Kitobni o'qish: «Şəhidlərin duası»

Hüseyn Nihal Atsız

Şəhidlərin duası

hekayələr

İçindəkilər:

Atsızın Hekayələri (Əhməd B.Ercilasun)

Qayıdış

Şəhidlərin duası

Oğlan, qız

İki kapral

Hər əsrin nağılı: Qızılquşla Sarı ilan

ATSIZIN HEKAYƏLƏRİ

Əhməd B.Ercilasun

1930-cu ildən bəri türkçülüyün lideri olan Atsızın ən mühüm cəhəti – ülküçülükdür, ideologiyadır. İkinci hökumətdə və Cümhuriyyətin ilk illərində Ziya Gökalp və Yusif Əlaqələndirici kimi fikir adamlarının rəhbərlik etdiyi Türkçülük idealının 1930-cu ildən sonra ən başda gələn siması, şübhəsiz, Hüseyn Nihal Atsızdır.

Atatürk və yoldaşlarının qurduğu Cümhuriyyətin əsas ideya dayağı Türk millətçiliyi idi. Populizm, dünyəvilik, inqilabilik kimi prinsiplər də Türk millətinin yüksəldilməsi, yəni Türkçülük üçün düşünülmüş prinsiplərdi. İnqilablar sivil türkçü təşkilat olan Türk Ocağı tərəfindən dəstəklənir və geniş xalq kütlələrinə sığınmağa çalışırdı. Türk Ocağı 1931-ci ildə bağlandı və Türk millətçiliyinin mülki qanadında bir boşluq yarandı. Məhz bu boşluğu Atsızın 1931-32-ci illərdə nəşr etdirdiyi “Atsız Məcmuəsi” və 1933-34-cü illərdə çıxardığı “Orxon” dərgisi ilə doldurulmağa çalışırdılar. Bu jurnallardakı yazılarıyla Atsız qısa zamanda mülki Türkçülüyün lideri oldu. Onun ideologiyası – yazıları, ədəbi əsərləri, xüsusən də 1944-cü ildəki İrqçilik-Turançılıq Mübarizəsinin həyəcanı başda olmaqla cəmiyyət və gənclər üzərində yaratdığı coşquyla təmsil edilirdi. Atsız Türkçülər arasında idealına güzəştə getməyən və qələmini qılınc kimi istifadə edən bir şəxsiyyət kimi yüksəlirdi. Onun bu cəhəti düşmənləri tərəfindən də qəbul edilmişdi.

Atsızın ikinci mühüm tərəfi sənətkarlığıdır. Yaradıcılığında ön plana çıxan romanlarıdır. Dörd böyük romanla iki kiçik satirik əsər yazmış Atsızı, bəlkə də, ölümsüz edən “Bozqurdlar ölür” və bu romanın qəhrəmanı Kür Şaddır. Atsız bu romanı ilə yaddaşlarda dövrümüzün Kür Şadı kimi qalıb. Onun ən uğurlu romanlarından biri, şübhəsiz, Türk ədəbiyyatı tarixində müstəsna yer tutan “Ruh adam”dır. Amma sanki müasir bir dastan olan “Bozqurdlar”ın yaratdığı həyəcan dalğası ilə cəmiyyət və gənclər üzərində daha dərin təsir buraxa bilib.

Atsızın yaradıcılığında poeziya ikinci sırada yer alırdı. Atsız ədəbi yaradıcılığa şeirlə gəlmiş, ancaq çox şeir yazmamışdı. Heca və əruz vəznində yazdığı şeirlər yenə də onu Türk şeir tarixinin unudulmazları arasına salmışdı. Atsız şeirin dərinliklərini yaxşı bilən usta şairdi, lakin onun şeirini bu gün də yaddaşlarda saxlayan – dərinliyi bilməyi və ustalığı deyil, ruhlarda yaratdığı həyəcandır.

Atsızın üçüncü mühüm tərəfi elm xadimi olmasıdır. Osmanlı Türk tarixinin ilk dövrünə aid əsas mənbələri ilk dəfə elmi üsullarla nəşr edənlərin ən qabaqcıl imzası Atız olub. Aşıkpaşaoğlu və Oruc Beğ tarixləri həm dil, həm tarix mətnləri olduğu üçün Türk dili və tarixi sahəsində dərin biliyə malik Atsızın bu nəşrləri dilçilər və tarixçilər üçün əsas mənbə olub. Onun Türk tarixini vahid halda qəbul edən, bir nəslin və ya rejimin tarixi yerinə, millət tarixini əsas götürən və Türk dövlətinin davamlılığı üzərində qurulan tarixi görüşü də bu gün xeyli tarixçi tərəfindən mənimsənilməyə başlayıb.

***

Hekayə Atsızın yaradıcılığında ən az müraciət olunan janrdır. Ömrü boyu yalnız beş hekayə yazıb. Onların da dördünü 1931-ci ildə dərc etdirib. 1941-ci ildə yazdığı beşinci hekayə isə ancaq 1966-cı ildə nəşr edilib. Daha sonra təkrar nəşr edilən hekayələrinin forması belədir:

1. “Qayıdış”, Atsız Məcmuəsi, II sayı, 15 iyun 1931, s.40-41 (Y.C. imzası ilə); “Orxon” dərgisi, X sayı, 1 oktyabr 1943, s.20-21 (Atsız imzası ilə).

2. “Şəhidlərin duası”, Atsız Məcmuəsi, III sayı, 15 iyul 1931, s.64-67 (Y.C. imzası ilə); “Orxon” dərgisi, XII sayı, 1 dekabr 1943, s.19-21 (Atsız imzası ilə).

3. “Oğlan, qız”, Atsız Məcmuəsi, IV sayı, 15 avqust 1931, s.85-88 (Y.C. imzası ilə).

4. “İki kapral”, Atsız Məcmuəsi, VI sayı, 15 oktyabr 1931, s.141-143 (Y.C. imzası ilə); “Çınaraltı” məcmuəsi, 67-ci sayı, 2 yanvar 1943, s.11,13 (Atsız imzası ilə); “Ötüken” məcmuəsi, 30-cu sayı, 25 iyun 1966, s. 8-10 (Atsız imzası ilə).

5. “Hər dövrün nağılı: Qızılquşla Sarı İlan”, “Ötüken” məcmuəsi, 28-ci sayı, 30 aprel 1966, s.22-24 (Atsız imzası ilə).

Atsız Məcmuəsindəki dörd hekayədən üçü müharibə şəhidlərinə həsr edilib və 1920-ci illərdə müharibədəki türk ədib və şairlərinin əsas mövzularındandır. Trablusqarp və Balkan müharibələrindən sonra dörd il davam edən Birinci Dünya Müharibəsi, vətən torpaqlarını verməmək üçün son gücləri ilə bu torpaqlara tutunan Türk millətinin möcüzəvi müqaviməti və böyük zəfərindən danışılır. İl boyu davam edən bu müharibələr yüzminlərcə Türkün canına alıb. Gedənlər qayıtmamış, analar-atalar oğulsuz, xanımlar ərsiz, uşaqlar yetim qalmışdı. Təxminən hər ailədə, demək olar ki, şəhidlər vardı. Amansız müharibə şərtləri, düşmənin zülmü və şəhidlər… O illərin bütün müəllif və şairləri bundan təsirlənmişdi. Uşaqlığından bəri milli hislərlə qidalanan, çox gənc yaşda Ziya Gökalp kimi, Ömər Seyfəddin kimi müəllif və ədəbiyyatçıların əsərlərini, şeirlərini, hekayələrini oxuyan Atsız da, əlbəttə, bu müharibələrin ağrılarından təsirlənəcəkdi. Türk fikir və ədəbiyyat həyatına 1931-ci ildə Atsız Məcmuəsi ilə daxil olan Nihal Atsızın ilk ədəbi məhsulları – şeirləri və əfsanələridir. 1931-ci ildə çap olunan bu şeir və hekayələrin hamısının eyni ildə yazılmış olduğunu düşünmürəm. Atsız bir çox yazısının altına yazıldığı günü göstərən tarix qoyub. Amma Atsız Məcmuəsində şeir və hekayələrin altında tarix yoxdur. Məlum olduğu kimi, Atsızın şeirləri daha sonra “Yolların sonu” adlı bir kitabda toplanıb. Orada şeirlərin dərc olunduğu tarixlər var. "Topal Əsgər" şeirinin altındakı tarix 1926-cı ildir. Halbuki, bu şeirin ilk dəfə Atsız Məcmuəsinin 4-ci sayında, 15 Avqust 1931-ci il tarixində dərc olunduğunu bilirik. Bu halda 1930-cu illərin əvvəllərində nəş olunan bəzi şeir və hekayələrinin də daha əvvəl yazıldığını güman etmək olar. Şeirlərinin bir qismi, xüsusilə qoşma və varsağılarının bəziləri 1927-30-cu illər arasında, universitetdəki tələbəlik dövründə yazılmış ola bilər.

Atsızın müharibə və şəhidlərlə bağlı üç hekayəsinin də nəşr tarixlərindən əvvəl yazıldığını düşünürəm. Belə düşünməyimin səbəbi hekayələrin dili və üslubudur. Daha sonrakı yazı və romanlarında görünən dəqiq və kəskin üslub bu hekayələrdə yoxdur. İndiki zaman təkrarları, kəsik cümlələr, Sərvəti Fünun ədəbiyyatından Məşrutə Dövrü ədəbiyyatına əks olunan "Ah!" kimi nidalara görə bu hekayələrin Atsız yaradıcılığının başlanğıc dövrü üslubunu əks etdirdiyini güman edirəm. Hekayələrdən "Qayıdış"la "İki kapral" Birinci Dünya Müharibəsi ilə bağlıdır. "Şəhidlərin duası" hekayəsindəsə Sakarya Müharibəsindən bəhs edilir. Bu üç hekayə İstiqlal Müharibəsindən sonrakı illərdə, bəlkə də, Atsızın Türk Ocağını Qırmızı Alma otağına daşıdığı 1926-cı ildən sonrakı bir dövrdə yazıla bilər.

"Qayıdış" Birinci Dünya Müharibəsindən qayıdan bir əsgərin hekayəsidir. Əsgərin anası və xanımı ölüb, qardaşları isə şəhid olub. Yalnız ahıl atası ilə kiçik qızı sağ qalıb. Əsgərlərin qayıdacağını öyrənən kəndlilər yaxınlarını qarşılamaq üçün qəsəbəyə gedirlər. Qoca baba və balaca qız qarşılamağa gedənlər arasındadır. Lakin gözlədikləri əsgər gəlmir. Onlar boynubükük kəndə qayıdırlar. Yolda dəhşətli qar fırtınasına rast gəlirlər. Kəndə yaxın birəsrlik çinara sığınmaq istəyirlər, amma çinar da fırtınanın qarşısında davam gətirə bilmir, aşır.

Qoca baba və kiçik qızın gözlədiyi əsgər bir gün sonraya qalır. Əsgər iki yoldaşıyla birlikdə kəndin yolunu tutur. Hava açıb, qarlar əriməyə başlayıb. Kəndə yaxınlaşanda çinar ağacının aşdığına kədərlə baxırlar. Amma ən böyük fəlakət çinarın aşması deyil, kənarda – qar içində iki cəsədin yatmasıdır. Bunlar müharibədən qayıdan əsgərin qoca atası və balaca qızıdır.

* * *

“Şəhidlərin duası” bir gənc qızın hekayəsidir. Atası Dardaneldə, qardaşı Sakaryada şəhid olublar. Anası yataqdan qalxmayacaq dərəcədə xəstədir. Gənc qız pulsuz internat məktəbində oxuyur. Məktəbi qurtarıb bir iş taparsa həyatda qalmaqçün bir qazancı olacaq, xəstə anasına da baxa biləcəkdi.

İlin axırında sınaqlarından sonra müəllimlər bir yerə yığılıb, tələbələr haqqında son qərarlarını verəcəklər. Düşdüyü psixoloji vəziyyətə görə gənc qızın qeydləri yaxşı olmur. Üstəlik, eyni sinifdə ikinci ilidir. Müəllimlər Kabineti qızla əlaqənin kəsilməsinə qərar verirlər.

Anası ölüm ayağında olan gənc qız indi bir küçədə tək-tənhadır. Gecə çöküb, bəzi insanlar qıza sataşmağa başlayır. Nəhayət, bir sərxoş "Mənimlə gələ bilərsənmi?” – deyərək qızı çağırır. Yağış yağır. Qızın bədəni soyuqdan titrəyir. Qərarını verir, qalxır, sərxoşun qoluna girir və bilmədiyi qaranlıq bir küçəyə doğru addımlayır. "Bu qərar – bütün pislik, eybəcərlik və alçaqlığına baxmayaraq yaşamaq qərarıdır".

Gənc qız əyyaşın qolunda gedərkən qorxunc bir leysan başlayır. Göy gurultuları və ildırımlar havanı tutur. Amma bu, fırtına deyil, "iki şəhidin və saysız-hesabsız şəhidlərin üsyanıdır". İldırımlar "üstümüzdə vuran qanadlar"dır və şəhidlərin duasıdır.

* * *

“İki kapral" 1917-ci ildə Galiçyada ölən iki əsgərin hekayəsidir. Kaprallardan biri türk, biri polyakdır. Galiçyada Türk ordusu ilə Rus ordusu qarşı-qarşıya gəlib. Dəhşətli müharibə gedir. Otuz addım məsafədə yerləşən səngərlərdən bir-birinin üstünə yağdırılan güllə və bomba səsinə söyüş nidaları qarışıb. Sonra süngü döyüşü başlayır, əsgərlər bir-birinə girişir. Əlbəyaxa döyüşür, döyülənlər, xəsarət alanlar çoxalır.

İki kapral ölümcül yaralı vəziyyətdə gözə çarpmayan bir çuxura düşürlər. Düşmən ordularının iki kapralı: biri Türk – Ayşəsini xəyal edir, biri Polyak – Mariyasını gözlərində canlandırır. Rus ordusunda vuruşmağa məcbur olan polşalı öz dilində danışır: "Siz türklər vaxtilə bizimlə müharibə etmişdiniz", – deyir. Bir tərəfdən də sevinir ki, madam, türklər Lehistan düzənliklərində yenə at oynatmağa başlayıb, onda buralar diriləcək. Belə düşünüb sevinirlər. Türk kapral isə öz qəhrəmanlığından və atalarının etdiklərindən xəbərsizdir. Gözlərində Ayşənin xəyalı və bir ümid parıltısı var.

Yaşamaq üçün bir-birilə boğuşan iki kapral indi yenə yaşamaq üçün bir-birinə kömək edirlər. Biri digərinə qabındakı suyu, digəri də əlindəki sarğı vəzini uzadır.

Polşalı axırda "Mariya, Mariya" – deyərək gözlərini yumur. Türk kapralın gözlərindəsə özünəməxsus sonuncu xəyal parlayıb sönür. Artıq o da sonsuz yuxudadır. Birdən çuxurun təpəsində partlayan bir aydınlatma gülləsinin işığı çuxuru işıqlandırır. İki kapral əl-ələ tutub. Polyakın gözlərində iki damla yaş var, Türk kapralının dodaqlarındasa ümid təbəssümü.

* * *

Göründüyü kimi, hər üç hekayə şəhidlərlə bağlıdır. "Qayıdış" pis sürprizlə bitir. Cəbhədəki əsgər deyil, özünü qarşılamağa gələn ata ilə övlad ölüb. Bu, tipik cəbhə hekayəsidir. O zamankı Anadolunun vəziyyəti insanların bir qəsəbə ilə kənd arasında belə, həyatda qalmağa nail ola bilməmələrinə yol açır. Atsız "Yollar qəhbədir. Yollar dərdlə uzanır" – deyir, amma əslində, bu, yolların fahişəliyindən çox o zamankı Anadolunun baxımsızlığıdır. İllərlə qəsəbə və kəndlərə laqeydlik göstərilib. Üstəlik, on ildən çox davam etmiş müharibələr… Pərişanlıq o dərəcədədir ki, insanlar əsgərini gözləyərkən də həyatını itirir. Fırtına, qar və uzanan yollar Anadolunun yarımçıq taleyidir. "Əsrlərə sinə gərən" ər çinar isə Türk dövlətini təmsil edir. Sonda çinar da fırtınaya dözə bilmir və açır. Hadisənin Birinci Dünya Müharibəsindən dərhal sonra baş verdiyini yada salaq. Hekayə qar altında olan iki cəsədin təsviri ilə bitir, amma əsl yıxılan dövlətdir.

"Şəhidlərin duası" da arxa cəbhə hekayəsidir. Yatağa məhkum anası olan yetim bir qızın hekayəsi… Şəhid ataların, yetimləri fikirləşə bilməyəcək vəziyyətdə olan dövlətin yoxsul və pərişan halı… Məktəb direktorunun cəmi bir cümləsində bu hal qısa və aydın şəkildə dilə gətirilir: "Ölkə işləməyənləri çox bəsləyə bilməz".

Onillik müharibələrdən sonra ölkə o vəziyyətə gəlib ki, xarabalıq bayquşu belə, bu vəziyyətə lənət oxuyur, şəhidlərin ruhu üsyan edir. “Şəhidlərin ruhu” anlayışı Atsızın ədəbi əsərlərində xüsusi məqama sahibdir. Hələ 1933-cü ildə keçirdiyi 12 günlük Dardanel yürüşü və bunu kitablaşdırması ilə Atsız şəhidlərin belə tez unudulmamasını ictimaiyyətə çatdırmağa çalışmışdı. “Z vitamini” adlı satirik romanının sonunda da şəhidlərin ruhu üsyan edir. Bəzi şeirlərində və “Bozqurd” romanında da ölənlərin ruhları Tanrı Dağına qalxır və orada Alp Ər Tonqa kimi, Kür Şad kimi əcdad ruhları tərəfindən qarşılanır. Bu hekayələrə Tanrı Dağı hələ daxil olmamışdı. 5 Oktyabr 1932-ci il tarixində Atsız Məcmuəsində (17-ci sayı) çap olunan və məşhur "Çünki bu yol müqəddəsdir, Tanrı Dağına gedir" misrasının yer aldığı "Yolların sonu" şeirinin son bəndi belədir:

O evdə tapanda tanrılaşan ərləri

Artıq gözüm arxada bir daha qalmayacaq.

Hamı sussa da, "Kür Şad" uzadaraq əlini

“Xoş gəldin, oğlum Atsız, mübarəkdir" – deyəcək.

639-cu ildə Çin sarayını basan Cieşı Şuay adlı qəhrəmanı Atsızın 1931-ci ilin aprelindən əvvəl Kür Şad olaraq yaratdığını bilirik.

15 İyun 1931-ci il tarixli Atsız Məcmuəsində (2ci sayı) çap olunan şeirin son bəndində də Tanrı Dağı var:

Yatağında ölməyi yadından çıxar, çıxar,

Döşəyin qara torpaq, yorğanındır bəlkə qar.

Sən qürbətdə qalarsan, mən ölərsəm, nə olar,

Ruhlarımız görüşür, əlbət, "Tanrı Dağı"nda.

Yuxarıda xülasələrini çatdırdığımız şəhidlərlə bağlı əfsanələrdə şəhidlərin ruhunu saxlayan Tanrı Dağı imicinin olmaması da bu hekayələrin daha əvvəlki illərdə yazıldığının dəlillərindən biri sayıla bilər.

Atsızın ilk qələm təcrübələri olan "Qayıdış" və "Şəhidlərin duası" hekayələrində sonrakı romanlarında tez-tez rast gəlinən iki ornamentin intensiv şəkildə işləndiyini görürük. Bunlardan biri "tufan, qasırğa, fırtına" motividir. “Bozqurdlar ölür” romanının dəhşətli bir qasırğa ilə başladığını hamımız bilirik.

"Qayıdış" hekayəsində gözlədikləri əsgərin gəlmədiyini görən və kəndə boynubükük qayıdan qoca ata ilə balaca qız fırtınaya düşür: "Fırtına azır… Fırtına qudurur… Fırtına azadlığa çıxır".

"Şəhidlərin duası" çarəsiz və bir qəpiksiz qalan şəhid qızı, sərxoş bir adamın dəvətini qəbul edib, onunla qaranlıq küçəyə gedərkən “qorxunc leysan" başlayır, göy guruldayır, ildırım çaxır və dəhşətli fırtına qopur. Ancaq hekayədəki təbiət hadisələrinə alleqorik bir məna da yüklənib: yağış – şəhidlərin ağlaması, külək – şəhidlərin hıçqırığı, fırtına – şəhidlərin üsyanı, ildırım – şəhidlərin duasıdır.

Atsızın ilk şeirlərində də fırtına və tufan motivi var (Atsız Məcmuəsi, V sayı, 15 Sentyabr 1931; XII Sayı, 15 Aprel 1932).

Həyata nə şəkildə gəldinsə, bir tufanla

Daha sərt bir qasırğa içində qurtaracaqsan.

Üstündə əssə də qasırğalar, bu,

Neyləyim, könlümün tufanı deyil.

İkinci motiv "ay"dır. “Bozqurdlar” romanlarında ay, sanki ədəbi obrazlardan biridir. Bu sətirlər “Bozqurdlar ölür”ün son səhifələrindəndir: "Vuruşurdular. Buludlar dayanmış, ayla ulduzlar da diqqətlə bu döyüşü seyr edirdilər. Gecə bütün gözəlliyi ilə Yer üzünə enmişdi. Ayın on beşi işıqlar Tanrının mərhəməti kimi saçırdı". Bu sətirlər də “Bozqurdlar ölür”ün son səhifələrindəndir: "Yalnız göydə ayın ilahi işığı Tanrının rəhməti kimi səpilir, torpağı və könülləri aydınlığa qovuşdururdu".

"Şəhidlərin duası" da "Ayın on beşi işığını yer üzünə" səpər və ay ata gənc qızla danışar. Ay ata nağılın qəhrəmanlarından biridir və yuxusunda gənc qızla uzun-uzadı danışır, ona məsləhətlər verir.

Bu hekayədə olduğu kimi Atsızın ilk şeirlərində də ay motivi var (Atsız Məcmuəsi, V sayı, 15 Sentyabr 1931):

Yoldaşlıq etməklə göydə günəşlə, ayla

Aşarsan dərə-təpə, gedərsən düzənlik, yayla…

"İki kapral" cəbhə arxasını deyil, birbaşa cəbhəni izah edən bir əfsanədir. Bu hekayədə Atsızın düşmən tərəfindəki əsgəri sevimli göstərməsi diqqətə layiqdir. Bütün millətləri düşmən qəbul etdiyi hesab edilən Atsız Türk əsgəri ilə eyni çuxura düşən polyak kaprala qarşı sevgi bəsləyir. Əlbəttə, Atsızın bu simpatiyası tarixə əsaslanır, ona görə də bu, hekayədə əsas mövzu kimi verilib. Tarixin bir dövründə Türklər Polşalılara yardım etmişdilər. Polşalılar da Türklərin gəlişini qurtuluş kimi qəbul edirdilər. Ancaq hekayədəki kapral Türklərə qarşı rus ordusunda savaşan bir əsgərdir. Atsız bunu da "şirin sevgi" ilə açıqlayır. Polşalı əsgər ruslar üçün könüllü vuruşmur, tale onu buna məcbur edib. Nə olur-olsun, Atsızın bir hekayəsində düşmən ordusunun əsgəri ilə bir türk kapral bir-birinə yardım etməsi və əl-ələ ölümə getməsi mənə maraqlı gəlib.

"İki kapral"da vurğulanan bəzi anlayışlar Atsızın yazı və romanlarında da var. Türk kapralın gözlərindəki ümid parıltısına görə hekayədə yer alan "Ümid ölməz, ümid ən axırda buraxılan şeydir" cümlələri Atsızın yazılarında tez-tez təkrar etdiyi anlayışlardan birinin ifadəsidir. Vəzifə, fədakarlıq və müharibə anlayışları haqqında qurulan cümlələr, sanki Atsızın yazılarından alınıb: "Onlar bir vəzifə üçün, vəzifədən daha yüksək bir fikir üçün öləcəklərini bilirlər. Ən böyük haqları olan həyatdan ayrılmaq fədakarlığını da bunun üçün edirlər. Ey müharibə… Sən acı və dəhşətli… Qanlı və bədbin… Çirkin və ağırsan… Ancaq sən böyük və əzəmətli… Buna görə də, insanlar sənə əbədilik sitayiş edəcək".