual düşəcək ki, cavab verə bilməyim? Uşaqların çoxu kəsilib. Qrupumuzda 30 adamdan cəmi-cümlətanı 5 nəfər qalıb. Yəni bir «üç» də ala bilməyəcəyəm?.. Eh… eh!».

Tural başındakı qara fikirləri qovurmuş kimi əlini yellədi. Elə bu zaman efirdə Ülviyyənin mahnıları səsləndi. Mahnılar, quş qanadlı, romantik hisslərlə dolu mahnılar… İnsanın ayaqlarını yerdən üzən, onu yer qayğısından, yer dərd-sərindən uzaqlaşdıran mahnılar… İnsana bütün dünyanı, hətta özünü də unutduran mahnılar… Onu mənən təmizləyən, yaşamağa, yaratmağa çağıran mahnılar. Görəsən vicdanını pula satan müəllimlər eşitmirlər bu mahnıları, qulaq asmırlar bu mahnılara? Düşündürmür bu mahnılar onları? Pivəsatan pivə parçını ağzınacan doldurmursa, pivənin köpüyündən çıxan qəpik-quruşa gözlərini dikirsə, bəlkə də bu təbiidir və haradasa buna haqq qazandırmaq olar. Axı heç pivə parçını axıracan doldurmaq da mümkün deyil. (Tural bunu yolüstəki qəlyanaltıda, sosiska yeyəndə görmüşdü.) Amma müəllim…

«Gedək üzü küləyə». Maneələrə qarşı gedək. Çətinliklərdən qorxmayaq. Gedək, nə qədər gücümüz var, gedək, nə qədər ayağımız gedir, gedək, nə qədər ürəyimizdə təpər var, arzu var, ümid var… Çox sağ ol, Ülviyyə, çox sağ ol, mənim eynəkli, cinsli bacım…

Ülviyyənin mahnıları ürəyəyatan idi. Həzin, lirik, təsirli idi. Xüsusilə «Gözlərəm səni» mahnısı. Gülbuta yadına düşdü. Elə bil onum dilindən yazılmışdı, elə bil onun ürək sözlərini, qəlb çırpıntılarını danışırdı bu mahnı. Floranın titrək, ehtiraslı, bəzən səhər mehi kimi xəfif, bəzən də coşqun dağ çayı kimi təlatümlü səsi ilə danışırdı bu mahnı…

Turalın bütün həyəcanlarına baxmayaraq son imtahan da uğurlu oldu.

O, artıq tələbə idi.

Tələbə! Nə qədər mənalı, nə qədər fərəhli idi bu ad!

Turalın uçmağa qanadı yox idi, olsaydı uçardı. Düz anasının yanına uçardı, Gülbutanın yanına uçardı. Küçəyə necə çıxdığını bilmədi. İstəyirdi bağırsın, «Tələbəyəm!» desin, «İnstituta qəbul edilmişəm!» desin. Desin ki, yalandır bütün şayiələr: ey atalar, analar, inəyinizi, camışınızı, gəvənizi satıb övladınız üçün institut ehtiyatı görməkdənsə, çalışın oğlunuzun, qızınızın əsl biliyi olsun. İnanın mənə, biləni kəsmirlər, bilənə «dayı» lazım deyil!

Bu anlar Tural qəribə hisslər keçirirdi. İstəyirdi, sevincini kiminləsə bölüşsün. Ürəyini kiməsə açsın! Ancaq kimə?! Bu irilikdə şəhərdə, milyon yarımdan çox əhalisi olan şəhərdə bir nəfər, tək bircə nəfər yox idi ki, onun sevincinə şərik çıxsın. Yox! Var idi! Bəs Ülviyyə, bəs onun anası, bəs professor Qaraxanlı?!

Tural tanış pillələri uça-uça qalxdı, birnəfəsə qalxdı, qaça-qaça qalxdı. Qapının qabağında dayandı. Qısaqol köynəyinin düyməsini bağladı. Saçına sığal çəkdi. Barmağını zəngin ağ düyməsinin üstünə qoyub basdı. Qapı açıldı. Ülviyyə idi. Əlindəki gülü Ülviyyəyə verdi. Titrək səslə:

– Sizi təbrik edirəm, – dedi, – mahnılarınız çox gözəl idi.

Ülviyyə gülü alıb qoxuladı. Sonra sinəsinə sıxdı.

– Çox sağ ol, Tural! Çox sağ ol! Diqqətcil oğlanmışsan! Sənin bu təbrikin mənim üçün xüsusilə qiymətlidir. Ana, – deyə o, sevinclə çağırdı, – bir gör bizə kim gəlib! – Sonra Turala tərəf döndü. – Keç, keç içəri, çıxartma ayaqqabılarını! Birdən nəsə xatırladı. – Hə, bir de görüm, imtahanların necə gedir?

– Bu gün axırıncısını verdim. Artıq tələbəyəm. Bilirəm ki, müsabiqədən sözsüz keçəcəyəm.

– O.. Nə yaxşı, nə yaxşı! Mən də səni təbrik edirəm! Deməli, bu gün hər ikimizin bayramıdır.

İsmət xanım da Turalı sevinclə təbrik elədi. Heyif ki, professor evdə yox idi. Yəqin o da sevinərdi.

Ülviyyə yataq otağına keçib paltarını dəyişdi.

– Ana, – dedi, – bu gün Turalla mənim bayramımdır! Axşama yaxşı bir süfrə aç! Rəfiqələrim də gələcəklər. Gərək bu bayramları əməlli-başlı keçirək. Tural, axşam sən də bizdəsən ha! Mütləq gələrsən.

Tural sıxıla-sıxıla:

– Çox sağ olun, Ülviyyə bacı, – dedi. – Axı mən bu axşam yola düşürəm.

– Hansı rayona?

– Ağdama.

– Qatar neçədə gedir?

– Onda.

– Eh, çatarsan. Səni lap özüm aparıb yola salaram. İndi isə getdik!

Tural sual dolu baxışlarını Ülviyyəyə zillədi.

– Hara?

– Sonra bilərsən, getdik!

Tural səmimiyyətlə, böyük ərklə deyilən bu sözlərə necə əməl etməyə bilərdi? Kirimişcə Ülviyyənin arxasınca pillələri endi. Ülviyyə maşını qarajdan çıxartdı.

– Gəl əyləş! – Tural arxada oturmaq istədi. Ülviyyə qabaq qapını açıb onu yanına dəvət elədi: – Ora yox, bura!

Tural sıxıla-sıxıla keçib Ülviyyənin yanında əyləşdi. O, ömründə ikinci dəfə idi ki, «Volqa»ya minirdi. Bir dəfə onda – çamadan daşıyanda, bir dəfə də indi. Ülviyyə radioqəbuledicini açdı. Aşıq havaları çalınırdı. Maşın haylı-küylü küçələrdən keçib iri bir binanın qarşısında dayandı. Ülviyyə yenə komanda verirmiş kimi təntənə ilə:

– Düşdük! – dedi. – Düşdülər, Tural gözucu baxdı. Univermaq idi. – Qalxdıq!

Qalxdılar. Tural elə fikirləşdi ki, Ülviyyə nəsə almaq istəyir və onu şeyləri daşımağa kömək eləmək üçün gətirib: «Lap yaxşı, nə olar: Bütün ömrüm boyu belə adamlara qulluq eləsəm, onların işinə yarasam «uf» da demərəm».

Ülviyyə kostyum satılan şöbənin qabağında dayanıb Turalın qulağına pıçıldadı:

– Bilirsən nə var, Tural? İstəyirəm ki, neft-kimya institutunun tələbəsi yoldaş Tural Qarabağlı öz kəndlərinə, anasının yanına… Sevgilin var? – Tural pul kimi qızardı. – Hə, rəngin dəyişdi, yəqin gözaltın var… Anasının yanına, sevgilisinin yanına təzə kostyumda getsin, yaxşı?

Turalı tər basdı. O, pörtdü, az qala ağlayacaqdı.

– Yox, lazım deyil. Siz elə bilirsiniz biz lap kasıbıq? Siz elə bilirsiniz…

Tural özünü saxlaya bilmədi. Dodaqları titrədi, gözləri doldu.

Ülviyyə ərklə onun saçlarını qarışdırdı:

– Mən elə bilirdim sən kişisən, lap uşaqsanmış ki… Alacağam, vəssalam! Sən məni güllə təbrik edə bilərsən, mən səni yox?

– Axı gül başqa, bu başqa. Almayın, yalvarıram, almayın, anam alar!

– Bilirsən nə var? Day sənə icazə vermirəm danışasan! Razmerin neçədir?

– Nəyim?

– Razmerin, yəni kostyumunun ölçüsü.

Tural dinmədi. Əvvəla, o, doğrudan da ölçüsünü bilmirdi. Digər tərəfdən bilsəydi də deməzdi. Ülviyyə satıcıya müraciətlə:

– Xanım qız, xahiş edirəm, bu oğlan üçün bir kostyum seçəsiniz. Tələbəyə yaraşan kostyum olsun.

Satıcı qız sevinclə:

– Qəbul olunub? – soruşdu və özü də sorğusuna cavab almadan: – Təbrik edirəm! Böyük xoşbəxtlikdir! – dedi.

Ülviyyə ilə satıcı qız Turalı güc-bəla ilə pərdənin dalına keçirdilər. Yasəmən rəngli kostyum elə bil Turalın əyninə tikilmişdi.

– Hə, indi qaldı köynəklə ayaqqabı!

Tural yenə etiraz etdisə də, Ülviyyə fikrindən dönmədi, Turalı geyindirib-keçindirib yataqxanaya qədər ötürdü.

– Hə, indi get, yola hazırlaş. Bilet pulun var?

Tural dedi:

– Vallah var, anamın canı üçün var!

– Yaxşı, elə isə xudahafiz. Axşam saat 7-də bizdəsən!

Maşın şütüyüb uzaqlaşdı. Tural yuxulu adamlar kimi gözlərini döyə-döyə maşının arxasınca baxdı. Maşın uçurdu, sanki şəhərdən çıxır, havaya qalxır, üfüqlərdə qanad çalırdı.

«KİŞİNİN OĞLUNU VURUBLAR!»

Tural Ağdam stansiyasına səhər tezdən düşdü. Stansiyada saysız-hesabsız taksilər, şəxsi maşınlar, avtobuslar dayanıb sərnişin gözləyirdi. Şoferlərin bəziləri hövsələsizlik eləyib sərnişinlərin qabağına çıxır, onların hara getməsi ilə maraqlanırdılar. Bəziləri isə maşınlarının. yanında dayanıb ucadan müştəri çağırırdılar:

– Ay şəhərə gedən!

– Ağcabədi, Ağcabədi!

– Füzuliyə bir nəfər!

– Hadrut, Hadrut!

– Stepanakert!

– Şuşa!

Tural qarayaxa şoferlərin əhatəsindən çıxıb üstünə «Ağdam» lövhəsi vurulmuş avtobusa mindi. Yol boyu taksilər, «Moskviç»lər, «Jiquli»lər avtobusun solundan şütüyüb keçir, saatda, yalan olmasın, iyirmiynən gedən avtobusu toza basırdılar.

Avtobus, axır ki, mənzil başına çatdı. Tural hövsələsizlik edib, kəndə gedəcək avtobusu gözləmədi. Piyada yola düşdü. Qınayan olmasaydı, kəndə – anasının yanına qaça-qaça gedərdi. Qarqarın körpüsünü keçib sağa buruldu. Dolu salxımları sallanan üzüm tənəklərinə heyranlıqda baxdı. Dərindən, köks dolusu nəfəs aldı. Təzə çalınmış kövşən ətirli, küləş qoxulu havanı acgözlüklə ciyərinə çəkdi.

Kəndə girdi. Barın bolluğundan budaqları çəpərlərin üstündən yola sallanan şaftalı, alma ağaclarına, üstü od tutub yanan nar kollarına baxa-baxa həyətlərinə keçdi. Burnuna çörək ətri dəydi. Haradasa təndirə çörək yapırdılar. Turalın ürəyindən keçdi ki, bu saat o çörəkdən olaydı, buğ çıxan çörəyin arasına əli yana-yana pendir basıb dürməkləyəydi. Özü də motal pendiri… Onu ilk qarşılayan köpəkləri oldu. İt əvvəl-əvvəl hürüb sürətlə Turalın üstünə cumdu. Yaxına gələn kimi tanıdı. Sahibini salamlayırmış kimi zingildədi. Quyruğunu bulaya-bulaya Turalın ayaqları altına sərildi, ləhləyə-ləhləyə ona baxdı. Tural itin pırpız başını oxşadı: «Culbars… Culbars… Darıxmışdın mənimçün?!»

Sonra evlərinə tərəf getdi. İt gah Turalın üstünə sıçrayır, gah da başını onun ayaqlarına sürtə-sürtə sağına-soluna keçirdi.

Turalın gözləri anasını aradı. Gördü ki, anası talvarın altında inək sağır. Görünür, başı işə qarışdığından, yəqin ki, dodaqaltı eydirmə oxuduğundan nə itin hürməsinə əhəmiyyət vermiş, nə də darvazanın kiçik gözünün cırıltısını eşitmişdi.

Tural asta-asta arxadan gəlib çömbələrək sərnici ayaqları arasına almış anasının gözlərini tutdu. Ana diksindi. Süd qoxulu əlini Turalın əlləri üstə gəzdirən kimi tanıdı:

– Buy, başıma xeyir, sənsən, Tural? – dedi.

Ana hövlnak ayağa qalxdı. Ana-bala qucaqlaşdılar. Kövrəldilər. İnək təpikləyib sərnici aşırdı. Ana təəssüflənmək əvəzinə oğluna təskinlik verdi:

– Aydınlıqdır, oğlum!

Tural sərnici qaldırıb başına çəkdi, dibində qalan isti südü son damlasına qədər içdi. Gözlərini oğlundan çəkməyən ana məmnunluqla dilləndi:

– Halal xoşun olsun, oğlum. – Sonra oğlunu qınadı: – Yaxşı, ay saqqalı ağarmış, aya yaxındır evdən çıxmısan, bir barmaq kağızsa göndərməmisən.

Tural qolunu anasının boynuna keçirdi.

– Bilirsən nə var, ana, axı, mən imtahanların hamısını verib qurtarmamış sənə nə yazaydım? Əvvəl-əvvəl yazıb səni sevindirəydim, sonra da kəsilib gələydim üstünə, qaraldaydım qanını, hə? Dedim qoy imtahanların hamısını verim, sonra da gəlib səni sevindirim. İndi, bax, nə qədər istəyirsən sevin! Nə qədər istəyirsən oxşa, ağla. Oğlun tələbədir, neft-kimya institutunun tələbəsi!

Ana oğlunu qucaqlayıb duz kimi yaladı.

– Kaş atan görəydi sənin bu gününü! Allah mərdimazarın evini yıxsın!

Tural kövrəldi. Söhbətin səmtini dəyişmək üçün dedi:

– Qatıq çalmısan, ana?

Ana önlüyünün ətəyi ilə yaşlı gözlərini sildi.

– Niyə çalmamışam, başına dönüm, əl-üzünü yu, bu saat üzünü yığım, yeginən.

Deyəsən anası Turalın təzə kostyumunu, çəkməsini, boynu qalstuklu köynəyini yalnız indi gördü.

– Ay saqqalı ağarmış, bu üst-baş hardan? Yəqin dayın alıb səninçün. Bir gör ey, heç dayıngili soruşmadım. Necədi dayıngil? Gəlin xanım, qızı necədirlər? Necə qarşıladılar səni? Yəqin sevindiklərindən heç bilməyiblər neyləyələr.

Tural əsl mətləbi açıb anasının könlünü sındırmaq istəmədi.

– Lap yaxşıdırlar. Məni də elə dil-ağızla qarşıladılar ki, hörmətlərindən xəcalət çəkdim. Dayım şəhərdə deyildi, Zivər xala da, Tərgül də elə sevindilər ki…

Tural yalan danışdığı üçün qızardı. bir qədər susub özünü ələ aldı və dedi:

– O ki, qaldı üst-baş məsələsinə, bu uzun əhvalatdır, ana. Danışaram, hamısını danışaram sənə! Bir de görüm kənddə nə var, nə yox? Gülbuta necədir?

Ana yanıqlı bir ah çəkdi. Bir istədi hər şeyi gizlətsin oğlundan, amma fikirləşib gördü yox, ondan-bundan eşidənəcən, özü desə yaxşıdır.

Anasının cavabı gecikdirməyindən Turalın dalağı sancdı. Sualını bir də təkrar elədi:

– Səndən Gülbutanı soruşdum, axı!

Ana yenə birbaşa mətləb üstə gələ bilmədi.

– Ağıllı baladır Gülbuta. Tez-tez mənə baş çəkib, hal-əhval tutub, hər dəfə də səni soruşub: «Bakıya gedəndən nə xəbər?» Mən də neyniyim, özüm nə bilirdim ki, ona da nə deyəydim.

Tural hiss etdi ki, anası ondan nəyisə gizlədir. Ürəyinə damdı ki, anasının bayaq köks ötürməsi əbəs deyil.

– Onsuz da günü bu gün hər şeyi biləcəm. Nə olub, açıq danış. Görürəm, sözlü adama oxşayırsan.

Ana yenə köksünü ötürdü:

– Ay oğul, sözlü deyəndə ki, nə deyim, vallah. O ciyəriyanmış gədə qıza göz verib işıq vermir.

Turalı od götürdü:

– Nə gədə? Kim?

– Kim olacaq? Sədrin ərköyün küçüyü.

– Əbil?

– Hə, o ciyəriyanmış. Görüm onu heç kişi olub kişilərə qoşulmasın, heç gərdək üzü görməsin.

– Əbil, bütün o həngamələrdən sonra utanmır, ona yaxın düşür?

– Nə bilim, vallah, abır-həya var ki, üzündə? Ya onun üzü, ya da çaylaq daşı.

– Nə deyir, axı?

– Deyir, öldü var, döndü yoxdur!

– Bəs qız?

– Neyləsin yazıq. Gücü çatır gözlərinə. Elə hey sıxır gözlərinin qorasını.

Turalın əzələləri gərildi. Yumruqları düyünləndi.

– Yaxşı. O, Əbil olsun, mən də mən! Ona öz həddini bildirməsəm, adımı dəyişərəm.

Ana narahatlıqla əl-ayağa düşdü:

– Qoşulma ona sən atanın canı. Dəlinin biridir, bir də gördün, maşını düz sürdü üstünə. Arxalı köpək qurd basar, oğlum. Sənin arxanda kimin var? Bir əmindi, o da belə…

– Doğrudan, neynir əmim? O əhvalatdan sonra gəlib gedirmi?

– Eh, allah atanın kölgəsini gendə olsa da üstümüzdən əskik eləməsin. Allah səni mənə çox görməsin. Nə əmi, nə dayı, hamısı özü üçündü…

– Yəni heç gəlib-eləməyib? Hal-əhval tutmayıb səndən?

– Cəmi bircə dəfə çəpərdən boylanıb, ağızucu səni soruşub, «Gədədən bir xəbər varmı?» deyib. Mən də demişəm bir xəbər yoxdu. Başlayıb dodaqaltı mızıldanmağa: «Uşağı nahaq yerə didərgin elədin. Ali məktəb havayıdı, bəyəm?!»

Tural daha heç nə soruşmadı. Otağa keçib üzüqoylu çarpayıya sərildi. «Hamısı Gülbutaya görədir. Eybi yoxdur… Bir gör Gülbutaya görə kimlərlə qarşılaşmalı, kimlərlə üz-göz olmalıyam. Çətindir, yaman çətindir…»

Tural gözlərini yumdu. «Gecə də çimir çalmamışam. Bir hovur yata biləydim». Ancaq mümkün idimi? Gülbuta sanki onun kirpiklərini qaldırıb gözünün aynasında dayandı. Gileyli baxışlarını ona zillədi. Heyran-heyran baxdı, baxdı, xeyli sonra astadan soruşdu: «Elə bilirsən, mənimçün asandır? Hər tərəfdən düşüblər üstümə. Səp də başını götürüb qaçmısan…»

«Pis eləmşəm, Gülbuta?»

«Demirəm ki, pis eləmisən. Ancaq mənimçün çox çətindir, Tural, sənin düşündüklərindən də çətin».

Tural qızın məhzun görkəminə, min-bir gileylə, umu-küsü ilə dolu gözlərinə baxdı, dözmədi. Hövlnak yerindən sıçradı.

Ana özünü oğlunun üstünə atdı.

– Nə oldu, bala? Yatırdın, axı, niyə birdən qalxdın?

– Mən elə bu saat Gülbutayla danışmalıyam. Qoy dilim dilinə dəysin, fikrini bilim, qalanı asandır!

Ana əl-ayara düşdü:

– Sən dəli olubsan, yoxsa? Evlərinə gedəcəksən? Güldürmə kəndi bizə, oğlum. Hövsələni bas, bir azdan hamı tarlaya axışacaq. Gedib danışarsan. Gülbutanın manqasındakılar hamısı cavanlardır, öz məktəb yoldaşların, tay-tuşlarındır. Həm onlarla görüşərsən, həm də Gülbutaya sözünü deyərsən.

Anasının sözləri Turalın ağlına batdı. Təzədən yatağına uzanıb yerində qurcalana-qurcalana qaldı.

…Tanış pambıq tarlası. Göz işlədikcə uzanan ağ çiçəkli cərgələr. Tural öz yoldaşları ilə bərabər nə qədər bu tarlada alaq eləmiş, pambıq yığmışdı! Gülbutanın gənclər manqasının üzvləri cərgələrin arasına səpələnmişdilər. Pambıq kolları ayaqlarını cızmasın deyə qızlar altdan ağzı büzməli yüngül şalvar geymiş, başlarına enli günlüklü həsir şlyapa qoymuşdular. Allı-güllü paltar geymiş qızlar pambıq kolları arasında sayrışan çiçəklərə bənzəyirdilər.

Pambıq kolları çiçək açmışdı: ağ, narıncı çiçəklər. Qozalar qoz boyda olmuşdu. Bu gün-sabah yığım başlanacaqdı. Gənclər kollarda ara-sıra görünən sovkaları dənləyib əllərindəki şüşələrə doldururdular.

Tural cərgələr arası ilə irəliləyərək tanış kənd cavanları ilə görüşüb hal-əhval tuturdusa da gözləri nigaranlıqla Gülbutanı axtarırdı. Birdən gündə yanıb pörtmüş Gülbuta özü onun qarşısına çıxdı. Elə bil Turalı yerə mıxladılar. Addım atmağa, qıza tərəf irəliləməyə taqəti olmadı. Onu uzaqdan görən Gülbuta yerişini pozmadan irəliləyirdi. Onlar qarşılaşdılar. Həyəcanlı baxışlar bir-birinə zilləndi. Bir anlığa hər ikisi sehrlənmiş halda susdu. Tural dillənməyə qorxur, səslə, sözlə bu mənalı sükutu, bu dilsiz baxışların nağılını ürküdəcəyindən ehtiyat edirdi. Gülbutanın titrək səsi eşidildi:

– Salam, Tural!

– Salam, Gülbuta!

Başqa cavanlarla əl verib görüşən, dil qəfəsə qoymadan danışan Turalın Gülbutaya əl verməyə cəsarəti çatmadı.

– İmtahanlarını verdin?

– Verdim. Qəbul olundum.

– Təbrik edirəm. Yaxşısını sən elədin, Tural! Ağıllı iş gördün ki, oxumağa getdin. Məni… – Gülbuta sözünün gerisini gətirə bilmədi. O, «məni odun içində qoyub getdin, tək qoyub getdin» demək istəyirdi, dili gəlmədi, sözünün səmtini dəyişdi: – Amma hamı elə bilirdi ki, ya kəsiləssən, ya da müsabiqədən keçməyəssən.

– Bəs sən necə?

– Mənim də ümidim az idi. Biliyindən arxayın . olsam da nigarandım. Eh, o qədər söz danışırdılar ki, adam bilmirdi kimə inansın.

Tural qızğınlıqla ona cavab verdi:

– Hamısı yalandır! Ara sözüdür. Biliyi olanı kəsmirlər, inan mənə!

– Bəs biliksizlər? Bəs kütlər? Onlar da ali məktəbə girirlər, axı. Bəs, buna nə deyirsən?

– Düz deyirsən, Gülbuta. Çox təəssüf ki, belədir. Elə bizim öz kəndimizdə də atalarının pulu gücünə əyri yolla institutlara yol tapanlar var. Bütün aləmi korlayan onlardır. Havayı yolla pul qazanan atalardır!

Tural hiss etdi ki, onlar əsl mətləbdən uzaqlaşıblar. Ona görə söhbətin axarını dəyişmək məqsədi ilə soruşdu:

– Atangil necədir, Gülbuta?

– Niyə, pis deyillər.

– Bəs özün?

– Özüm də pis deyiləm. – Gülbuta ətrafa boylandı. – Tural, yaxşı deyil, uşaqların gözü bizdədir.

Tural incik halda dilləndi:

– Qoy görsünlər! Lap istəyirsən elə bu saat uşaqları yığım başıma, bağıra-bağıra deyim ki…

Gülbuta pörtdü.

– Ayıbdır, Tural. Qoy mən gedim, gün də qızır. Özün bilirsən ki, sovkanı vaxtında qırmasaq, bütün zəhmətimiz əlimizdə qalar.

– Bəs nə vaxt görüşək?

– Nahar fasiləsində görüşərik.

– Onda saat 2-də səni arteziandan o yana yolun qırağında söyüd var ha, bax onun yanında gözləyəcəyəm, yaxşı?

Gülbuta başının hərəkəti ilə «yaxşı» deyib uzaqlaşdı. Tural həsrətlə sevgilisinin arxasınca baxdı.

Tural vədələşdikləri yerə gəlib çatanda saat ikiyə hələ 15 dəqiqə qalırdı. O, səhərdən bəri Gülbutaya deyəcəyi sözləri ürəyində dönə-dönə təkrar edirdi. Tural Gülbutanın qəti fikrini bilmək istəyirdi. Bu səhərki görüşlərində də Tural hiss eləmişdi ki, Gülbuta nədənsə ehtiyat eliyir, kimdənsə çəkinir. Bir sözlə, tərəddüd içərisindədir. Xüsusilə onun: «Yaxşı deyil, uşaqların gözü bizdədir», deməyi Turala yamanca yer eləmişdi. Necə yəni, uşaqların gözü bizdədir!? Cəhənnəmə ki, bizdədir! Oğurluq eləmirik ha. Əvvəla, uşaqlar hamısı bizim münasibətimizi bilir. Bilirlər ki, hələ yeddinci sinifdən bir-birimizi istəyirik. digər tərəfdən də günün günortaçağı məktəb yoldaşımla söhbət eləmək qadağandı bəyəm? Yox, deyəsən məsələ tündləşir. Deyəsən, qızın özü də bilmir neyləsin. Əbil sırtığın biri, atası da qansız, havalı.

Turalın yadına bir neçə il bundan əvvəl olmuş bir əhvalat düşdü.

O, hər səhər xoruzun üçüncü banında oyanar, inəyi tövlədən çıxarıb yaylıma aparardı. Bunu ona atası öyrətmişdi. Tural beşinci sinfi bitirib altıncıya keçəndə atası onu yanına çağırıb demişdi:

– Oğlum, artıq sən kişisən, sabahdan gərək obaşdan oyanasan. İnəyimizi ata-bala qatarıq qabağımıza, yaylıma apararıq, doyunca otarıb gətirərik.

Tural sevinmiş, anasına xəbərə qaçmışdı:

– Ana, mən də sabahdan dədəmlə yaylıma gedəcəm!

Anası ərinin qarasınca gileylənsə də, «Kişi, qoysana uşaq doyunca yatsın, səhərin şirin yuxusunu körpəyə niyə haram eliyirsən?» desə də, atası fikrindən dönməmişdi: «Çox yatan tez qocalar, arvad», demişdi: – Qoy uşaq indidən zəhmətə alışsın. Özü əziyyət çəksə, təpəl inəyin südünü də nuşi-canlıqla içər».

İlk günlər Turalı atası durquzardı, sonra özü buna adət elədi. Bəzən də elə olardı ki, Tural atasından tez oyanar, onu yuxudan eləməz, inəyi özü yaylıma çıxarardı. Saleh kişi yuxudan qalxıb inəyi tövlədə görməyəndə «oğlum əsl kişidir!» deyib qürrələnər, sevinci yerə-göyə sığmazdı.

Çox vədə Tural özü ilə kitab da götürərdi. İnəyi kövşənə buraxıb dərslərini təkrarlar, öz-özü ilə sual-cavab edərdi. Bədii kitab oxumağa Turalın xüsusi həvəsi var idi. Hər həftə istirahət günləri atası ilə şəhərə çıxar, ona çoxlu kitab aldırardı. Yalan olmasın, məktəb kitabxanasında elə kitab qalmamışdı ki, Tural onu oxumamış olsun.

Əvvəllər kənddə heyvan saxlamaq o qədər də çətin deyildi. Otlaq bol idi. Son bir neçə ildə, xüsusilə təzə sədr gələndən sonra, vəziyyət dəyişmişdi. Təzə sədr kəndin yaxasınacan, həyətlərin çəpərinəcən hər yerdə pambıq, üzüm əkdirdiyindən mal-qara, qoyun-quzu saxlamaq mümkün deyildi. Tural buna da çarə tapmışdı. İnəyin başına uzun çatı bağlar, çatını əlində tutar, arxın kənarlarında, üzüm bağlarının arasında otarardı. Bir hadisədən sonra bu da mümkün olmamışdı. Bir səhər Tural üzüm bağları arasında inəyi otararkən, başı qarışdığından çatı əlindən çıxdı, inək üzümlüyə girib körpə tənəkləri qırıb tökdü. Birdən Tural kürəyinə dəyən şallağın şappıltısına diksinib dik atıldı. Atlı sədr başının üstündə dayanmışdı.

– Ziyankar köpəkoğlu, görmürsən inək üzümlüyü korladı?

Tural cəld inəyin dalısıyca qaçıb onu çəkə-çəkə üzümlükdən çıxartdı.

– Bağışlayın, başım kitab oxumağa qarışmışdı.

Sədr qışqırdı:

– Nə kitab, ə, qoduq, bura səninçün məktəbdir? Bir də səni buralarda girsəm, akt yazdırıb inəyini qoşduracam kolxozun fermasına.

Tural yazıq-yazıq ağlamış, üzr istəmiş, yalvarmışdısa da sədrin qəzəbi soyumamışdı:

– Ziyankarsınız hamınız! Üzümün də, pambığın da düşmənisiniz! – deyərək atını şallaqlayıb uzaqlaşmışdı.

Bundan sonra Tural inəyi yaylıma çıxarmağa cəsarət etməmiş, məcbur olmuşdu ki, hər səhər inəyə bir kisə ot biçib gətirsin…

Həyəcanlı dəqiqələr sona çatdı. Gülbuta gəlib çıxdı. Əlində çörək bağlaması var idi. Allanmış sifətini tər basmışdı. Sağa-sola ürkək bir nəzər salıb Turalın qarşısında dayandı. Başını aşağı dikdi.

– Eşidirəm səni, Tural.

– Mən səni eşitmək istəyirəm, Gülbuta. Kənddəki söz-söhbətlərdən xəbərdaram. İstəyirəm…

– Nə istəyirsən, Tural?

– İstəyirəm sənin qəti fikrini biləm.

– Hələ bu vaxta qədər bilməmisən mənim fikrimi?

– Bilməyinə bilmişəm. Amma yenə soruşuram.

Gülbuta kövrəldi.

– Bədbəxtəm mən, Tural, bədbəxtəm…

Tural da qəhərləndi.

– Niyə elə deyirsən, Gülbuta? Sən xoşbəxt olacaqsan. Sən yaxşı qızsan, Gülbuta. Sən ən böyük xoşbəxtliyə layiqsən.

– Çətindir, Tural! Mənimçün çox çətindir! Evimizqarışıq bütün kənd mənə cəhənnəm olub. Başımı itirmişəm. Heç bilmirəm bu işlərin axırı necə olaсaq!

– Hər şey yaxşı olacaq, Gülbuta, inan mənə! Əgər özünə arxayın deyilsənsə, iradənin zəifləyəcəyindən ehtiyat edirsənsə, gəl aparım səni Bakıya.

Gülbuta diksindi.

– Sən nə danışırsan, Tural? Atam, anam, el-oba… Eşidən-bilən nə deyər bizə? Bir də axı sən özün tələbəsən, yerin-yurdun hardadı, pulun hardadı ailə dolandırmağa?

– İşləyərəm, Gülbuta! Lap gedib vağzalda hamballıq eləyərəm. Qorxma, bizə bir parça çörək qəhət olmaz. Baş-başa verib birtəhər dolanarıq.

– Yox, Tural, mən bunu eləyə bilmərəm.

Tural əlini Gülbutanın xurmayı saçlarında gəzdirdi.

– Bəs neyniyək, Gülbuta? Səni odun-alovun içində qoyub mən necə gedim Bakıya?

Elə bu zaman onların yanından vıyıltı ilə, dəli sürətlə bir maşın keçdi. Yel kimi, tufan kimi keçdi.

Gülbuta həyəcanla Turala sığındı.

– Əbildir, Tural! Yəqin bizi gördü. Qorxuram səndən Tural, tələsik çıx get evə. mən də tarlaya gedirəm. Sonra görüşərik, sonra…

Tural Gülbutanı bağrıma basdı. Tellərini oxşadı.

– Bu Əbil nə yaman qorxuzub sizi?

– Dəlidir, Tural. Vallah o yekəlikdə gövdədə bir çimdik ağıl yoxdur.

– Qorxma, Gülbuta, qorxma mənim bənövşə gözlüm.

Yenə kənd yolunda toz qalxdı. Gülbuta ha yalvardısa, Tural dayandığı yerdən bir addım da kənara çəkilmədi.

Maşın düz onların üstünə gəlirdi. Gülbuta dəhşət içərisində gözlərini yumdu. Maşın vahiməli bir tormoz verib Turalın önündə dayandı.

Əbil maşının butulka formalı sancağa keçirilmiş açarını əlində fırlada-fırlada ədalı addımlarla Turala yaxınlaşdı.

– Bayaq keçəndə yaxşı seçmədim. Sonra dedim, xətrinə dəyər kişinin, qoy qayıdıb görüşüm.

Onun «kişi» sözündəki eyhamı Tural aşkar sezdi. Ürəyi təlatüm içində çırpınsa da, zahiri təmkinini saxlamağa çalışdı.

– Maşını elə sürətlə sürənin gözü adamları seçməz də!

Əbil açarı fırladıb hırıldadı:

– Adamları seçər. Bəlkə Bakıdan sənin kimi havalı qayıtmış kişiləri seçməyə.

– Kənddə kişi varsa, bir sənsən, bir də atan, – deyə Tural cavab verdi.

– Atamla işin olmasın, Tural! Ağzını cıraram bez kimi! Yoxsa atamın kişiliyinə şübhən var? Nakişi sənin atandır ki, türmədə çürüyür. .

Tural özünü saxlaya bilmədi:

– Sənin atan kimi nakişilərin pulları ucbatından!

– Nə gic-gic danışırsan ə, yetim? Deyəsən ölümün yetib sənin?

– Hələ bilmək olmaz kimin ölümü yetib!

Gülbuta ağlaya-ağlaya özünü onların arasına atdı.

– Bəsdirin siz allah. Yalvarıram sizə, bəsdirin!

Əbil Gülbutanı itələdi. Qız yıxıldı.

– Rədd ol, həyasız! Gündə birinə dil verən ləçər!

– Tural dözmədi. Cəld atılıb Gülbutanı yerdən qaldırdı.

Əbil onların üstünə cumdu.

– Burax qızın qolunu, əclaf!

– Əclafın səsi gəlir!

Əbil qəfildən Turala möhkəm bir şillə çəkdi.

Tural söyüdə söykənib yıxılmaqdan özünü güclə saxladı.

Gülbuta gücü gəldikcə bağırdı:

– Köməyə gəlin, dalaşırlar!

Əbil bir də Turalın üstünə şığımaq istəyirdi ki, Tural onu qabaqladı. Üstünə şığıyıb qolundan yapışdı, ağzının üstündən möhkəm bir kəllə ilişdirdi. Kəllənin vurulmağı ilə qanın fışqırmağı bir oldu. Əbilin ağzının-burnunun qanı qarışdı bir-birinə. Tural dəhşətə gəldi. Əbil pencəyinin qolu ilə üzünün qanını silib əlini pencəyinin cibinə atdı. Gülbuta heç nəyi görməsin deyə əlləri ilə gözlərini yumdu.

– Əclaf köpəkoğlu, məni vurursan? Məni vuran anasından olmayıb. İndi ananı ağlar qoyaram sənin, onda bilərsən mənə əl qaldırmaq nə deməkdir.

Əbil cibindən bıçaq çıxardıb düyməsini basdı. Bıçaq atəş açırmış kimi şaqqıltı ilə açıldı. Əlacsız qalan Tural yerdən iri bir daş götürdü.

– Yaxın gəlsən başını partladacağam!

Əbil heç nəyə məhəl qoymadan Turalın üstünə cumdu. Tural idmançı çevikliyi ilə arxın o tayına atıldı. Əbil onun arxasınca arxdan sıçrayanda Tural onun qarnına möhkəm bir təpik ilişdirdi. Bıçağı əlindən düşən Əbil şappıltı ilə suya sərildi. Qalxmaq istədi. Arx sürüşkən olduğundan ayağı qaçdı. Əbil əllərini arxın dibinə dayaqlayıb ayağa qalxıb addımını atmaq istəyəndə, qurbağa kimi təzədən suya baş vurdu.

Gülbuta Turala yalvardı:

– Başına dönüm, Tural, kömək elə bu əclafa, birdən boğular, xataya düşərsən.

Tural Gülbutanı sakitləşdirdi…

– Sən çıx get burdan. Birdən şahid çəkərlər səni. Heç nə görməmisən, heç nə eşitməmisən!

Gülbuta aralandı. Dönüb baxdı.

– Unutma!

– Məktub yaz!

Tural arxın içində qurbağa kimi çapalayan Əbilə tərəf əyildi. Onun pencəyinin boynundan tutub dartdı. Leş kimi sürüyüb sudan çıxartdı. Əbil taqətsiz halda torpağa sərildi. Onu qan aparırdı.

Tural bir anlığa fikrə getdi. Əbili burada qoyub getmək olmazdı. İşin gerisi tündləşə bilərdi. Digər tərəfdən, onun vicdanı da buna yol verməzdi…

Tural Əbili birtəhər sürüyüb maşının arxa oturacağına uzandırdı. Yerə düşmüş açarı götürüb sükanın arxasına keçdi. Düzdür, Tural «Volqa», «Jiquli» sürməmişdi, məktəbdə onlara ancaq yük maşını sürməyi öyrətmişdilər. Cəsarətini toplayıb maşını işə saldı. Asta-asta sürüb Əbili kəndin tibb məntəqəsinə gətirdi. Maşın səsinə həyətdən, küçədən boylananlar Əbilin «Volqa»sının belə ehmal-ehmal getməsinə təəccüblənir, «deyəsən Əbil ağıllanıb», deyə şükür edirdilər.

Tibb məntəqəsində hərə bir tərəfdən düşdü Turalın üstünə. Suallar dolu kimi yağdı:

– Harda gördün?

– Yanında kim var idi?

– Avariyaya düşüb deyəsən.

– Bəlkə vurublar?

Tibb bacısı ucadan bağırıb özünü Əbilin üstünə atdı.

– Can, ay xalaoğlu, səni kim bu kökə salıb?

Tural bu sualların heç birinə cavab vermək fikrində deyildi. Əbil də saysız-hesabsız sualların yağışına sükutla cavab verirdi. Tural tibb işçilərini qınadı:

– Dilinizə güc verməkdənsə əlinizə güc verin. Görmürsüz qan aparır. Tez yuyub sarıyın.

Kimsə Turala qabardı:

– Bəs bilməyək uşağa nə olub? Birdən kişi gəlib soruşdu, nə deyərik kişiyə?

– Özünə gələr, soruşarsınız. Yəqin özü başına nə gəldiyini hamıdan yaxşı bilir. Mən getdim!

Tural cəld uzaqlaşdı. Kəndə hay düşdü. Xəbər həyət-həyət, ev-ev, tarla-tarla gəzdi:

– Kişinin oğlu avariyaya düşüb!

– Kişinin oğlunu vurublar!

Əhvalat sədrin özünə də çatdı. Cəld maşınına minib tibb məntəqəsinə gəldi. Həkimlər, tibb işçiləri onun başına fırfıra kimi dolandılar.

– Şükür, yaxşı qurtarıb.

Sədr soruşdu:

– Bəs bu vəziyyətdə maşını necə sürə bilib?

Həkim izahat verdi:

– Özü sürməyib, ha! Tural gətirdi. Bir az gec çatdırsaydı, yazığı qan apara bilərdi.

Sədr dişləri ilə bığını çeynədi:

Kim? Tural? Bəs o Bakıda deyil?

– Gəlib. Deyirlər dünən gəlib.

Sədrin dalağı sancdı. Gülbuta əhvalatını ucundan-qulağından ona demişdilər. Ürəyində qərar verdi: «Yaxşı fürsət düşüb əlimə. Basdıraram gedər atasının yoluyla. Yoxsa əl-ayağa dolaşa bilər».

Sədr həyətə çıxıb maşına diqqətlə nəzər saldı. Maşında heç bir qəza əlaməti yox idi. Sədrin fikri qətiləşdi: «Yəqin Turalla dalaşıb».

Oğlunun yanına gəldi. Dübarə bir də soruşdu:

– Əbil, – dedi, – maşının heç yeri əzilməyib, axı, bu necə avariyadır belə?

Əbil astadan cavab verdi:

– Nə bilim, oldu də!

– Bəlkə dalaşmısan? Bəlkə vurublar səni?

«Vurublar səni» ifadəsi Əbili açmadı. Necə yəni onu, «kişinin» oğlunu vurublar? Kimin nə həddi var ona gözün üstə qaşın var desin? Yox, o, döyüldüyünü qətiyyən boynuna almayacaqdı! Bundan sonra maşına minib kənd arasına necə çıxa bilərdi? Yenə Ağdamın şəhər dəliqanlıları ilə, ya da Kirovabadın cayılları ilə savaşıb bu kökə düşsəydi, bir yeri vardı. Gopa basmaq, «belə vurdum», «belə yıxdım» demək çətin deyildi. Yoxsa, kəndə söz yayılsaydı ki, onu Tural bu kökə salıb, tamam batardı. Bəs Gülbuta? Gülbuta hamısını gördü, axı. «hə, bax bu Gülbuta məsələsi işləri tamam korlayır. Bundan da bərk döyülməyimə razı olardım, təki Gülbuta görməyəydi. Köpəkoğlu, dilimi qızın yanında yaman gödək elədi. Günah özümdə oldu. Gərək qızın yanında onunla sözləşməyəydim. Axı nə biləydim ki, dəlinin biriymiş? Mən onu başıaşağı bir uşaq bilirdim. Sən demə, buynuzu qarnındaymış… Heç yaxşı olmadı Gülbutanın görməyi… Nə deyərəm ona? Hə, deyərəm ki, səndən keçmədim. Sənə bağışladım o əclafı, yoxsa bağırsaqlarını çoxdan tökmüşdüm yerə. .Dedim, səni şahid kimi ora-bura çəkəcəklər, sorğu-suala tutacaqlar. Kənddə də nə çox ağzıgöyçəklər. Deyəcəklər ki, Gülbuta qırdırdı cavanları… Görəsən qız ağzından bir sez qaçırmaz ki?

Əbil öz aləmində buna da əlac tapdı: xalası qızından Gülbutaya xəbər göndərər ki, bir adama söz desə, özünü ölmüş bilsin. Sonrası asandır. Turalın dərsini özü verər. Lap Bakıya gedib tinlərin birində alar maşının altına…

– Tural səni harda gördü?

Əbil əsəbiləşdi, gücü gəldikcə bağırdı:

– Dədə, dedim ki, avariyaya düşmüşəm! Sözü niyə çevirirsən?

Həkim ehtiyatla əlini dodağına apardı: yəni, dinməsə yaxşıdır, susmağı məsləhətdir, uşaq əsəbləşsə, qanın qabağını almaq çətin olar.

Sədr oğlunun qızışdığını, əsəbiləşdiyini görüb susmağı qərara aldı. Başını aşağı salıb xəstəxanadan çıxdı. Şofer motoru işə salıb maşını onun qarşısına sürdü. Sədr fikirli-fikirli şoferə baxıb dedi:

– Mən piyada gedəcəyəm. Saat 8-də gələrsən evə.

Maşın aralandı. Sədr addımlarını yavaş-yavaş ata-ata kəsə cığırla evlərinə tərəf gedir, ürəyində dağı arana, aranı dağa daşıyırdı. Oğlu məsələni açmasa da, sədr maşında zədə olmadığını yəqin edəndən sonra qəti qərara gəlmişdi ki, qəza məsələsi Əbilin uydurmasıdır. «Yəqin Gülbutanın üstündə Turalla dalaşıblar». Bəs necə olub ki, Turala can verib Əbil? Bəs necə olub ki, Tural cəsarət eləyib Əbilə əl qaldırıb?»

Sədr oğlunun dəliqanlılığına .bələd idi. Buna görə də ürəyində dönə-dönə şükür elədi: «Yaxşı qurtarmışıq. Yenə zibilə salacaqdı məni. Yaxşı ki, bıçaqla Turalı vurmayıb, yaxşı ki, «Volqa»nın təkərləri altına alıb xıncımlamayıb gədəni. Day bu dəfə qurtarmaq çətin olardı. Partbilet də gedərdi, vəzifə də, hələ bir zırpı felyeton yazıb biabır eləyərdilər məni el içində… Allah axırından saxlasın».

Bəli, sədr məsələnin axırından ehtiyat eləyirdi. Yəqin Əbil xəstəxanadan çıxan kimi maşına əyləşib birbaşa cumacaq Bakıya. Orda da ya Lələ şələni, ya da şələ Lələni. Hər ikisi sədr üçün qorxulu idi. Bircə çıxış yolu var idi; Gülbutanı tezliklə Əbilə ad eləmək və bununla həm Əbili sakitləşdirmək, həm də Turalın kənddən uzaqlaşmasına nail olmaq. Yoxsa, nə qədər ki, məsələ belə açıq qalıb, nə qədər ki, Tural Gülbutadan əlini üzməyib, bu işdən qap qoxusu gəlir.

Onu da bilirdi ki, Gülbutanın meyli Turaladır. Axı niyə də olmasın? «Övladım olsa da, avaranın biridir bu Əbil. İndiyə kimi elə hey zibil qaynadıb, mən də zibillərinin bir-bir üstünü örtmüşəm. Bir işdən çıxıb, o biri işə düşmüşəm. Bir yaranın üstü qaysaqlamamış, qartmaq bağlamamış, o biri yara açılıb… Bir tərəfdən yaxşıdır ki, Gülbutadan ötrü dəli-divanədir gədə. Deyir: «Ölsə yerindi, qalsa mənim. Başqasına getsə dağıdaram aləmi, qıraram hamını. Cəhənnəmə ki, qoy məni də tutub güllələsinlər». Gülbuta da ağıllı qızdır. Bəlkə o Əbili tutduğu yoldan döndərə bilər, içkini, papirosu, day nə bilim, hansı zəhrimarı tərgitdirə bilər. Yəqin ki, Tural Bakıya gedənəcən Əbil xəstəxanada yatacaq. Gərək həkimlərə tapşıram möhkəm nəzarət altında saxlasınlar. Gecənin birində xəstəxanadan çıxıb gədəyə xətər yetirə bilər. Elə ki, Tural getdi, bir neçə cəbhədən keçərəm hücuma. Anasını göndərərəm Qaratelin yanına. Düzdür, bir neçə gün qabaq ağzını arayıb Qaratelin. O da ikibaşlı cavab verib Xavərə. Deyib ki, «Biz sizinlə qohum olmağımıza çox sevinərik. Söynalı papağını göyə atsın gərək. Sizin kimi qohumu hardan tapacağıq? Amma gərək qızın da razılığı olsun». Birinci dəfə elə belə deyərlər də. O saat «allah xeyir versin» deməzlər ki… Xavərə bələdəm, Qarateli yola gətirəcək. Mən də gərək Söynalını şirnikdirəm. Çoban adamdı, sadəlövh, savadsız, bir balaca şirin dil, bir balaca qayğı, qulağına yağlı bir vəzifə pıçıltısı, vəssalam! Söynalıdı də, hələ dağlardan yenməyib. Bircə qalır Gülbutanın razılığı. Bu bir az çətin məsələdir. Çətin deyəndə ki, bir balaca çək-çeviri var. Briqadirə tapşıraram, tez-tez mükafatdan-zaddan yazar. Manqasındakı qızlardan bizə simsar olanları öyrədib salarıq üstünə, oğurlarlar saqqızını… Turalın məktəbə girməyi yaxşı oldu. Yoxsa, kənddə qalsaydı, məsələ tündləşərdi. Tural gedər, qızın başı işə-gücə qarışar, bu tərəfdən də mükafat-zad…»

Sədr tökdüyü planlardan özü razı qalıb qımışdı. Başını qaldırıb gördü ki, dəmir darvazalarının qabağındadır…

…Tural Əbili xəstəxanada qoyub evlərinə gəldi. Bir istədi Gülbutanın dalınca tarlaya getsin. Bilirdi ki, nigarandır. Amma fikrindən döndü: «Bu lap ağ olar. Bir gündə iki dəfə tarlaya getmək yersiz düşər. Lüzumsuz söz-sova səbəb olar». Anası evdə yox idi. Yəqin ki, o da sovka yığmağa getmişdi. Axı pambıq yığımı dövründə, lap elə omun alağında da, sovkasını qırmaqda da, necə deyərlər, məmə yeyəndən pəpə deyənə kimi hamı tarlada olardı.

Turalın ürəyi yanırdı. Dəhrəni əlinə götürüb tələsik qımqal düzəltdi. Samovarı odladı. Açılıb-örtülən çarpayını bağçaya keçirib neçə il bundan əvvəl tingini özü basdırdığı, sevə-sevə böyütdüyü qızıləhmədi alma ağacının kölgəliyində açdı. Ağacın üstünə elə bil qırmızı yaylıq sərmişdilər. Ağac pıtraq bar gətirmişdi. Gündöyən üzü qızarmış almalar nazik budaqlardan sallanmışdı. Az qala budaqları çəkib yerə salacaqdılar.

Tural özü əkdiyi ağacın barına baxıb sevindi. O qədər də böyük olmayan qızıləhmədidə azı yarım ton alma var idi. Qızıləhmədi Qarabağın «bağat» sayılan ərazisində yetişən nadir alma sortlarından idi. Gözəlliyinə, tamına söz ola bilməzdi. Özü də uzunömürlü idi. Samanlıqda basdırdınmı, lap novruza qədər saxla, qətiyyən xarab olmaz. Ətri on addımlıqdan adamı bihuş edir. Heyif ki, bu gözəl, bu nadir meyvənin kökü kəsilmək üzrədir. Əbilin atası sədr seçiləndən bəri bu proses daha da güclənmişdi. Sədr yüzillik qoz, palıd, alma ağaclarını kökündən qopartdırıb odununu Ağdam bazarında satdırmışdı. Nədi-nədi, yerində üzümlük saldıracaqdı. Halbuki, kolxozun üzümlüyə nə qədər yararlı yeri var idi!

Artıq samovar zümzümədə idi. Tural çaynikə kəkotu atıb dəmə qoydu. Uzandı. Gözlərini ağaca zilləyib fikrə getdi… Deyəsən ağac yanırdı. Kənddə su məsələsi əvvəlki kimi problem olduğundan min bir əziyyətlə becərilən ağaclar yanır, meyvələr yetişməmiş yerə tökülür, xiyar tağları sanki hirsindən qaralır, pomidor kolları üstündəki məhsul bozara-bozara, bürüşə-bürüşə adamın üzünə baxırdı. Əlbəttə, bütün bunlar indinin söhbəti deyildi. Tural gözünü açıb kəndin suya möhtac görmüşdü. Kəndli üçün iyul-avqust aylarında həyətin, bağçasını bircə dəfə suvarmaq ən böyük səadət idi. Son illər su məsələsi daha da tündləşmiş, az qala faciəyə çevrilmişdi. Nə qədər ki, meşə var və bağlar vardı, quraqlıq o qədər də hiss olunmurdu. Dağ ətəyində uzanan nəhəng ağaclı bağlar rütubəti saxlayır, həyətyanı sahələri qurumağa qoymurdu. Dörd para kəndin ərazisindəki iki-üç artezianın suyu isə içməyə və bir də kolxozun üzüm bağlarını, pambıq tarlalarını suvarmağa güclə çatırdı.

Qəribədir, Tural elə bil bütün bunları indi, cəmi-cümlətanı bircə ay kənddən uzaqlaşandan sonra görməyə başlamışdı…

Tural iki stəkan çay içib yanğısını söndürdü və uzandı, onu elə beləcə də yuxu apardı. Gün qüruba əyilənəcən yatdı. Bəlkə də çox yatardı. Amma yuxulu-yuxulu hiss etdi ki, çarpayısının yanına nəsə düşdü. Sonra qarnına nəsə dəydi. Hövlnak oyandı. «Birdən Əbilin dostları daşa basarlar məni», deyib ayağa qalxdı. Elə bu zaman kürəyinə bir alma dəyib yerə düşdü. Zərbədən hiss etdi ki, bərkdən atmırlar, elə-belə onu oyatmaq üçün atırlar. Bəlkə də atmırlar, ağacdan özü qopub düşür. Ətrafa boylandı. Gülbuta çəpərin üstündən küçəyə əyilmiş alma ağacının budaqları arasından ona baxırdı.

Tural sıçrayıb çəpərə tərəf yüyürdü.

– Nə olub, xeyirdimi, Gülbuta?

– Ürəyim dözmədi. Başım da bərk ağrıyırdı. Briqadirdən icazə alıb gəldim sənə dəyim. Sən də ki, maşallah elə bil ulu yuxusuna getmisən. Bayaqdan alma qalmayıb üstünə tullamayam.

Tural məmnunluqla gülümsədi.

– Ay səni, mən də dedim, görəsən kimdi məni daşa basan?

– Yoxsa qorxdun? Bilsəydim atmazdım…

– Bu gün mən səni qorxuzdum, Gülbuta. Özün gördün ki, günah məndə olmadı.

– De görüm bir xəbər-ətər yoxdur ki? Tarlaya hay yayılıb ki, sədrin oğlu avariyaya düşüb, ölümcül aparıblar xəstəxanaya.

– Məndən şübhələnən, səndən bir söz soruşan yoxdur ki?

Gülbuta Turalın sualına sualla cavab verdi:

– Xəstəxanada səndən heç nə soruşmadılar? Soruşmadılar ki, sədrin ərköyünü niyə bu kökə düşüb?

– Soruşdular. Dedim ki, ayılar, özü danışar. mən heç nə bilmirəm. Gördüm vəziyyəti ağırdır, götürüb gəldim.

– Görəsən özü necə, satmaz ki? Tural, ürəyimə elə pis fikirlər gəlir ki… Qorxuram tutalar səni.

Tural tutqun halda:

– Əclafın biridir, – dedi, – satdı, satdı də… Nə deyəssən ona? Amma inanmıram sata. Özü üçün də yaxşı deyil, ona görə xəbər verməz.

Gülbuta birdən nəyi isə xatırlayaraq əlavə elədi:

– Əbil xalası qızını yanıma göndərmişdi. Qız məni kənara çəkib yavaşcadan qulağıma pıçıldadı: «Əbil deyir ki, əgər ağzından bir söz qaçırsan, özünü ölmüş bil».

Bəs sən nə dedin?

– Mən də özümü qoydum xamlığa: «Mən nə bilirəm ki, nə də danışam?»

– Mən sənə dedim axı, Əbil istəməz ki, döyüldüyünü kənddə bir kəs bilsin, dağalın, lovğanın biridir. O, pişik kimi heç arxasını yerə verər? Nə isə, heç şeydən qorxub eləmə. Nə olacaq, olacaq. Amma sən heç nə görməmisən, heç nədən də xəbərin yoxdur, bildin?

– Bildim, Tural, bildim. – Gülbuta kövrəldi. – Deyirəm, bizim günümüzə bax ey. Görürsən, əməlli-başlı sevinməyə də qoymurlar. Qoymurlar ki, bircə gün ürəyin açılsın. Qoymurlar ki, qayğısız, gileysiz-güzarsız yaşayasan.

– Darıxma, Gülbuta. Axırı yaxşı olar, di get, anana da məndən salam de.

Gülbuta dərindən ah çəkdi:

– Salam göndərən sağ olsun, – deyib uzaqlaşdı.

Tural onun arxasınca bir alma atdı. Bu, «yaxşı yol!» demək idi. Gülbuta tozlu yolda dığırlanan almanı götürüb çəpərin başından həyətə tulladı. Bu da «Salamat qal!» demək idi. Yol gedərkən Turalın son sözlərini öz-özünə təkrarladı: «Anana salam apar, deyirsən, Tural. Amma bilmirsən sədrin arvadı anamın başını necə bişirir, ona necə yağlı dillər tökür, onu necə tovlayır… Anam da bütün bunları hələlik atamdan gizlədir. Nə vaxtacan gizlədəcək, axı? Eh, heç bilmirəm bu işlərin axırı necə olacaq?!»

Toran qovuşanda Turalın anası gəlib çıxdı. Tarladan neçə yorğun qayıtsa da, ilk fikrindən keçən bu oldu: «Görəsən uşaq ağzına bir şey atıb, ya yox? Yazıq uşağa yarpaq dolması bişirmək istəyirdim. Macal tapmadım. Ciyarıyanmışlar icazə vermədilər».

Səhərki əhvalat ananın yadına düşdü.

Onu yenə od götürdü: «Ciyarıyanmış briqadirə deyirəm ki, uşaq Bakıdan gəlib, bir günlüyə icazə ver, anası ölmüşün biş-düşünə baxım. «İcazə məsələsinə mən baxmıram, – deyir, – get, sədr versin». Sədr də əfi ilan! Ona heç yaxın düşməkmi olar? Axır ki, canımı dişimə tutub sədrə yalvardım. Kaş heç deməyəydim! Üstümə elə qabardı, matım-qutum qurudu. Cəhənnəmə qabarmağı. Biz onun qaraqışqırığına, asıb kəsməyinə, hətərən-pətərən danışmağına alışmışıq. Bir də görürsən ağzını açıb gözünü yumdu. Nə ağsaqqal saydı, nə ağbirçək. Nə qız-gəlin tanıdı, nə uşaq. Nə ölü qoydu, nə diri… Amma gərək köylümə dəyməyəydi. Yetimin məktəbə girməyini lağa qoymayaydı: «Nə olsun ki, Bakıdan gəlib, nə olsun ki, instituta girib. Kərbəladan, Xorasandan gəlməyib ha! Gözümüz aydın, bilməmişdik, gərək işimizi-gücümüzü buraxıb kişinin qabağına çıxaydıq. Ayağının altına xəli-gəvə döşətdirəydik…»

Bağçaya keçdi. Tural hələ də uzanmışdı. Gəlib onun yanında çömbəldi. Zil qara tellərinə ehmalca əl gəzdirdi «Balama qurban olum, ağıllı balama».

Tural gözlərin açdı:

– Gəlmisən, ana?

– Gəlmişəm, bala. Ciyarlarıyanmışlar icazə də vermədilər sənə ürəyim istəyən qulluğu eləyim.

Tural anasını pərtlikdən çıxarmaq istədi.

– Onları da qınamalı deyil. İşin bu məqamında heç gərək sənin özün icazə istəməyəydin.

– Nə bilim, vallah! Düz deyirsən, gərək heç ağız açmayaydım… Di yaxşı, bəsdir dincəldiyin. Dur geyin, səni əmingil gözləyir. Əmin deyir, uşağın məktəbə girməyin gərək əməlli-başlı qeyd eləyəm.

Tural tutuldu. Məlum əhvalatdan sonra əmisindən sidqi siyrilmiş, ürəyi sınmışdı. Amma məsələni ağ eləmək də olmazdı. Əmisinin təklifinə razı olmaması, sözünü yerə salması yaxşı düşməzdi. Ən azı ədəbsizlik olardı.

– Nə deyirəm, ana. Məsləhət görürsən, gedək. Amma bil ki, atamın canı üçün, heç ürəyimdən deyil bu qonaqlıq.

Anası sözün üstünü gətirdi.

– Elə bilirsən mənim ürəyimdəndir? Day neynəmək olar? Sayıb çağırıb, gərək biz də sayıb gedək. Necə olsa, böyükdür, ağsaqqaldır, sözün tutmamaq ayıbdır.

SARITELİN ETİRAFI

Əmisigildə Turalı çox təmtəraqla qarşıladılar. Əvvəlcə əmisi irəli çıxıb onu qucaqladı. «Təbrik edirəm!» dedi. Sonra əmisi arvadı qucaqlayıb duz kimi yaladı. Sarıtelin uçmağa qanadı yox idi: «Afərin mənim qaqaşım!»

Əməlli-başlı hazırlıq görmüşdülər. Əmisi qara qoçun buynuzundan tutub sürüyə-sürüyə düz Turalın ayağı altına gətirib kəsdi. Cəld soydu.

– Hə, indi başlayın doğramağa, mənim idarədə yarımca saatlıq işim var. İstəyirəm lap kişinin özünü də başının dəstəsiylə təklif eləyim, gələr, gələr, gəlməz – özü bilər. Tural bala, sən özün rəhbərlik eləyərsən arvadlara. Sarıtel qızım, Tural üçün sən də yaxşı bir çay dəmlə.

– Əti nəlik doğrayım, əmi? – Tural soruşdu.

– Nəlik doğrayacaqsan, bir az dolmalıq, bir az kabablıq, bir az da şüyüdplova parçadöşəmə.

Əmisi göstərişini verib getdi. Tural ət dəhrəsini götürüb işə başladı. Əmidostu qoymadı.

– Tələbəyə olmaz, – dedi, – sən qonaqsan, stolu götür qoy bağçadakı talvarın altına. Bu saat çay da hazır olar.

Tural deyilənə əməl elədi. Beş-on dəqiqə sonra Sarıtel Turala çay gətirib stolun üstünə qoydu.

– İç isti-isti, – dedi. – hind çayı ilə Azərbaycan çayının qarışığıdır. Mən də gedim anamgilə kömək eləyim. Çağırarsan yenə çay gətirərəm.

Sarıtel tez gedib, tez də qayıtdı. Sözlü adamlar kimi Turala yaxınlaşdı.

– Qaqaşım, çoxdandır sənə bir söz demək istəyirəm. Amma məqam olmur.

Elə bil Turalın başına bir qazan qaynar su tökdülər. Elə bil, onun ürəyini kobud bir əllə tutub sıxdılar.

O, Sarıtel məsələsi barədə hamı ilə, hətta əmisi ilə də açıq danışa bilər, sözünü çəkinmədən deyərdi. Amma Sarıtelin özünə heç nə deyə bilməzdi, ürəyi gəlməzdi. Məsələ bunda idi ki, Sarıtelin ürəyi sınıqdı. Anadan şikəst doğulan (sağ ayağı gödək idi) Sarıtelin qəlbinə toxunmaq olmazdı. Axı Tural özü neçə dəfələrlə Sarıtelin üstündə uşaqlarla savaşmışdı. Sarıtel Turala «Qaqaşım» deyir, onunla öyünür, onu özünə dayaq, arxa bilirdi. Kim onun çolaqlığına işarə vursa, ya da elə belə könlünə toxunsa Sarıtel həmin uşağı Turalla hədələrdi: «Qaqaşıma deyərəm ha!» «Qaqaşım eşitsə, qanın getdi».

Tural fikirlər içərisində vurnuxa-vurnuxa dönüb Sarıtelə baxdı. Gözlərini döydü. Qorxa-qorxa baxdı.

– Əyləş, Sarıtel! Niyə ayaq üstə durmusan?

Sarıtel Turalın yanındakı stulda oturdu. Qarşısındakı stəkana baxdı. Buğ qalxmırdı, deyəsən soyumuşdu.

– Qaqaş, çayın bumbuz olub ki! Qoy təzələyim.

Tural əlini stəkana vurdu.

– Sənə əziyyət olmasa…

Sarıtel cəld yerindən qalxıb stəkanı götürdü, ərklə dedi:

– Qaqaş, yaman forslanmısan ha, şəhərlilər kimi danışırsan. «Sənə əziyyət olmasa…» nədir? Qaqaşıma qulluq eləmək mənə ləzzət verir. Özü də tələbə qaqaşıma! Öz gücü ilə ali məktəbə girən qaqaşıma!

Tural zorla gülümsədi.

– Sən də lap artist kimi danışırsan! Mürəbbə də gətir. Özünə. də çay süz.

Sarıtel bənövşəyi gözlərini Turala zilləyib gülümsədi. Barmaqlarını bir-bir bükərək sadaladı:

– Zoğal, böyürtkən, ya gilənar?

Tural:

– Hansını özün bişirmisənsə, ondan, – dedi.

– Üçünü də özüm bişirmişəm.

– Onda üçündən də!

– Mənim gözüm üstə!

Tural qızın gerçəklədiyini görüb gülümsədi:

– Zarafat eləyirəm, Sarıtel, gilənar gətir!

– Qaqaş canı olmaz! Dedin, qurtardı, üçündən də gətirəcəyəm!

Sarıtel sürətlə addımlayır, yerimir, sanki uçurdu. Tural onun arxasınca baxdı. Ürəyindən odlu bir nida qopdu: «Yazıq qız! Belə deyirlər, tovuz quşu hər yerinə baxıb sevinər, qürrələnər, ayaqlarına baxandasa xəcil olar. Bu da belə! Gözəl-göyçək qızdır. İşgüzar, səmimi. Ayağı bütün ömrü boyu onu yandıracaq. Hər yerdə, hər dəfə…» Tural xüsusilə toy məclislərində Sarıtelə fikir vermişdi. Qızlar sındıra-sındıra süzəndə Sarıtelin neçə sıxıldığını, necə balacalaşdığını, necə tutulduğunu görmüşdü. Bayaq ürəyindən qopan odlu nida, dodağını bir də yapdırdı: «Yazıq qız!»

Sarıtel gümüşü məcməyidə iki «armudu» stəkanda pürrəngi çay, üç qabda da mürəbbə gətirib gəldi. Məcməyini şəstlə stolun üstünə qoydu.

– Hə, necədir səninçün?

Tural qəsdən özünü şən göstərmək istədi.

– Bax, bu başqa məsələ! İndi əyləş, ləzzətlə mürəbbəli çayımızı içək!

Tural əlini stəkana atanda Sarıtelin səsi titrədi.

– Qaqaş!

Tural diksindi. Elə bil bu səs Sarıtelin səsi deyildi – haradansa qeybdən gəlirdi.

Tural bütün iradəsini toplayıb gözlərini Sarıtelə zillədi.

– Nədi, Sarıtel?

Deyəsən Sarıtel Turalın ağardığını, həyəcan keçirdiyini hiss etdi.

– Qorxma, qaqaş, pis söz deyil, bəd xəbər deyil!

Turalın da titrək səsi eşidildi:

– Mən bilirəm ki, sən ağıllı qızsan, mənə bəd xəbər verməzsən.

– Bilirsən, qaqaş, atamın ürəyindən bir fikir keçir… İstəyirəm biləsən ki, mən bu fikirlə qətiyyən razı deyiləm. Birdən elə bilərsən elə belə deyirəm ha, qaqaş canı razı deyiləm! Bilmirəm bu fikir hardan gəlib düşüb bu kişinin beyninə! Heç elə də söz olar? Sən mənim qaqaşımsan, axı…

Elə bil, Turalın üstündən dağ götürüldü. O, dərindən, rahat nəfəs aldı. Elə bil, buludlar dağıldı, hava ayazıdı… Tural razılıq, məmnunluq dolu gözlərini Sarıtelə zillədi. Sarıtel qəhərlənmişdi, gözləri gilələnmişdi. Gərgin saniyələr uzun sürmədi. Sarıtel iradəsini toplayıb son sözünü dedi:

– Gülbuta yaxşı qızdır, qaqaş! Onu elə çox istəyirəm ki…

Sarıtel göz yaşlarını gizlətmək üçün üzünü yana çevirdi, tələsik qalxıb uzaqlaşdı…

Cəlil kişi idarədən çox pərt qayıtdı. Qapqara qaralmışdı. Çırtma vursaydın qanı damardı. Həyətdə közərən manqala, sacayaq üstə dəmlənən plova, buxarıda pıqqıldayan dolmaya gözucu baxıb içəri keçərkən arvadı soruşdu:

– Kişi, niyə tək gəldin? Bəs qonaqların hanı?

Cəlil heç nə demədən daş pillələri qalxıb otağa girdi, papağını çıxartdı, pencəyini soyunub divanın üstünə tulladı, həyətə çıxıb qızını səslədi:

– Sarıtel, qızım, su gətir əl-üzümü yuyum.

Tural cəld ayağa qalxdı, dolu aftafanı götürüb əmisinin qulluğunda hazır dayandı. Cəlil mənasını Turalın anlamadığı nəzərlərlə qardaşı oğlunu ötəri süzdü və dedi:

– Niyə əziyyət çəkirsən, oğlum? Qoysana uşaqlar töksünlər suyu.

Tural hazırcavablıqla:

– Əmi, – dedi, – mən nə vaxtdan böyük olmuşam? İstəmədim Sarıtel əziyyət çəksin.

Cəlil yuyundu. Sarıtelin əlində hazır tutduğu məhrəbanı alıb qurulandı və astadan:

– Gətirin, neynək… – dedi.

Süfrə açıldı. Ailə həyətdə, meynə talvarı altında açılmış stolun arxasında əyləşdi. Tural kababın yaxşı bişməsinə, yanmamasına xüsusi səy göstərir, şişləri alov bürüyəndə manqala duzlu su vurur, kababın əmisinin ürəyincə olmasına çalışırdı. Bu səyin əsas mənası bu idi ki, Turalın əmisinə yazığı gəlirdi. Sədrin başının dəstəsilə onun təklifini yerə salması (əmisi bunu deməsə də, Tural onun qırımından, pərtliyindən aşkar hiss eləmişdi ki, sədr onun sözünü yerə salıb. Turala bərk toxunmuşdu. Yaxşıca bilirdi ki, bu məsələlərin bir ucu atasına bağlıdırsa, digər ucu onun özü ilə əlaqədardır. Buna görə də o, əmisinin pərtliyində özünü haradasa günahkar hesab edirdi.

Tural bişmiş kababı manqalın üstündən götürüb, şişləri süfrəyə apardı. İstədi ki, çəkib geri qayıtsın. Cəlil fikirli halda başını qaldırıb qardaşı oğluna baxdı və dedi:

– Sən otur, oğlum, qoy uşaqlar bişirsinlər.

Tural etiraz etdi:

– İsti-isti yeyin əmi, qoy, anam, bibim də, Sarıtel də Yesinlər, mən bişirib gətirərəm.

– Bala, gəl otur. – Sonra bir qədər fikrə gedib əlavə elədi: – Bu, axı, sənin qonaqlığındır… Gəl otur, əmin sənin sağlığına vursun, sən də kababını ye. Qızım, Sarıtel, araq gətir.

Tural əmisinin yanında əyləşdi.

Cəlil ilk badəni Turalın sağlığına qaldırdı, instituta girdiyinə görə onu təbrik elədi və «Kaş qardaşım sənin bugünkü şənliyində iştirak edəydi», deyəndə kövrəldi də. Qadın xeylağının gözünün yaşı ovcunun içində olur deyiblər. Arvadlar Cəlilin qəhərləndiyini görəndə bir yumub beş tökdülər. Sarıtel də bəbəklərinə dolmuş göz yaşlarını saxlaya bilmədi, burnunu çəkə-çəkə için-için ağladı.

Cəlil dolu stəkandakı arağı başına çəkib kababa girişdi.

– Yaxşı bişirmisən, oğlum, çox sağ ol, toyunda, sağlıq olsa, əvəzini çıxaram. Allah qoysa sənə bir toy vurduracağam bütün Qarabağda misli-bərabəri olmasın – deyib qadınlara təpindi: – Çörəyinizi yeyin, yasxana açmayın burda, uşağın ürəyini qısmayın.

Cəlilin arvadı fürsətdən istifadə eləyib bayaqkı sualına bir də qayıtdı:

– Qonaqların niyə gəlmədi, kişi?

Cəlil yenə badəsini başına çəkib qəzəblə dedi:

– Cəhənnəmə gəlsinlər, gora gəlsinlər, çörəyinizi yeyin!

Araya sükut çökdü, heç kəs sual verməyə cəsarət eləmədi. Sükutu Cəlil özü pozdu:

– Nə bilim, vallah. Elə bil kabab iyinə sinov gedən sədr dəyişilib. Qəribə sözlər danışır. «Bilirsən nə var, Cəlil? – deyir, – mənim təmiz adımın korlanmasına gəl heç sən də razı olma. Qonaqlıq Turalın adına olmasaydı, gələrdim. Bilirsən də bu ağzıgöyçəkləri, birdən raykoma-zada çatdırarlar ki, sədr atası adam ölümü üstə tutulanın qonaqlığında olub, özü də başının dəstəsiynən. Ölən başqa adam olsaydı, yenə dərdyarıydı, əhəmiyyət verməzdim. Ölən mənim qardaşımdır, axı, özü də iş başında! Hamı cəhənnəm, elə bircə rəhmətlik qardaşımın arvadı eşitsə, onda gərək kənddən köçəm». – Cəlil sivə qabırğanı dişinə çəkib əlavə etdi: – Nə deyim, vallah, mən də qaldım mat-məəttəl… Bir də, nə bilim, dedi ki, Turalın başına ağıl qoy, Əbilin gözaltısı ilə işi olmasın, Əbildi də, beyni qanlı cayıldı, sonra əlindən bir xata çıxar, sənə də yaxşı olmaz, mənə də… Haqq üçün desəm, sədr özü Əbilin avariyası üstə gəlmədi, amma camaatdı da, ağızlarını bağlamaq olmaz ki… Söz gəzir ki, Tural tarlaya gedib Gülbutayla görüşüb, bu da Əbilin xoşuna gəlməyib, hirslənib avariya eləyib.

Bu yerdə Sarıtel özünü saxlaya bilmədi:

– Görüm ondan da pis günə düşsün o Əbili! Qaqaşım tarlaya gedib öz məktəb yoldaşları ilə görüşməyəydi ki, nə var, nə var, Əbilin xətrinə dəyəcək?!

Cəlil qızına tərs-tərs baxdı.

– Böyük danışan yerdə kiçik dilini çəkər qarnına!

Sarıtel dilini qarnına çəkmədi.

– Niyə qəzəblənirsən, dədə? Mən elə bir söz demədim, axı.

– Küçüyün başından böyük qələt eləməyinə bax, ha! – Cəlil bağırdı. – Döyülməyin çatıb, deyəsən. «Qaqaşım, qaqaşım», nə «qaqaş»bazlıqdır? Bu, birinci mətləb! Qoymazsınız başımızın milçəyini qoruyaq? Qoymazsınız bir parça çörəyimizi yeyək? Bu, ikinci mətləb! Sədrlə durub çomaq-çomağa qoyacayıq? Sədrlə sədrlik eliyəcəyik? Raykom dalında, ispalkom dalında, nəzarət dalında. Bu, üçüncü mətləb! Planı da göynən gedir, bunu heç bilirsən, neçə faizə çıxıb? Bu da dördüncü mətləb!

Bu yerdə Tural özünü saxlaya bilmədi:

– Əmi, – dedi, – özünüz bilirsiniz ki, mən böyüklərin sözünə qarışmaram, amma elə belə ağlıma gəlib deyirəm, bəs üç il sonra, beş il sonra necə olacaq bu kəndin vəziyyəti?

– Necə yəni necə olacaq, lap əla! Plan dolur? Dolur! Keçici bayraq alırıq? Alırıq! Kolxozumuzun da, sədrimizin də hörməti rayonda artıb? Artıb! Camaatımızın gəliri çoxalıb? Çoxalıb! Day bundan sonra nə lazımdır kəndə?

Tural ürəyindəkiləri saxlamadı:

– Nə lazımdır? Dolanacaq lazımdır! Mən dünən anama demədim, inəyimiz heç bilirsən necə düşüb? Harda otlasın bu yazıq heyvan? Doqqazımızın ağzınacan pambıq-üzüm əkilib, hara çıxsın bu inək, bu qoyun? Əlac qalıb bircə həyətyanı sahələrə. Ona da su vermir kolxoz. Hər il bir-iki adam su oğurluğu üstə sədrin qəzəbinə düçar olub gedir girir qazamata. Onları qınamalı da deyil… Gözləri görə-görə yanır həyət, qovrulur meyvə ağacları, bostan, tərəvəz…

Turalın anası dərindən ah çəkdi.

– Eh, ay bala, – dedi, – kənddə həyətə baxan kimdi, qoyun-quzu, inək-camış saxlayan kimdi? Lap elə dava vaxtı, o ağır illərdə olan mal-qara indi yoxdur. Nə yaxşı ki, biz min-bir əziyyətlə, əzabla bu təkcə inəyimizi saxlaya bilmişik… Birdən kiməsə süd lazım olur, qatıq lazım olur, qaçırlar üstümə. O günü şəhərdən bir nəfər maşınla gəlmişdi qapımıza. Baxırdın ki, əməlli-başlı adamdır. Yalvarıb-yaxardı: «Bəlkə bircə kilo nehrə yağı ola», dedi. Mən də gətirib verdim. Pul çıxartdı, almadım: dedi, bacı, dəlisən vallah, heç bilirsən, nehrə yağının kilosu neçədi bazarda, lap ölüsü…

– Anamın sözünə qüvvət, – deyə Tural dilləndi. – İmtahan zamanı təsadüfən küçədə Həsənalını gördüm, traktorçu yoxdur, onu. Dedim, ay Həsənalı dayı, səndən nə əcəb? Dedi: «Oğlum, yağ almağa gəlmişəm, qızımın nişanıdır. Əmi, indi sən fikir ver. Həsənalı ki, kənddən şəhərə yağ dalınca getdi, day ölünü qoy, dirini ağla. Axı gərək yağı şəhərə kənd versin. Nəinki kənd camaatı işini-gücünü atıb şəhərə gəlsin, yağ alsın.

Əmisi Turalın sözünü kəsdi:

– Canı çıxsın Həsənalının, pulunu saymaqla qurtarmaz, inək saxlasın, qoyun saxlasın.

Bu dəfə Cəlilin arvadı sözə qarışdı:

– Sən də deyirsən, necə saxlasın, axı? Sən saxlaya bilərdin? Yaxşı ki, ferma var, beş-on qoyunu qoşubsan kolxozunkuna. Sabah səni çıxartdılar vəzifədən, qoyunlarını da gətirib tökdülər qapıya, kim baxacaq onlara? Kim otaracaq onları? Harda otaracaq, axı? Yaxşı ki, Qarqarçay varmış, daşmağının qorxusundan bir şey əkə bilmirlər çaylaqda, camaatın beş-on qoyunu, inəyi səhərdən axşamacan ağzını Qarqarın çaylağına döyür, Bu olmasaydı neynərdilər?

Cəlil çəp-çən arvadına baxdı:

– Arvad, sən də başladın siyasətə?! Qoy bir tikə çörəyimizi yeyək.

Cəlil qarşısındakı arağını içib çeçədi, öskürdü, üzünü Turala tutub dedi;

– Sən uşaqsan, bala. Bilmirsən camaat necə qazanır, bilmirsən ildə hər ailə nə qədər pul alır?..

– Yüzillik qoz ağaclarının, palıdların, qızıləhmədi almaların hesabınadır bu qazanc, əmi.

Cəlil Turalın mətləbini anlamadı:

– Adə, kənddən çıxdığın bir ay deyil, yad adam kimi danışırsan, nə alma, nə gilas, nə əzgil, day biz üzüm əkirik ey, pambıq əkirik! Palıd ağacına plan qoyublar, ya qarağaca, ya qoz ağacına?

Tural ədəb-ərkan qaydasını nə qədər gözləsə də, özünü saxlaya bilmədi.

– Əmi, bu yaxınlarda bir kitab oxudum. Təbiətin qorunmasından danışır. Çox maraqlı faktlar var kitabda. Kaş sizin hamınız, içi raykomqarışıq, ispalkomqarışıq, bizim sədrqarışıq, briqadirqarışıq, hamınız o kitabı oxuyaydınız.

– De görək nə yazılıb axı o kitabda?

– Yazılıb ki, torpaqla zarafat eləmək olmaz. Təbiətin, torpağın öz qanunları var. Bu qanunlar elə müqəddəs, elə toxunulmaz, elə əbədidir ki, kim bu qanunların əleyhinə getsə, kim bu qanunlara etinasız yanaşsa, vay halına! Təbiət onu elə cəzalandırar ki, cızdağı çıxar. Təbiət heç kəsin iradəsinə, əmrinə, qərarına, qanununa tabe deyil! Yazılıb ki, biz təbiətə qarşı çox qəddar olmuşuq. Azərbaycanda turac qəhətə çıxıb, ceyran-cüyür azalıb. Nədir ağaclar bir nadanın baltasının, beş-on gecəlik rahatlığının, sobasının istiliyinin qurbanı olub. Yazır ki, Kür qırağının meşələri məhv olub gedir, bəzi dağlıq zonalarda yüzillik ağacları, dibində sürü yatan, karvan gecələyən ağacları qırıb yerində qarğıdalı əkirlər, üzümlük salırlar. Axı, bu qədim ağaclar, bu meşələr dayağıdır dağların, bərəkətidir, rütubətidir torpağın, çörəyidir, təmiz havasıdır insanların… Yalnız bu günü düşünənlər, yalnız beş ilin, on ilin rahatlığı üçün çalışıb gələcəkdə bu rahatlığın necə narahatlığa çevriləcəyini, necə dəhşətlərlə nəticədə nə biləcəyini düşünməyənlər cinayətkardırlar, gələcək nəsil qarşısında cavab verməli olacaqlar…

Cəlil axırıncı badəsini başına çəkib dedi:

– Sən qan-qan deyirsən, dəhşətli sözlər danışırsan, oğlum. Düzünü deyim, sözlərin ağlıma batsa da məsləhətim budur ki, başını aşağı salıb dərsini oxuyasan. Arığın nə işi var qoruqda, vurub qıçını qıralar. Özləri bilərlər, çayın daşı, çölün quşu – qoy nə qədər sapandlayırlar, sapandlasınlar.

QƏRİBƏ İŞLƏR OLUR HƏYATDA

Anası Turala əməlli-başlı yol tədarükü gördü. Professorgilə də ayrıca pay qoydu. Tural Qərib dayısıgildəki əhvalatı xatırlayıb etiraz elədi:

– Ayıbdır, ana, – dedi, – professorun ailəsi elə sənin payına qalmışdı?

Anası təkid elədi:

– Sənin işin yoxdur, deyərsən anam göndərib. Bir sərnic qatıqdı, üzlü pendirdi, bir səbət şəftəlidi, bir səbət gilənar, bir büküm əvəlik, bir torba kəkotu… Dünya yaxşı adamlardan xali deyilmiş, oğlum, yaxşı adamlar varmış dünyada. Verərsən bunları, deyərsən ki, anamın elə təkcə duası sizə bəsdi, qoy pambıqdan başım ayazısın, mütləq gedəcəm onlara…

…Tural vağzalda bir taksi saxlatdırıb əvvəlcə yataqxanaya sürdürdü, çamadanını, kitab-dəftərlərini yataqxanaya qoyub professorgilə getdi.

Xoşbəxtlikdən hamı evdə idi. Professor da, İsmət xanım da, Ülviyyə də. Turalı da əziz, ən doğma adamları kimi qapı ağzında qarşıladılar. Professor onu xüsusi təbrik elədi:

– Əhsən, qoçaq oğlanmışsan, – dedi.

Tural utana-utana gətirdiklərini küncə qoydu:

– İsmət xala, – dedi, – bunları anam göndərib sizə.

İsmət xanım gülər üzlə:

– Anan bizə lap xəcalət verib, oğlum. Payı çox olsun ananın! Nahaq əziyyət çəkib!

– Elə bir şey deyil, İsmət xala, kənd payıdır də… Qatıq, kəkotu, əvəlik, mer-meyvə…

Professor razılıqla:

– Bax, bu kəkotuynan əvəlik lap əla oldu! İsmət xanım, heç bilirsən kəkotulu çay nə deməkdir? Neçə dərdin dərmanıdır? Elə lap əvəliyin özü də məcundur, can dərmanıdır.

– Bəs heç bir sərnic qatığı demirsən? Üstündə əlqalınlıqda qaymağı, – Ülviyyə sevinclə əlavə elədi. – Kefir içməkdən kifirləşmişik. Çox sağ ol, Tural, qatığa görə xüsusi təşəkkür!

İsmət xanım söhbəti yekunlaşdırdı:

– Pay göndərən də sağ olsun, gətirən də.

Anasının göndərdiklərinin belə razılıqla, «bəh-bəh»lə qarşılanması Turala xüsusi ləzzət verdi. Professor Turalı qonaq otağına dəvət elədi:

– Gəl, keç otur görək, kənddə nə var, nə yox? Camaatın güzəranı, dolanışığı necədir?

Tural utana-utana dedi:

– Çox sağ olun, professor, Ülviyyə bacı sərnici boşaltsaydı, gedərdim. Anam tapşırıb ki, mütləq sərnici gətirərsən. Deyirəm, ayıbdır, mən necə istəyim sərnici. Deyir, ayıb-zad deyil. Sərnic şəhər adamının nəyinə gərəkdir?

İsmət xanım gülümsəyərək:

– Lap ürəyimdən deyib anan. Hər pay gedən yerdə bir sərnic qalsa, üzü astarından baha çıxar axı… Bir də arvad olan kəs gərək qab-qacağını heç harda qoymasın.

Professor əlavə elədi:

– Darıxma, oğlum, bu saat boşaldarlar, keç əyləş, bir stəkan çay içib gedərsən.

Tural ayaqqabılarını çıxarıb içəri keçdi. Səhər yeməyi zamanı professor soruşdu:

– Qardaşdan, bacıdan nəyin var?

– Elə tək özüməm.

Professor başını buladı, Ülviyyəyə baxıb dedi:

– Hə, bax, bu olmadı. Deyəsən, şəhərin bu pis adəti kəndə də keçib. Vaxt vardı, hər kəndli ailəsində ən azı yeddi-səkkiz uşaq olardı.

– İndi də var, professor, – deyə Tural cavab verdi. – Səkkiz, on, on iki uşaqlı ailələr var. Dörd nəfər Qəhrəman ana var kəndimizdə!

– Hə, bax, bu əla! Bəs atan nə karın sahibidir, oğlum?

Tural professorun bu gözlənilməz sualından tutuldu, cavabı ləngitdi. Professor da uşağın halının dəyişməsini görüb ürəyində özünü danladı. Tural astadan dilləndi:

– Atamı tutublar, professor.

Professor pərt oldusa da söhbəti yarıda kəsmək istəmədi. .

– Nə üstə tutublar, oğlum?

Tural xəcalət çəkə-çəkə cavab verdi:

– Adam öldürüb…

– Adam öldürüb? – deyə İsmət xanım təəccübünü gizlədə bilmədi.

– Bəli, İsmət xala, adam öldürüb.

– Nə üstə, oğlum?

Tural əhvalatı olduğu kimi söylədi. Hamı mütəəssir oldu. Professor fikirli halda:

– Çox qəribə kişi olub sənin atan, – dedi. – Lap orta əsr cəngavərləri kimi hərəkət eləyib. Əsl kişilik göstərib! – Professor dərindən köksünü ötürüb hüznlü bir səslə əlavə elədi: – Çox təəssüf ki, azalıb belə kişilər… Yaxşı adamlar defisit olublar… – Professor çayını buğlana-buğlana qoyub ayağa qalxdı, auditoriyada mühazirə oxuyurmuş kimi bir xeyli gəzindi, sonra Turala. müraciətlə: – Heç bilirsən «defisit» nə deməkdir? – soruşdu.

Tural çiynini çəkdi. Professor öz sualıma özü cavab verdi:

– Defisit azlığın dəbdə olması, azlığın təntənəsidir! Defisit məfhumunun çox qəribə bir fəlsəfəsi var: «Hamı üçün yox, tək-tük şəxslər üçün. Kütlə üçün yox, seçmələr üçün, başqa sözlə desək – vəzifəlilər üçün! Bəli, bəli, defisit yemək, geyim, defisit dərmanlar… Prinsip isə belə olmalıdır: varsa – hamı üçün, yoxsa – heç kəs üçün!

Professor otaqda var-gəl eləyərək danışır, Tural da matı-ququ qurumuş halda, gözlərini döyə-döyə ona baxırdı. Birdən professor ayıldı. Turala baxıb özünə gəldi. Eynəyimi çıxarıb silə-silə ona yaxınlaşdı, əlini çiyninə qoydu:

– Əslinə baxsan bu ayrı-seçkilik bəlasına düçar edilənlərdən biri də mənəm! Amma, səmimi deyirəm sənə, hər dəfə telefonu götürüb öz mağazamıza zəng eləyəndə, «filan-filan şeyləri evə gətirin», deyəndə xəcalət çəkirəm… Axı niyə, axı nə üçün?.. – sözünün dalını gətirmədi. Eynəyini gözünə taxıb bayaqkı yarımçıq qalmış söhbəti xatırladı, mətləb üstə qayıtdı:

– Deyirsən ki, qız sənə bu günlərdə deyib əhvalatı?

– Bəli, kamal attestatı aldığım günün səhəri.

Professoru fikir götürdü. İsmət xanım təəssüfünü bildirdi:

– Yazıq kişi heç nəyin üstündə özünü işə salıb. Amma gərək gizlətməyəydi, necə olubsa məhkəmədə hamısını deyəydi.

Professor səsini ucaltdı:

– İsmət xanım, elə məsələ də bundadır ki, əsl kişilik eləyib Turalın atası. Əlbəttə, hadisəni olduğu kimi söyləsəydi, bəlkə də özünü müdafiə elədiyi üçün ona heç vədə verməzdilər. Versələr də belə yüngülvari, şərtidən-filandan. Amma, çox güman ki, qızın nişanlısı ondan üz döndərərdi. Fədakarlıq eləyib Saleh kişi. Öz həyatını başqasının səadəti yolunda təhlükəyə atıb, əzaba-əziyyətə salıb. Hüqonun Jan Valjanı kimi qıza görə eləyib hamısını. Tural, oğlum, görəsən məsələ ciddiləşsə qız sözünün üstündən qaçmaz ki?

Tural professorun fikrini başa düşmədi.

– Təzədən necə ciddiləşə bilər məsələ, professor?

Professor əlini Turalın çiyninə qoydu.

– Deyirəm, yəni qız sənə dediklərini danmaz ki?

– Yox, qətiyyən danmaz. Özü mənə dedi ki, mənim üstümdə getdi atan, məhkəmədə gərək hər şeyi açıb deyəydim. İndi də xəcalət çəkirəm: hər dəfə o əhvalat, o dəhşətli səhnə yadıma düşəndə odsuz-ocaqsız yanıram. Səni görəndə, ananı görəndə bilmirəm özümü hayanda gizlədim. Üzünə baxa bilmirəm ananın, vicdanım əzab verir mənə, istəyirəm gedib hər şeyi olduğu kimi danışım.

Professor xeyli fikrə getdi, hannan-hana dilləndi:

– Mən məsələni belə qoymayacağam, oğlum. Bu adi məsələ deyil. Atanın adam öldürməsi sənin üstündə ömürlük ləkədir. Heç bilirsənmi bu necə dəhşətli məsələdir? Cavansan, gələcəyin var. Gələcəkdə harasa səni irəli çəkə bilərlər. Sən də gərək öz anketinə, tərcümeyi-halına düzünü yazasan, atanın adam öldürdüyünü göstərəsən. Bilirsənmi heç bu nə deməkdir? Hamı sənə şübhə ilə yanaşacaq… Bir də niyə axı yazıq kişi nahaqdan yatsın?

Elə bil Turalın üstünə gün doğdu.

– Deyirsiniz bir kömək olar atama?

– Olar, oğlum, olar. Bu saat belə məsələlərə xüsusi əhəmiyyət verirlər. Yaxınlarda tanışlarımdan biri mənə qəribə bir əhvalat danışdı. Oğurluq üstə ələ keçən cinayətkara deyiblər ki, onsuz da sənin cinayətin sübuta yetib. İstəyir iki evdən oğurluq elə, istəyir üç, cinayət cinayətdir. Gəl sənə bu qədər pul verək, filan evdən aparılan malları da boynuna al. Bu evin ünvanı, bu da oğurlanan şeylərin siyahısı. O da pula tamah salıb eləmədiyi oğurluğu da götürüb boynuna. İndi gör nə olub? İkinci mənzilin əsl oğrusu tapılıb. Başlayıb əsl oğru ilə yalançı oğru arasında yaxalaşma. O deyir, mən oğurlamışam, bu deyir mən.

Bu yerdə Ülviyyə sözə qarışdı:

– Deməli, Üzeyir bəyin hambalı demiş, qızın iki namızadı çıxıb.

Professor qarnını tutub pıqqıldaya-pıqqıldaya xeyli güldü. İsmət xanım da, Ülviyyə də ona qoşuldu. Təkcə Tural gülmədi. Onun fikri atasının yanında idi. Arzusu da bu idi ki, professor bu haşiyəsini bir yapa qoyub atası üstə gələydi.

Professor isə deyəsən Turalın düşündüyü mətləb üstə gəlmək fikrində deyildi.

– İndi oğrular yalan olub, milislər gerçək. O deyir, mənim oğrum haqlıdır, bu deyir mənimki.

– Bəs onlara nə düşüb? – Bunu İsmət xanım soruşdu.

– Burada bir incə mətləb var. Əgər birinci oğrunun əldəqayırma olduğu, öyrədildiyi sübut olsa, necə ki, sübut olub, bu işi düzüb-qoşan milis işçisini tutub basarlar dama, necə də ki, basıblar… İsmət xanım, hələ bu harasıdır, – deyə professor başqa bir əhvalat danışmağa başladı. – Bu günlərdə evlərdən ancaq qiymətli şeylər – qızıl, istiqraz, xarici maqnitofon, bir sözlə, vəzndən yüngül, qiymətdən ağır şeylər oğurlayan bir dəstə əla keçiriblər. Onları bir-bir oğurluq elədikləri evlərə aparır, haradan nəyi apardıqlarını soruşurlar. Bir görün necə qəmədiyyə olub? Sən demə, ev yiyəsi oğurluğun üstünü vurmayıb, aparılan şeylər barədə milisə xəbər verməyibmiş.

– Görəsən niyə? – deyə İsmət xanım maraqlandı.

– Bilirsən niyə görə? Ev yiyəsi görünür bu var-dövləti əyri yolla yığıbmış. İndi qorxur soruşsunlar ki, bu qədər qiymətli qaş-daşı hansı pulla, hansı maaşla almısan… İndi oğru deyir, bir mücrü qızılı bax buradan, hamamxanadakı nimdaş pal-paltar yığılmış bu köhnə paltaryuyan maşının içindən götürmüşəm. Ev yiyəsi də iki ayağını bir başmağa dirəyir ki, qardaş, keçi handa, qaya handa, mənim nə mücrüm olub, nə də evimdən bir şey oğurlanıb.

Turalın təəccübdən gözləri böyüdü, öz-özünə:

– Doğrudan nə qəribə işlər olur həyatda… – dedi.

İsmət xanım elə bil yuxudaydı, ayıldı, söhbəti Turalın atasının üstə gətirib təkidlə dedi:

– Sən canın, kişi, bu işdən möhkəm yapış, Tural yazıqdır, həmişə əzab çəkəcək, atası yazıqdır, nahaq yerə həbsdə yatacaq.

Ülviyyə də əlavə elədi:

– Bu iş düzəlsə, özün demiş, olar lap əla!

Professor qəti fikrini söylədi:

– Respublika prokurorluğundakı yoldaşlara müraciət edərəm, məsləhətləşərəm, lazım olsa, lap yuxarılara gedib məsələni ətraflı danışaram, xahiş elərəm ki, bu məsələyə bir də qayıtsınlar. – Əlini Turalın çiyninə qoyub əlavə elədi: – Gələn həftə bir mənə dəy, mütləq!

«QAYTAR MƏKTUBLARIMI»

Toran təzəcə qovuşmuşdu. İşdən həmişəki kimi yorğun qayıtmış Söynalı kişi dəmirləri çıxmış, ortası çökmüş divanda oturub ayaqlarını ilıq suya sallamışdı. Söynalı cavanlıqdan buna adət eləmişdi. İşdən qayıdan kimi ayaqlarını ilıq suya qoyar, bununla da gündüzün yorğunluğunu canından çıxarardı.

Küçədən maşın səsi gəldi. İt hürə-hürə darvazaya tərəf cumdu. Sonra səs eşidildi:

– Söynalı, ay Söynalı!

Gülbuta dəhlizə çıxdı.

– Kimsən, ay çağıran?

– Qızım, mənəm, sədrin şoferidir, dədənə de, bir bəri dursun.

Gülbuta içəri keçib sədrin onu çağırdığını atasına dedi. Söynalı ürəyində «xeyir, ola», deyib, ayaqlarını quruladı, uzunboğaz çəkməsimi geydi, pencəyini çiyninə atıb çubuğunu doldura-doldura darvazaya sarı getdi. İt yenə hürdü. Söynalı itə təpindi:

– Rədd ol, quduz dəymiş!

Darvazanın kiçik gözünü açdı, başını əyib küçəyə çıxdı. Sədrin maşını küçədə dayanmışdı. İrəli yeriyib sədrə salam verdi.

– Bə burda niyə durmusunuz? İçəri keçsəniz! Sədr, başın üçün Qaratel bir çığırtma bişirib, barmağının beşini də yala. Hələ desən, tut arağım da var.

Sədr nəşəli halda:

– Nə vaxtdan araqbaz olmusan, ay Söynalı? – soruşdu.

– Qarakənddən Levon kirvəm gəlmişdi, o gətirib, mən də saxladım qonaq-qara üçün. Düş, düş bəri gəl, sən canın.

– Üz vurma, düşən deyiləm. Doqquza heyət çağırmışam. Elə belə yolüstü dedim sənə dəyim. Bir balaca söhbətim var səninlə. – Sədr şoferə tərəf dönüb əlavə elədi: – Sən düş get idarəyə, maşını mən özüm gətirərəm.

Şofer «baş üstə» deyib uzaqlaşdı. Sədr sükanın arxasına keçib Söynalını yanında oturtdu. Söynalı ilk dəfəydi sədrin maşınına minirdi. Sədr ani sükutdan sonra:

– Deyirəm, sən də ağıllı bir kişisən, bu ferma batır, axı. Müdirdən ağlım heç nə kəsmir, ölüvayın biridir. İşləri tamam korlayıb.

Söynalı ürəyindən keçəni dilinə gətirmədi: «Neyniyim batır? Öz kadrındı də, filan qədər alıb qoymusan, özün də çək dərdini».

– Səndən söz soruşuram, axı, niyə dinmirsən?

Söynalı bilmədi nə cavab versin.

– Nə deyim, özün bilən məsləhətdir.

Sədr bir siqaret yandırıb sümürdü.

– Görünür, özüm bilən məsləhət deyil ki, səndən soruşuram də, gənəşikli don gen olar, deyiblər, istədim bir sənin də fikrini biləm. Neçə ildir çobanlıq eliyirsən.

İşin içindəsən, fermanın cikini də bilirsən, bikini də. Səncə fermanı kimə tapşırsaq yaxşıdır?

Söynalı yenə çiynini çəkdi, bayaqkı sözlərini təkrar elədi:

– Nə deyim, vallah…

Sədr siqaretini sümürüb yerə tulladı. Söynalıya tərəf döndü.

– İndi ki, sən demirsən, qoy mən deyim. İstəyirəm, səni müdir qoyum fermaya, ağlın nə kəsir?

Söynalı sədrin bu gözlənilməz təklifinə birdən-birə cavab verə bilmədi. Nəinki cavab verə bilmədi, həm də çaşdı. Həftələrlə ev üzü görməyən, obaşdan qoyun sürüsünü örüşə aparıb gün batandan sonra arxaca qaytaran Söynalı kəndin vəziyyətindən o qədər hali olmasa da, fermaya bələd idi. Ferma müdirini də, çobanları da, zootexniki də yaxşı tanıyırdı. Səhərin alatoranında qoyunu yaylıma aparanda sürüyə ötəri nəzər salan kimi bilərdi ki, gecə sürüyə dəyən olub, ya yox. Bilən kimi də baş çobana eşitdirərdi: «Qarabağı qaraqoç yoxdu, ha», Baş çoban da deyərdi: «Narahat olma, gecə sədr apartdırdı», ya da «Vacib yerə göndərdik».

Söynalı başını bulaya-bulaya çomağını fırlayıb sürünü haylar, «Mənə nə var, aparan yerini də düzəldər», – deyə özünə təskinlik verib fermadan uzaqlaşardı. Söynalı bircə şeyə arxayın idi. Doğrudan da özləri üç-üç, beş-beş apardıqları qoyunların hesabını itirməz, dəftər-kitabını qaydalaşdırardılar. Söynalı bütün bunların necə qaydalaşdırıldığından da xəbərdar idi. Bunun bir neçə yolu var idi: davaq aktı, zəhərlənmə aktı – bu bir. Yəni üç-dörd adam bir yerə toplaşıb akt bağlayıb qol qoyurdular ki, filan qədər qoyun o söz… Bu aktların bircə çətinliyi dəri məsələsi ilə əlaqədar idi ki, bu da düzəlirdi. Bazarın qəssablarının canı sağ olsun. Neçə dəri istəyirsən – onlarda!

İkinci yol əkiz quzuların, üçəmlərin hesaba salınmaması idi. Bundan fələk də baş açmazdı. Qoyunun dili yox, ağzı yox, mələyib deməyəcəkdi ki, mən birini yox, ikisini, üçünü doğmuşam. Sayı düz gəlsin, vəssalam.

Üçüncü yol isə qoçların, şaqqalıların toğlu-moğlu ilə, quzularla əvəz edilməsi yolu idi. Bir də görürdün 50-60 kiloluq qoçlar, quyruğu yer süpürən qoyunlar bir gecədə yox olub, hesabı arıq-tırıq quzularla, ortası ortasından keçən qoyunlarla düzəldilib.

Bəli, bütün bunları yaxşı bilirdi və onu da bilirdi ki, ferma müdiri sədrin öz adamıdır, sağ əlidir. «Kişinin qonağı gəlib», «Kişi sifariş eləyib», «Kişi rayona göndərəcək» kimi sözlər müdirin dilinin əzbəri idi. Bəs bütün bunlarla belə sədrin bu təklifinin mənası nə idi, bu nə gələk idi ki, sədr Söynalının başına açırdı?!

Sədr dözmədi:

– Nə dərin fikrə getdin, ay Söynalı? Yoxsa, elə bilirsən fermaya müdir tapılmır? Vallah ətək-ətək maya qoyanlar var.

Söynalı sönmüş çubuğuna dərin bir qullab vurub kənara çırt atdı və dedi:

– Ay sədr, xətrinə dəyməsin, elə belə eliyirsiniz ki, xiyar əyri bitir də, beşinci sinfi gücnən bitirmiş Söynalıdan müdir olar? Bacarmaram, başın üçün.

Sədr ərklə Söynalıya bir dürtmə vurdu.

– Ay səni pir olasan, burda bacarmalı nə var ki? Biz ölmüşük, yoxsa? Yaxşı, düş get fikirləş, mən də bir əməlli-başlı götür-qoy eləyim, sabaha, birisi günə bir mənə dəyərsən.

Söynalı maşından düşdü. Sədr maşını işə salıb başını pəncərədən çıxartdı.

– Qaratel bacıya da məndən salam de, amma söhbət hələlik öz aramızda qalsın ha, nə dil bilsin, nə dodaq.

– Salam göndərən sağ olsun, uşaq ha deyiləm…

Maşın kənd arası yola işıq salıb uzaqlaşdı. Söynalı elə bayaqkı yerindəcə dayanıb kisəsini çıxartdı. Uzun qarağat çubuğundan olan demisini tənbəki qarışıq tütünlə doldurub odladı. Sümürdü. Onu fikir götürmüşdü. «Balam, sədrdən çıxmaz iş. Birdən-birə nə olub, görəsən? Başqa vaxt allahın salamını zorla alan sədr hara, Söynalının doqqazına maşın sürdürmək hara? Onu məsləhətə çağırmaq hara? Ferma kimi yağlı yeri ona təklif eləmək hara? Əvvəla, sözü vardı, məni idarəyə çağırtdıra bilərdi, özü niyə gəlib dalımca? İkincisi, sədr bu vaxta qədər birdən-ikiyə mənimlə məsləhətləşib ki, indi də məsləhətləşsin? Gün hardan doğub, görəsən? Söynalı birdən-birə niyə belə gülməşəkər olub, başbilən olub? Yox, burda bir gələk var. Bəlkə məni müdirliyə itələyir ki, fermanın əyər-əksiyini yıxsın üstümə? Ya da, bilir ki, dilsiz-ağızsızın biriyəm, sonra mənim əlimlə başlasın sökməyə, satıb-sovmağa… Nə bilim, vallah… Gedək çığırtmamızı yeyək görək başımıza nə gəlir…»

Söynalı içəri girən kimi arvadı soruşdu:

– Sədr nə deyirdi, kişi!

– Vallah, heç özüm də başa düşmədim, çığırtmanı çək gətir, görək. Qızım, Gülbuta, sən də Levon kirvənin şüşəsini gətir qoy ortalığa.

Qaratel çımxırdı:

– Nə iştəha çıxarırsan, kişi? Sən nə vaxtdan araq içən olmusan?

– Bu axşam içəcəm, arvad. Deyirlər bu zəhrimarı içəndən sonra adamın başına yaxşı-yaxşı fikirlər gəlir.

– Kişi, vallah sən dəli olmusan.

– Arvad, artıq-uzun eləmə sən babayın goru. Qızım, sənə söz dedim axı, bir parç da ayran gətir.

Söynalı tut arağını qalın stəkana ləbələb doldurub birnəfəsə başına çəkdi. Hovxurdu. Nəfəsindən elə bil alov püskürdü. Tez ayran parçını axırıncı damlasınacan sümürdü, bir balaca özünə gəldi.

– Lənət səni düzəldənə! Bu lap zəhrimarmış ki…

Qaratel əlüstü ərini sancdı:

– Düzəldənə yox, içənə!

Söynalı çığırtmanı iştahla yedi, boşqabın dibini axırıncı loğması ilə sivirib içəri ötürdü. O andaca gözləri süzüldü. Arvadı ərinə baxıb güldü:

– Kişi, yatırsan ki…

– Yox, arvad, yatıb eləmirəm… Yatan sədrdi…

– Dur, dur gir yerinə sən canın, səfehləmə…

Söynalı stuldan ağır-ağır qalxdı, səndirlədi.

– Çox sağ ol, arvad, – dedi, – yamanca dadlı çığırtmaydı, lap sənin özün kimi, – arvadının üstünə yeridi.

Bu vaxtacan atasını belə vəziyyətdə görməyən Gülbuta pərt oldu, Qaratel geri çəkildi.

– Boy. başıma xeyir canıyanmışın çıxartdığı pəstahaya bax, ey!

Söynalı qolunu arvadının boynuna salmaq istədi. Qaratel dəhşətli araq iyi hiss edib başını aşağı əydi, ərini divanın üstünə itələdi:

– Farağat otur, kişi, başına hava gəlib deyəsən.

Elə o andaca fikirləşdi: vay bunu içən kişilərin arvadlarının halına, yazıqlar bu it iyinə necə dözürlər?

Söynalı divana sərildi. Qalxmaq istədi, ayaqları sözünə baxmadı. Mızıldandı:

– Mənim yox, sədrin! Heç bilirsən necə hava gəlib başına? Lap ləzgi-həngi havası… Gözün aydın, arvad, Söynalı da bu gündən kişi oldu qoşuldu kişilərə. Söynalı da bu gündən başladı Levonun arağını içməyə…

Çırtıq çalıb dodaqaltı zümzümə eləmək istədi:

– Qara qoyun dadlı olar, qovurması südlü olar… Ay sənin canınacan sədr, ay sənin çığırtmanacan, Qaratel, ay sənin…

Gülbuta sarısını udmuş halda işarə ilə anasını başa saldı ki, evimiz yıxıldı, deyəsən dədəm dəli olub.

Səsi birdən-birə xıra kəsildi Söynalının. Arvad əl-ayağa düşdü, kənarda dayanıb matdım-matdım atasına baxan Gülbutaya dedi:

Bu bədbəxt öldü, yoxsa?..

Söynalı ha istədi ki, sədrin ona münasibəti barədə fikirləşsin, ha istədi ki, dediklərin xırdalasın, bacarmadı, göz qapaqları qeyri-iradi qapandı, onu dərin yuxu apardı, vahiməli xorultusu otağı başına götürdü.

Qaratel əllərini qoynuna qoyub ərinə baxdı, baxdı, sonra əllərini açıb bütün hisslərini bu sözlərlə bildirdi:

– Aley!.. Səni qara yerə qoyum. Boyuna qəmiş ölçüm…

Bir həftə sonra sədrin belə bir sifarişini fermada ona çatdırdılar: «Axşam evdə olsun, ona qonaq gələcəyik». Söynalı yenə bir şey başa düşmədi. İşdən sonra evinə qayıdıb ayağını ilıq suya qoydu, xoşhallana-xoşhallana Qaratelə dedi:

– Arvad, çaydan-çörəkdən irahla, qonağımız olacaq.

– Nə qonaq, ay kişi, xeyir ola?

– Lənət şərə! Yenə xeyir olar, sədr bizə qonaq gələcək. Qaratel barmağını dişlədi. Qızı məsələni iridən-xırdadan ona bir balaca çıtızmışdı. Sədrin arvadı da onun ağzını aramışdı. Sədrin oğlununsa bir neçə dəfə maşınla tarlaya gəlməsindən, Gülbutanı maşında evlərinə ötürmək istəməsindən xəbərdar idi. «Ağrım onun maşınına da, gicbəsər sifətinə də» deyən Gülbutanın qırımını gördüyü üçün mətləb üstə gəlməmişdi.

Qaratel birbaşa söhbətə girişdi:

– Kişi, – dedi, – o gün də soruşdum, bir söz demədin, sədrin bizə birdən-birə belə mehr salmağı xeyir ola?

– Xeyirdir, arvad, sədr məni ferma müdiri qoymaq istəyir.

Qaratel sevindi:

– Boy, sən canın doğru sözündür? Lap elə özü dedi ki, səni müdir qoyur?

– Yox bir, mən dedim! – Söynalı demini sümürüb çırtatdı:

– Amma qorxuram, arvad. Müdirlik mən girən kol deyil.

Qaratel bir anlığa müdir arvadı olduğunu təsəvvürünə gətirib şənləndi. Budur, Qaratel oturub müdirin maşınında. Şofer ondan soruşur: «Qaratel xanım, – xanım olmaq da bir aləmdir ha! – hara sürüm?» Qaratel də əmr eləyir: «Sürgünən şəhərə. Məni hamamda qoyarsan, özün də gedərsən bazara, yemiş-qarpız alarsan, göy-göyərti alarsan, qənd-çay alarsan gedərik fermaya kişiyə baş çəkməyə. Bir az ətdən, pendirdən, qaymaqdan götürüb qayıdarıq kəndə». Şofer maşını işə salıb ədəblə deyir: Baş üstə, Qaratel xanım. Qaratel ölürdü də bu «xanım» sözündən ötrü. Yanında dəfələrlə müdirin üfürsən yıxılan arvadına «xanım» demişdilər, o, şellənmişdi, Qaratelsə dilxor olmuşdu. Ürəyində də dolandırmışdı: «Mənim nəyim əskikdir bu başacan qılçadan?»

Qaratel bu hisslərin ləzzətinə uyaraq ərini qınadı:

– Məndən qorxursan, kişi? Gözümü açıb səni qoyun-quzu arasında görmüşəm. Bəs deyil? Day nə vaxtacan çoban olassan? Bir gör neçə müdiri yola salıbsan? Onların hansı ağıllı olub səndən? İşi görən sən, kefi çəkən onlar! Elə bilirsən vəzifəyə adamı savada görə, ağıla görə qoyurlar? Hərə öz simsarını axtarıb iş başına gətirir. Gətirir ki, bərk ayaqda dalında dursun, özü vəzifədən getsə də əsabələri, qohum-əqrəbası, dostu-tanışı vəzifədə qalıb ona görüm-baxım eləsinlər, köhnə palan içi tökməsinlər. Onun zir-zibillərini qurdalamasınlar. Başa düşdün?

– Başa düşməyinə düşdüm sən deyənləri. Lap elə tutalım sən deyəndi. Axı mən hardan sədrə simsar oldum, qohum-əqrəba oldum, arxa-dayaq oldum?

Qaratel hesabı içəri verdi: «Doğrudan ey!» Amma yenə də müdir arvadı olmaq ləzzətindən əl çəkmək istəmədi.

– Kişi, sən deyən mənim də ağlıma batır. Bəlkə elə bu bir xoşbəxtlikdir ki, kişinin quşu sənə qonub, şadlığından şitlik eləmə. Kişi dağ kimi duracaq dalında. Atalar deyib, ay mənimnən olsun, ulduzların zadına o söz…

– Elə söhbəti açanda özü də dedi ki, qorxub eləmə, biz ölməmişik ha!

– Da deynən kişinin sözü səhihdir, dayna!

– Arvad, nə deyim, vallah… Ha fikirləşirəm, bir tərəfə çıxarda bilmirəm sədrin bu təklifini.

Ərinin bu sözündən sonra Qarateli də fikir götürdü: «Yaxşı, müdir, qoyur, qoysun. Çağırsın idarəyə, yığsın heyəti, versin əmrini. Day evə qonaq gəlmək nə məsələdir?» Ürəyindən keçəni dilinə gətirməzdən əvvəl – «Gülbuta, bir bax gör samovar qaynadımı?» – deyib Gülbutanı başından eləyəndən sonra. – Kişi, – dedi, – dalağım sancdı, vallah burda başqa söhbət var. Mən biləni sədrin ürəyindən bizim Gülbuta keçir. Amma, bil ha, birdən saqqızını oğurlarlar, onların axtardığı itik bizdə tapılmaz.

Söynalını, elə bil, silkələyib ayıltdılar. Yalnız indi sədrin ona münasibətinin səbəbini başa düşdü. Fikirli-fikirli kisəsini çıxarıb qəlyanını doldurdu, odladı. Sümürdü, tüpürdü, tüpürdü, sümürdü… Hannan-hana mızıldandı:

– Hə, belə de də, rəhmətliyin qızı. Mən də qalmışam fikir yükünün altında mıqqıldaya-mıqqıldaya. Yəqin qız ürəyini açıb sənə?

– Açıb deyəndə ki, elə belə, ucundan-qulağından deyib.

– Arvad, birdən doğrudan da sən deyən oldu. Nə cavab verim onlara? – Söynalı narahatlıqla, yazıq-yazıq soruşdu.

– Nə cavab verəcəksən, kişi? Sənə demədim ki, onların axtardığı itik bizdə tapılmaz?

– Niyə elə deyirsən, Qaratel? Kişinin rayon boyda adı-sanı, hörməti-izzəti. Varını-dövlətini bir hesabdar üç gün şotkaya çəkib qurtara bilməz.

– İndidən sıyılma kişi! Qadam onun varına da, dövlətinə də! Adına da, sanına da!

Söynalı arvadını qınadı:

– Qızışma, sən canın! Zamana arxa zamanasıdır, dayı zamanasıdır, qanırsan, heç? Qoysana biz də bir kişi olub qoşulaq kişi cərgəsinə!

Qaratel qızışdı:

– Qanan canına o yox dədəm qurban! Sənə dedim ki, bizimki onlarnan tutmaz. Xavərin yelinin qabağında çəp kimi fırlanmağa halım yoxdur mənim. Bir də ki, qız daş atır, başını tutur.

– Nə deyir, axı?

– Nə deyəcək? Camaat deyəni deyir.

– Camaat nə deyir, axı?

– Özünü bilməməzliyə vurma, sən canın! Guya heç eşitməmisən o gədə haqqında kənddəki söz-söhbəti?!

– Hə, qandım. Yəqin gədənin qız qaçırmaq məsələsini deyirsən… – Yenə fikir götürdü Söynalını. Güc verdi demisini sümürməyə. – Cavanlıqda hər şey olar, arvad. Cavan oğlandır, beyni qandır, elə şeylər keçib gedər…

– Keçib gedəcək, deyirsən? Bəs elin ağzını yummaq olar? Sümüyümüzü aparıb it sümüyünə calayaq? Gül kimi uşaq böyütmüşük, deyirsən aparıb verək dəmdəməkinin, gicbəsərin birinə?!..

Söynalı hesabı içəri verdi. Qaratel hücuma keçdi:

– Mənciyəz razı deyiləm, özün bilərsən. Sonra peşman olub başına döyəndə deyərəm sənə!.. Bir də köhnə zamandı bəyəm, qızın qolundan tutub verəsən küçədən keçənin birinə?

– Bəlkə qız Turala görə…

– Lap elə Turala görə! Nə olub Turala? Gül kimi cayıldı. Laydivar oğlandı. Görürsən, öz gücünə necə getdi girdi məktəbə? Bu gün-sabah incinar olub qayıdacaq, qandın?

– Başımı ağrıtma, sən canın! Yetimin, lütün biridir, arxasız, köməksiz! Atası da dustaqxanada dəm alır. Düşmənləri göz qabağında. Elə bilirsən, qayıtsa da, Vəli uşağı sağ qoyacaq onu? Sədr əl çəkəcək ondan? Qardaşının qanını bağışlayacaq ona? Ağlını başına cəm elə, arvad. Atalar deyib ki, arxalı köpək qurd basar.

Qaratel yenə təslim olmadı:

– Mənciyəz sözümü dedim. Özün bilərsən, – o qızın, o sədr, o da sən… Təmənnasız müdirlik olsaydı, bir yeyib beş paylayardım. Amma baxıb görürəm, torbada pişik var.

– Dağıtdırma mənə bu evi arvad, sədrnən düşmən eləmə bizi!

– Niyə uzadırsan, kişi? Dedim ki, özün bilərsən.

Söynalını yenə fikir götürdü. Doğrudan da Əbil kənd arasında çox pis ad çıxartmışdı. Zornan, güc-bəla ilə, ölüm-zülüm orta məktəbi qurtardı. Atası bir ətək pul töküb Kirovabadda instituta düzəltdi. Nə olsun ki, əclaf oxuyan zibildi bəyəm? Oxumamağı cəhənnəm, ağlı da yoxdu bu əclafın. Gündə bir qızı maşınına basır ki, alıram səni. Kirovabaddan gətirdiyi qızın əhvalatı zurnaya qoyulub hələ də çalınır. Sən demə, evində kirəsinə qaldığı Haykanuş pozğun arvadın biriymiş. Yığırmış özü kimi küçədə qalmışları evinə, başlayırmış kefə, Əbil kimi yelbeyinlər də toplaşarmış başına – milçək şirəyə toplaşan kimi. Sənə deyən gərək, ay əclaf, bir işdi oldu, Haykanuş gətirdi, sən də kefini çəkdin, bəs yaxşı, utanmadın onu maşına basıb kəndə gətirəndə? Bilmədin ki, soxursan kişinin papağını itin nə bilim harasına? Atan da hərifdi, bəyəm? Min elə zibildən çıxıb. Getdi, soraqlaşdı, öyrəndi. Sonra da gəlib iti qovan kimi qovdu it qızını… Ay qovdu ha! İndi də oğlanı məhkəməyə çəkir ki, uşağa qalmışam səndən. Ya min manat ver, əl çəkim, ya da məhkəmə aylıq kəsəcək mənə. Uşaq düz pasport alanacan gərək tərləyəsən…

Hələ kimya müəllimini kənd arasında basıb döydüyünü, kəndin ağsaqqal həkimini toza basdığını, ağsaqqal-ağbirçək yanında hərzə-hədyan danışdığını demirəm…

Söynalı bütün bunları fikirləşir, ürəyində Qaratelə haqq qazandırır, amma yenə sədrlə çomaq-çomağa gəlməkdən qorxurdu. Qızı barədə isə qətiyyən düşünmək istəmirdi. «Qələt eləyir; uşaqdır, nə qanır xeyrini-şərini? Bir az o yan-bu yan eliyər, bir-iki şillə çəkərəm ağzına, ağlı başına gələr…»

…Söynalı çubuğunu sümürüb çırt atdı, arvadına dedi:

– Qaratel, indidən qarğa məndə qoz var eləmə. Dur, əməlli-başlı hazırlıq gör. Bəlkə elə doğrudan da, müdirlik barədə mənimlə söhbət eləmək istəyir? Bəlkə heç Gülbuta məsələsi açılmayacaq?

Qaratel: «Allah ağzından eşitsin», deyib ayağa qalxdı.

– Təki sən deyən olsun, kişi. Amma onu bilirəm ki, qız eşitsə özünü öldürəcək.

Söynalı qızışdı.

– Bəd gətirmə, arvad! Qismətdən artıq yemək olmaz. Bəlkə elə xeyir burdadır. Düzdür, gədədən mənim də ağlım bir şey kəsmir. Amma fikirləşirəm ki, bu, həmişə belə səfeh olmayacaq, ha. Bir gün ağıllanacaq, vallah! Özü də sonbeşikdir. Ev-eşik, var-dövlət, dəm-dəsgah…

– Allah ağzından eşitsin, kişi… Gülbuta yazıqdır, ağ gün görməli qızdır.

Söynalı həyətdəki çolpaların üçünü tutub kəsdi.

– Yaxşı bir çığırtma bişirərsən, – dedi, – şər qarışanda Gülbutanı da ötür getsin qonşuya.

Söynalı divana uzanaraq:

– Arvad, o yorğanı tulla üstümə, – deyib gözlərini yumdu.

Qaratel həyətdə güllərə su verən Gülbutanı səslədi:

– Qızım, mən çolpaları yolunca bir-iki qamqalaq qayır at samovara, qoy soyumasın, ocağı da qala, beş-on baş da soğan soy.

Gülbutanın bu təcili, qeyri-adi hazırlıqdan ağlı bir şey kəsmədi.

– Xeyir ola, bu nə dəm-dəsgahdır, belə?

– Xeyirdir, qızım, qonağımız olacaq, sədr bizə gələcək.

Gülbutanın ürəyi qırılıb düşdü ayağının altına:

«Əcəb də xeyirdir. O gələn yollara daş döşənəydi, qaratikan basılaydı, qədəmləri qırılaydı sədrin».

Anasının ağzını aramaq məqsədi ilə soruşdu:

– Sədrdən çıxmaz iş, o hara, biz hara?

– Kişini ferma müdiri qoymaq istəyir, yəqin söhbəti var kişiylə, Gülbuta dəhrəni götürüb qamqalaq doğramağa başladı. Əli işləsə də, dəhrənin oduna vursa da, fikri başqa yerdə idi: «Hə, deməli, belə. Deməli, məsələni dağ eləmək istəyirlər». Tural yadına düşdü, ürəyi nanə yarpağı kimi əsdi, «yazıq Tural…» –deyə inildədi. Dəhrəni fikirli-fikirli vurduğundan əlini kəsdi. Anası onu danladı:

– Bir az ehtiyatlı ola bilməzsən? – Cəld əski parçası yandırıb qızının yarasına basdı. – Səndən mənə kömək olmaz, – dedi, – yaxşısı budur, keç qonşuya, özüm qamqalaq doğrayıb ocaq çataram.

– Day məni niyə evdən qovursan, ana? Bəyəm dədəmin vəzifəyə qoyulması elə bir məsələdir ki, mən bilsəm iş pozular?

Qaratel qızını başından elədi.

– Ay uzunçusan, ha… Kişi dedi ki, qonşuya keçib televizora baxsın.

Gülbuta hisslərini gizlətmədi:

– Yaxşı, bu saat gedirəm. Ana, amma onu bil ki, mən bu məsələyə. qətiyyən razı deyiləm. Özümü boğub öldürərəm, yandıraram özümü, o əclafla baş yastığa qoymaram!

Anası onun ağzından vurdu:

– Özündən çıxma sən canın, əzginiş-əzginiş danışma. Sel gəlməmiş başlama çirmənməyə. Nə tiyanda barama var, nə çarxda ipək, sən də başlamısan dərzi çağırtdırıb paltar biçdirməyə.

– Getməyinə gedirəm qonşuya. Ancaq dədəmə deginən ki, bu iş mənim ürəyimcə deyil, sonra peşman olarsınız.

Küçədən maşın səsi gəldi.

İt hürüb darvazaya tərəf dartındı.

– Ay Söynalı, itin qabağına dursana!

Qaratelin ürəyi guppuldadı: «Gəldilər, allah axırımı xeyir eləsin».

Söynalı qonaqları qarşılamağa çıxdı.

– Bağlıdır, keçin içəri. Xoş gəlibsiniz.

Sədr iclasdakı kimi öz başının dəstəsiylə gəlmişdi. Partkom, hesabdar, aqronom… Yalnız anbardarı – Cəlil kişini gətirməmişdi, Seyidağanı da özlərinə qoşmuşdular. Bu kənddə, bəlkə də bütünlüklə Qarabağda xeyirdə, şərdə ağsaqqallıq eliyən Seyidağanı.

Söynalı hamı ilə əl verib görüşdü. Seyidağanın adını ayrıca çəkməyi lazım bildi:

– Ağa bizə xoş gəlib.

Qonaqlar keçib əyləşdilər. Çay gəldi. Heç kəs əlini stəkana vurmadı. Araya dərin bir sükut çökdü. Çay buğlanır, hamı bir-birinə baxıb susurdu. Sükutu sədrin öskürəyi pozdu. Bu «Ağa, başla», demək idi.

Seyidağa təsbehini çevirə-çevirə, dodaqaltı zikr eləyə-eləyə sözə başladı və birbaş mətləbə keçdi:

– Söynalı, el adətincə qapına gəlməkdə bir məqsədimiz var. Sədr səninlə qohum olmaq istəyir. Biz də bu işə «Allah xeyir versin», – deməyə gəlmişik.

Söynalı ilə Qarateldən başqa hamı bir ağızdan «Allah xeyir versin», dedi. Seyid sözünə bir qədər ara verib əlavə elədi:

– Sən qızın atası, bu da anası. Deyin görək fikriniz nədir?

Elçilər yer-yerdən dilləndilər:

– Nə fikirləri olaсaq? Ağa məsləhət biləndən sonra…

Söynalı Qaratelə baxdı, Qaratel Söynalıya. Doğrudan da çox çətin işmiş qız vermək. Heç biri dinmədi.

Hesabdar hövsələsizlik elədi:

– Ağa sizi gözləyir axı.

Söynalı üstündəki ağır yükü götürüb kənara atdı:

– Nə deyim, vallah… Ağa məsləhət görürsə…

Seyidağa bu dəfə qız anasına müraciət elədi:

– Qaratel bacı, heç sən dinmədin axı.

Qaratel əli ilə palazın saçaqlarını oynada-oynada dilləndi:

– Atası olan yerdə, mən nə deyə bilərəm ki… Amma…

Ağa müdaxilə elədi:

– Ürəyində nə mətləbin var, açıq söylə, Qaratel bacı. Örtülü bazar dostluğu pozar, deyiblər. Mən könülsüz işə xeyir-dua verə bilmərəm.

Qaratel ürəkləndi:

– Deyirəm, əgər ağa məsləhət bilsə, atası bir qızın özü ilə də danışsın, sonra fikrimizi deyərik.

Bayaqdan bəri paya udubmuş kimi dimdik əyləşən sədr söhbətə qarışmağı lazım bildi:

– Bizə sizin razılığınız lazımdır, Qaratel xanım! O ki, qaldı qızınızla danışmağınız, onu özünüz bilərsiniz. Biz sizin yanınıza gəlmişik, qızınızın yox.

Elçilər yenə ağız-ağıza verdilər:

– Ağıllı baladır Gülbuta, valideynlərinin sözündən çıxmaz.

– Qız nə deyib, razı olmayacaq, axı? Namxuda, şaqqalı cavandı, kor deyil, keçəl deyil!

– Allah xeyir versin.

– Daim-qədim olsun bu qohumluq!

Söynalı da astadan:

– Allah xeyir versin, – dedi.

Qaratel isə başını yerdən qaldırmadan hey palazın saçaqlarını oynadırdı. Axır ki, Söynalı dilləndi:

– Fikrə getmə arvad, allah qoysa, hər şey yaxşı olar, dur qonaqların çayını təzələ, şirin eləsinlər. Xörəyi də yavaş-yavaş çək gətir…

Qaratel tənbəl-tənbəl ayağa qalxdı. Hamı bir ağızdan:

– Mübarək olsun, – dedi.

«Gülbutaya elçi gəliblər», «Gülbutanı Əbilə nişanlayıblar»!

Bu xəbər bütün kəndə yayıldı. Səhər iş üstə hamı Gülbutanı təbrik edir, ona xoşbəxtlik arzulayırdı.

Yalnız Sarıtel ona yaxın düşmədi. Nahar tənəffüsünə qədər onu kənardan qanlı-qanlı süzdü. Axır ki, onlar qarşılaşdılar. Gülbuta suçlu adamlar kimi baxışlarını qaçırtdı. Üzünü yana tutdu, başını aşağı saldı. Sarıtelsə səhərdən bəri ürəyini yağır eləyən sözləri ona deməli idi. Deməsə, ürəyi soyumazdı. Odur ki, başını aşağı salıb, yanından keçmək istəyən Gülbutanın qolundan möhkəm yapışıb saxladı:

– Bir başını qaldır, üzümə bax! – dedi.

Gülbuta başını qaldırmadı. Sarıtel çiyinlərindən tutub onu silkələdi:

– Özünü tülkülüyə qoyma! De görüm, bu nə məsələdir? Keçmiş zamandır bəyəm səni zorla nişanlasınlar? İndi qaqaşıma nə cavab verəcəksən? Yazacağam ona qoy gətirib töksün göndərdiyin məktubları o atası kimi biqeyrət Əbilin qabağına!

Gülbutanı qəhər boğdu, dodaqları titrədi, çiyinləri qalxıb endi. Ağladı, hönkür-hönkür ağladı. Sarıteli qucaqlayıb ağladı. Sarıtel də ona qoşuldu. Ağlayıb-ağlayıb kiridilər. Bir-birlərinin göz yaşlarını silə-silə kiridilər.

Daha heç nə danışmayıb ayrıldılar.

Sarıtelin sözləri uzun müddət Gülbutanın qulaqlarında cingildədi, hər dəfə də onu diksindirir, ürəyini titrədir, bədənini soyuq yel kimi üşüdürdü; qızdırmadan əvvəl gələn titrətmə kimi üşüdürdü. Fikirlər axın-axın onun üstünə hücum çəkir, gecələr yatmağa qoymurdu, gündüzlər işləməyə. Doğrudan, birdən Tural yığıb göndərdi məktubları Əbilə. «Al, oxu bunları, ürəyin yerinə gəlsin. Kənddə xoruz kimi qaqqıldayırsan. Özünü cayıl hesab eləyirsən. Al, oxu, bir az da başını yuxarı tut, bir az da toqqaya gəlməyən qarnını irəli ver, bir az da hul yeri…» Əbil də dəlinin biri. Gətirib tökər məktubları atamın-anamın qabağına. Oxuyub yerə girərlər, qızlara üçün xəcalət çəkərlər, utanarlar hamıdan. Sonra da kəndə yayılar bu söz-söhbət.

…Gülbuta hövllə o biri böyrü üstə döndü. Yorğanı başına çəkdi, gözlərini yumdu ki, yatsın. Unutsun dünyanı. Unutsun hamını. Turalı da, Əbili də, atasını da, anasını da… Fəqət bu mümkün idimi? Ucaboylu, şivərək Tural onun gözləri qarşısında gəlib dayanır, hicran dolu, kədər dolu, giley dolu, danlaq dolu iri qara gözlərin onun bənövşəyi gözlərinə zilləyib baxır, baxırdı. «Deməli, sən də belə, Gülbuta. Daha bundan sonra kimə inanmalı? Deməli, yalanmış sənin sözlərin, deməli, yalanmış yazdıqların. Gözlərindəki məhəbbət ifadələri də, dodaqlarındakı təbəssüm də, ürəyinin məhəbbət vurğuları da yalanmış… Əgər sən dönük çıxdınsa, əhdinə vəfa eləmədinsə, söz verib sözünü tutmadınsa, yalanmış hər şey! Məhəbbət də yalanmış, həyat da yalanmış! Niyə susursan, Gülbuta, heç olmasa, din, heç olmasa danış, özünü müdafiə üçün söz tap».

«Nə deyim, Tural, haqlısan, mənim əzizim… Bacarmadım Tural, iradəm çatmadı. Elə bil, dilimi-ağzımı bağladılar. Bağırmaq istədim, səsim çıxmadı, qışqırmaq istədim, nəfəsim çatmadı… Ürəyimi anama açdım: «özümü öldürəcəyəm» dedim. Yenə öz bildiklərini elədilər».

«Gedirdin, heç olmazsa, məndən yaxşısına gedəydin; atırdın, heç olmazsa məndən yaxşısını tutaydın. Hardan tapdın bu gicbəsəri? Özündənrazı dəmdəməkini necə sevdin, Gülbuta? Necə sevə bildin?»

«Mən tapmadım, mən sevmədim, Tural! Mən sevmirəm, heç zaman da sevə bilməyəcəyəm, Tural!»

Gülbuta öz səsindən vahiməyə gəldi. Anası da hövlnak yuxudan qalxdı. cəld işığı yandırıb özünü qızının üstünə atdı.

– Yatmamısan, qızım? Sayıqlayırdın yoxsa, qulağıma səs gəldi.

Gülbuta heysiz halda gözlərini anasına dikdi.

– Yuxu görürdüm, ana.

– Nə gördün yuxuda, qızım?

– Turalı gördüm, ana.

Gülbuta anasına sığınıb ağladı. Anası da kövrəldi. Amma birtəhər özünü ələ alıb qızına öyüd-nəsihət verməyi lazım bildi:

– Ağ eləmə, qızım. Day çıxart bu Tural fikrini birkərəmlik başından.

Ana üzdən belə desə də, ürəyində başqa cür fikirləşirdi: «Mərdiməzarın evini allah yıxsın. Uşağım şam kimi əriyir gilə-gilə, gözüm görə-görə əriyir». Ana sözlərini bir də təkrar elədi:

– Olan olub, keçən keçib. Unut Turalı. Elə bil heç yoxmuş Tural.

Gülbuta yenə inildədi:

– Elə bilirsən unutmaq asandır? Elə bilirsən unutmaq istəmirəm? Amma, neyniyim? Hara gedirəm, gözləri ilə məni izləyir. Hara baxıram, gözlərimə görünür. Yuxuda da məni rahat buraxmır. Kitab oxuyuram, kitabın sətirlərindən boylanır. Pambıq yığıram, şaxlar arasından çıxır. Su içirəm, sudan baxır üzümə…

– Yat, qızım, yat, uzan yat. Bir azdan hər şey keçib gedər. Yəqin o da məsələdən agah olub səni unudar, şəhər yeridir, o qədər qız var ki… Birini tapıb evlənər. Bəlkə də tapıb, nə bilmək olar.

– Yaxşı, get sən də yat, ana. Bağışla ki, səni də yuxudan elədim.

Qaratel yatağına uzandı, bir azdan onun xorultusu eşidildi. Nə bilmək olar, bəlkə də qəsdən xoruldayırdı ki, qızı yatsın.

Gülbuta isə yata bilmədi. Ürəyində səhər Turala göndərəcəyi məktubu necə yazacağı barədə düşünür, hər sözü, hər fikri ölçüb-biçirdi. Məktubun qısaca məzmunu belə olaсaqdı: «Məni bədbəxt elədilər, Tural. Məni istəmədiyim bir adama nişanladılar. Xahiş edirəm, qaytarasan məktublarımı. İstəmirəm ki, o məktublar səndə qalıb uğursuz məhəbbətimizi tez-tez sənə xatırlatsın. Unut məni, Tural. Sənə daim xoşbəxtlik arzu edirəm.

Bədbəxt Gülbuta»

Qaratel Gülbutanın vəziyyətini, gecələr yata bilmədiyini, Turalı unuda bilmədiyini, Əbilə isnişə bilmədiyini ərinə danışdı. Söynalı əvvəl-əvvəl fikrə getdi, çubuğunu kisəyə salıb tənbəki doldurdu, odladı, sümürdü, tüpürdü… Hanan-hana dilləndi:

– Qızına deynən məni el içində rüsvay eləməsin. Fermanı təzəcə təhvil götürmüşəm. Yavaş-yavaş biz də adam olub adam arasına çıxırıq. Kənddə bir məclis olmaz ki, buyur-buyurla yuxarı başa keçirilməyəm. Həmən Söynalıyam dayna, həmişə məclislərdə çomağıma söykənib qapı ağzında dayanmırdım? Nə oldu birdən-birə, gülməşəkər oldum? Bunlar hamısı kişiyə görədir, arvad! Ağıl qoy qızıyın başına. Tanrısına təpik atmasın. Atalar deyib: yüz acını yeyərlər, bir şirinin xətrinə. Əyər qızın ağlını başına toplamasa, əlacım bircə onadır ki, çomağımı alım əlimə, kənddən birkərəmlik çıxım.

Qaratel diksindi:

– Hara gedəssən, kişi?

– Ayağım hara getdi, ora. Çoban babayam, harda olsa bir parça çörək taparam. Özün bilirsən ki, indinin cavanları özlərini işə verən deyillər. Bir balaca ayaqları yer tutdumu, üz çevirirlər şəhərə. Kimdi obaşdan şər qarışanacan qoyun hərləyən, mal otaran? Sözümün canı budur ki, çobana hər kolxozda, hər sovxozda iş tapılar.

– Kişi, bəs biz? Bəs ev, bəs həyət-baca, bəs ailə?

Söynalı çubuğunu sümürərək:

– Tanrına qurban olum, arvad, başqa əlacım yoxdur, axı, – dedi. – Özün ol mənim yerimdə, fikirləş gör, neynəmək mümkünsə, mən də onu eləyim.

Qaratel susdu, hesabı içəri verdi. Altındakı palazın saçaqlarını oynada-oynada susdu və ürəyində Söynalıya haqq qazandırdı: «Doğrudan, neynəsin yazıq? Başına haranın daşını, qayasını salsın bu binəva?!»

Söynalı sönmüş çubuğunu sümürdü, tüpürdü, bir də sümürdü, yenə tüpürdü. Hannan-hana hiss elədi ki, çubuğu sönüb, kibrit götürüb odladı, yenə sümürdü, yenə tüpürdü…

– Qızına deynən atan deyir ki, əgər başqa fikrə düşsə, o adda qızım yoxdu mənim. Elə bilərəm allah heç mənə bala payı, övlad payı verməyib. Elə bilərəm bir çürük diş idi, çəkib tulladım, vəssalam!

Söynalı danışır, Qaratel palazın saçaqlarını oynada-oynada düşünür, heç bir fikrə gələ bilmir, heç bir qərar verə bilmirdi. Qalmışdı odla su arasında. Bir tərəfdə gözünün ağı-qarası bədbəxt Gülbuta, o biri tərəfdə ömür-gün yoldaşı, əri Söynalı. Od yandırır, su aparır…