Kitobni o'qish: «Şəhid Ənvər Paşa»

Nevzat Kösoğlu

ŞƏHİD ƏNVƏR PAŞA

roman

Otuz iki ildir məsuliyyətimi paylaşan həyat yoldaşım Nurşənə…

ÖN SÖZ

Cümhuriyyət dövründə bir çox insan fərqli motiv və səbəblərlə Ənvər Paşa haqqında səhv və haqsız fikirlərə sahib olub. Bunların bir qismi cümhuriyyət əvvəli siyasi çəkişmələrin sonrakı zamanlara əks olunmasıdır. Demokratik həyatımız hələ savaş və qaralama üslubundan xilas ola bilmədiyi üçün bu təsirləri, hüznlə də olsa, görmək məcburiyyətindəyik.

Milli Mübarizə dövrünə xas bəzi çətinliklər və bunların gətirib çıxardığı mövqelər də səhv nəticələrə gətirib çıxarmışdır. Ənvər Paşanın Türkiyəyə girmə ehtimalı qarşısında, M.Kamal Paşa bəzi tədbirlər görmüşdür. Bu mövqelərin doğruluğu yaxud haqlılığı müzakirə edilə bilər. Ancaq maraqlı olan bu səhv qəbul etmələri davam etdirənlərin, Milli Mübarizə aparanların deyil, onların arxasınca danışanlar olmalarıdır. Ziyalılarımın bu fərqi görmələri lazımdır. Yaxın tariximiz, ən ciddi işlərdə belə aktual siyasətin dünyagörüşlərindən, yaxud anlayışlarından xilas ola bilmir; bu zəiflikdən xilas olmaqda çox gecikmiş vəziyyətdəyik.

Görülən böyük səhvlərdən biri, komanda azarkeşliyi etdiyimiz kimi tarixi qəhrəmanlarımıza azarkeşlik etməkdir! Birinə bağlanınca o birisini pisləyərək səhv mühakimə irəli sürmək, ağ-qara görmək, oyanıq bir ürək və açıq bir zehnin işi deyil. Zaman və şərtlərlə məhdud bəzi qiymətləndirmələrin, bütün zamanlar üçün etibarlı mühakiməyə çevrilməsi, istiqamətini itirmiş qeyri-kafi zehinlərin əsəri ola bilər. Bu mövqeni, az inkişaf etmişliyin ən sağlam göstəricisi olaraq şərh etmək yerinə düşər. Burada məlumat azlığının da önəmli rolu olduğunu söyləməliyik.

Bir nümunə göstərməli olsaq, Sultan II. Əbdülhəmid Xan heyranlığı, bəzi ziyalılarımızda, başqa heç bir tarixi şəxsiyyətə dəyər verməyən bir korluq yaratmaqdadır. Tələt Paşa Sultan Həmidi devirənlərdəndir! Başqa heç bir tərəfinə baxmağa ehtiyac yoxdur. Yaxşı, Tələt Paşa o adam deyilmi? Sual verilə bilər: Tələt Paşanın da, öz yerində böyük bir insan olması kimi, nə üçün narahat edir? Tələt Paşanın böyüklüyü Sultan Həmidi narahat etməmiş, “Təəssüf, bir-birimizi tanıya bilməmişik” – deyə təəssüf etmişdir. Bu vəziyyətdə Sultan Həmid tərəfdarlarına nə düşüb?¹ Bu kitabı oxuyub, M.Kamal Paşanın Ənvər Paşa haqqındakı möhtəşəm sözlərindən xəbərdar olunca siz də “Bu Atatürkçülərə nə düşüb?” deməkdən özünüzü saxlaya bilməyəcəksiniz… Guya Milli Mübarizəni ucaltmaq üçün geridə qalanları kiçiltməyə çalışmaq artıq həm bezdirir, həm də problem yaratmağa başlamışdır. Bizim tariximiz tək adama söykənən bir tayfa hekayəsi deyil; adlı-adsız bir qəhrəmanlar ordusunun meydana gətirdiyi böyüklükdür.

Görünən odur ki, öz qəhrəmanlarımızı alçaltmağa, şəhidlərimizə hörmətsizliyə yol açan bir xaos yaşanmaqdadır. Mən bu işdə, Ənvər Paşa ətrafındakı mühakimələri və əsassız şərhləri ayırd etməyə çalışdım. Bəzən sərt yaxud qəti hökmlərlə qarşılaşa bilərsiniz; bunların bir qismini mənim üslubuma uyğun, bərkimiş steriotipləri sarsıtmaq üçün olduqlarını da bilməlisiniz. Ancaq bunu da deyim ki, bu hökmlər asanca və dərhal verilmiş qərarlar deyil. Məndə formalaşan qənaətlər çox möhkəmdir; dayaqlarını sizə kifayət qədər izah edə bilməsəm də.

* * *

Ənvər Paşa mövzusundakı ən əhatəli və qiymətli əsər Şövkət Sürəyya Aydəmirin yazdığıdır; ondan çox faydalanmışam. Mənim araşdırmamın Şövkət Sürəyya bəyin kitabına görə mövqeyinə qısaca toxunmaq istəyərəm: Aydəmir, Ənvər Paşa ətrafında son dövr Osmanlı tarixini yazmağa çalışdığını söyləyər. Kitabın sistematikası buna görə qurulmuşdur. Bu yanaşma şəklində, təbii olaraq Ənvər Paşa bəzən itir və Osmanlı siyasi və ictimai həyatına dair uzun hadisələr, məlumatlar və şərhlər işin içinə girər. Mənim etməyə çalışdığım isə birbaşa Ənvər Paşanın həyatı və şəxsiyyətini izah etmək olmuşdur. Əsasən məni bu işə istiqamətləndirən təməl səbəb onun hələ sağlığında dastanlaşan parlaq şəxsiyyəti və gələcək bütün zamanlar üçün Türk gəncliyinə fəxr ediləcək bir nümunə olmasıdır. Buna görə haqqında danışdığım çərçivənin xaricinə ancaq zəruri vəziyyətlərdə çıxılmış və məhdud məlumatlar verilmişdir.

Bunu edərkən, şübhəsiz, Şövkət Sürəyya bəydən daha şanslı idim. Çünki o, Ənvər Paşanın şəxsiyyəti haqqında son dərəcə əhəmiyyətli və zəngin vəsait meydana gətirən bir qisim məktublarından xəbərdar deyildi. Şükrü Hanioğlunun nümayiş etdiyi bu məktublar, Paşanın Trablüsqərb² və Balkanlardakı mübarizələrini, öz qələmindən oxumaq imkanı yaradır. Eyni zamanda Türkistandakı mübarizə ilə əlaqədar olaraq Paşanın ümumi katibi olan Mirzə Pirnefesin xatirə və sənədləri, Əli Bademçinin idealist şəxsiyyəti sayəsində ilk dəfə bu kitabda istifadə edilməkdədir. Özbəkistanlı yazar Nabican Bakiyevin 1990-cı ildən sonra açılan gizli arxivlərdən faydalanan araşdırmasını da xüsusi olaraq xatırlamalıyıq.

* * *

Bu iş səbəbindən mütəşəkkir olduğum insanlar vardır. Əvvəl Əli Bademçini xatırlamalıyam; yuxarıda toxunduğum, Mirzə Pirnefesin xatirə və sənədlərinə söykənən araşdırmasını hələ ortalığa çıxmadan mənə göndərdi və faydalanmağımı təmin etdi. Prof. Dr. Kazım Yaşar Kopraman və Mustafa Ağlaç bəy əlyazma mətnləri oxuyaraq çox qiymətli köməklərini əsirgəmədilər. Türk Tarix Qrumunun rəhbəri Prof. Dr. Yusuf Halaçoğlu və Arxiv və Sənədlər Şöbəsinin müdiri hörmətli Aynur Gedil işlərimi asanlaşdırdılar. Rəssam İsmət Kəten, seçdiyim sənədləri kompüterə köçürməklə yardımçı oldular. Baş qərargah ATASE Nazirliyindən Polkovnik Əhməd Tetik Ənvər Paşayla əlaqədar xüsusi şəkillər göndərərək dəstək verdi. Ankarada Ərdal Özdemir də kolleksiyasındakı şəkilləri verməklə işə öz dəstəyini verdi. Azərbaycandan Kamil Vəli Nərimanoğlu Moskva muzeyində fotoşəklini çəkdiyi Ənvər Paşanın çəkmələrini CD olaraq göndərdi. Eyvaz Gökdemir və “Ötüken”dən Erol Kılınç, yazdıqlarımı oxuyaraq münasibət bildirdilər. İskəndər Türe qaynaqları hazırladı. Prof. Əli Birinci və Prof. Məmməd Şahingöz, mənbələrlə işləməyimə kömək etdilər.

Müxtəlif səbəblərdən bu barədə söhbət etdiyimiz dostlarımızın söhbətləri də mənim üçün kömək oldu. Hamısına təşəkkür edirəm.

Ümid edirəm, uca şəhidlərimizin rəhmətlə xatırlanmasına vəsilə olacaq, məqsədəuyğun bir araşdırma ərsəyə gəlmişdir.

30 Yanvar 2008-ci il, Ankara / Nevzat Kösoğlu

I HİSSƏ

ƏNVƏR BƏY

Bir nəsil və tarix

Ənvər Paşa Osmanlının son nəslinin simvolu idi. Onlar Türk tarixinin, bəlkə də, ən ağır və çətin bir iyirmi beş ilinin məsuliyyətini çiyinlərinə alıb həyatlarını, ovuclarındakı bir köz yığını kimi daşıyaraq yaşadılar. Müvəffəqiyyətli ola bilmədilər, hətta böyük Devlet-i Aliyye³ onların qolları üstündə can verdi. Amma cümhuriyyət də onların qollarının üstündə doğuldu. İdealist idilər; hər zaman, uğrunda can verəcəkləri bir iddiaları oldu; coşğun yaşadılar və lazım gələndə gözlərini qırpmadan ölməyi bildilər. Yüz minlərlə şəhid verən başqa hansı nəsil yaşayıb?

Tarix sadəcə hadisələrin bütünü deyil; tarixi/həyatı tamamilə və tək-tək insanlarıyla yalnız Allah bilir və qiymətləndirir. Biz keçmişə qırx istiqamətdən baxa və necə baxsaq, elə görə bilərik. Ancaq bu, tarixi axışın qanunları olmadığı demək deyil; tarix fəlsəfəsiylə məşğul olanlar boş yerə əziyyət çəkməyib.

Bunu deyək ki, tarixin əhəmiyyətli qovşaqlarını tək-tək insanların iradə və qərarlarına bağlayaraq şərhə çalışmaq çox təkrar edilmiş bir sadəlövhlük; israr edilsə, xoş niyyət sərhədləri aşılar. Vyana məğlub olacaqkən, geriyə dönüş, nə Qara Mustafa Paşanın ehtirası, nə Krım Xanının ayaq sürüməsi, hətta nə də Sobiyeski ordusu ilə açıqlana bilər. Fazıl Mustafa Paşaya Salankamendə güllə dəyməsəydi, dünyanın mənzərəsi dəyişərdi. Görünüşcə bu hadisələri, küləyin ogünkü əsmə sürəti və istiqaməti Sobiyeskinin bir gün sonra deyil, o gün yola çıxması, yaxud Qara Mustafa Paşanın, Vyana xaraba qalmasın deyə hücum əmrini gecikdirməsi təyin etmişdi. Halbuki tarixi əyrilərin bu qədər sadə, təbii yaxud bəşəri səbəblərə bağlanması bizi qane etmir və gerçəyə də uyğun deyil. Bütün bu səbəb görünüşləri, bu olub bitənlər bizi pərdələdikləri gerçək səbəblər üzərində düşünməyə yönəltmək üçündür. Əsl səbəblər o tarixi daşıyan cəmiyyətlərin hamısının məsuliyyəti ilə axtarılmalıdır.

Osmanlı bir anda yanğın kimi Söyüd⁴dən dünya dövlətinə çevrildisə, bunun səbəbi, onu quran millətin, o yükü çiyininə alanların ortaq varlığında axtarılmalıdır. Vyanadan geri döndüksə, səbəb yenə Osmanlı millətidir; çünki bu millət artıq, Vyanayla birlikdə bütün Avropanın yükünü birləşdirən imperatorluğun yükünü daşıyacaq mədəni gücünü itirməkdədir. Bu məsuliyyətdə hər Osmanlı fərdinin payı vardır. Görünüşdəki siyasi və hüquqi məsuliyyətlər, yenə o çərçivədə sanksiyalarla üzləşirlər, amma təməldəki məsuliyyəti dəyişdirməzlər.

Bu gerçəyi Osmanlı ziyalıları, xüsusilə, din alimləri, uzun əsrlər boyunca bilməyə davam etmiş; amma lazım olan addımı ata bilməmişdilər. Buna görə cəbhələrdən təxribat xəbərləri gəldiyində Ayasofya kürsüsündə Şeyx Himmetzade Abdullah Əfəndi, "Ümməti-Məhəmməd, dövlət sahibsiz qaldı; şəhər və qalalar düşmən əlinə düşüb, məscid və məscidlər kilsə oldu; əməllərinizi dəyişdirin, günahınıza tövbə edin…” deyə qışqırarkən heç kim cəbhədəki təxribata mənim günahımın nə dəxli var demirdi. Bu bütöv məsuliyyət içində, hər kəsin ayrıca siyasi, yaxud əsgəri məsuliyyətləri vardır; bu məsuliyyətlər içində edilənlər o bütöv məsuliyyətin gərəyini həyata keçirmək üçün onun yardımçısına çevrilər.

Bu girişi ona görə yazıram ki, imperatorluğumuzun yıxılmasını Ənvər Paşa və yoldaşlarının qərarlarına bağlamaq, ya düşüncə yükündən məhrum, yüngül tarixçilikdir, yaxud hansı motivlə olursa-olsun, siyasət işlətmək cılızlığıdır. Bu cür zəifliklərdən xilas olar, tarixin bütöv şərhində sağlam bir xətt tuta bilsək, vəsilələrin siyasi məsuliyyətlərini qiymətləndirməkdə də məqsədəuyğun mühakimə yürüdə bilərik.

Osmanlı İmperatorluğunu quran da, yaşadan da Türk milləti idi; heç olmasa, l856-cı il İslahat Fərmanına qədər bir milli dövlət idi; hakimiyyət Türkün, siyasi hüquqlar Müsəlmanların əlində idi. Türklər İmperatorluğun quruluş dövrlərində olduğu kimi yıxılmaq dövründə də böyük ölçüdə tək idilər və aydın olan odur ki, Türk millətinin bu imperatorluğu daşıyacaq mədəni gücü, iman istiliyi artıq qalmamışdı. Yüksəlişin olduğu kimi, çöküşün də qəhrəmanları vardır. Bunların həyatı daha maraqlı və faciəvidir. Çöküşün qəhrəmanları, ən böyük fədakarlıqlarla və sarsılmaz imanlarıyla, nə qədər yıxılmalar və ağrılar bahasına sonunda həyatlarını ortaya qoyaraq vəzifələrini yerinə yetirənlərdir. Və Ənvər Paşanın nəslində bu insanlar o qədər çoxdur ki, bu qəhrəmanların varlığıyla imperatorluğun çöküşünü birlikdə izləmək çaşdırıcıdır və insanı üsyankar olmağa məcbur edir. Hər cür həyat xoşbəxtliyini fəda edərək, nəhayət, həyatını ortaya qoyaraq edilən bu mübarizələrə, bu bənzərsiz insanlara baxmayaraq, Osmanlı İmperatorluğunun çökməsi haqsızlıq kimi görünür. Belə ki, Kanal Hərəkatında Osmanlı əsgərlərinin fədakarlıqlarını görən IV Ordunun Alman qərargah rəisi “Ya rəbbim, bu insanları əməllərinə layiq qiymətləndirməsən, ədalətindən şübhə edərəm", – deyə qeyd edir. Nə olur-olsun, onlar vəzifələrini qəhrəmancasına həyata keçiriblər, amma çöküşün mexanizmi başqadır.

Bu insanları qiymətləndirmək də asan deyil. Bunlar çöküşün qəhrəmanları idilər, ürəkləri dağ kimi idi; xəyalları da elə… Əsla kiçik düşünmürdülər. Uca Dövləti qurtarmaq üçün hər biri imparatorluğun bir uzaq səmtində can verərkən xəyalları yalnız Turanı qurmaq deyil, bütün İslam aləmini Qərbə qarşı ayağa qaldırmaq idi. Yəni ölkəsi və dövlətiylə özünü qurtara bilmək üçün atəşlərə atılarkən bütün Müsəlman dünyasını qurtarmağı arzulayır və bunun həyəcanı ilə döyüşürdülər. Böyük düşünmək, böyük xəyallar qurmaq, böyük ürəkli olmaq, böyük zamanların təzahürləridir; halbuki bunlar çökürdülər və çökərkən belə ürəklərində, bəyinlərində bu böyüklükləri unutmadılar.

Sonra hər şey bitib, Anadoluya çəkildiyimiz zaman gün keçdikcə onları anlamaq çətinləşdi. Döyüşlərin və sonrakı illərin yükünü çəkən insanların ürəkləri daraldı, baxış bucaqları daraldı, araya mənasız siyasi intriqalar girdi. Belə ki, Ərzurumu, Sarıqamışı Turan zənn etdilər və Ənvər Paşanı, əsgərlərimizi Turan yolunda qırğına verməkdə günahlandırdılar. Bu ölü insanlar, biz İraqda, Suriyada, Sarıqamış və Çanaqqalada döyüşərkən vətən torpaqlarını müdafiə etdiyimizi anlaya bilmədikləri kimi, ingilis ordularının minlərlə kilometr kənarlardan gəlib buralarda nə axtardıqlarını düşünməyi də ağıllarına gətirə bilmədilər. Bəli, iman işığı olmayınca, göz görməz. Sadəcə bu qədər idi? Xeyr. Ənvər Paşa haqqında Milli Mübarizə illərində və şərtləri içində nizamlanmış xüsusi bir təbliğat işi vardır ki, bunun təsirləri hələ də özünü göstərir.

Narahatlıqlar və təbliğat

Birinci Dünya Müharibəsinin məğlubiyyətlə nəticələnməsinin ardından, bütün baş verənlərin məsuliyyəti İttihad Tərəqqi Hökuməti və xüsusilə, onun liderlərinə yüklənərək, müttəfiqlər və xüsusilə, ingilislərin nəzərində mövqe qazanmağa çalışırdılar. Bunun üçün “İngilis Dostları Cəmiyyəti” belə qurulmuşdu. Dövrün digər siyasi partiyaları isə, İttihad Tərəqqi Hökuməti və idarəçiləri haqqında, heç bir ölçü və üslub tanımayan hücumlarla, guya siyasi gedişlər həyata keçirirdilər; onların xəyanətindən dinsizliyinə qədər ağıllarına nə gəlirsə, tərəddüdsüz söyləyirdilər. Milli Mübarizənin təşkilatlandırıcı gücünü və skeletini İttihadçılar meydana gətirdikləri halda, onlar da İttihadçılıqlarını, heç olmasa, dilə gətirməkdən çəkinir, gizlətməyə çalışırdılar. Yeni ruhla başlanan bu mübarizədə, İttihadçıların böyük əksəriyyəti üçün köhnə etiket və problemləri bir kənara qoymaq heç də çətin olmamışdı.

Xaricdə Sovetlərlə qurduğu əlaqələrlə Milli Mübarizəyə dəstək təmin etməyə çalışan Ənvər Paşadan, Sakarya Savaşından sonraya qədər Anadoluya gəlir deyə qorxulmuşdur. Bu döyüşün Türk Ordusunun zəfəri ilə nəticələnməsinə qədər, Sovetlər də Ənvər Paşanı əhəmiyyətli bir həmsöhbət olaraq qiymətləndirmiş və əlaqələrini bu şəkildə davam etdirmişdir. İnönü və Kütahya Savaşlarındakı müvəffəqiyyətsizliklər və Yunan ordusunun Sakaryaya gəlib çıxması əsgər və xalq arasında, hətta Böyük Millət Məclisində Ənvər Paşanın Anadoluya girəcəyi, Milli Mübarizənin başına keçəcəyi proqnoz və söz-söhbətlərini gücləndirmişdi. Ənvər Paşa, döyüşdə məğlub olmasına baxmayaraq, qorxmaz bir qəhrəman olaraq tanınmaqda və sevilməkdə idi.

Daha sonra görəcəyik ki, Ənvər Paşanın fikri Anadoluya dönmək deyil, Milli Mübarizəyə kənardan kömək etməkdir. Ancaq yunan ordusunun Ankaraya yaxınlaşması onun da düşüncələrini dəyişdirmişdir. Əgər Türk ordusu Sakaryada məğlub olsa, Milli Mübarizə baş tutmur və nə bahasına olursa-olsun müdaxilə etmək lazım gələ bilərdi. Paşa, Sakarya savaşının əvvəlində Batuma gəlir və döyüşün nəticəsini gözləyər. Məğlubiyyət halında Anadoluya girəcəyini də açıq şəkildə bəyan edir. Döyüş Türk əsgərinin zəfəri ilə nəticələnincə Ənvər Paşa da, Türküstana doğru çəkdiyi hədəfə doğru yola çıxar.

Ənvər Paşanın açıq və səmimi bəyanatlarına baxmayaraq, onun Anadolu ətrafında olmasından narahatlıq duyan Milli Mübarizə öndərləri, Paşanın Türkiyəyə girmə ehtimalına qarşı tədbirlər görür, əsgər və xalq içindəki yüksək etibarını qırmaq üçün bir sıra təbliğatlara girişirlər. Ənvər Paşanın kommunist olduğunu, Qızıl Ordu ilə Anadolunu işğal edəcəyi söz-söhbətləri bu dövrdə ortaya çıxır. Taleyin oyunu olaraq, bu təbliğatların ən fəal ideoloqu və müdafiəçisi də, “Ənvər mənim həyatımı xilas edib.” – deyən Kazım Qarabəkir Paşadır. Həqiqətən də, Balkan savaşı əsnasında, İttihadçılıq ideologiyası ilə əsgərlər arasında təxribatçılıq etdiyi üçün “Divan-i Hərbə” verilən Qara Kazım bəy, cəzalandırılaraq ordudan uzaqlaşdırılır. Müharibə naziri olan Ənvər Paşa, “Kazım yaxşı insandır; bu səhvini kompensasiya edər” deyərək “Divan-i Hərb”in qərarını cırıb atmış və bu gənc zabit yoldaşına yenidən şans yaratmışdır. Bu hadisəni orduda hamı bilir.

İndi isə başqa məsələ var; Kazım Qarabəkir Milli Mübarizənin ən güclü ordu qüvvələrinin başındadır. Ənvər Paşanın Anadoluya girmək ehtimalı ağla gələndə həyatını borclu olduğu bu insan qarşısında Milli Mübarizə öndərlərinin ona güvənməyəcəklərini düşünərək narahatlıq içindədir. Necə ki, General Sami Sabit Karamana "Sami bəy, Ənvər həddini aşdı; Ankara deyəsən məndən şübhələnir” deyərək bu narahatlığını dilə gətirir. (General Sami Sabit Karaman, İstiqlal Mübarizəsi və Ənvər Paşa, İst.,1202, s. 27) Bu duyğular içindəki Kazım Qarabəkir Paşa və onun, Trabzona bu iş üçün göndərdiyi Sami Sabit Karaman “kraldan çox kralçı” davranaraq Ənvər Paşa təhlükəsini və onu dəstəkləyən Trabzon Kuvayi Milliyə qabaqcılları barədə (Qayıqçılar Eşikağası Yəhya, F. Əhməd Barutçu kimi) mübaliğəli şəkildə davamlı olaraq Ankaraya hesabat göndəriblər.

Bu vaxt, Kazım Paşa Ankaraya yazıb, Ənvər haqqında açıq bir təbliğat savaşını başladılaraq xalqın və ordunun gözündən salınmasına çalışılmasını təklif etməkdədir. Kazım Paşa öz bölgəsində bu cür bir işə başlayır. 26 May 1921-ci ildə Fevzi Çakmağa göndərdiyi teleqrafda başlatdığı bu təbliğatın bəzi əsaslarını da bildirir:

“Xüsusilə, Acariya və Batumda Ənvərin proqramını izah etməklə bolşevik olduğunu, dindən çıxaraq qadınların kişilərlə birlikdə açıq gəzəcəklərini xalqa izah edərək dini duyğularına toxunulur… Bundan sonra mətbuat məsələsi çox mühümdür. Proqramının məmləkətə vuracağı fəlakət təhlil olunaraq Ənvərin şəxsinə hücum edilməlidir. Ənvər və yoldaşlarının sonuna qədər fəlakəti millətdən gizlədərək və xəzinələrimizi Anadoluya millət əlinə atmaq əvəzinə, düşmənə təslim və ələ keçirdikləri pulu götürərək qaçdıqlarını və məmləkəti başsız, təşkilatsız qoyduqlarını, bir zamanlar Almanlardan, indi də ruslardan küllü miqdarda pul alaraq xaraba vətənin başına “Əl-fatihə” lövhəsi yazmaqla məşğul olduqlarını, düşkünlükdən dörd tərəfi xoş bir həyata yüksələnlərin yenə o həyata qovuşmaq üçün hər bir vicdansızlığı edəcəyi bəşər üçün dəyişməz bir qayda olduğunu…" (Kazım Qarabəkir, İstiqlal Hərbimizdə Ənvər Paşa və İttihad Tərəqqi Ərkanı, İstanbul 1967, s. 138-139)

Mustafa Kamal Paşa Qara Kazıma 4 iyun tarixində göndərdiyi teleqrafda "Ənvər haqqında açıq təzyiqlərə qərar verdik" deyir. Kazım Paşa Ənvər Paşanın çöldə olduğu müddətcə təhlükəli olacağından bəhs edərək Ankara Hökuməti tərəfindən Anadoluya dəvət edilərək ələ keçirilməsini də təklif edir. (Qarabəkir, e. h. ə., s. 149) Təskinlik verən budur ki, bu sətirləri yazan Kazım Paşa, Ənvər Paşanın onu “Divan-i Hərb” qərarından qurtardığını da ifadə edərək “Bunun üçün hələ də sevərəm, hörmətim vardır” deyər. Lakin, Anadoluya girməsi fəlakət olacağından bunu mane törətmək vəzifəmdir, deyə davam edər. (Qarabəkir, e.h.ə. səh 201)

Elə görünür ki, Kazım Paşanın təklif etdiyi təbliğatlar çox müvəffəqiyyətli ola bilməmiş, ancaq bu dövrdən etibarən, xüsusilə, Sarıqamış hərəkatı ilə bağlı edilən təzyiqlərdə böyük şişirtmələr və dünyagörüşü sapmaları görülmüşdür və bu hərəkat üzərindən edilən təbliğatlar hələ də də təsirini davam etdirməkdədir. Belə ki, Çanaqqala zəfərinin dəyərini artırmaq üçün artırılan şəhid sayı – bu zəfərin də baş komandiri Ənvər Paşadır–Sarıqamışda Ənvər Paşanı qaralamaq üçün istifadə edilməkdədir.

“Doxsan min adamın Allahu əkbər dağlarında tək güllə atmadan donması" kimi boş sözlərinin, Ənvər Paşanı deyil, Sarıqamış savaşlarının böyük qəhrəmanlarını və əziz şəhidlərini alçaltdığı, ruhlarını təhqir etdiyi fərq edilə bilməmişdir. Müharibədə qələbə Kazanılanda ölənləri şəhid bilib ucaltmaq və məğlubiyyət olduğu zaman boş-boşuna öldüklərini söyləməkdən daha çirkin və düşməncə bir qiymətləndirmə ola bilərmi? Bəli, "Ənvər Paşa gələcək" qorxusuyla başladılan təbliğatın gəlib söykəndiyi utancverici nöqtə budur. Bəli, illər boyunca nə qədər yaxınları burada ölmüş olanlarımız belə Sarıqamış deyincə bu cür bir qiymətləndirməyi qəlib halında təkrarlayıb. Bu təbliğatların, tam bir məlumatsızlıq mühitində yarandığını və çox uzun müddət təsirli olduğunu söyləməliyik.⁵

Bu nöqtələrə işarə edən Camal Kutay, vaxtilə Ənvər Paşanın qərargah yavəri olmuş Kazım Orbaya, əldəki sənədləri təsnif edib arxivləşdirmək⁶ təklifini etdikdən sonra belə yazır:

"Həm sənədlər olmadığı üçün səhv hökmlər verilmişdir, həm də əslindən şübhə edilməyən açıq-aşkar sənədlərin izah etdiklərinin tam əksinə hökmlər verilmişdir. Necə ki 1947-ci ildə, Böyük Millət Məclisində, vaxtilə özü də Ənvər Paşaya “Azadlıq Qəhrəmanı” deyən bir millət vəkili vətən şəhidi üçün “macəraçı” dediyi zaman Kazım Orbay Baş qərargah rəisi idi və bildiklərini, çox yaxşı bildiklərini belə söyləməmiş, söyləyə bilməmişdi." (Camal Kutay, "Azad Türkistan Yolunda, Buxarada Ənvər Paşa", Tarix Söhbətləri, c. 3, Noyabr 1966, İstanbul, s. 141)

Sovetlər də, Paşa əleyhindəki təbliğatlarını, Onun şahid olmasına baxmayaraq davam etdiriblər. 1920-30-cu illər arasında "Ənvər Paşa – türk xalqının düşməni'' adlı Viladimir Kordinin rejissoru olduğu bir film çəkiblər.

Bu gün soyuqqanlılıqla baxanda görürük ki, Ənvər Paşa və o nəsildən gələcək nəsillərə qalan, onların idealistlikləri, sədaqətlərindəki dərinlik və bir də Cümhuriyyətimizdir.

Dalğalar çəkilir…

Təmiz əxlaqı və üstün qabiliyyətləri ilə Söyüddə yaranıb üç qitəni ağuşuna alan Türk enerjisi sönməyə, Vyana, Afrika və Qafqaz kənarları ilə Yəmənin sahillərini döyən nəhəng dalğaları çəkilməyə başlamışdır. Devlet-i Aliyye quruluşundakı xüsusi təşkilatlaşmalar, onu tarixin şahidi ən uca nöqtələrə daşımış; ancaq bir zamandan sonra özünü yeniləyə bilməmişdir. Buna durğunluq deyirik. Dünya dəyişməkdədir, insanlar və cəmiyyətlər dəyişməkdədir, amma Osmanlı təşkilatları bu yeniliklərin fonunda özlərini yenidən nizama sala bilmir. Bu təşkilatlar onun həyat qarşısındakı bütün problemlərini həll etmiş, ən yaxşı, ən gözəl və ən doğru olduğu inancını yerləşdirmişdir. Cəmiyyət bu imanla böyüyüb dünya dövləti olmuşdur, amma bu inanc eyni zamanda öz içinə qapanmasının da ən əhəmiyyətli səbəblərindən biri olmuşdur.

Mədəniyyətin təşkilatlanmasından sonrakı yenilənmələrində daha böyük bir enerji lazımdır. Çünki hazır ruhi və ictimai zəmin üzərində deyil, bir neçə yüz illik ənənələşmiş strukturlar pozularaq qurulacaq zəmin üzərində yenilənmə reallaşdırılacaq. Halbuki Osmanlı mədəniyyəti, eyni zamanda, ümumi mənada inanc zəifləməsinə söykənən bir mədəni soyuma yaşamaqdadır. Yəni mədəniyyətin yaradıcı gücü azalmaqdadır. Bir çox şeyi bilsə də, amma reallaşdıra bilmir. Cəmiyyətin gərginliyi sönməkdə, yaradıcı gücü azalmaqdadır. Cövdət Paşanın yüksəlişin təməli saydığı Türkün təmiz əxlaqı da, üstün qabiliyyətləri də korlaşmağa başlamışdır. Osmanlı görmə, şərh etmə və yaratma gücünü itirməkdədir.

O günə qədər heç bir zaman tək bir dövlətlə döyüşməmiş, heç bir dövləti həmsöhbət edib onunla müqavilə bağlamamış, həmişə birtərəfli əfv fərmanları vermiş olan Osmanlı Dövləti, on səkkizinci əsrə girəndə artıq digər böyük Avropa dövlətlərindən biri kimidir; onu məğlub etmək çox çətindir; amma qeyri-mümkün deyil. Hər şeydən əvvəl, Osmanlının da yenilə biləcəyi avropalılara aydın olmuşdur. Bu da taleyin bir oyunudur ki, Osmanlının məğlub olmağa başladığı, soyuma dövrünə girdiyi bu dövr, Rusiyanın yüksəlmə dövrüdür. Avropa da yeniləşmə və yüksəliş yolundadır.

Osmanlı, məğlubiyyətin təbii bir reaksiyası olaraq əvvəl əsgərini yenidən tənzimləmə səylərinə girişdi. Akınçı Ocağı çökmüşdü. On yeddinci əsr ərzində bu ocaqdan yaranan boşluğu Krım ordusu doldurdu. Torpaq nizamına bağlı olaraq qurulan Tımarlı Sipahi nizamı da tamamilə pozulmuşdu. Katib Çələbi və Qoçu bəy kimi böyük Osmanlı ziyalıları köhnə qanunlara qayıdıb bu ocağı yenidən dirçəltməyi məsləhət görsələr də, bu mümkün olmadı. Onlar bu ocaqları quran və yüksəldən qanun və ideallara sadiq qalınmasını istəyirdilər. Bu qanun və ideallara zidliklər bu ocağı pozmuşdu; indi düzəltmək üçün bu pozulmaları ortadan qaldırmaq və qurucu qanunlara sadiq qalınaraq yenidən təşkil etmək lazım olduğunu irəli sürürdülər. Mədəniyyətinə olan inancını itirməmiş olan bir aydının ilk təklif edəcəyi həll də budur. Ancaq, köhnə qanunlara zidd davranışları görüb ayırd etmək, bunlara səbəb olan şərtləri qiymətləndirmək və yeni şərtlər qarşısında eyni qanunlara bağlı yeni təşkilatlaşmalar təmin etmək, quruluşdakından daha böyük bir yaradıcı güc istəyirdi. Osmanlı isə yaradıcılığını itirirdi.

Osmanlı ilk və ən yaxın hədəf olaraq mərkəz ordusunu yenidən tənzimləməni seçdi. Bu ordu ki Yeniçəri Ocağından formalaşmışdı və xarici tarixçinin "cəhənnəm ideyası" dediyi möhtəşəm bir Osmanlı Təşkilati idi. Edilən yeniləşmə cəhdləri nəticə vermədi və bir gün, bu adlı-sanlı ocaq, top güllələri altında öz xalqıyla boğuşaraq özünü yox etdi. 1826-cı il idi.

Sultan II Mahmud Xan təhsil islahatlarına meyillənir. İstanbul üçün ibtidai təhsili məcburi edir, " “Mekteb-i Maarif-i Adlî” " məktəbləri açır. Tibb məktəbi və Hərbi məktəblər açılır. “Tıbhane” və “Cerrahhane” məktəblərinin açılışında Sultan Mahmud da iştirak edir:

“Gerek asâkir-i şâhâne ve gerek memâlik-i mahrûsemiz içün hâzik tabipler yetiştirüp, hidemât-ı lâzimede istihdâm ve diğer taraftan dahi fenn-i tibbi kâmilen lisanımıza alup, kütüb-i lazimesini Türkçe tedvine say’u ikdam etmeliyiz…”

Sultan Mahmudun fərmanıyla, əsgəri terminlərin türkcələşdirilməsinə tamamilə, tibb terminlərinin türkcələşdirməsinə qismən nail olurlar.

1826-cı ildə sonra Osmanlı sanki ordusuzdur. 1829-cu ildə Moraəldən çıxmış, xərac verən bir Yunan krallığını Osmanlı qəbul etmişdir. Sonrakı il Fransızlar Əlcəzairə hücum etmişdilər. Garp ocaqları deyilən Əlcəzair, Tunis və Tripoli, Dayı deyilən hərbi komandirlər tərəfindən idarə olunardı. Fransa, Əlcəzairə olan borclarını ödəməmiş və nəhayət, oranı işğal edərək məsələni həll etmişdir. Osmanlı bir şey edə bilmir. Gələcəkdə İtalyanlar da bənzəri bir həvəslə Tripoliyə hücum edəcək və qarşılarında Ənvər bəy başda olmaqla gənc Osmanlı zabitlərinin təşkilatlandırdığı böyük bir müqavimət gücü ilə qarşılaşacaqdı. Yenə 1830-cu ildə, 1826-cı il Rus müharibəsinin nəticələrindən biri ola-raq Serbiyanın muxtariyyəti qəbul edilmişdir.

Yunan krallığının qurulmasından sonra Osmanlı nəzarətindəki rumlar, tamamilə oraya yönəlməyə başlamışdır. 1832-ci ildə yunan üsyanlarında çox payı olan Sisam Adasına muxtariyyət verilir.

Bu narahatlıqlar içində Misir qubernatoru Məmməd Əli Paşa üsyan edir və oğlu İbrahim Paşa, Osmanlı ordusunu Konya yaxınlarında məğlub edərək irəliləməyə başlamışdır. M. Əli Paşaya Suriya və Adana vilayətləri də verilərək geri çəkilməsi təmin edilir. Ancaq, 1838-ci ildə M. Əli Paşa Ordusu yenidən hərəkətə keçir və Nizipdə Osmanlı ordusunu darmadağın edir.

1839-cu ildə Sultan Mahmudun ölümündən sonra yerinə oğulu Əbdülməcid keçir. Bu il, Xain Əhməd Paşa, əldə olan Osmanlı donanmasını Misirə apararaq M. Əli Paşaya təslim edir. Bu sırada “Tənzimat Fərmanı”⁷ elan edilir.

Yuxarıdakı qısa xronikadan sonra həm “Tənzimat Fərmanı”nın hansı şərtlər altında imzalandığı, həm də o dövr və daha sonrakıların ruh halları daha asan aydın ola biləcək. “Tənzimat dövrü”, Rəşid, Əli və Fuad Paşalar kimi yetişmiş insanların rəhbərliyində idarəni mərkəziləşdirmə və bir çox sahədə yenidənqurma səyləriylə keçmişdir. Bu sahədə ciddi uğurlar da əldə edilmişdir. Ancaq bu zəif zamanlarında, varlığını davam etdirə bilmək üçün davamlı Avropalı dövlətlərə möhtac halda olması və o dövlətlərin də hər cür nəzakəti bir tərəfə buraxaraq bu gücsüzlüyü istismar etmələri, yeni yetişən nəsillərə çox ağır təsir etmişdir. “Tənzimat Fərmanı”nın xarici elçilərin⁸ təzyiqi altında hazırlandığı məlumdur. 1856-cı il “İslahat Fərmanı”nın isə, xarici elçilərin də qatıldığı bir komissiya tərəfindən hazırlandığı da məlumdur. Eyni zamanda Cövdət Paşanın yazdığına və dövrün Şeyxülislamının söylədiyinə görə, düşmən gəmiləri Boğazda və topları saraya tuşlanmış halda 1856-cı il Fərmanı elan edilmişdi. Bu fərmanın, siyasi hüquq sahəsində müsəlman-qeyri-müsəlman ayrımını ortadan qaldıraraq, bərabər vətəndaşlar anlayışını gətirməsi ilə müsəlman xalq yalnız "qeyri-müsəlmana qeyri-müsəlman deyilməyəcək" deyə lağ etmədi; ən pisi bunu heç bir zaman bağışlamadı. Yeni Osmanlıların Tənzimatçılara olan kinlərinin əsas səbəbi də budur. Yeni Osmanlıların təsirində və Namiq Kamalın şeirləriylə qidalanaraq yetişən İttihad Tərəqqiçi yeni nəsil Osmanlının düşdüyü bu zəifliyi Dövlət-i Aliyye-yə yaraşdıra bilməyəcək və onu anlamaq əvəzinə, Tənzimatçılara və idarəçilərdən hesab soruşacaqdılar.

Atəşdə bişən insanlar…

Ənvər Paşanın yeddinci babası Abdullah, Müsəlmanlığı qəbul etmiş bir qaqauz türküdür. Yeməni⁹ satarmış. Krım sarayında yeməni satarkən, qızlardan birinə vurulub, qız da onu sevir, müsəlmanlığı qəbul edərək evlənirlər. Krımın Ruslar tərəfindən işğalından sonra Don deltasındakı Gili qəsəbəsinə köçürlər. Buranın da işğal edilməsindən sonra Abdullahın oğulu Qəhrəman, Qaradəniz sahilindəki Kastamonunun Söykənə bölgəsinə köçür.

Bu ailədən olan ictimai işlər Təşkilatında inşaat texniki Əhməd bəyin oğulu İsmayıl Ənvər, 23 Noyabr l881-ci ildə çərşənbə günü¹⁰ İstanbul Divan yolunda köhnə Lisan Məktəbinin qarşısındakı evlərində doğulmuşdur. Anası Aişə Dilara xanımdır.

Ənvərin şəxsiyyətini təsdiq edən sənədi (nüfus kâğıdı)

Dövlət- i Aliyye-i Osmaniyə Sənədidir

İsim ve şöhreti: İsmail Ənvər bəy.

Pederi ismiyle mahall-i ikameti: Deraliyye’de Ahmet bəy.

Validesi ismiyle mahall-i ikameti: Deraliyye’de Ayşe Hanım.

Tarih ve mahall-i veladeti: Deraliyye 1298 (yazı ile de yazılmış)

Milleti: İslam.

Sanat ve sıfat ve hizmet ve: Erkân-ı harbiye Kolağası.

intihab salahiyeti

Müteehhil ve zevcesi

Müteaddit olup olmadığı: Zevcesi yok.

Derecat ve sunuf-i askeriyesi: Kolağası.

Eşkali

Boy: Orta

Göz: Ela

Sima: Buğday

Alamet-i farika-yı sabite: Tam

Sicill-i nüfusa kaydolunan mahalli

Vilayeti: Manastır.

Kazası: “

Mahalle ve kariyesi: Emirçelebi yabancıyanı.

Sokağı: “

Mesken nu: 14

Nev’-i mesken: hane.

Balada isim ve şöhret ve hal ve sıfatı maharrer olan İsmail Ənvər bəy bin Ahmet bəy Devlet-i Aliyye’nin tabiiyetini haiz olup, ol suretle ceride-i nüfusta mukayyet olduğunu müşir işbu tezkere ita kılındı.

10 Kânunievvel 1321

Deraliyye’de daire 1, Xoca Rüstem Mahallesi

Çatalçeşme sokağı, hanəsər, 6

(Nezaret-i Umur-ı Dahiliye) mühürler.

(Arı İnan, Ənvər Paşanın şəxsi məktubları, Ankara 1997, s. 20)

Ailəsi orta səviyyəli olmaqla onun təhsili üçün lazımlı hər şeyi etməyə cəhd göstərir. Üç yaşında ikən evlərinin yanındakı İbtidai Məktəbə gedər. "İlk bəsmələni mədrəsə müəllimi Qara Hafiz Əfəndinin qarşısında tələffüz etdim" (Ənvər Paşanın Xatirələri, həzz. Xəlil Ərdoğan Çingiz, İst.1991, s. 33). Daha sonra Fatih “Mekteb-i İbtidaîsi”nın ikinci sinfində ikən ictimai işlər qurumunda konduktor olaraq işləyən atasının təyinitı Monastıra keçirilir. Məktəbi orada bitirir. Yaşının kiçik olması səbəbiylə “Askerî Rüşdiye”yə qəbul etmək istəməsələr də, çox həyəcanlı və istəkli olduğu üçün baxaraq məktəbə qəbul edərlər. Yaramaz olmadığı üçün yoldaşlarının, dərslərinə çalışdığı üçün də müəllimlərinin sevgisini Kazanar. İlk imtahanda sinif yeddincisi olur; ancaq ümumi imtahanda, dərsdə keçirilməyən bir sual verilir; kiçik Ənvər cavab verə bilmir. Sinfin altmışıncılığına düşür. Bu vəziyyət onu çox üzür və dərsləri zəifləyir. "Həm sinifin aşağısında olduğum üçün müəllimlərin əhəmiyyət verməməsi səyimi tamamilə kəsirdi. Dördüncü ildə son bir səylə sinifin otuzuncusu olmuşdum. Məktəbdən məzun olarkən on yeddinci oldum". (Çingiz, h.d.ə s. 34) Sakit sadə, amma ətrafına güvən təlqin edən bir şəxsiyyəti vardı. Bu dövründə parlaq bir şagird olmaqdan çox, yaxşı bir şagirddir.

Rüşdiye-dən sonra “Məktəb-i İdadi”¹¹yə on beşinci olaraq qəbul olur. Monastır Hərbi İdadisi o zamanlar, Mustafa Kamalın da oxuduğu, bir çox seçmə Osmanlı zabitinin yetişdiyi etibarlı bir məktəbdir. Hərbiçi olmaq həvəsinə görə həyəcanla dərslərə girişir. İkinci sinifə on ikinci və üçüncü sinifə doqquzuncu olaraq keçir. Sonunda Hərb Məktəbinə göndərilərkən sinif altıncısı olur. “İdadi məktəbindəykən, öz ifadəsiylə "Düzgünlükdəki fanatizmi" səbəbiylə altı həftə “izinsizlik” cəzası alır. Üçüncü sinifdə, şəkil dərsində, özündən böyük bir yoldaşı Ənvəri yatırdıb üstünə ot yığır. Tam Ənvər qalxarkən müəllim içəri girir və ona üç həftə “izinsizlik” cəzası verir. Ənvər kimsənin adını vermir. "Bu cəza mənə çox ağır gəldi" deyə yazır. Başqa bir vaxt yoldaşlarının israrı ilə çalğısını müəllimləri tutur və kimin etdiyini soruşarlar. Ənvər ortaya çıxıb etiraf edər. Yenə üç həftə “iznsizlik” cəzası verilir. "Lakin bundan o qədər kədərli deyildim. Çünki, həqiqətən, qəbahətliydim. Tək, doğruluğun itaətsizlik olaraq şərhi mənə çox təsir edirdi. (Çingiz, h.d.ə. s. 35)

İdadi məktəbini son sinifindəykən l897-ci ildə Girit hadisələri başlayır. Adanın Yunanıstana qatıldığını şərhiylə başlayan və sonunda türk-yunan savaşına çevrilən proseslər şagirdlərdə böyük həyəcan oyandırar. “İstirahət vaxtı sobanın başında toplanaraq mövzunu müzakirə edər, "Hökumətin acizliyindən, mütləqiyyət rəhbərliyinin pisliyindən və xüsusilə də, Sultan Həmdin pisliyindən bəhs edərdik".

Buradan sonra Hərb Məktəbinə gedən Ənvəri, oradakı yoldaşları, "çalışqan, təvazökar, ciddi və sözünün üstündə duran biri" olaraq tanıyırlar. O günlərdə qatarlar hərbi işlərə ayrıldığından Selanikdəki köçürmə nöqtəsinə xüsusi bir qatarla göndərilirlər. Sonra gəmi ilə İstanbula gedib orada Hərbi məktəbdə təhsil almağa başlayır. Bu barədə yazır:

"Artıq bizdəki sevinc fövqəladə idi. Zabitliyə namizəd olmuşduq. Biz də üç il sonra indi hərbə gedən qəhrəman əsgərlərimizə əmr verəcək insanlar olacaqdır. Yolda rast gəldiyimiz qatarlardakı Anadolu könüllü batalyonlarının əsgərlərinin üzlərindəki təbəssümlə bizə salam verməsi, mahnı oxumaqları, həqiqətən, bunlara layiq zabit ola bilmək üçün son dərəcə çalışmaq əzmi barəsində bizi həvəsləndirməyə kifayət idi. Bəli, onlar hər şeylərini, yerlərini, yurdlarını buraxaraq vətənin bir küncündə ölməyə gedirdilər. Biz də gələcəkdə bizə əmanət ediləcək bu yüzlərlə, bəlkə, minlərlə qəhrəmanı yaxşı idarə edərək, onları zəfərlərə sövq üçün məlumat və bacarıq Kazanmağa gedirdik. Hər iki tərəf də vətənin qurtuluşu üçün gedirdi. Bu sırada yeganə əməlim zabit olmaq, məmləkətimə bu surətlə xidmət etmək idi." (Çingiz, h.d.ə., s. 36)

Hərb Məktəbinə həyəcanla başlayır; məqsədi buradan qərargah məktəbinə getməkdədir. Lakin Monastır İdadisini altıncılıqla bitirməsinə baxmayaraq, qeydləri aşağı olduğundan çox da ümidli deyil. İlk sıralamada sinifinin əlli altıncısıdır; bu vəziyyət davam etsə, qərargah sinfinə düşmək mümkün deyil. "Bununla belə hər halda əzm göstərmişdim” – deyir.

Bir gün şagirdlər toplayıb, zabitlərdən, Hərbi məktəbdən və Tibb məktəbi ndən bir çox adamın "Sultan Həmid əleyhinə cinayət təşəbbüsləri" səbəbiylə sürgün və edamla cəzalandırıldıqlarına dair bir elan oxunur. Məktəblər Nazırı Zeki Paşa bir nitq söyləyir və hərbidə sədaqətin hər şeydən üstün olduğunu söyləyir: "Sədaqət təhsil aldıqca tabeçili və səfər və digər mövzularda bacarıq Kazanılmasına gərək qalmadan zəfərə çatıla biləcəyini" söyləyir. Nədənsə bu sözlər Ənvərin zehnində "İyrənc yalanlar" olaraq əks-səda verir və kiçik bir iz buraxar. Sonunda unudur və yenə dərslərə diqqət etməyə başlayır.

İkinci ilə on yeddinci, üçüncü ilə on ikinci olaraq keçir. Məktəbi bitirərkən dördüncüdür. Lakin keçən illərlə birlikdə ortalama çıxarılanda doqquzuncu olur. Artıq qərargah üçün ayrılan qırx beş adam arasında Ənvər də vardır. Hərb Məktəbində bir həftə “iznsizlik” cəzası alır. Sinfin ən kiçiyi olduğu üçün ən qabaqda oturur. Lövhəyə sinifdəki pişiyin dilindən açıq məktub yazanın kim olduğunu növbətçi müəllim ondan soruşur. O da bilmirəm deyir. Sonradan ərizəni yazan ortaya çıxıb mən yazdım desə də, Ənvər bilmirəm dediyi üçün cəza alır.

"Məni dinc, çalışqan bir şagird olaraq tanıyardılar. Çox vaxt dərslə-rimə tək çalışar, bağçada tək gəzər, yaşımın kiçik olmasına görə Monastır Harbi Məktbindən gəlmiş böyük yoldaşlarım tərəfindən qorunardım".

Qərargah zabiti olmaq üçün Erkanı Hərbiyə Məktəbinə qəbul edilən Ənvər burada da sevilən və hörmət edilən biridir. Bu illərində eyni yaşlarda və eyni məktəbdə birlikdə olduqları əmisi Xəlil (Paşa) ilə siyasi səbəbdən həbsə düşmək təhlükəsi yaşayırlar. Məktəbdən istintaq üçün Ulduza aparılarkən Xəlil bir yolunu tapıb özünü "Mən bir şey bilmirəm, xəbərim yoxdur." deyə müdafiə edir. Hadisə şahzadə Məcid Əfəndinin Alman dili müəllimi ilə onun dostu olan bir jurnalistin evlərində görülməsiylə əlaqəlidir. Bu şagirdlərin Şahzadənin qaynı Zəki bəy kanalı ilə gizli əlaqələr içində olduqları şübhəsi oyanmışdır. Ənvər öz təbiri ilə "axmaq" rolu oynayar və bir şey görmədiyi, bilmədiyində israr edir. Xəlil isə özünün bir zabit olduğunu, Padşaha sədaqət andı içdiyini söyləyərək Bayram ərəfəsində evlərində iki qonaqları olduğunun doğru olduğunu; ancaq bu dəvətin Zeki bəy və Şahzadə ilə heç bir əlaqəsinin olmamasında israr edir. Məktəbə göndərilir və təkadamlıq kameralara salınır-lar. Sultan Həmidin zalımlığına çoxdan inandırılmış olan Ənvər burada istibdadın yıxılması barədə xəyallar qurur. Daha sonra "Sultan Həmid və yaxınlarına qarşı içimdə dərin bir kin oyandı." deyə yazır. Ona verilən ot döşək üzərində Sultan Həmidi yox etmək xəyalları içində yatıb qalır. Sabahısı gün yenidən Ulduza aparılıb sorğulanır və azad edilirlər.

"Bundan sonra hərdənbir güvəndiyim yoldaşlara bu zalım rəhbərliyi aşırtmaq yollarından danışmağa başlamışdım. Lakin bunlar söz olaraq qalırdı".

Qərargah məktəbində özünü tamamilə dərslərinə həsr edir. "Mən özümdə bir fövqəladəlik görməməklə birlikdə müəllimlərimin dərhal ümumiyyətlə təqdirlərini qazanırdım. Beləcə qərargah ikinci ilə beşinci, üçüncü ilə üçüncü olaraq keçdim".

Qərargah məktəbinin buraxılış imtahanlarına girərkən vətənə və millətə xidmət imkanı üçün Allaha davamlı dua etdiyini və həyəcan hiss etmədiyini deyir. "Ürəyim rahat idi; əlimdən gəldiyi qədər çalışmış, geri qalan üçün Allaha sığınmışdım". (M. Şükrü Hanioğlu, Məktublarında Ənvər Paşa, İstanbul 1989, s. 259) İmtahanlar bitir və Ənvər sinif birincisi və lakin məktəb ikincisi olaraq yanvar 1902-ci ildə məzun olur. Məktəb birinciliyi üçün, keçən bütün illərin ortalama qiymətləri nəzərə alındığı üçün, məktəb birincisi, daha sonra Sarıqamış hərəkatında XI Korpus komandirliyi edəcək olan və yoldaşlarının "böyük zəka" deyə xatırladıqları Hafiz Haqqı olmuşdur.

İyirmi bir yaşında qərargah kapitanı olaraq orduya qatılan Ənvər bəyin bütün qərargah zabitləri kimi piyada, topçu və süvari sinifləri içində səkkiz ay tələbəlik etməsi lazımlıdır. Bunun üçün də iki il müddətlə 3-cü Orduya təyin edilir. Özü bir müddət İstanbulda nənəsinin yanında qalmaq istəsə də, “Hırka-i Şerif” şənliyinə qatılmaq üçün (Ramazanın on beşində) dərhal Ordu mərkəzi yerləşən Selanikə getməsi əmr edilir. Burada 13-cü Topçu Alayına təyin edilir. Səkkiz ay müddətlə Monastırda 6-cı Topçu Batareyasının komandirliyini edir; böyük bir enerji ilə çalışar. Batalyon komandirinin vəkili kolağası¹² Saleh bəy də ona kömək edir. Həqiqətən, əsgərliyə girən və təcrübə Kazanmağa başlayan Ənvərin bu dövrü üçün yazdıqları maraqlıdır:

"Fikirlərimi ümid etdiyim kimi reallaşdıra bilməyəcəyimi görmüşdüm. Alayın içində islahatlar aparmaq çətin idi; kimsə böyük bir işə girmək istəmirdi. Beləcə hər kəsin könüllü olaraq, əlindən gələnin ən yaxşısını etməsi halında hər şeyin düzələcəyinə inanırdım. Öz vəzifəsini tam icra etməyən bir ordu nəfərinin ən üst ordu idarəsini, paşaları və s. tənqidə haqqı olmadığını görmüşdüm. Buna görə bu tip tənqidçiləri izləyib cəzalandırırdım." (Hanioğlu, h.d.ə., s. 260)

Ancaq ətrafı ondan məmnundur. Balkan dəstələrinə qarşı qarşıdurmalara müəyyən vaxtlarda batareyasıyla qatılır:

"May ayında Mogilada on səkkiz nəfərlik Bolqar dəstəsiylə olan qarşıdurmaya iki topla qatıldım. İlk gerçək top və tüfəng atışını orada gördüm. Bu qarşıdurmada quldurlar tamamilə yox edilmişdi. Buna baxmayaraq topçu zabiti kimi qarşıdurmaya ciddi şəkildə qatıla bilməmişdim. Tək iş top atmaqdan ibarət idi." (Çingiz, h.d.ə., s. 46)

1903-cü ilin sentyabrında öz istəyi ilə piyada stajı üçünə 20-ci Piyada Alayının 1-ci Batalyonuna təyin edilir. "Mənim niyyətim Bolqar sərhədlərindəki bölgəni öyrənmək idi və bu sırada kəşfiyyat əsgərləri də silahlandırıldığından, döyüş anında geri qalmaq istəmirdim." (Ş. Hanioğlu, h.d.ə., s. 262) Bir ay sonra bu batalyon polis bölmələrinə paylandığından, Koçanadakı 19-cu Piyada Alayının 1-ci Batalyon, 1-ci Bölük komandirliyinə təyin edilir. Burada ikən Sultan Təpə ətrafında iki yüz nəfərlik bir Bolqar dəstəsi ilə qarşıdurmaya qatılır. Bölgəni yaxşı tanımadığından və birliklərə əmr verən Miralay, birgə hərəkət planı təmin edə bilmədiyindən qarşıdurma axşama qədər çəkir və axşam dəstələr qaçırlar. Ənvər bəy izləmək istəyir; batalyon komandiri icazə vermir; onun gəncliyinə qıymadığı üçün icazə vermədiyini söyləyir. Halbuki belə bir dəstənin onların sayca üstün birliklərinin əlindən qaça bilməsi Ənvər Bəyi dərindən sarsıdır. Bundan sonrakı qarşıdurmalarda mümkün olduğu qədər işi gündüz bitirməyə qərar verir. Əsgərlər onu sevir; ancaq zabitlər, qaydaları çox möhkəm tətbiq etdiyi üçün çox məmnun deyildirlər.

1904-cü ilin aprelində süvari stajı üçün Üsküpdəki 16-cı Süvari Alayının bir bölüyünə göndərilir. "Çox məmnun idim. Burada tək olacaqdım. Burada zabitlərdən hər cür vəzifənin tam tətbiq olunmasını istədiyimdən, əvvəlcə öz kefinə hərəkət etməyə alışmış olan bu əfəndilər heç məmnun olmadılar".

Vəzifəsinə laqeyid yanaşan bir zabitə həbs cəzası vermək məcburiyyətində qaldığını bildirir.

"Burada əvvəlki fikirlərimi dəyişdirmək məcburiyyətində qaldım. Çünki, məmurlardan yalnız könüllü iş istəmək demək ki, doğru deyilmiş. Bu belə olsaydı, qanunlara və içində var olan cəzalara gərək olmazdı. Demək ki, hər şeydən əvvəl dövlət işlərinin yaxşı nəticələnə bilməsi üçün qanunun nöqtəsinə-cən tətbiq olunması şərtdir.... Zabitlər komandirlərinə itaətsizliyə başlasalar, orada ediləcək heç bir şey qalmamışdır. O zaman komandir bacarıqsızdır, yəni əmrini həyata keçirmək gücü yoxdur. Belə bir vəziyyətin davam etməsi vətənin iflası mənasını verir." (Hanioğlu, h.d.ə., s. 263)

Ənvər bəy bacarıqsızlığına görə təqaüdə göndərilməli olan bir Miralayın, İstanbula bir neçə min lirə göndərib diviziya komandiri olduğundan bəhs edir. Bu cür hadisələrin zabitlər arasında mənəvi təsirləri olur.

Gənc zabitlər, bütün bu və bənzəri problemləri Əbdulhəmid zülmünə bağlamaq asançılığına özlərini qapdırmışdılar. O da "Və beləcə get-gedə bu pis hadisələrə bir son verib Əbdulhəmidin istibdadı yerinə Qanuni-əsasiyə söykənən bir dövlət təsisi lazım olduğu fikri içimdə böyüyürdü. Yoxsa hər cəhd sonda nəticəsiz qalacaqdı.” deyə düşünür. Avropanın təsir gücü ilə baş tutan islahatların ölkəni parçaladığını görür, ancaq bunu, məmləkətin zəif idarəsinə, pozulmağı da Əbdulhəmid istibdadına bağlayırdılar. Onlar pozulan rəhbərliyi düzəldəcəkdilər.

"Xristiyanların Avropa tərəfindən dəstəklənilməsi məmləkətdə əvvəlki ilə müqayisədə tam tərsinə bir bərabərsizlik yaratmışdı. Məmurlar artıq yalnız xristianlarınn işləri ilə məşğul olduğundan, kimsə müsəlmanların haqlarıyla məşğul olmurdu. Bir xristiyana edilmiş haqsızlıq dərhal cəzalandırıldığı halda, kimsə müsəlmanların haqqlarını nəzərə almırdı." (Hanioğlu, h.d.ə., s. 264)

İki ay da İştipdə qaldıqdan sonra stajı bitən Ənvər bəy Monastırdakı qərargaha dönür. Burada 1-ci və 2-ci şöbələrdə on beş gün işlədikdən sonra yeni qurulmuş olan Ohri və Kotsavo hərbi bölgələrinə müfəttiş təyin edilir. 7 Mart 1906-cı ildə kolağası (önyüzbaşı) olan Ənvər bəyin sıx və bezdirici quldur şəbəkələri ilə döyüşləri başlayır. "Bəzən bir ay sonra bir dəstənin təqibindən qayıdanda dərhal yeni vəzifələrə göndərilərdim. Və heç bir zaman yorğunluq, yaxud narazılıq hissimi göstərmədim".

Ferik Hadi Paşa və qərargah başçısı Həsən bəyin məsuliyyət şüuru içindəki səyləriylə Monastır və ətrafındakı dəstələr təmizlənər.

"Bu şəkildə iki il içində yalnız mənim əmrimdəki qeydlərə görə əlli dörd qarşıdurmada oldum. Ketihada apardığım döyüş mənim üçün nümunə oldu. Ondan sonra mübarizə apardığım dəstələri qaça bilməmələri üçün mühasirəyə aldım. Ondan sonra şəxsən yaxın döyüş üçün uyğun nöqtəni təsbit edib ən qısa zamanda hücum edirdim. Beləcə tez və çox vaxt əhəmiyyətsiz itkinlərlə məqsədimə çatırdım." (Hanioğlu, h.d.ə., s. 265)

Aprel ayındakı bir qarşıdurmada qıçından vurulur; bir ay qarşıdurmalardan uzaq qalır. Sonra yenə sıx və müvəffəqiyyətli döyüşlərə girir. Müvəffəqiyyətlərinə görə ona 4-cü və 3-cü Məcidiyə, 4-cü Osmaniye və qızıl ləyaqət medalları verilir.

Bir nəslin xəyalları

Bu bezdirici mübarizələr içində Ənvərin ulduzu parlamağa başlayır; sürətlə yüksəlir. 30 avqust 1906-cı ildə mayorluğa yüksələn Ənvər bəy iyirmi beş yaşındadır. 1907-ci ildə maaşı artırılaraq yenə Rum, Bolqar və Serb dəstələrindən ibarət olan qaçaqlara qarşı mübarizəyə göndərilir. Ənvər bəy bir tərəfdən dəstələrlə vuruşarkən bir tərəfdən də imparatorluğun xilası üçün düşünməkdədir:

"Bütün bu mübarizələr özünü bilənləri düşündürürdü. Hər gün məhv edilən dəstələrin yerinə yenisi ortaya çıxırdı. Hökumət bunların qarşısını almaq üçün təsirli gücü göstərə bilmirdi. Avropa hökumətlərinin etibarını itirmiş olması, artıq Osmanlı hökumətinin Rumeli hissəsini əldən çıxacağı hissini verməyə başlamışdı. Alban vətəndaşlarımız bunu anlayıb öz başları-nın çarəsinə qalmaq üçün döyüşürdülər. Onlar da məmləkətlərini zəbt edəcək yunançılıq fikrinə qarşı silahlanmışdılar. Bu qarışıqlıq içində hər kəsdə, elə hər gün ölməkdən və ya alçaldılma içində yaşamaqdansa, İstanbul idarəsini düzəltmək üçün döyüşmək, beləcə ya vətəni tamamilə qurtarmağa və yaxud bu yolda qürurlu şəkildə ölmək üçün döyüşmək həyəcanı oyanmışdı. Lakin hələ bunu hərəkətə çıxarmaq üçün bir təşəbbüs yox idi." (Çingiz, h.d.ə., s. 57)

Belə başa düşmək olur ki, gənc Ənvər də asan yolu seçmiş, zamanın digər ziyalıları kimi həlli Hökumətin dəyişdirilməsində axtarmışdır. Avropa hökumətlərinin güvəninin Kazanılmasını bir təminat kimi düşünməkdədir. Bu gün bizə çox avamca görünən bu baxış tərzi o günün ziyalılarının çoxunda olub. Halbuki eyni Ənvər xatirəsinin başqa yerlərində Avropalı dövlətlərin təklif etdiyi islahatların məmləkəti parçalamaqdan başqa bir şeyə yaramadığını da yazmaqdadır. Elə görünür ki, gerçəyi yaxından anlaya bilmələri üçün dövlət məsuliyyətini yüklənmələri lazım gələcəkdi.

Tənzimat və arxasınca İslahat Fərmanlarıyla, Müsəlman təbəə ilə eyni siyasi haqlara qovuşan qeyri-müsəlmanlar milliçiliyin gətirdiyi həyəcanlar içində irəli addımlarını atmağa davam etməkdədirlər. Rusiya və Avropalı dövlətlərin barmağı davamlı Balkanlardadır. Şərq Məsələsi olaraq xarakterizə edilən problemlər, artıq Osmanlı İmperatorluğunun bölüşdürülməsi hesab edilməkdədir. Rum, Bolqar, Xorvat və Serb kimi Balkanlı qeyri-müsəlmanların İmperiyadan qoparaq müstəqilləşməsi üçün, Avropa dövlətləri və Rusiya tərəfindən açıq dəstək verilməkdədir.

Şərqdə Erməni məsələsi olaraq gündəmə gələn hadisələr də, eyni dəstəklərlə eyni hədəfə yönəlmişdir. Bütün bu proseslər islahat adı altında addım-addım irəlilədikdən sonra, sonunda üsyanlara çevrilmişdir. Balkanların hər yanında Rum, Bolqar, Serb və Makedon dəstələri ilə qanlı mübarizələr davam etməkdə və Osmanlı Türk xalqı əriməkdədir.

Sultan II Əbdülhəmid Xan, dövləti ayaqda tuta bilmək üçün əlindən gələni etməkdədir. Ancaq, onun açdığı məktəblərdə yetişən gənc zabitlər heç də onun kimi düşünmürlər. Bu nəsil, Namiq Kamal və bənzəri Yeni Osmanlıların həyəcan xəttində, Hökumət idarəsinin qurulmasını istəməkdə və bunu, eyni zamanda Balkanlardakı qiyamlara bir həll kimi düşünməkdədirlər. Tənzimatla birlikdə başlayan və Osmanlı İmperatorluğunu bərabər vətəndaşlar statusuna söykənən yeni bir anlayış üzərinə qurmağı hədəfləyən Osmanlıçılığa, Türklərdən başqa inanan və sarılan olmamışdı. Bəlkə bir az da çarəsizliyin verdiyi bir psixologiya ilə və Avropadan gələn sıx təlqinlər altında bu gənc insanlar, müsəlman-qeyri-müsəlman ayrımı etməyən bir qardaşlıq havası içində Hökuməti qurub, bu insanları da rəhbərliyə ortaq etməklə qurtuluşa çata biləcəklərini düşünürdülər. Bu gün, yəni tarixi inkişafları bilən insanlar üçün çox avamca görünən bu ideologiya Osmanlı cəmiyyətinin o günə qədər tanımadığı şiddətli bir təbliğat mühitində anlamaq mümkündür. Əsasən cəmiyyət yorğundur, cəmiyyətin ziyalıları həll yolu tapa bilmir və buna görə həqiqi olmasa da, asan həllər onlara cazibədar görünməkdədir. Cövdət Paşa, bütün bu proseslər içində, dövlətin əsasının zədələndiyini, quruluş qanununun tapdalandığını görmüş və söyləmişdi; amma bu gün belə kifayət qədər anlayanları olmayan bu idrakın bu gənclərə məxsus olmasını gözləmək mümkün deyildi.

Müsəlman olmayan ünsürlər, əsasən millətçilik axınlarıyla qiyam qaldırmış, milli mədəniyyətlərinə dönüş prosesinə çoxdan başlamışdılar. Onlar, İbni Haldunun "Asabiyetin¹³ son hədəfi dövlət olmaqdır." qanununa uyğun olaraq hədəflərinin fərqində idilər və addım-addım irəliləyirdilər. Hökumətin elanı da bu addımlardan ən böyüyü olacaqdı. Balkanlardakı müsəlman olmayan ünsürlər, silaha sarılıb şəbəkələr quraraq quldurluğa və müsəlmanlara zülm etməyə başladıqları zaman bunu həm bir milli qurtuluş hərəkəti, həm də hökuməti elan etməsi üçün Sultan Həmidi məcbur etmək prosesi olaraq göstərirdilər. Avropa ölkələri də Hökumətin elan edilməsini istəyirdilər. Çünki, bərabərlik statusu Kazanılmasıyla çox əhəmiyyətli bir addım atılmışdı; indi, qeyri-müsəlmanaların Osmanlı Məclisinə girərək hakimiyyətə ortaq olmaları, milli iradəyə təsir etməkəri ikinci böyük addım olacaqdı və “Şərq məsələsi”ndə, yəni imperatorluğun parçalanmasında istifadə edilə biləcəkdi. Necə ki elə oldu və istifadə etdilər də.

"Üç Vilayət" (Vilayat-i Seləse) olaraq xatırlanan və əhalisinin yarısından çoxu müsəlman olan Selanik, Kosova və Monastır vilayətlərində, ikinci böyük xalq olan Bolqarlar "Makedoniya makedoniyalılarındır" şüarı ilə 1902-ci ildə qiyam qaldırarlar. Daha əvvəl 1877-ci ildə Rus müharibəsi sonrasında “Ayaste-fenos razılaşması” ilə Makedoniya Bolqarlara verilsə də, daha sonrakı “Berlin razılaşması”nda geri alınmışdı. Amma əsl böyük qiyam illərcə sürən silahlanma və təşkilatlanmadan sonra 1903-cü ilin avqustunda başladı. Çox qanlı prosesə çevrilən və on beş-iyirmi min qiyamçının qatıldığı deyilən qiyamı Osmanlı ordusu ancaq üç ay içində yatıra bildi. Amma onların əsl məqsədi Av-ropa və Rus müdaxiləsini təmin etmək idi.

21 iyul 1905-ci ildə “Cümə görüşündə” Sultan Həmidə bomba atılsa da, nəticəsi olmur. Xarici dövlətlərin müdaxilələri gün keçdikcə artmaqdadır. 1906-cı ildə Makedoniyadakı maliyyə islahatı bəhanə edilərək Midilli və Limni gömrük və poçt-teleqraf binaları xaricilər tərəfindən işğal edilmişdi.

Balkanlarda Osmanlı zabitləri bu qeyri-müsəlman üsyançılara qarşı bezdirici mübarizələrində qəhrəmancasına vuruşurdular. Xüsusilə 1903-cü il qiyamından sonra Osmanlı zabitləri də daha hazırlıqlı olmuşdular; üsyançı dəstələrə qarşı, sadəcə vəzifə olduğu üçün deyil, ehtirasla döyüşürdülər. Bəli, mayor Ənvər onların arasında idi. Bismillahsız addım atmayan bu gənc zabit "Ya Rəbbi! Mənə, vətənimə, millətimə və dinimə yaxşı xidmətlər etməyi nəsib et", – deyə davamlı dua edir, qorxu tanımırdı. Və ulduzu parlayırdı. Şövkət Süreyya bəy deyir ki: "Bu həmin Ənvər Bəydir ki on il sonra ordudakı komanda heyətinin hamısını təmizləyəcək. Balkan müharibəsində az qala güllə atmadan dağılan bir ordudan yalnız bir il yarım sonra idarəçilik işlərində dünyanın, bəlkə də, ən intizamlı ordusunu quracaq." (Ş. Süreyya Aydəmir, Makedoniyadan Orta Asiyaya Ənvər Paşa, İstanbul 1970, c. I, s. 483)

Makedoniyada döyüşən zabitlər, eyni zamanda Hökumət üçün Sultan Həmidə qarşı təşkilatlanırdılar. Onları özlərindən çıxaran əsas faktor üsyançılar deyil, xarici dövlətlərin müdaxilələri qarşısında Osmanlı Hökumətinin çarəsizliyi idi. Belə bir hadisə yaşanır: Monastırdakı Rus konsulu küçələrdə gəzir və rast gəldiyi Osmanlı əsgərlərini təhqir edir, hətta qamçısı ilə vururmuş. Bir gün yenə eyni tərbiyəsizliyi edib polis bölməsinin növbətçisi Halimi vuranda əsgər tüfəngini qaldırır və konsulu küçəyə sərir. Dünya ayağa qalxır və qürurunu qoruyan Osmanlı əsgəri Halim “Divan-i Harb” qərarıyla edam edilir. Gənc zabitlər bu cür alçaldılmaları qürurlarına sığışdıra bilmirdilər; üsyançılara istənilən şəraitdə vuruşub ölürdülər, amma bunu həzm edə bilmirdilər. Ənvər bəy də bütün digər gənc Osmanlı zabitləri kimi "Nə vaxt bizdə məntiqli bir idarə qurulacaq, nə vaxt özünü belə təhqirlərdən təmizləyə biləcək və qoruya biləcək bir dövlət olacağıq!" deyə hirslə düşünürdü. Ənvər bəyin idarə etdiyi batareya Rus konsulunun ölümünə görə beş yaylım atəşi açmaq məcburiyyətində qalmışdı və Ənvər Paşa Osmanlının çarəsizlik içindəki bu zülmünü ölənə qədər unutmayacaqdı. Çox sonrakı qeydlərində, Avropanın Osmanlılar üzərindəki çevrəsini daralda-daralda Türkləri əzməkdə davam etdiyini, Rus hökumətinin bu əsgəri asdırmaqla "Osmanlıların izzəti-nəfsini daha da alçaldaraq onları əsiri olmağa alışdıracağını zənn edirdi." (Masayuki Yamauchi, Məmnun olmamış adam – Ənvər Paşa, İstanbul 1995, s. 288) deyə yazacaq.

Çox təəssüf ki, bu gənc zabitlər dövlətin zəifliyini başda padşah Əbdülhəmid Xan olmaqla Saray ətrafındakı şəxslərə bağlayır və bu çərçivədə aparılacaq dəyişikliklərlə xilas ola biləcəklərini düşünürdülər

“Cemiyet-i Mukaddese” və vətəni xilas etmək

Osmanlının son dövrünün proseslərini şərh edəcək və cəmiyyəti bütövlükdə qucaqlayacaq tək və təsirli bir siyasi təşkilatlanma olaraq İttihad və Tərəqqi Partiyası, Hərbi Tibb məktəbinin beş tələbəsi tərəfindən qurulan gizli birlikdir. 3 iyun 1889-cu ildə Hərbi Tibb məktəbində qurulan birliyin adı İttihadi Osmani Cəmiyyətidir. İshak Sükutu, İbrahim Temo, Abdullah Cövdət, Məmməd Rəşid və Konyalı Hikmət Emin adlı beş tələbə tərəfindən qurulan gizli Təşkilatin məqsədi vətəni xilas etməkdir. Vətəni qurtarmaq dedikdə isə Sultan II Əbdülhəmid hakimiyyətini devirməyi nəzərdə tuturlar. Bəzən Sultan Həmidə qədər uzanan, ümumiyyətlə, onun ətrafı haqqında təbliğatlar edərək ətraflarını genişlədər, bir müxalifət mərkəzi halına gəlməyə çalışarlar.

Bu müxalifət, xarici dövlətlərin Osmanlının daxili problemlərinə müdaxilələrini qəbul edə bilməyən və qürurları qırılan gənc zabitlərin diqqətini çəkir; Osmanlı rəhbərliyinin bacarıqsızlığı və cəhalətini səbəb olaraq görən bu təbəqə, rəhbərliyin devrilməsi və güclü bir idarəçiliyin qurulmasıyla hər şeyin düzələcəyini zənn edirdilər. “Qanuni Əsasi” bu xəyalın simvolu halına gətirilmişdir, elan edilməsiylə Tənzimatın bacara bilmədiyi Osmanlı qardaşlığı reallaşacaq. Bu gün bizə çox yüngül görünən bu düşüncələr, asan yoldan məmləkəti qurtarmaq həvəsində olan o günün bəzi əsgər və ziyalıları üçün təsiredici bir inanc halına gəlmişdir.¹⁴ Bir çox ziddiyyət bir yerdə yaşanır; amma, fərq edilə bilmir. 1856-ci il İslahat Fərmanının müsəlman-qeyri-müsəlman siyasi bərabərliyini elan etməsinin Osmanlı xalqını bir millət halına gətirmədiyini, bütünlüyünü təmin etmədiyini, tam tərsinə ayrılıq və bölünmələrin önünü açıb dərinləşdirdiyini bu vətənpərvərlər görə bilməmişdilər. Bunu görə bilməyənlər, əlbəttə ki, bütün bu "anâsır-ı muhtelife"¹⁵nin meydana gətirəcəyi bir “Meclis-i Mebusan”ın¹⁶ birlik deyil, nifaq mərkəzi olaraq çalışacağını, bölünməyi gücləndirəcəyini, formalaşdıracağını düşünə bilməmişdilər. Çünki bunları düşünərək Osmanlının problemlərinə həllər axtarmaq çətin işdir və Sultan II Əbdül-həmidin etməyə çalışdığı budur. Amma, gənc zabitlərimiz, işin asan yoldan şərhi varkən, elə çətin suallarla məşğul olacaq səviyyədə deyildilər. O qədər ki, milli qüruru zədələndiyi üçün ayağa qalxan insanlar rum, erməni, yaxud bolqar milliyyətçiləri ilə eyni cərgədə Osmanlı sultanına qarşı döyüşə girirdilər. İşin qəribə tərəfi bu zabitlərin Ənvər bəy daxil çoxu bir tərəfdən də dağlarda bu üsyançılarla döyüş halındadırlar. Böyük dövlətlərin müdaxilələrini qürurlarına sığışdıra bilməyib üsyan edənlər Osmanlını yenidən qurmağa çalışan padşaha qarşı bu dövlətlərin dəstəyini tələb edir, yaxud səs çıxarmazdılar. Ən qısa və köhnə şəkildə ifadə etsək, əsgər-vətəndaş ziyalılarımız, tam bir "ruhi və fikri teşevvüş" (qarışıqlıq) halındadılar.

Dövrün təhsil almışlarının hamısı Avropa təsiri altındadır və Qərbi nümunə götürməkdədirlər. Tripolidə İtalyanlarla vuruşarkən gənc Osmanlı zabiti və bir İttihadçı olan Ənvər bəy, xarici dostuna, qadın hüquqları mövzusunda bunları yazır:

"Amma, madam ki Avropanın mədəniyyətiylə bizdən daha üstün olduğunu və mövcudiyyətimizi davam etdirmək üçün bu mədəniyyəti təqlid etmək məcburiyyətində olduğumuzu söyləyirəm, o zaman bu mədəniyyətin pislikləri də istər-istəməz bizə gələcəkdir. Amma inşallah qadınlarımızın köhnə həyatından bir az da olsa nələrinsə qalması üçün daha diqqətli olarıq." (Hanioğlu, h.d.ə., 28 sentyabr 1912, mek.124)

Bu sətirlərdə Avropanın mədəniyyət üstünlüyünü qəbul etmiş olan insan yalnız sözləriylə deyil bütün həyatıyla tam inanmış bir Osmanlı və İslam qəhrəmanıdır, amma məmləkəti xilas etmək məsələsində beyni çox qarışdırılıb. Eynilə digərləri kimi Qərbi bütün təşkilatlarıyla qavrayıb şərh edə biləcək, iki cəmiyyət və mədəniyyət arasındakı fərqləri dəyərləndirəcək gücdə deyil. Bu baxımdan yuxarıdakı sözlər tək-tək ifadə edilmiş olsun, ya da olmasın, bütün bir dövrün oxumuşlarının ortaq qənaətidir.

Özünə, yəni öz mədəniyyətinə olan etibarı sarsılıb, həlli xarici mədəniyyətlərdə axtaran və xarici heyranlığına düşən oxumuşlar üçün zehni qarışıqlıq və qiymətləndirmə zəifliyi qaçınılmazdır. Osmanlı üçün çıxış çətinliyi bundadır ki, ənənəvi mədəniyyətimizə bağlı olanların, mədrəsədən yetişənlərin gərginlikləri, yaradıcı gücləri itmişdir. Bunlar Osmanlının problemləri barədə Katib Çələbidən, Koçi bəydən bəri görüşlər irəli sürsələr də, hərəkət gücünü itirmişdilər. Hücumçu olan, diri olan, gərginliyi yüksək olanlar yeni məktəblərdə yetişənlərdir; onlar da milli mədəniyyətlərinə etibarı sarsılmış, istiqaməti oxu-muşlardır. Sultan Həmid öz qurduğu məktəblərə istiqamət verə bilsəydi, canlandırmağa çalışdığı zehniyyəti buralarda hakim edə bilsəydi, bəlkə də, milli müqəddəslərimiz barədə bir dirçəliş hərəkatını başlada bilərdi. Çünki simvolu Ənvər Paşadır dediyimiz bu son dövr Osmanlı nəsilləri fövqəladə yaradılış imkanlarına sahib insanlar idi.

* * *

İttihadi Osmanı Cəmiyyəti 1895-ci ildən etibarən, məktəb xaricində ətrafını genişlətmək qərarı alır və Parisdəki Əhməd Rza bəylə əlaqəyə keçir. Əhməd Rza bəyin təklifi ilə Cəmiyyətin adı Osmanlı İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti olaraq dəyişdirilir. Cəmiyyət o il İstanbulda meydana gələn və "erməni patırdısı" olaraq xatırlanan qiyamı erməni qiyamı olaraq göstərən və küçələrə bunu padşah ətrafının təşkil etdiyi təbliğatını ehtiva edən afişalar asmağa çalışırlar. Abdullah Cövdət daxil yetmiş gizli cəmiyyət üzvü həbs olunaraq sürgünə göndərilir. Vətəni xilas edəcək “cəmiyyətçilər” bu xəyanət və saxtakarlıqlarıyla böyük dövlətlərin “Bab-i Ali”yə müdaxiləsinə zəmin hazırlamaq niyyətindədirlər.

Gizli cəmiyyət müxtəlif mərkəzlərdən icra edilən sıx təbliğatlarla bir tərəfdən də böyüməkdə və hər cür müxaliflərin toplandığı bir quruluşa çevrilməkdədir. 1896-cı ildən etibarən Hərb Məktəbində komitələr qurulmağa başlanır. Eyni il, Cəmiyyət içindəki anlaşılmazlıqlar səbəbiylə Əhməd Rza bəy başçılıqdan aşaraq yerinə Parisə gəlmiş olan Mizançı Murad bəy gətirilər. Bu dövrdə böyük dövlətlərin dəstəyini alaraq siyasi həll yolunda təbliğat aparılır. Cəmiyyətin 1896-cı və 1897-ci ildə iki müvəffəqiyyətsiz çevrilişə cəhdi olur və iştirakçılar həbs olunur.

1897-ci ildə türk-yunan savaşındakı zəfərimiz Sarayın gücünü artırır. Xaricdəki Murad bəy başda olmaq üzrə bir çox “Jön türk”, Sultan Həmidin əfvinə sığınaraq yurda dönür və Padşahın lütfüylə vəzifələrə yerləşdirilirlər. Əhməd Rza və ətrafı işlərinə davam edir. 1898-99-cu illərdə yenidən Sultan Həmidin adamlarıyla razılığa girişərlər; bir qismi xaricdəki Osmanlı səfirliklərində vəzifələrə gətirilir; Cəmiyyətin xaricdəki bəzi şöbələri bağlanır; bir çöküntü yaşanır.

Bu illərdə Şahzadə Səbahəddin bəy və Lütfullah bəyin Parisə qaçıb, cəmiyyəti maliyyə baxımından dəstəkləməyə başlamaları ilə yeni bir canlılıq başlayır. 4-9 fevral 1902-ci ildə toplanan Birinci Jön Türk konqresində anlaşılmazlıqlar yaşanır. Şahzadə Səbahəddin və ətrafındakı rum, erməni və alban nümayəndələr, Sultan Həmidi devirmək üçün 1878-ci il “Berlin razılaşması”na tərəf olan dövlətlərin müdaxilələrinin təmin edilməsini istəyən bir qanun layihəsi təqdim edirlər. Əhməd Rza bəy və Cenevredən gələn Jön Türklərin etirazlarına baxmayaraq, qanun qəbul edilir. Cəmiyyət ikiyə bölünür. Şahzadə Səbahəddin və ətrafı “Osmanlı Hürriyetperveran Cəmiyyəti”ni qururlar. Əhməd Rza bəy və yoldaşları isə “Tərəqqi və İttihad Cəmiyyəti” adını alaraq “Şura-yı Ümmət” qəzetini çıxarmağa başlayırlar. Bu parçalanmada, Şahzadə Səbahəddinin “edəm-i mərkəziyyətçi” və azadlıqlara vurğu edən fikirləriylə Əhməd Rza bəyin mərkəziyyətçi və radikal türkçü mövqeyi arasındakı qarşıdurma da öz təsirini göstərmişdir.

1905-ci ildə Parisə qaçan Dr. Nazım və Bahattin Şakirin səyləriylə Cəmiyyət daha da canlanır. 1906-cı ildə Selanikdə qurulmuş bir başqa gizli cəmiyyət olan “Osmanlı Azadlıq Cəmiyyəti” ilə “Tərəqqi və İttihad Cəmiyyəti” 1907-ci ildə birləşir, “İttihad və Tərəqqi” adını alır. Bu vaxt ölkədaxili təşkilatlanmalar sürətlənir.

Hikmət Bayur Əhməd Rza bəyin yazılarına və “Şura-yı Ümmət” qəzetinə söykənən Cəmiyyətin 1906-cı ilə qədər qiyamçılığın əleyhində olduğunu, (Hikmət Bayur, Türk İnqilab Tarixi, Ankara, 1983, c. 2, Hissə 4, s. 12) bu tarixlərdən etibarən, xüsusilə ordu mənsublarının ağırlığı artdıqca qiyamçılığa sürükləndiyini yazır. Başlanğıcda xarici dövlətlərin, ümumi islahatların tətbiq olunması üçün padşaha təzyiq etmələri açıq şəkildə istəndiyi halda, etnik qaynaqlı islahatlara müdaxiləni rədd etdiyi (Bayur, haqqında danışılan əsər, c. 1, Hissə 1, s. 249 .), getdikcə də nə şəkildə olursa-olsun, xarici müdaxilələrə qarşı çıxdığı görülməkdədir. Məhəlli yaxud etnik muxatariyyətlərə lap əvvəldən qarşı çıxılmışdır. Cəmiyyət, rəhbərlikdə mərkəziyyətçiliyi sərgiləyən mövqeyini sonuna qədər davam etdirmişdir. Cəmiyyət mənsubları, bir tərəfdən hadisələrin fonunda özbaşına meydana çıxan Türkçülük və İslamçılıq həssaslıqlarına əsaslanır. İctimai quruluş və mənəvi həyatımızda özümüz olaraq qalıb Qərbin elm və texnikasını götürməyimiz kifayətdir. Zamanın oxumuşlarından birinə aid olan bu məktub sətirləri daha sonra Ziya Göyalpın fikirlərinin də əsası olacaq:

"Biz Firəng təqlidçisi deyilik. Elə olanlardan da çəkinərik. Avropalıların texnikadakı yüksəlişləri inkar edilə bilməz. Yaponlar kimi biz də Firənglərin texnikadakı inkişaflarını öyrənmək və tək bu qismin məmləkətimizdə tətbiq edildiyini görmək istəyərik. Yoxsa əxlaq və ənənələr baxımdan Müsəlman, əlbəttə ki, Firənglərə qat-qat üstündür." (Bayur, haqqında danışı-lan əsər, c. 2, His. 4, s. 88)

1907-ci ildə yenə Parisdə “İkinci Jön Türk Konqresi” toplanar. Bir ortaq fəaliyyət komitəsi yaradılır. Bütün müxalifət tək mərkəzdə birləşmiş kimi görünür. Bu konqresdə qəbul edilən qərarların, o günün şərtləri daxilində qiymətini vermək çətindir; qərarlar ürküdücü və altındakı imzalar düşündürücüdür. Sultan Həmid rəhbərliyi "Xarici siyasətdə azadlıqpərvər dövlətlərin rəğbət və söhbətini nifrətə çevirdiyi" iddiasıyla qınanmaqda, buna qarşı "İndiki rəhbərliyin əsasən dəyişməsi, məsləhətləşmə üsulunun və Hökumətin qurulması" lazım olduğu bildirilərək bu "uca məqsəd" üçün bütün Osmanlı vətəndaşlarına bu mübarizə yolları nəsihət edilməkdədir:

1. Hökumətin fəaliyyət və hərəkətlərinə qarşı silahla müqavimət göstərmək.

2. Siyasi və iqtisadi tətillərlə, silahsız müqavimət (Məmurlar üçün tətil hərəkatlaarı)

3. Hökumətə vergi verməmək.

4.Ordu içində təbliğat aparmaq. Hərbçilər vətən övladlarına və qiyamçılara qarşı çıxmamağa çağırılacaq.

5. Ümumi bir qiyam.

6. Hadisələrin göstərdiyi zərurətə görə digər lazımlı vasitələrlə mübarizə.

Qərar belə sona çatır:

"Yaşasın indiyə qədər tək olan millətlərin birliyi! Yaşasın ictimai güclərin toplanması!"

Ziya Nur bəyin "”Dövləti Aliyyəni” yıxmaqdan, mənsub olduqları xalqların fəlakətini hazırlamaqdan başqa bir nəticə verməyəcək olan bu xəcalət və xəyanət vəsiqəsi" dediyi sənədin altında bu cəmiyyətlərin imzası var: “Osmanlı Tərəqqi və İttihad Cəmiyyəti” (nəşr orqanları “Şura-yi Ümmət” və “Meşveret”), “Erməni Qiyam Heyəti Müttefikası” – Daşnaksütun – (nəşr orqanı “Duruşak”), “Misir Cəmiyyəti İsrailiyesi” (nəşr orqanı “Lavara”), “Xilafət” – Türkcə və Ərəbcə Yazı Qurumu, mərkəzi London; “Armenya” qəzeti idarə heyəti – mərkəzi Marseldə; Balkan ölkələrindən idarə olunan “Ruzmik”; idarə heyəti, rəhbərliyi Amerikada yerləşən, “Hayrenik”; “Ahd-i Osmani Cəmiyyəti” – Misirdə, “Təşəbbüsi- Şahsi və Adem-i Merkeziyet, Meşrutiyet Cəmiyyəti” (nəşr orqanı “Tərəqqi”.) (Bayur, haqqında danışılan əsər, c. 4, his. 4, s. 138)

“Osmanlı Tərəqqi və İttihad Cəmiyyəti”nin bu qərarların altında imzasının olması izaholunmazdır. Çünki yuxarıda toxunulduğu hissənin təməl qanunlarına zidd olduğu kimi, Selanik mərkəzinə göndərdikləri hesabatda qeyri-müsəlmanların niyyətlərinin fərqində olduqlarını ifadə etməkdədirlər. Selanik mərkəzinə bu qərarları bildirən hesabatda ermənilərin Cəmiyyətlə əməkdaşlıq etmək istədikləri və "xam xəyallarını ürəklərində saxladıqları” bildirilməkdədir. Eyni zamanda bolqar və rumların öz hökumətlərindən əmr aldıqlarını, Osmanlı rum və bolqarlarını düşünmədiklərini, buna görə onlarla əməkdaşlığın mümkün olmadığı bildirilməkdədir.

1908-ci ildən etibarən Cəmiyyətin ölkədaxili işləri sürətlənir; ağırlıq ordu mənsublarındandır. “Cemiyyet-i Mukaddese” olaraq tanınan təşkilat Osmanlı cəmiyyətinin çox da vərdiş etmədiyi sıx bir təbliğat ilə hücumlara girişir.

Hərçənd Cəmiyyət hələ Parisdə fəaliyyət göstərdiyi illərdən etibarən Qafqaz və Türkistan türkləri ilə maraqlanmağa başlamış, oralar üçün xüsusi iş proqramları hazırlanmışdır; məktublaşmalar vardır: "Bir müddət üçün Rusiyaya olan düşmənçiliyinizi, hələ Türkiyəyə iltihak etmək ideyalarınızı ürəyinizdə saxlamağa cəhd göstərin." (Bayur, haqqında danışılan əsər, c. 1, h. 1, s. 342 vd.) Ancaq iqtidara yaxınlaşdıqca yaxud iqtidarı dövründə “İttihad və Tərəqqi”nin fikir və mövqeləri çox dəyişir. Bu dəyişmələr onların bəyinlərinə yeridilən yaxud kitabdan gələn düşüncələrinin Osmanlı Dövlət və cəmiyyət gerçəyi ilə qarşılaşmasından doğulmuş olmalıdır. Ən qısa şəkildə ifadə etsək, bu düşüncə islamçı-türkçü bir xətt izləyir. İslamçılıq həssaslığında İngilislərin Xilafət qorxusunu Türkçülükdə də Rusiyanın narahatlıqlarını düşünərək yüksək səslə danışmamağa çalışmışlar. Ancaq Dövlətin son anına qədər rəsmi Osmanlıçılıq siyasətindən heç bir zaman ayrılmamışdılar.

1910-cu ildən etibarən Ziya Göyalpın “İttihad və Tərəqqi” üzərində təsirləri görünməyə başlayır. Bəzi yazarlar bunu “İttihad və Tərəqqi” mürşidliyi olaraq xarakterizə edərlər.

"Selanikdən qalxıb İstanbula gəldikdən və burada yerləşdikdən sonra Ziya Göyalp ətrafında miqdarı getdikcə artan bir sıra müridlər toplamağa və özü də bunların arasında milli bir dərgah postuna oturmuş mürşid kimi mövqe seçdi” (Alaattin Korkmaz, Ziya Göyalp, Hərəkatı, Ank.1988, s. 261; Mühittin Birgen, “İttihad Tərəqqidə on il, c. I, İİst.2006, s. 360.) "Dünyanın şərqi də, qərbi də bizə açıqca göstərir ki, bu əsr milliyyət əsridir; bu əsrin vicdanları üzərində ən təsirli qüvvət milliyyət məfkurəsidir. Dövlət ancaq bunun fərqində olanlar tərəfindən idarə oluna bilər və "Milliyyət hissinin hakim olduğu bir məmləkəti, ancaq milliyyət zövqünü nəfsində duyanlar idarə edə bilər." (“Türkləşmək, İslamlaşmaq, Müasirləşmək”yə istinadən N. Kösoğlu, Türk Milliyyətçiliyinin Doğuşu və Ziya Göyalp , İst.2005, s. 158)

Göyalp Türkçülük və İslamçılığı bir-birini möhkəmləndirən iki siyasət olaraq şərh edir və siyasi hərəkata yol göstərməyə çalışırdı. Hadisələrin məcbur etdiyi istiqamət də bundan fərqli deyildi. İttihad Tərəqqi Partiyasının Ümumi katibli olmuş Fəthi Okyarın Partiyanı qiymətləndirməsi belədir:

"O şərtlər içində fikir adamlarını və təşkilatları olmayan və gizli çalışan bir cəmiyyətin başqa qaynaqlardan ilhamlanması çox təbii hətta zəruri idi. Necə ki bu qaynaqlar Balkan komitaçılığından Mason lojalarına qədər uzanan ziqzaqlar içində idi. Lakin, şübhəsiz, olan bu idi: İttihad və Tərəqqi, bəlkə, o günün şərtləri içində açıqca ifadə edilməsi qeyri-mümkün və hətta rəhbərlikdə olanların da fəlsəfə və fikir olaraq ifadə edə bilməyəcəkləri şəkildə türk milliyyətçisi idi." (Fəthi Okyar, Üç dövrdə bir adam, İstanbul 1980, s. 23) Hökumətin elanından sonra "İki ay içində az qala bütün ölkədə Cəmiyyətin şöbələri açılmışdı. Bura diqqətimdən qaçmırdı: Məmləkətdə oxucu-yazar azlığına, vilayət, bayraq və qəzalarda həkimlik, əczaçılıq, baytarlıq, hətta az sayda olmaqla birlikdə mühəndislik peşələri Türk və Müsəlman olmayan rum-erməni-yəhudilərin əlində olmasına, bizim din, irq, məzhəb, milliyyət fərqinə baxmadan Osmanlı olduğumuzu israrla elanımıza baxmayaraq, təşkilat üçün müraciət edənlər arasında, az qala Türklərdən qeyrisi yox idi". (Fəthi Okyar, haqqında danışılan əsər, s. 27-28)

Osmanlı siyasi həyatında getdikcə, ümumiyyətlə, Türk olmayan ünsürlərin müxalifət cəbhəsində toplanması, türklərin də İttihad Tərəqqiyə yönəlməsini sürətləndirir. Partiya bu baxımdan da zəruri olaraq türkçülüyə yönəlir. (Mühittin Birgen, “İttihad Tərəqqi”də on il, İstanbul 2006, c. I, s. 113)

Göyalpı yaxından tanıyan və o illərdə İttihadçıların “Tanin” qəzetində redaktorluq edən Mühitdin Birgen belə yazır:

"Bəli Ziya Göyalp belə bir adam idi. İçində fikir ilə şeiri bir-birinə qarışdırmış kah fikirlərinin məşəli ilə ətrafını işıqlandıraraq, kah şeir və xülyanın buludları üstündə göylərdə səyahətə çıxaraq, Türkiyə üçün fikir aləmində bələdçilik edirdi. Yavaş-yavaş Ziya Göyalp “İttihad və Tərəqqi”yə müəyyən bir ictimai və siyasi əqidə verən ruh oldu. O, Ümumi Mərkəzdə bu işi başlayana qədər “İttihad Tərəqqi” içində ictimai və siyasi fikir olmaq üzrə heç bir şey yox idi deyə bilərik. Həm məmləkət daxili, həm “İttihad və Tərəqqi” mühitində çox müxtəlif fikirlər vardı; lakin, bunların heç biri sistemlənməmiş, başdan-ayağa müəyyən bir fəlsəfədən ruh almış deyildi. Bütün fikirlər, xüsusilə, yenilik və inqilab fikirləri, əksəriyyətlə şəklə və zahiri görünüşlərə aid şeylər idi. O, ilk dəfə olaraq Avropanı Türkə görə oxumuş, Türk gözüylə araşdırmış və Türk ruhuyla anlamış insan olaraq ortaya çıxırdı… O tarixlərdə məmləkətdə yeganə sistematik fikir hərəkatı, “İttihad və Tərəqqi”nin sağ tərəfində idi." (Birgen, haqqında danışılan əsər, s. 364)

Köhnə bir “İttihadçı” olan Cəlal Bayar, keçmiş Osmanlı rəhbərlərini günahlandıraraq Osmanlılıq hüququnun qoruna bilmədiyini söyləyir. "Nə qədər qaydalar, adətlər varsa, hamısı Osmanlılığın əleyhinə, Osmanlı düşmənlərinin lehində idi". Buna görə İttihad və Tərəqqi siyasi baxımdan, bu qaydaları dəyişdirmək üçün inqilabçı. ictimai həyatında təkamülçü idi, deyir. (Cəlal Bayar, Mən də yazdım, İstanbul 1966, c. II, s. 432) Bayar, 1856-cı il “İslahat fərmanı”nın gətirdiyi müsəlman-qeyri-müsəlman siyasi bərabərliyinə toxunmadan, heç bir siyasi haqqı olmayan tayfa və camaatların ictimai nüfuzlarını genişlədərək siyasi güc halına gəldiklərini və hökumətlə mübarizəyə girdiklərini yazır. Lakin qeyri-müsəlmanların Osmanlı Məclisində təmsil hüququ əldə etmələri bir tərəfə haqqında danışılan ictimai qrupların, Hökumət sisteminin verdiyi imkanlarla güc Kazandıqları və parçalayıcı olduqlarının fərqində olmur.

İttihadçılığın bir xüsusiyyətinin də terrorçuluq yaxud "terror davranışı" olduğu deyilmişdir. Bunu hər məsələni qüvvətə söykənərək qısa və asan yoldan həll etmə anlayışı olaraq ifadə edə bilərik. Doğru olmaqla birlikdə bu rəftarın “İttihadçılar”a xas olduğunu düşünmək səhvdir; əsgərin içində olduğu bütün siyasi hərəkatlarda eyni tutumu görərik. “İttihadçıların” da, xüsusilə, güclü olan hərbi qanadı, Selanik mərkəzli III Ordu mənsublarıdır və gənc yaşlarından etibarən qiyamçı təqibi və qarşıdurmalarıyla həyata atılıbar. Problemlərin qüvvətlə və birbaşa həll edilməsi onlar üçün bir təhsil məsələsindən çox yaşanan bir həyat vərdişidir. Eyni zamanda bu nəslin tələsik həll yolu axtardığı və bunun üçün də həyat bahasına olsa da, asan həllərə meyilləndiyi unudulmamalıdır. Osmanlının həyatında və təhsillərində demokratik bir quruluş və tərbiyə götürməyən bu insanların, vərdişlərini siyasi həyata da əks etdirmələri təbiidir. Bilirik ki, ilk siyasi partiya, bir gizli qiyam cəmiyyəti olaraq qurulmuşdur. Bu cəmiyyətə mənsub bir hərbi tibb məktəbi şagirdinin, 1907-ci ildə yazdığı bir məktubunda bu sətirlər vardır:

"Məqsədimiz təkamülə bağlı olmaq deyil, onu silah ilə, ölüm ilə, qan ilə tezləşdirməkdir… Vətənin yarasının dərmanı silah və barıtdır…"

Bu ifadələri bir az uşaqca qəbul etsək də, dövrün ab-havasını əks etdirir.

Ənvər bəy cəmiyyətdə

Ənvər bəy, 1906-cı ilin sentyabrında Osmanlı qürurunu təmsil edə biləcək güclü bir iqtidarın xəyalları içində Selanikdəki Osmanlı Azadlıq Cəmiyyətinə daxil olur. Poçt məmuru Tələt bəyi orada tanıyır, –"Ona qarşı böyük məhəbbət hiss etdim", – deyə yazır. Bu cəmiyyət III Ordu mərkəzi olan Selanikdə, Tələt bəy, Midhət Şükrü (Bleda), Bursalı Tahir (Ongun), Kazım Nami (Duru), İsmail (Canpolat), Ömər Naci və yoldaşları tərəfindən qurulmuşdur. İtalyan Karbonari tərzində gizli təşkilatlanması və masonik mərasimlərə bənzər and mərasimləri vardır. Cəmiyyət mənsubları, əsasən, əsgərlərdir. Bu cür bir gizlilik və şişirdilmiş mərasimlər, xüsusilə, narazı gənc zabitlərin marağını çəkməkdədir və mistik bir təsir oyandırmaqdadır. Beləcə, qanı qaynayan gənclər, nəticəsini çox da düşünmədən, mahiyyəti məchul “vətəni xilas etmək” oyununa qatılmaqdadır.

Zabitlərin yüksəlişinin nizamlı ola bilməməsi, maaş və ödənişlərin həm az, həm də zamanında ödənə bilməməsi kimi ordudaxili çətinliklər narazılar zümrəsini artırmaqdadır. İstanbuldakı Mərkəz Ordusunun heç bir problem yaşamadığı, paşa övladlarına rütbələr paylandığı kimi təbliğatlar hər kəsin dilindədir. Selanik masonlarının da dəstəyini almış olan bu Təşkilatin qurucularından Midhət Şükrü cəmiyyətin ilk günlərini belə izah edər:

"Ən böyük zövqümüz Saray idarəsinə rahatca müzakirə etmək idi… Bu müzakirələr Padşaha uzaqdan yumruq yelləmələr, evimizin dörd divarını aşmırdı." (Ziya Nur Aksun, Osmanlı Tarixi, İstanbul 1994, c. 5, s. 74)

Selanikdə olduğu bir gün əmisi baş leytenant Xəlil bəy Ənvər bəyə "cəmiyyətdən" bəhs edir. Xəstə olan yoldaşları Hafiz Haqqını ziyarət edib; ona da məlumat verərlər. Xəlildən şərtləri soruşanda, o da "Məmləkətdə qanuni idarənin qurulmasına çalışmaq, 1877-ci Konstitusiyasının tətbiq olunmasını təmin etməkdən ibarətdir", – deyə cavab verir. Ənvər bəy əmisindən ayrıldıqdan sonra Selanik Rüşdiye müdiri olan, sevib-saydığı mayor Bursalı Məmməd Tahir bəyi ziyarət edir. Ona belə bir təklif gəldiyini söyləyərək fikirini öyrənmək istəyir. M.Tahir bəy şübhələnsə də, Ənvərin saflıq və səmimiyyətinə inandığından belə bir cəmiyyətin var olduğunu, özünün də üzv olduğunu açıqlayır, "Sən də gir, yaxşı olar" deyir. Ənvər bəy sabahısı gün Monastıra dönmək məcburiyyətində olduğunu söyləyincə, evində gözləməsini, gecə yarısı onu aparmağa gələcəklərini və aparacaqları yerdə xüsusi bir and içdikdən sonra cəmiyyətə girmiş olacağını söyləyir.

Ənvər bəy qayını olan Selanik Mərkəz Komandirinin yavəri şehenşahi-Miralay Nazim bəyin evindədir. O axşam bir ziyafət vardır və yemək yeyildikdən sonra qonaqlar qumar masasının ətrafında toplanarkən o, qulağı qapıda gəzişməkdədir. Sonunda qapı çalınır və M.Tahir bəyin haqqında danışdığı Qərargah mayoru Haqqı bəy gəlir. Evdən çıxarkən yenə də tədbirlidir: "Rovelverimi cibimə qoydum; Allaha təvəkkül edib yola çıxdım." Kafe Kristala ge-dirlər; oradakı bir neçə adama salam verib oturarlar. Buradan bir vətəndaşla birlikdə qalxaraq, qapıda dayanan avtomobilə minirlər. "Yolda bu vətəndaşı, Haqqı bəy təqdim etdi: Poçt və Teleqraf baş katibi Tələt bəy. Ürəyimdə özünə qarşı böyük məhəbbət hiss etdim. Demək bunlar bütün xəyallarımızı reallaşdırmaq üçün hərəkətə keçmişdilər”.

Alatini kərpic fabrikinin küçəsindən bir az əvvəl avtomobil dayanır; sürücü yola salınır. Haqqı bəy də orada qalır.

"Mən Tələt bəy ilə birlikdə küçəyə girdim. Meydanlığa çıxan küncdə dayandıq. Tələt bəy cibindən çıxardığı qara bir gözlüyü gözlərimə taxdı. Altında qara bir bez olsa da, ətraf bir az seçilirdi. Təəssüf ki, mən Selaniki tanımadığım üçün buraları da tanımırdım. Bir bağçadan içəri girdik. Bağça qapısında “kimdir o?” deyildi. “Aypara” parolu verildi. O gözləyən məni götürdü. Tələt bəy çöldə qaldı. Bir daş pilləkəndən çıxdıq. Sağda bir otağa girdim. Orada tək qaldım. Yüngül bir lampa işığı otağı işıqlandırırdı. Pərdələr bağlı idi". (Çingiz haqqında danışılan əsər, s. 60)

İçəri bir az qısa boylu, üzü qara örtüklü biri girir və ondan cəmiyyətə girməkdə qərarlı olub-olmadığını soruşur. “Bəli”, – deyir. Gözləri qara bir bezlə və yenidən möhkəmcə bağlanır. Artıq ətrafı heç görə bilmir. Başqa bir otağa aparılır. Orada ayaqüstə gözləyərkən qarşısında dayanan biri, vətənin içində olduğu vəziyyət buna səbəb olan zalım rəhbərliyin pislikləri haqqında çıxış edir və nəhayət, onun “Osmanlı Azadlıq Cəmiyyəti”nə qəbul edildiyini bildirir.

Sonrasını yenə özündən dinləyək:

"Nəhayət, sıra anda gəldi. Sağ əlim “Quran-i Əzimü'ş-şan”, sol əlim də bir xəncər və bıçaq üzərində olduğu halda, 1877-ci il Konstitusiyasının geri gətirilməsinə çalışacağıma və bu uğurda heç bir şey əsirgəməyəcəyimə və xəyanət etməyəcəyimə and içdim".

Sonra gözü açılır. Bu mərasim ona çox təsir etmişdir:

"Ürəyimdə tək başıma bu zalım idarəni kökündən aşırdacaq bir qüvvət və bu qüvvətə uyğun bir istək hiss edirdim".

Ona Cəmiyyətin işarə və parolları da izah edilir. Çıxarkən yenidən gözləri bağlanır və çöldə gözləyən Haqqı bəyə təhvil verilir. Cəmiyyətin on ikinci üzvüdür. İlk üzvlük haqqını Haqqı bəyə ödəyir. Tələt bəy onu evinə qədər ötürür.

“Artıq ürəyim vətənin xilas olacağına fövqəladə inanmış olduğu halda, sabahısı gün qatarla Monastıra hərəkət etdim".

Ənvər bəyin Cəmiyyətə girdiyi bölgəyə göndərilən Şemsi Paşa tərəfindən İstanbula bildirilir:

"Cəmiyyətin harada olduğuna dair heç kimin məlumatı olmayıb aparılan gizli araşdırmadan qərargah mayorlardan Ənvər bəyin qiyafətini dəyişdirərək fəsadçılar cəmiyyətinə qatılmaq üçün hərəkət etməsidir....” (H. Bayur, haqqında danışılan əsər, c. 1, Qıs. 1, s. 454)

* * *

Monastıra gedən Ənvər bəyə, necə çalışacağı barədə bir şey deyilməmişdir; bildiyi, çox diqqətli və gizli çalışılması lazım olduğu idi. Daha əvvəl də Monastırda bənzəri bir təşkilatlanmağa gedilmiş amma dərhal fərq edilərək dağıdılmışdı. Ənvər bəy əsgər və yaxın yoldaşları arasında qərargahı bacarığından və etibardan faydalanar. Əvvəl Qərargah başçısı Həsən (Miralay Həsən Tosun) bəyə, söz arasında belə bir cəmiyyət qurulmasından bəhs edir. Həsən bəy dərhal qəbul edir. Ardınca, batareya komandiri qərargah kapitanı Kazım Qarabəkirə danışır; o da qəbul edir. Gizli birlik getdikcə genişlənməyə başlayır. Ovçu Kapitan Niyazi bəy də (azadlıq qəhrəmanı Kolağası Resneli Niyazi) bu vaxt təşkilata girir. Ancaq cəmiyyət mərkəzi ilə xəbərləşmək təmin edə bilməməkdədirlər və nə edəcəkləri mövzusunda açıq bir fikirləri yoxdur. Buradakılar cəmiyyət mərkəzinin Selanikdə olduğunu bilmir, İstanbulda olduğunu zənn edərlər; hətta sədrəzəm Fərid Paşanın da cəmiyyətə daxil olduğunu zənn edirlər. Ənvər bəy bu zənnetmələrə uyğun davranar. Dörd ay sonra Ənvər bəy yenidən Selanikə gedərək Tələt bəylə görüşür. Orada Rəhmi bəylə tanış olarlar. Əl yazısıyla bir təlimat alır; Monastır üzvlərinin nömrələri beş yüzdən başlayacaq. Ənvər çox həvəslidir. Dönüşündə işlər sürətləndirilir və mayor ilə mülazım arasındakı zabitlər and mərasimindən keçirilərək gizli cəmiyyətə qəbul edilirlər. Monastırdakılar özlərinə ayrı bir mərkəz heyəti seçirlər.

1907-ci ilin aprel ayında, Cəmiyyətin yüksək mərkəzi heyəti tərəfindən Selanikə çağırılır. Qayını Selanik mərkəz komandiri Nazim bəyin köməyi ilə Selanikə gedir. Burada Jandarma kapitanı Nafiz bəyin evində Dr. Nazim ilə tanış olarlar. "Orada qısa saqqallı, entari-hırka” geyinmiş biri oturmaqda idi. Bu şəxsin siması üzərimdə yaxşı təsir yaratmışdı "Daxildə və xaricdəki" təşkilatların birləşdirilməsi üzərində razılaşırlar. Bir neçə gün sonra Manyasizade Rəfiq bəyin evində, Tələt bəy, Kapitan Canpolat İsmail bəy, Mayor Tahir, Piyada mayoru Əli Naki bəy, Midhət Şükrü (Bleda) və daha sonra Selanik deputatı olacaq Rəhmi Bəylərin iştirakı il edilən bir yığıncaqda Parisdəki “Tərəqqi və İttihad” ilə mərkəzi Selanikdə olan “Osmanlı Azadlıq Cəmiyyəti”nin birləşdirilməsinə və adının "Osmanlı İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti" olmasına qərar verirlər. Xarici mərkəzi Parisdə daxili mərkəzinin yeri müəyyən olmamaq üzrə iki mərkəzi-ümumisi olacaq; bir-biriləriylə xəbərləşəcəkdilər. Yeni nizamnamə bir neçə gün sonra göndəriləcəkdi.

Ənvər bəyin “Tərəqqi və İttihad Cəmiyyəti”nin keçmişindən və yuxarıda toxunulan konqres qərarlarından yaxud bənzəri hallarından xəbərdar olduğuna dair bir işarə yoxdur. Ancaq, zaman keçdikcə Cəmiyyət içindəki müsəlman olmayanlarla aralarındakı ruh və əməl fərqliliklərini hiss edəcək və ona görə vəziyyət almağa çalışacaqlar. Bunun üçün bəlkə çox çox zaman keçməsi lazım olmayacaq, amma artıq yola girilmişdir.

Sabahısı gün Monastıra dönən Ənvər bəyin ağlına maraqlı bir fikir gəlir. Məktəbi olmayan Müsəlman kəndlərə məktəb açıb buralara Cəmiyyət mənsublarından müəllimlər təyin edərək bunlar vasitəsiylə kəndlilər arasında güclü bir təşkilatlanma qurmaq. Kəndlər haqqında statistik məlumatlar toplamağa başlayar. Əsasən hərbi dəstələr davamlı ətrafı gəzməkdə olduqlarından, birlik komandirlərindən, getdikləri "İslam kəndlərində, əhalinin təbiətinə görə nəsi-hət yaxud icbari məktəb qurulması üçün" pul yığmaqlarını xahiş edir. "Milli təhsilə əhəmiyyət vermək lazım olduğu hər kəs tərəfindən bilinirdi." Özü də hərbiçi ətrafından pul toplamağa başlar. "Bu barədə Selanikdə belə bir dəfə qərargah başçısı Miralay Əli Paşa və Süvari feriki İsmayıl Paşa və Ferik Rəhmi Paşa və sair şəxslərdən pul yığmışdım." (H. E. Çingiz, haqqında danışılan əsər, s. 70)

Cəmiyyət Monastır və Ohri ətrafında yayılmağa davam etməkdədir. Ohrili olan Kolağası Eyyup Səbri bəy və müderris Mustafa Əfəndinin qatılmaları inkişaf sürətini artırır. Kəsriye mövqe komandiri Qərargah kolağası Fəthi bəy (Okyar) təşkilata qəbul edilir. 1907-ci ilin iyul ayında Monastır idarə heyəti tərəfindən, Selanikdə olduğu yalnız bu heyətdəkilər tərəfindən bilinən Mərkəzi-Ümumiyə üzv seçilir. "Xülasə, 1908-ci ilin əvvəllərində Rumelidə hər vilayətin, demək olar, əksər qəzasında təşkilat qurulmuşdu." Monastırda “Neyyir-i Həqiqət” adlı, daşbasma ilə çoxaldılan bir də qəzet çıxardılar. Cəmiyyətin mərkəzi-ümumisi Tələt bəy, Ənvər bəy, Qərargah Kolağası Hafiz Haqqı bəy, Piyada kapitanı Canpolat İsmayıl bəy, Manyasizade Rəfiq bəy və Qərargah kaymakamı Camal bəydən (Dənizçilik Naziri Camal Paşa) ibarətdir.

Sultan Həmid hakimiyyəti işlərdən xəbərdar olmuşdur. Ənvər bəyin qayını olan Selanik Mərkəz Komandiri kaymakam Nazim bəy tədbir görməkdədir. "Zahirən yunan qiyam komitəsinə qarşı olmaq üzrə otuz adamdan ibarət olan bir kəşfiyyat Təşkilatı qurmuşdu. Qayınım olduğu üçün bacımın köməyiylə bu təşkilatda olanların ad və vəzifələrini, fotoşəkillərini əldə etmişdim." (H. E. Çingiz, haqqında danışılan əsər, s. 79) Ənvər Bəy qayınının çox borclu olması səbəbiylə Saray katibliyinə bağlı olduğunu və təhlükə meydana yaratmağa başladığını yazır. Sonunda Mərkəzi-Ümumi Nəzim bəyin öldürülməsinə qərar verir. Beləcə, eyni zamanda bir güc nümayişi göstərmiş olacaqdılar. Bir neçə təşəbbüs nəticəsiz qalır; Nazım bəy çox diqqətlidir. İyunun əvvəlində Nazim bəy tələsik İstanbula çağırılınca yenidən təşəbbüs edilər. O axşam Ənvər bəy və atası Əhməd bəy də Nazim bəyin evində yuxarı mərtəbədədirlər. Qapı döyülür və Nazim bəyi bir zabitin görmək istədiyi deyilər. Ənvər həyəcanlanır; amma tərpənmir. Nazim Bəy bir az tərəddüddən sonra aşağıya enir. Aşağıdan bir silah səsi gəlir. Bundan sonra Ənvər aşağıya yönəlir. "Nazim bəyi, qıçını tutaraq yuxarı çıxanda gördüm. "Həkim çağıraq” deyə yalançı bir təlaşa girir, qapıya doğru qaçar. "Bu sırada Canpolatzadə Kapitan İsmayıl Əfəndini qonaq otağının qapısının yanındakı kresloda uzanmış görüncə nə baş verdiyini soruşdum: “Səhvən məni də vurdular" deyər və ondan şübhələnmədiklərini əlavə edir. Ənvər bəyin dərdi vuran adamın qaçıb-qaçmadığıdır; adam tutulsa böyük fiyasko olacaq. Həkim gətirmək üçün küçəyə çıxar, sahildəki “Bəyaz Qüllə”yə gedərək bir həkim gətirir. Bu sırada Nazim bəyin inzibat zabiti İbrahim gəlir; o da qıçını tutub: "Əfəndim məni də vurdu, qaçdı" deyir.

Ənvər bəy gələn-gedənlərin yanında rol oynamağa davam edir. Sabahısı gün Nazim bəyi vuran leytenant Mustafa Nəcib Əfəndini Tahtakaledə yoldaşlarıyla söhbət edərkən görür. Hər şey yolundadır…

Reval, bölüşdürmə görüşü

Eyni gün, 9 iyun 1908-ci ildə, aralarındakı müxtəlif qarşıdurma mövzularında bir şəkildə razılaşmaya gələn İngiltərə kralı ilə Rus şarı, Estonyanın Reval şəhərində bir gəmidə görüşmüşdülər. Bu görüşmədə Osmanlı Dövlətinin paylaşılmasına qərar verildiyi xəbəri, Balkanlarda bomba kimi “partlayar”. Bu xəbərin tarixi doğruluğundan əmin olunmamaqla birlikdə, əsasən, bu dövlətlərin Osmanlını paylaşmaq üçün plan üstünə plan qurduqları bilinirdi. Ancaq xəbərin yayılış şəkli, Balkanlarda atəş içindən keçən Osmanlı zabitlərini hərəkətə keçirəcək şəkildə idi; artıq dayanmaq olmaz; bir şəkildə hökumətin elanını təmin etmək lazım idi… Başqa bir çarə də bilmir, düşünə bilmirdilər. Bolşevik qiyamından sonra nümayiş olunan sənədlərə söykənərək Şövkət Süreyya Reval Müsahibəsində belə bir formulun aydın olduğunu yazar:

"1. Osmanlı Dövlətinin dünya üçün davamlı və təhlükəli anlaşılmazlıq mövzusu olmaqdan çıxarılaraq bəzi bölgələrin bəynəlxalq bir idarəyə verilməsi.

2. Bu bölgələrdən İraqın İngiltərə, İstanbul və boğazların Rus bölgələri olaraq bu dövlətlərə verilməsi.

3. Osmanlı Dövləti haqqında qərar verilərkən Şərq məsələsi ilə əlaqədar digər dövlətlərin mənfəətlərinin qorunması.

4. Osmanlı Dövlətinin sərhədləri daxilində Türk və Müsəlman olmayan xalqların özlərini idarə haqqları üçün rus və ingilislərin ardıcıllıq və stabillik göstərmələri…" (Aydəmir, haqqında danışılan əsər, c. I, s. 522-23)

Görünür ki, Osmanlı ziyalıları da, Saray da hadisəni doğru qəbul etmişdi; Osmanlı Dövləti bölünür, paylaşılırdı. Cəmiyyət bir məlumata hazırlayar; Rumelidə İslam ünsürün əksəriyyət olduğunu, bunların hüququnun diqqətə alınmasını "və insaniyyətə xidmət etmək istəyərlərsə, hökumətlərin, Konstitusiyanın islahında bizə kömək etmələri lazım olduğu" yazılır, Monastır, Selanik və Üsküpdəki “Düvel-i Muazzama” (Böyük dövlətlər) konsullarına verilir. Beləcə cəmiyyət ilk dəfə ortaya çıxmış olurdu. Rumelidə bir tərəfdən üsyançılarla döyüşən və bir tərəfdən də Sultan Həmidi devirmək üçün təşkilat quran “İttihadçı” gənc zabitlərin vəziyyəti necə gördükləri və nə istədiklərini Şövkət Süreyyanın layihə barədə müxtəsər fikirlərinə nəzər salaq:

"Bizi bu layihəni təqdim etməyə göndərən əvvəl üzərində dayandığımız torpağımıza olan eşqimiz və onun xoşbəxtliyinə xidmət qayğımızdır. Sonra da içində olduğumuz həqiqi xəstəliyi göstərərək, buna çarə axtaranlara kömək etməkdir.

Avropanın Makedoniyadakı son dörd illik islahat təcrübələri heç bir müsbət nəticə verməmişdir. Böyük dövlətlər də bunu etiraf edirlər. Amma yenə faydasız qalacağına inandığımız yeni tədbirlər arxasınca qaçırlar.

Cəmiyyətimiz isə faydasından çox zərəri toxunacaq olan müdaxilələrə deyil, müsəlman və xristian – bütün vətəndaşların əlbirlik ilə və bunların öz vətənlərini xarici müdaxilələrdən qoruyaraq hamısının siyasi və şəxsi azadlığını, indiki idarəçiliyin istibdadından, zülmündən qurtarmaq iddiasındadır. Bunun üçün qurulmuşdur. Bu bəyanlarımızda nə dini, nə milli bir fanatizm yoxdur.

Avropa muxtar, yaxud müstəqil bir Makedoniya yaratmaq istəyir. Halbuki Makedoniya Osmanlı Dövlətindən ayrıla bilməz. Avropanın Makedoniya deyə ayırmaq istədiyi üç vilayətin taleyi, dövlətin digər iyirmi yeddi vilayətinin taleyindən ayrı ola bilməz. Makedoniyaya aid olmaq üçün görülən tədbirlərin hamısı ölü doğulmuş uşaq kimidir.

Nəticədə Avropa islahat deyə müqavimət göstərməklə böyük səhv içindədir. Əgər ortada bir pislik varsa, o pislik tək Makedoniyada deyil, bu günkü Hökumətin rəhbərlik formasındadır. Və bundan tək Makedoniya deyil, bütün Asiya və Afrikadakı Osmanlı vilayətləri də əziyyət çəkir. Tək Makedoniya xristianları deyil, türk, ərəb, alban, şərkəz, kürd, erməni, yəhudi xülasə olaraq bütün Osmanlı xalqları əziyyət çəkir. Bütün bu xalqlar Rumelidəki bolqar, rum, ulah, serb və s. ilə birgə eyni boyunduruqda inləyirlər. Eyni zalım rəhbərlik hamımızı əzir. Çəkilən iztirablarda hamımız ortağıq. Müdaxilə və islahat deyilən şeylər isə Makedoniya xristianlarına Avropanın zərərli bir hədiyyəsidir." (Aydəmir, haqqında danışılan əsər, c. I, s. 528)

Layihədə daha sonra Avropalı dövlətlərdən rusların Makedoniya işlərinə qarışmasının önlənməsi istənir; rusların məqsədi makedon xalqına xidmət etmək deyil, Balkanları bir rus əyaləti halına gətirərək oradan İstanbulu işğal etməkdir, deyilər. Əlavə olunur ki, Balkanlardakı bütün təhriklərin arxasında Rusiya vardır; lakin digər dövlətlər də qarışıqlıqların önlənməsində səmimi deyildirlər. Layihə bu istəkləri sıralar:

"Avropa dövlətləri Makedoniya işlərinə müdaxilə etməkdən imtina etməlidir. Avropalılar Makedoniyalıları təhrikdən imtina etsələr, Makedoniya xalqları öz aralarında daha yaxşı razılaşaraq, öz işlərini əlbirlik ilə özləri düzəldə biləcəklər. Hər şeydən əvvəl millət və irq fərqi güdülmədən hamısını əzən Əbdülhəmid istibdadı əməkdaşlıq ilə yıxılacaq. Sonra ölkəyə daha ədalətli bir həyat nizamını özləri gətirəcəklər. Xülasə, həm Makedoniyada, həm Osmanlı ölkəsinin digər qisimlərində cins və məzhəb fərqi güdülmədən bütün Osmanlılar qurulacaq Hökumət idarəsi altında qardaş olaraq yaşamağa davam edə biləcəklər. Cəmiyyətin proqramı budur. Mövcud despotizm idarəsini devirib öz ölkələrinin nizamını azadlıq və bərabərlik əsasında qurmaqdır. Nə müsəlman vardır, nə də xristian! Tək Osmanlı vardır!"

Bu qədər zamandır serb, ulah, bolqar, makedon və rum üsyançıları ilə mübarizə aparan zabitlər, Hökumətin elan edilməsiylə bütün bu ünsürlərin qardaşca bir yerdə yaşayacaqlarına, həqiqətən, inanırdılarımı; yoxsa bir eyforiyaya düşmüşdülər, çarəsiz idilər; yoxsa Avropalı dövlətləri aldada biləcəklərini düşünürdülər? Bu sualları cavablandırmaq çox çətindir. Hər birinin vətənpərvərliyinə əminik. Hökumət və demokratiya kimi anlayışlar haqqında kafi məlumatları olmadığı da məlumdur. Təcrübəsiz olmalarına baxmayaraq, dünyadakı siyasi çəkişmə və prosesləri qiymətləndirə bilməyəcək ölçüdə zəif olduqlarını isə qəbul etmək mümkün deyil. Vətən və milləti üçün ürəyi titrəyən, yaşadığı təhlükələr içində çıxış tapa bilməyənlər – çünki bütün çıxış yolları uzun vədəlidir – həll çıxara bilməyənlər – çünki həllər üçün ciddi təcrübə lazımdır – təbliğatların təsirinə tez qapılar, əvvəl özlərini, sonra ətraflarını aldadaraq asan, sadə və tələsik düsturlara təslim olurlar. Sultan Həmid xaric, dövrün ziyalılarını bu ümumi çərçivə içində qiymətləndirmək, bəlkə də, səhv olmayacaq. İsmet İnönü o dövr zabitlərinin anlayışlarına da tərcüman olaraq bunları söyləyir: "Rumelinin başdan-başa təhlükədə olduğunu görməkdə kimsənin tərəddüdü yox idi. Əlbəttə, başlıca səhv sahibi də, ancaq hər cür şikayətlərin hədəfi olan Padşah idarəsi ola bilərdi. Padşah idarəsinin doğru yola gətirilməsi, millət vəkillərinin toplanması və çalışması ilə təmin edilə biləcəkdi." (İsmət İnönü, Xatirələr, Ankara 2006, Hazırlayan: Səbahəddin Selek, s. 43)

Görünür ki, xarici kitab yaxud qəzetlərdən öyrənilmiş, heç bir mədəni təcrübəyə söykənməyən nəzəri doğruların təbliğatı, gənc zabitlərin ayaqlarını yerdən kəsmiş, həqiqət duyğularını zədələmişdir. Bu insanlar ancaq Məclis açılıb, Balkanlarda döyüşdükləri insanları o dam altına daşıdıqlarını gördüklərində oyanmağa başlayacaqdılar. Buna demokratiya mədəniyyətinə xarici insanların ortaya çıxan ehtirasları da əlavə olununca, işin təhlükə ölçüsünü fərqinə vara biləcəkdilər. İnönü belə davam edir:

"Əməl və duyğuların əsil, təmiz mahiyyətləriylə, sonrakı hadisələrin gətirdiyi xəyal qırıqlıqları və müvəffəqiyyətsizliklər insanı dəhşətə gətirir. Məmləkətin siyasi mədəniyyətdən ağrılı dərəcədə məhrum olan kimsə fərqində deyildi. Vətənpərvərlik timsalında insanların yeni iqbal şərtlərində nə hala gələcəkləri heç təxmin edilmirdi. “Qanun-i Esasi” sözü sehr kimi təsir edirdi." (İnönü, haqqında danışılan əsər, s. 47)

Bu işlərin fərqində olan Sultan Həmid və bəlkə, ətrafındakı bəzi insanlar idi; onların da zabitlər fərqində deyildilər…

Paylaşma planının ortaya çıxması, vətənpərvər zabitləri özündən çıxarmış, nə ediləcəksə, bir an əvvəl edilməsi lazım olduğu fikrini qüvvətləndirmişdilər. Bir tərəfdən də gözlər Almaniyaya çevrilir; tək ümid orada qalmışdır. Sultan Həmid, Sədrəzəmini Alman səfirliyinə göndərərək nə düşündüklərini öyrənməyə çalışır.

Ənvər bəy dağa çıxır

Ənvər bəy Monastıra gələndə Sarayın kəşfiyyat işlərinin möhkəmləndiyini və artıq ondan da şübhə edildiyini anlyır. Ümumi müfəttiş Hilmi Paşa, Nazim Bəyin yoldaşı olan bacısını Selanikdən İstanbula aparması üçün əmr gəldiyini və bu səbəblə ona icazə verildiyini söyləyər. Ənvər bəy şübhələnir. Bu vaxt topçu alayı müftisi və zabitlərindən Hacı Nazmi bəyin İstanbula sorğuya çağrıldıqları və təşkilat barədə xəbər verdikləri şübhəsi doğulur. Müfəttiş Paşa Ənvərə yol pulunu verib, bacısını da götürərək tez bir zamanda İstanbula getməsini söyləyir. Ənvər bəy Selanikə gəlir. Burada iyunun doqquzunda “Qışla Meydanı”na baxan evlərinin üst mərtəbəsində Mərkəzi-Ümumi toplanır; İstanbula gedib-getməməsi müzakirə edilir. Sonunda, getməməsi və dağa çıxması qərarı verilir. "Lakin gününü hələ təyin edə bilməmişdik."

Reval görüşməsinin baş tutduğu gün, Ənvər bəy, hərbi formasını soyunaraq dağa çıxacaq və ətrafında yığacağı Osmanlılarla Sultan II Əbdülhəmid Xanı Hökuməti elan etməsi üçün məcbur edəcəkdi. Selanikdədir; Fəthi Bəy, "Bu işdə ilk addımı atmağı Allah sənə nəsib etdi, – demişdi, – bu addımı atdıran Allaha tam təvəkkül ilə mən də irəliləyəcəkdim".

Mayor Ənvər silahlı qiyamı elan edir.

"İyunun on iki və on üçüncü cümə axşamı və cümə günləri arasındakı gecədə artıq Selaniki, ailəmi, maddi gələcəyimi tərk edərək, yalnız xalqdan bir fərd kimi, Hökumətin bütün qüvvəsinə qarşı açıq-aşkar silahlı olaraq üsyan elan edirdim. Lakin əvvəl Allaha və Peyğəmbərə sonra da Cəmiyyəti-mizin Təşkilatına Hökumətin zülmündən bizar olan millətə güvənim tam olduğundan vətənin gələcəyini çox parlaq görür, bunun üçün mənim maddi olaraq qaralan gələcəyimin zülmətinə əhəmiyyət vermirdim".

Mindiyi avtomobil gecənin qaranlığında Monastıra doğru yola çıxır. Belə davam edir:

"Vardar qapısından çıxarkən nişanlarımı sökdüm. Bir az kədərliydim. Bütün köhnə xəyallarım yaxşı, böyük bir əsgər olmaq idi. Halbuki bu andan etibarən artıq bir heç idim. Kim bilir harada və hansı güllə ilə vurularaq kim bilir haralarda qalacaq və üsyankar deyə bir küncə atılacaqdım".

Yenə də bəzilərinin onu anlayıb arxasından bir fatihə oxuyacağına ümidi vardır.

Fəthi Okyar deyir ki, Ənvər bəyin dağa çıxması ayrı bir xüsusiyyət daşıyırdı. "Beləliklə, orduların ən həyati mihraklarında olan qərargah zabitlərinin hərəkatı başlayırdı." (Okyar, haqqında danışılan əsər, s. 11)

Yenicəyə gəlir. Burada Karacaovadakı əmisi kolağası Xəlil bəyə xəbər göndərərək onu qarşılamasını istəyir. Xəlil Bəy kiçik bir birliklə gəlir.

"On nəfərlik bir atlı birliklə ulduzlu bir gecədə Yenicəni tərk etdim… Bütün təchizatım mükəmməl idi. Bir vaxt şiddətlə izlədiyim üsyan dəstələrinin rəislərinə bənzəmişdim. Hökumət nəzərində artıq onlarla eyni idim".

Ənvər bəyin yazdığına görə İstanbulu hökumət elanına məcbur etmək üçün ən kəsə yolun, ümumi bir qiyam olduğunda qəti bir qənaəti vardı, amma Mərkəzi-Ümuminin bu mövzuda qəti bir qərar və planı yox idi.

Karacaovada Teymur bəyin fermasına enirlər. Yenidən paltar dəyişdirir.

"Silahlarımı, paltarlarımı çıxardım. Ağ potur, qırmızı qurşaq və mintan, fəs, rəngli fermele – bir növ plaş – ilə artıq tamamıyla bir Kayalarlı Türk ağası olmuşdum. Adım da Əhməd dayı oldu." (Çingiz, haqqında danışılan əsər, s. 98)

Buradaykən onun qədər qorxusuz və döyüşkən başqa bir Osmanlı zabiti Resneli Niyazi bəyin də dağa çıxdığı xəbərini alır. Niyazi bəyin Monastır ətrafında lazımlı təsirini düşünərək özü Tikveş tərəfinə yönəlir. Uzun və yorucu bir dağ yoluna girir. "Artıq Bolqar qiyamında fövqəladə ziyana səbəb olmuş olan və Bolqar dəstələrinin yolu olan qayalıqla meşələrə girmişdik. Dəstəmiz iyirmi adamdan ibarət idi. Birliyimiz səssizcə dar yolda irəliləyirdi." Tikveşə çatırlar.

Ənvər bəy fərdi gələcəyi baxımından gəmiləri yandırmış və irəli atılmışdır; ancaq, ailəsi haqqındakı tərəddüdləri onu rahat buraxmır. Tikveşə gələn Kolağası Mustafa Kamal o gecə orada qalır və özünə bir neçə məktubla birlikdə Selanikdəki Mərkəzi-Ümumi tərəfindən Osmanlı Tərəqqi və İttihad Cəmiyyətinin Rumeli ümumi müfəttişi təyin edildiyinə dair bir sənəd verir. Məktubların biri anası Aişə xanımdandır; "Ənvərim, başladığın işi bitirmədən dönsən sənə südümü halal etmərəm!.." deyir. Bacısı və atasından gələn digər məktublar da onun hərəkətini təqdir etməkdədir. Ənvər bəy rahatlaşır, bütün yüklərindən xilas olur; "Artıq düşünəcək başqa bir şey qalmamışdı." Tarixçi deyir ki, Ənvər bəy kimi bir insan, əgər belə bir məktub alarsa, artıq onu dünyada məğlub edəcək hər hansı bir qüvvət yoxdur.

Ənvər bəy hələ o günlərdə, 3-cü Ordu içində adı çəkilən, özünə güvənilən bir insan olaraq xatırlanmağa başlamışdır. Özü kimi dağa çıxan Resneli Niyazi Bəy ondan böyük güc aldığını söyləyir:

"Xüsusən, Ənvər bəy kimi əfkarı-cəmiyyətin ən qüvvətli naşiri sayılan və “hərb-ü darp”da fövqəladə ləyaqəti bilinən bir qərargah zabitin, üsyana qalmaq cəhdinin şərəf və xidməti ucaldacağı düşüncəsi hamımızı sevinc və fərəhlə doldurdu… Kədərli və pessimist zamanlarımızda, bizi coşduran sözlər, ciddi rəftarlarıyla coşdurub təsir edən bu nadir və hər anlamında mükəmməl olan Ənvər bəy idi". (Hatıratı Niyazi, s. 115)

Ənvər bəy qiyam bəyannaməsi yayımlayır:

"Möhtərəm vətəndaşlarım!

Mebusan Məclisinin dağılmış olması səbəbindən, otuz ildən bəridir məmləkətdə hökm sürərək bir çox namuslu vətən övladının məhvinə və bir çox ailələrin çırağının sönməsinə səbəb olan despotizm idarəsi, son zamanlarda yenə şiddətini göstərməyə başladı. Onsuz da başlı-başına idarə nəticəsi olaraq bir çox qiyamlar içində qana boyanan vətən və millətimizi tamamilə zəiflədərək yaxında məhv edəcək olan bu istibdada nəhayət vermək lazımdır.

Mən, bu istibdada qarşı millətimin haqlarını mühafizə üçün hər şeyimi fəda etdim. Lazım olsa, bu uğurda həyatımı da əsirgəməyəcəyəm.

Siz, ey vətənin namuslu və lakin hər şeydən xəbərsiz olan övladları! Sizin də mənimlə bu yolda getmənizi və ya bu işdə tərəfsiz qalmanızı diləyirəm.

Əleyhimə hərəkət edəcək olanların görəcəkləri zərərlərin maddi və mənəvi məsuliyyəti özlərinə aiddir! Yaşasın vətən, yaşasın millət!

“Osmanlı Tərəqqi və İttihad Cəmiyyəti”nin Rumeli Teşkilat-i Dahiliy-ye və Kuve-i İcraye Müfettiş-i Ümumisi və Osmanlı Erkan-i Herbiyye mayoru Ənvər"

Kəndlərdə təşkilatlar qurmaq üçün bir idarə heyəti hazırlayır. Timyanik kəndindən başlamaqla kəndliləri təşkilata and içdikdən sonra götürməyə başlayar. Adem Ağanın evində kənd imamı və Adem Ağa da yanında olduğu halda, mərasim keçirilir. Ənvər Bəy burada bir ovçu batalyonu qərargah mayoru formasındadır, kəndlilər qarşısındakı çıxışı və sonrasını belə danışır:

"Bilirsiniz ki, indiyə qədər bir çox yerlər əlimizdən getdi. Dunay vila-yəti, Bosniya nə oldu? Oradakı əhalinin canlarını qurtarmaq üçün mallarını buraxaraq qaçdıqlarını bilirsiniz. Bunlar nə oldu? Gəldilər, bu yerlərə sığındılar. Lakin əksəri aç və çılpaqdır. Baxın indi bizim də başımıza bu bəlalar gələcək. Hökumətin məsuliyyətsizliyindən, görürsünüz əcnəbi zabitlər gəldi. Sabah, o biri gün buraları, biz işimizi görə bilmirik deyə parçalamağa cəhd edəcəklər. O vaxt biz nə olacağıq?

Artıq bizim üçün gedəcək yer yoxdur. Dənizə töküləcəyik, yaxud düşmənlərin ayaqları altında tapdalanacağıq. Belə zamanda arvad kimi ölməkdənsə işlərimizi düzəltmək üçün kişi kimi indi ölməyi gözə almaq yaxşıdır, deyilmi? Əgər biz belə çalışsaq, həm müvəffəq ölərik, həm də qalanlarımız rahat olar; övladımız bizə rəhmət oxuyar.

Nəyi düzəldəcəyik bilərsinizmi? İstanbuldakı idarəetməni. Çox yaxşı bilərsiniz ki, İstanbulda bir çox məmurlar, heç bir iş görmədikləri halda, minlərlə lirələr alırlar. Xəfiyyələrə minlərlə lirələr boşuna verilir. Buna görə bir çox evlər yıxılır. Sizin ayaqyalın, başı açıq çalışaraq əkdiyiniz əkinlərdən alınan pullar hamısı belə gedir. İstanbula gedənləriniz bilərlər ki, orada on yaşında uşaqlara miralaylık verilir. Kimin vecinədir, sizin Tikveşli müəllim yüz əlli lirə maaş alır; qardaşı oxumaq-yazmaq bilməzkən Məclisi Maarifdə əlli lirə alır? Halbuki bu pullar nə olacaq? Hanı yollarınız? Hanı məktəbləriniz? Əsgərə göndərdiyiniz uşaqlarınız, qardaşlarınız çırıl-çılpaq dağ başlarına qaçır, ölür. İstanbudakılar isə zövqü səfalarındadır. Məhkəməyə getsəniz müşkülünüzə baxan olmaz. Baxın bolqarlara, bu qədər ölürlər, yenə çalışırlar. Hökumətdə məmurlar onların işlərini görür, lakin sizə baxan belə yoxdur. O halda onlara baxaraq biz də çalışaq. İstanbuldan bu əhlikef idarətməni devirək.

Padşah Həzrəti peyğəmbərdən ağıllı deyil! Elə isə, Peyğəmbərimiz əfəndimiz müşavirə etmədən bir şey etməzdi. Həmişə səhabəsi ilə məsləhətləşərdi. Biz bundan uzaqlaşdıq. Otuz il əvvəl toplanan Məclisi İstanbulda dağıtdılar. Biz işdə, yenə bu Millət Məclisinin toplanmasını istəyək. Beləcə, verdiyimiz pulların haralara getdiyini soruşacaq vəkillərimiz olsun. Bunlarla məsləhətləşmədən Padşah özbaşına elə hər istədiyini etməsin. Belə olsa ədalət olar. Ədalət olan yerdə də, din, vətən, millət salamatlıq olar. Bir də xristianlar torpaq qardaşlarımızdır. Dinimizcə onların haqqını qorumaq bor-cumuzdur. Bunu bilək. Onlarla əməkdaşlıq içində çalışaq. Hamımız xoşbəxt olaq. Münafiqlərin sözlərinə qapılmayaq. Anladınızmı?

Yoldaşlar!

Baxın, məni görürsünüz. Mayor idim. Anam, atam, qardaşlarım var. Hamısını tərk etdim. Mən bu iş üçün çalışacağam. Siz də mənimlə birlikdə ölənə qədər canınızla, malınızla çalışacağınıza söz verirsinizmi?

Kəndlilər bir ağızdan:

– Veririk…

– Əgər içinizdə sözünü tutmayan və yaxud xainlik edən olsa, bu gördüyünüz bıçaq və rovelverlə öldürülsəniz, qanınızı halal edərsinizmi?

– Edərik.

– And içirsinizmi?

– İçirik. undan sonra kəndlilər sağ əllərini “Quran-i Azimü'ş-şan”a və sol əllərini rovelver və bıçaq üzərinə qoyaraq “İsm-i Cəlalı” təkrar edərək keçirdilər”.

İyirmi yeddi yaşındakı qiyamçı Osmanlı zabiti Tikveşdə bu təhrik edici nitqi söyləyərkən tək deyil. Kolağası Niyazi bəy də Monastır dağlarında eyni sözləri təkrarlayaraq Təşkilati genişlətməkdədir. Ətraflarındakı insanların sayı getdikcə artmaqda, ətraf kəndlərin seçilmiş adamları da təşkilata qəbul edilməkdədir. Bir tərəfdən də “İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti” “Dersaadet”ə teleqraflar göndərərək hökumətin elanını istəməkdədir. Bu ərəfədə Selanikdəki bir qəzetdə, mayor Ənvər bəyin itkin düşdüyü və “Gənc türklər” tərəfindən öldürülmüş ola biləcəyi istiqamətində bir xəbər çıxır. Ənvər bəy dərhal Avropa qəzetlərinə bir məktub göndərərək öldürülmədiyini, Hökumətin elanı üçün dağa çıxdığını bildirir. Müfəttiş paşaya da vəziyyətini və niyyətini bildirən bir məktub göndərir.

Selanik mərkəz komandiri Nazim bəyi vuran Mustafa Nəcib, Ənvər bəyin əmisi Xəlil Bəy və leytenant Məlik bəy də postlarını tərk edərək dağa çıxır, Ənvərin yanına gəlirlər. Ənvər bəy bir silahlı qüvvələr idarə heyəti hazırlayır və buna görə qüvvələr yaradılmağa başlayır. Şövkət Süreyyanın söylədiyinə görə, Ənvər bəy qabaqcıl zabitləri yanına çəkərək, lakin əsgərləri qarışdırmadan xalq qiyamı etmək istəyir. Özü də xatirələrində Selanikdəki Mərkəzi-Ümumiyə, avqustun ortalarına qədər gözləmək mümkün olsa, ümumi bir xalq qiyamı etməyi təklif etmişdir. "Tikveş qəzasındakı iyirmi beş min müsəlman əhalinin kamilən hazır olduğunu bildirmişdim", – deyir. Keçən zaman ərzində zabitlərlə də əlaqəsi olmaqla birlikdə əsas etibarilə xalqı cəmiyyət ətrafında təşkilatlan-ırmağa çalışır.

Saray bu qiyamları önləmək üçün hazırladığı birlikləri gəmilərlə Makedo-niyaya göndərməyə qərar verir və General-leytenant Şemsi Paşanı Monastıra göndərir. Bir neçə gün ərzində Sultan Həmidin də çox güvəndiyi Şemsi Paşanın Monastırda vurulduğu xəbəri gəlir. Saray ilə danışmış, qiyamçıları yox etmək üçün tam səlahiyyətlə mükafatlandırılmış olaraq poçtun pilləkənlərindən enib avtomobilinə minən Paşanı, ətrafındakı alban gözətçi qüvvələrinin arasından keçərək yaxınlaşan gənc leytenant Atif bəy, üç əl atəş açaraq vurmuşdur. Meydan qarışmış, silahlar açılmış, bir qiyamət qopmuşdur, amma gənc leytenant çox soyuqqanlı bir şəkildə aradan çıxmş və ələ keçməmişdir. Gündüz işlənən və şübhəlisi tutula bilməyən bu cinayət hər yanı sarsıdar.

Resneli Niyazi də birlikləriylə Monastıra enərək Ordu Müşiri Tatar Osman Paşanın evini mühasirəyə alır və Paşanı dağa qaldırar. Monastır qubernatoru Hifzi Paşanın, "Monastırda məndən başqa hər kəs “İttihadçıdır”…" dediyi ətrafda yayılır. Gözü çox qorxmuş olan Hifzi Paşa, Saraya göndərdiyi teleqrafda, "Selanik və Kosova vilayətlərinin də Monastır kimi olduğunu və Anadoludan gətiriləcək əsgərlərin, “ittihadçılar”a qarşı silah istifadə etməyə-cəklərinin xəbər alındığını" bildirir. (Aydəmir, haqqında danışılan əsər, 1.c., s. 555)

Bu vaxt Ənvər bəyə Mərkəzi-Ümumidən kağız gəlir: "Ümumi üsyan baş verəcək və əgər Sultan razı olmazsa İstanbula hücum olunacaq. Tikveşdə top-lanan Mustafa Nəcib Əfəndinin əmrindəki Birinci Milli Batalyon ilə Körpülü, İştib Milli Batalyonlarıyla bir alay təşkili ilə hərəkətə hazır olmaqlı olduğum yazılırdı." (Çingiz, haqqında danışılan e. ,s.121)

Ənvər bəy, 22 iyul 1908-ci ildə yoldaşlarıyla birlikdə Körpülüyə gedir. Əmin Ağanın evinə düşür. Əsgər-vətəndaş şəhərin ağsaqqalları ilə görüşür. Cəmiyyətin Körpülü idarə heyətinə, sabahısı gün Hökumət evindən Hökuməti elan edəcəyini bildirir və hazırlıq görmələrini istəyir.

Sabahısı gün Hökumət evinin qarşısında toplanan xalq, “yaşasın millət, hökumət, azadlıq” deyə qışqırmaqdadır. Bir molla dua edir, bir bolqar keşişi bolqarca çıxış edir, Ənvər bəy də Türkcə bir çıxış edir və hökuməti elan edirlər. "Yaşasın vətən, azadlıq sözlərini hamı birlikdə təkrar etdik. Bu sırada üç top atıldı. Əsgər də salam vəziyyətində duaya qatıldı; sonra qışlalarına çəkildilər". Körpülüdə Hökumət elan edilmişdir!… Baş məmur və komandir baş verənləri ümumi müfəttişliyə bildirir. Ənvər bəy də bir teleqraf göndərir və "Xəstəni müalicə etdik", – deyir. Eyni gün ordu mərkəzi olan Monastırda, “İttihad və Tərəqqi” Mərkəz Heyəti azadlığın elanına qərar verir. Möhtəşəm bir mərasim təşkil edilir və Qərargah mayor Vehip Bəy (Paşa) bir top maşının üstündə Hökumət bəyannaməsini oxuyur. Musiqi səslənir, toplar atılır, böyük şənlik olur. Kolağası Niyazi bəy və yoldaşları da Resnedə azadlığı elan edirlər.

Sultan Həmid yorğundur və çox çətin vəziyyətdədir. Rumelidəki az qala bütün ordu birliklərində eyni havanın əsdiyini və artıq geri dönüşün mümkün olduğunu görməkdədir. Özünə sadiq görünən əsgərlərə nə qədər güvəndiyi də müəyyən deyil. Daha sonrakı 31 Mart Hərəktında də görəcəyik ki, o, Osmanlı əsgərini bir-biriylə döyüşdürməyə əsla razı deyil. Yaxşı nə edəcək? 23 Iyul 1908-ci ildə Osmanlı xaqanı ikinci hökuməti elan edir və tətil edilmiş olan Məclisi Mabusanı yığıncağa çağırır.

Zəfər Kazanılmışdır, yəni zəfər olduğu sanılmışdı. Bütün Osmanlı ölkəsində İttihad və Tərəqqinin öndərliyində şənliklər keçirilir, "Azadlıq!" şüarları eşidilir. Ənvər Bəy xəbəri Tikveşdə eşidir.

"Artıq hamımız məmnun idik. Qan tökülməyə ehtiyac qalmadan məqsədə nail olunmuşdu. Şirinlik paylandı. Jandarmaya yemək verildi. Sonra dərə kənarındakı məktəb meydanında əsgər və əhali toplanaraq hökumətin faydalarına və bundan sonra qardaş kimi yaşamaq barəsində müxtəlif dillərdə çıxışlar oldu, dua edildi".

Bu nitqlərin və Sultan Həmidin ifadəsiylə “xəyal-i şairanə”lərin nə qədər qısa ömürlü olduğunu, hətta ölü doğulduğunu “İttihadçılar” çox keçmədən anlayacaqlar. Ancaq, bədəli ağır olacaq.

Ənvər Bəy Selanikə çağırılır. Osmanlı “Tərəqqi və İttihad Mərkəzi” teleqrafında belə deyirdi: "Bu gün bütün Selanik xalqı axşam qatarı ilə təşrifinizə intizar edəcəyindən, daha əvvəl hərəkətinizin bildirilməsi xahiş olunur". Yola çıxır.

"Stansiyalar dolu idi. Gevgili stansiyasında bütün xalq çıxmışdı. Burada xalqın göstərdiyi təvəccöhə dözə bilməyərək ağladım. Qatarın hərəkətində toplar atılmağa başladı".

Qatar Selanikə yaxınlaşarkən artıq Ənvər Bəyin də havası dəyişmişdir və Selanikə enərkən azadlıq qəhrəmanı olaraq coşğun izdiham tərəfindən qarşılanacaq.

"Saat birə doğru Selanikə çatdıq. Az qala bütün Selanik əhalisi stansiyada idi: Coşğun qışqırıqlar, sevinc qışqırıqları içində qatar stansiyaya girdi.

Olduğum vaqonun içində və hələ kupemin qarşısında izdiham o qədər artmışdı ki, Qərargah zabiti Camal Bəy (Paşa), Faik bəy və yoldaşları bu kütləni önləyib məni çıxarmaq üçün çox çətinlik çəkdilər.

Nəhayət, yoldaşlarımla qarşılaşdıq, sarıldıq, öpüşdük. Faik Bəy mənə bir dəstə çiçək verdi. Lakin tam bu ərəfədə Tələt Bəy göründü. Qucaqlaşdıq və mənə ən qiymətli bir hədiyyə təqdim etdi".

Gördüyü ilk gündən sevgi duyduğunu söylədiyi Tələt Paşa ona "Qırmızı cildli bir Konstitusiya kitabı" vermişdir. Sonra onu vaqonun qapısına doğru çəkərək əlini tutub havaya qaldırır və "Yaşasın azadlıq qəhrəmanı Ənvər Bəy!…" – deyə qışqırır. Bütün izdiham Tələt Bəyin şüarını təkrar edir: "Yaşasın azadlıq qəhrəmanı Ənvər Bəy!…"

İnönü deyir ki, "Azadlıq qəhrəmanları içində ilk gündən etibarən ən çox etibar görmüş olan və sonuna qədər böyük bir sima olaraq meydana çıxan, Ənvər Paşadır". İnönü, Ənvər Bəyin bu yüksəlişində, onun hərbi xüsusiyyətlərinin yanında əxlaqi təmizliyinə də diqqət çəkir. "Ənvər Bəyin şöhrəti tək qəhrəmanlığından gəlmirdi; yaxşı bir qərargah zabiti olaraq qəbul edilir və xüsusilə, şəxsi əxlaq baxımından nümunə olan üstünlükləriylə hörmət görürdü." (İnönü, haqqında danışılan əsər, s. 48)

Mayor Ənvər Bəy burada qısa bir çıxış edir:

"Vətəndaşlar!

Mənə qarşı göstərilən bu sevgiyə təşəkkür edirəm. Mən buna layiq olmaq üçün bir şey etməmişəm. Hər Osmanlı övladının sevə-sevə yerinə yetirməyə çalışacağı bir vəzifəni taleh mənə verdi. Əgər bunu haqqıyla yerinə yetirə bildimsə, bu mükafat mənə kifayətdir. Həmd olsun, Hökumətə qovuşduq. Azadlığımızı aldıq. Lakin bununla vəzifəmizin bitmiş olduğunu sanmayaq. Əsl çətinlik bundan sonra başlayır. Yüksəlmə yolunda atdığımız bu ilk addımı müvəffəqiyyətlə davam etdirmək üçün çox çalışmaq, diqqət yetirmək lazımdır. Xüsusən, bundan belə müsəlman və qeyri-müsəlman bütün vətəndaşlar birlikdə çalışaraq azad millətimizi, vətənimizi daim yüksəklərə aparacağıq.

Yaşasın millət! Yaşasın vətən!"

İzdiham təkrar edir: "Yaşasın!"

Mayor Ənvər Bəy artıq siyasətin tammərkəzindədir.

Köhnə xəstəlik: əsgər və siyasət

Osmanlı Dövlətinin öz xüsusi quruluşunda, bəzi təşkilatlar arasında xüsusi əlaqələr meydana gəlmişdir. Bunlardan biri üləma ilə kapıkulu, xüsusilə, yeniçərilərin əlaqələridir.

Bilindiyi kimi, taxt-tac Padşahındır; bütün səlahiyyətlər onda toplanmışdır. Bu təməl qanunun tətbiq olunmasında zaman-zaman bəzi problemlərlə qarşılaşılmaqdadır.

İlk problem səltənət varisliyinin qəti şəkildə qanunla müəyyən olması səbəbiylə padşah övladları arasında çıxan səltənət savaşlarıdır. Bu cür mübarizələrdə, hər cür silahlı güc, bu döyüşün bir tərəfi ola bilməkdə və nəticə dəqiqləşənə qədər qarşıdurma davam etməkdədir. Fateh Sultan Məmməd Xanın məşhur qardaş qətlinə icazə verən qanunnaməsi və sonrakı yüz illərdə varisliyin “əkbər övlada” aid olması ilə bu mübarizələr sona çatmışdır. Ancaq on doqquzuncu əsrə gələnə qədər, padşahların dəyişməsində və zaman-zaman taxtdan endirilməsində mərkəzdəki güc olaraq Yeniçərilərin payı olmuşdur. İldırım Bəyazid Xan sonrası çəkişmələr bir tərəfə buraxılsa, əyalətdəki sipahilerin bu proseslərə çox da müdaxiləsi ola bilməmişdir.

İkinci problem hüququn üstünlüyü qanununa bağlı olaraq, padşahın səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılması ümumi çərçivəsindən doğulur. Osmanlıda üstün hüquq İslam şəriətidir; padşah bu çərçivənin xaricində qərarlar verə bilməz, hərəkət edə bilməz. Osmanlı protokolunda baş nazirlə eyni sırada və lakin mənən ondan da irəli olan, alimlərin rəisi Şeyxülislamın başında olduğu Təşkilatın bir funksiyası da, qərar və qanunnamələrin Şəriətə uyğunluğunu yoxlamasıdır. Bu mətnlər, Şeyxülislamlıq tərəfindən nəzarət edilib, üstün hüquq olaraq qəbul edilən qaydalara uyğunluğu təsdiqləndikdən sonra qüvvəyə minirdilər. Prof. Ömər Lütfü Barkan belə yazır:

"Padşahların iradələrinin qeydsiz-şərtsiz bir qanun halına keçməkdə olduğu zamanlarda Osmanlı İmperatorluğunda, bir yenilik, “Şər-i şərifə uyğundur” qeydiylə icra edilmişdir. Köhnə qanun hökmlərini ləğv edən yeni bir qanun, eynilə köhnələrində də vaxtilə olduğu kimi, “Şər-i şərifə uyğundur” qeydiylə qüvvəyə minmişdir". (N. Kösoğlu tərəfindən seçilmiş, “Hüquqa bağ-lılıq baxımından, köhnə türklərdə, İslamda və Osmanlıda dövlət”, İstanbul, 2004, s. 246) Şəriətlə əlaqədar olmayan xüsuslarda isə "Şəri məsləhət deyil, necə əmr edilmiş isə elə hərəkət edilmək lazım gəlir." qeydi qoyulmaqdadır. Ayrıca, İslam cəmiyyətindəki ümumi fətva ənənəsinin dövlət həyatındakı əks inikası, ediləcək hərəkətin Şəriətə yəni hüquqa uyğunluğunun fətvasının alınması lazımdır ki, bunu da din/hüquq alimləri və mərkəzdə Şeyxülislamlıq Təşkilati verir.

İslam hüququ, ümumiyyətlə, xüsusi hüquq problemlərini təşkil etdiyi, cəmiyyət sahəsini ənənə və məsləhətə buraxdığı üçün üstün hüquq olaraq “Şər-i şərif” yanında “qanunu qədim” və “münif” anlayışları inkişaf etdirilmişdir. Yəni Şeyxülislamlıq, qərar və proseslər haqqında hökm verərkən, yalnız Şəriəti deyil – ki bu şəxslərin haqq və azadlıqlarını qorumaqdadır – eyni zamanda, o mövzuda köhnə padşahların nümayiş etdikləri qurucu hüquq qanunlarını və dövlətin, xalqın mənfəətlərini də güdəcəklər. Dövlət həyatını təşkil edən və sultanı yaxud ənənəvi hüquq deyilən bütün qanunnamələr belə bir yoxlamadan keçdikdən sonra qüvvəyə minir. Xüsusi Osmanlı nizamında, yoxlama və məhdudlaşdırma yalnız iç hüquqla əlaqədar deyil; müasir zaman və konstitusiyaların “siyasi qərarlar” deyib, yoxlamadan kənarda qoyduğu sahələr də, məsələn ən ciddi qərar olan müharibə qərarları da bu yoxlamaya tabedir. Osmanlı Xaqanı hər hansı bir dövlətə müharibə elan edəcəyi zaman, bu qərarının uyğun olduğuna dair Şeyxülislamdan fətva almaq məcburiyyətindədir. Çağımız idrakının belə qavramaqda çətinlik çəkdiyi, bu, hüququn üstünlüyü inancının, Misir Səfəri, İkinçi Vyana Səfəri kimi fətva almaqda çox çətinliklərin çəkildiyi maraqlı nümunələri yaşanmışdır. Ayrıca, padşah dəyişmələri də mütləq fətvaya söykənmək məcburiyyətindədir, yəni hüquqa uyğunluğunun səlahiyyətli mərcilər tərəfindən sənədləşdirilməsi zəruridir.

Bax bu nöqtədə, yuxarıda işarə etdiyimiz üləma-yeniçəri xüsusi əlaqəsi doğulur: Yeniçəri mərkəzi nüfuzun hüquqa uyğunluğunu nəzarət edən Şeyxül-islamlığın tətbiq edici gücüdür. Bu mövzuda üləma-yeniçəri həmrəyliyi, halın zərurətiylə bir ənənə halına gəlsə də, Qanuni Sultan Süleyman Xan dövründə bir qanunnamədən də danışılmaqdadır.

"Dövlət idarəsi üləma ilə vükəlaya təqdim edilmişdir. Padşahın doğru yoldan sapması halında üləma və vükəla ordu rəislərini vəziyyətdən xəbərdar edərək padşahı taxtdan endirib, yerinə xanədan ərkanından digərini seçəcəklər." (Ord. Prof. Dr. Rəcai Qalib Okandana istinadla N. Kösoğlu, haq-qında danışılan əsər, s. 251)

Hər nə şəkildə olursa-olsun, padşahların dəyişdirilməsində "hal fətvası"nın alınması Osmanlının sonuna qədər davam etmişdir. Hökumət rəhbərliyinin qərarı ilə Sultan II Əbdülhəmid Xanı taxtdan endirərkən də, Şeyxülislamlıqdan fətva alınmışdır. Ancaq bu mövzuda bəzi şərhlər vermək lazımdır.

Yuxarıdan bura qədər izah etdiklərimiz, təşkilatların ibtidai səviyyədəki görünüşləridir; bir də bunların sui-istifadə edilməsi və təşkilatların çöküş dövründəki görünüşləri vardır. Yüksəliş dövrlərində təşkilatların, quruluş qanun və məqsədlərinə ən uyğun zamanlarının olduğu qəbul edilə bilər. Ancaq, bu zamanlarda da, mövqelərin və səlahiyyətlərin sui-istifadə edilməsi söz mövzusu ola bilər. Necə ki, yeniçəri qiyamlarında "Şəriət isterük", yaxud "Şər' ilə davamuz vardur" deyə üsyan çıxararkən, hüquqa zidd qərarlar qarşısında "hüquqa uyğunluq istəyərik" deyilmək istənsə də, tarixi bir çox nümunələrində görüldüyü kimi, işin əsası dəfələrlə maaşların artırılması yaxud bir iqtidar çəkişməsinin fitnəsidir. Xüsusilə Veziriazamlık (Baş nazirlik) yaxud “Divan Vəzirliyi” kimi yüksək mövqelər, yeniçərilərin tez-tez istifadə edildiyi siyasi çəkişmələrin mövzusu olurlar. Bənzəri vəziyyətlərdə “hal fətvaları” da, uydurma bir işə dönüşür.. Sözgəlişi Sultan Həmidin “hal fətvası”nda, bu padşahın müqəddəs kitablara hörmətsizlik etdiyi yolunda komik iddialar da olmuşdur.

Nəticədə bu həmrəylik, yeniçəriliyin 1826-cı ildə ləğv edilməsinə qədər müxtəlif ardıcıllıqla davam edir. Fətva ənənəsi isə, imperatorluğun sonuna qədər davam edir, yəni əsgərin siyasətə birbaşa qarışmasıyla başlayan çevriliş təşəbbüslərində də fətva almaq yaddan çıxmayıb.

Ocağın ləğvindən sonra hərbi təhsil, ümumiyyətlə, qərbli mütəxəssislərin istiqamət verməsiylə və yeni bir intizam anlayışı yerləşdirilməyə çalışılar. Tənzimatdan sonra mərkəzdə güclü bir Osmanlı bürokratiyası meydana gəlir. Əsasən faktiki gücünü itirmiş olan mədrəsə mənşəli üləma, yeni bürokratiya qarşısında ikinci plana keçir, təsiri azalar.

Yeniçəriliyin ləğvinin, uzun müddət əsgərlərin siyasətdən kənar qalmalarına təsirli olduğu deyilmişdir. (HAQQINDA Turan Alkan, Ordu və Siyasət, Ank. 1992, s. 11) Ancaq bu səfər də bir-biriylə bağlı iki başqa faktor ortaya çıxır. Tənzimat illərindən sonra Osmanlı Dövlətinin çökəcəyi qorxusu az qala bütün Osmanlı ziyalılarını düşündürən və çarələr axtarmağa məcbur edən məş-hur bir psixologiya idi. Bu vaxt, xüsusilə, Hərb Məktəbində xarici dil öyrənilməsiylə xarici nəşrlərə maraq artır və rahat bir təbliğat mühiti meydana gəlir. Çünki bu gənclər təsadüfən əllərinə keçən, yaxud xüsusi olaraq çatdırılan bu nəşrləri çoxistiqamətli qiymətləndirə biləcək səviyyədə deyildirlər. “Kuleli hadisəsi”ni saymazsaq, Yeniçərilərin ləğvinin əllinci ilində, 1876-cı ildə iki əsgər Hüseyn Avni və Mütercim Rüştü Paşa ilə iki vətəndaş Hayrullah Əfəndi və Midhat Paşa, Sultan Əbdüləziz Xana çevriliş həyata keçirərlər. Hərb Məktəbi komandiri Süleyman Paşa da çevrilişə qatılar. Bu çevriliş üçün də fətva alınmışdır.

Sultan Əbdüləziz Xanın ölümündən dörd gün sonra həyat yoldaşlarından birinin qohumlarından olan Kolağası Çərkəz Həsən Bəy, Nazirlər kabineti yığıncağına hücum edərək, çevriliş edən Serasker Hüseyn Avni Paşanı, Xarici işləri naziri Rəşid Paşanı və iki dövlət adamını öldürür. Bu da təkbaşına hazırlanmış çevriliş kimidir.

1876-cı ildə Sultan II Əbdülhəmid Xanın taxta çıxmasından bir müddət sonra, rəhbərlik, Sultanın yerləşdiyi “Ulduz Sarayına” keçmiş bu dövrün bir xüsusiyyəti olaraq üləma, ordu və bürokratiya üzərindəki yoxlama artırılmışdır. Bu nüfuzdan narahat olanlar asanlıqla Sultan əleyhinə axınlara qapılmışdılar.

1878-ci ildə Əli Süavinin “Çırağan basqını” uğursuz olmuş, 1879-cu ildə Hərb Məktəbində formalaşan gizli bir komitə ortaya çıxarılaraq əlli adam sürgünə göndərilmişdir. Trakya qubernatoru Müşir Rəcəb Paşanın liderliyi və ingilis dəstəyi ilə planlaşdırılan bir çevriliş layihəsi də başlamadan bitmişdir.

Nəhayət, 1889-cu ildə hərbi-tibb məktəbililərin qurduğu “İttihadı Osmani” ilə, əsgər birbaşa siyasətin içindədir və təşkilatlandırıcıdır. Xüsusilə Mərkəzi Selanik 3-cü Ordu, bundan sonrakı bütün siyasi prosesləri təyin edəcək olan qiyamçı əsgəri heyətlərin toplandığı yerdir.

Sultan Həmidin hərbi təhsilə də böyük hücumlar etdirdiyi, ancaq ənənəvi istiqamət və dəyərləri buralarda hakim edə bilmədiyinə işarə etmişdik. 1883-cü ildən bəri Alman Goltz Paşanın idarəetməsindəki Hərb Məktəblərində Alman əsgəri təhsil və intizamı verilməyə çalışılmışdır. Əhməd Turan Alkan buralarda yetişən zabitlərin düşüncələrini anlamağın çətin olduğunu söyləməklə birlikdə bəzi detalları aydınlaşdırır. Xəlil Kut Paşadan bu fikirləri, böyük ehtimalla məşhur bir anlayış idi:

"İstanbulun acizliyi isə ortada, gün kimi aşkardır… Sarayın axmaqcasına idarə olunması başımıza hər gün yeni bir bəla açır. Radikal bir hərəkatla bizlər dövlət idarəsinə yeni bir şəkil verə bilməsək, bu keşməkeş illərcə davam edər… İşin sonu yoxdur və dövlət hay-küylə məhvə gedirdi. Biz vətənə əlimizi ağıllıca uzatmazsaq, kim uzadacaqdı?.... Saray nüfuzunun çöküşü, əvəzində millətin gücü ələ keçirməsi, məktəb illərindən bəri bəynimizə yerləşmişdi. "(A.T. Alkan, haqqında danışılan əsər, s. 22)

“Qüdrəti millətin əlində toplamaq” keyfiyyətinin, anladığımız mənada bir demokratiya anlayışı əks etdirmədiyini, məzmunsuz bir şəkil dəyişikliyi olduğunu, daha doğrusu, iqtidarı Sultan Həmidin əlindən almaq demək olduğunu, daha sonrakı proseslər də göstərmişdir. O nəsil, bütün vətənpərvərlik həyəcanına baxmayaraq, qolunu azdığı üçün şüarlara asanlıqla təslim ola, bağlana bilirdi. İnönü deyir ki,

"Hər dərdin dərmanının “Qanuni Əsasi” olduğu iman halında içimizə yerləşmişdi." (İnönü, haqqında danışılan əsər, s. 24)

Dövrün məşhur jurnalist və siyasət adamlarından Hüseyn Cahit Yalçının yazdıqları, ittihadçı Jön Türklərin halını qısaca və açıq olaraq ortaya qoymaktadır:

"İttihad Tərəqqini quranlar, həyatı, dünyanı, siyasəti bilməyən təcrübəsiz gənclər idi. Onların yeganə coşqusu vardı: Vətən sevgisi. Saray istibdadının ölkəni batırdığını görürdülər, yurdu qurtarmaq istəyirdilər. Bunun üçün də Hökumətin lazımlılığına inanmışdılar… Hökumət olarsa, daxili rəhbərlik maşını bir tilsim təsiriylə dərhal düzələcəyi kimi Türkiyədən ayrılmaq istədiyini göstərən azlıqlar da diləklərindən imtina edəcəkdilər, qüsursuz bir Türk vətənpərvəri olacaqdılar". Hökumətin elanıyla Osmanlı, eyni zamanda Qərb dövlətləri və Rusiyanın təzyiqindən xilas olacaqdı. (Hüseyn Cahit Yalçın, Siyasi xatirələr, İstanbul-2000, s. 49)

Bu inanc və düşüncələrin, həqiqətən də, bir "yüksək hərarətin" əsəri olduğu aydın olacaq; amma gecikilmiş olacaqılar.

Aradan yüz ildən çox zaman keçməsinə baxmayaraq, hələ problemlərin və həllərin konstitusiya mətnlərində axtarılmaqda olduğunu və konstitusiya dəyişikliklərinin aktual məsələ olmaqdan çıxa bilmədiyini gördüyümüzə görə, o insanları qınaya bilmirik.

Tətbiq olunan Alman hərbi təhsili, zabitlər içində bağlı bir sistem meydana gətirmiş və fərqli bir sinif şüuru Respublika dövründə də davam etmişdir. Hələ də də ordunun təməl məsələsi, bütün parlaq nitqlərə baxmayaraq, sivil xalqla inteqrasiya oluna bilməməsidir. Bu, öz xalqına yadlaşmanın təsiriylə, zabitlər, xüsusilə, qərargah zabitləri, hər şeyi bildikləri qənaətindədirlər və çox oxumaq gərəyi də duymazlar. Çalxantılar içindəki Osmanlı cəmiyyətində milli müqəddəslərindən ilk şübhəyə düşənlər və dini həyəcan və həyatları zəifləyənlər də onlardır. Daha sonrakı 31 Mart Hərəkatında zabitlərin bu cür mövqelərinə qarşı şikayətləri çox görüləcək. Onlar, azadlıq üçün çalışırdılar, halbuki xalq oralarda deyildi, xalqın belə bir problemi yox idi.

Milli iradə ən məşhur şüarlardan biri olmaqla birlikdə sonrakı Hökumət dövründə də milli iradəyə çox diqqət edən yoxdur. Çünki, başda İttihad Tərəqqi Partiyası olmaq üzrə çıxış və dayaqları ordudur. Hərəkətin mühərrik gücünü meydana gətirən gənc zabitlərə baxıldığında, Ənvər Bəy daxil, Hökumət və Məclis məsələsinin təməl məsələni meydana gətirmədiyi, əsl itələyici gücün vətən-millət-dövlət sevgisində mərkəzləşmiş millətçilik olduğu görülür. Hökumət sonrakı işdir və dövlətin-millətin qürurunu qoruya bilməyən iqtidarın dəyişdirilməsi üçün lazımlıdır. Bu partiyanın seçki müvəffəqiyyətləri mənsublarının fövqəladə təşkilatlanma güclərində axtarılmalıdır; mədəniyyət və iman olaraq xalqla tam inteqrasiya olunduqlarını söyləmək çətindir. Ancaq burada da adı qoyulmamış olsa da, millətçilik duyğularının İttihad Tərəqqini xalqla inteqrasiya edən təməl faktorlardan olduğunu düşünmək lazımdır. Xüsusilə, böhranlı dövrlərdə – davamlı elə idi– qabaran millətçilik duyğuları xalqı bu partiyaya yönəldirdi.

Ordu içində, maaş azlığı və ödənişlərin zamanında ödənə bilməməsi, qalxma və təyinlərdəki axsaqlıqlar kimi, az qala hər zabiti maraqlandıran fərdi problemlər də şişirdilərək bir təbliğat və narahatlıq vəsaiti olaraq istifadə edilməkdədir. İstanbuldakı paşa uşaqlarının, yaxud saraya yaxın olanların rütbə, ödəniş və rifah içində üzdükləri hekayələri ən çox təsiredici olanlarıdır. Necə ki Hökumətin elanından sonra edilən ilk borclanmada xəzinəyə girən pulu, zabitlərin maaşlarına yönəldirlər. (T. Alkan, haqqında danışılan əsər, s. 48)

Əsgərlərin siyasətin birbaşa mərkəzində olması, əslində ordu mənsublarını da narahat etməkdədir. Eyni zamanda Cəmiyyət, yaxud Partiya içində istər-istəməz əsgər-vətəndaş ayrımına və çəkişmələrinə gətirib çıxarmaqdadır. Əsasən xaricdə olan əsgər-vətəndaş bölünmüşlüyü, partiyaya da bir ölçüdə əks olunmuşdur.

İttihad Tərəqqinin 1909-cu il Selanik Konqresində bu mövzu gündəmə gəlir. Mustafa Kamal Bəyin, qəti qərarlar alınması və ordudan siyasətin uzaqlaşdırılması fikri ümumi qəbul olunar ancaq, hərəkada bu çətinliklərin aşılması asan deyil. İttihad Tərəqqi siyasi mübarizəsinə davam etməkdədir və dayağı, ən böyük gücü ordudur. Belə ki, “İttihad Tərəqqinin ordusu” yerinə “Ordunun İttihad Tərəqqisi” deməyin daha doğru olacağı deyilmişdir. Ordunun, həqiqətən, siyasətdən təmizlənilməsi halında, Cəmiyyət yaxud Partiya, gücünü nə ölçüdə qoruya biləcək? Hökuməti elan etdirən və Sultan Həmidi taxtından endirən gücün, son təhlildə ordu olduğunu hər kəs bilməkdədir. O günlərdə Paris mərkəzli “İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti”nin hadisədən xəbərdar belə olmadığı deyilə bilməkdədir. (T. Alkan, haqqında danışılan əsər, s. 70-71) Sultan II. Əbdülhəmidə qarşı icra edilən fövqəladə üslubsuz, çirkin və heç bir qayda tanımayan mübarizə üsulu indi Hökumətin siyasi mühitinə daşınmışdır. Hələ kifayət qədər qavranıla bilməmiş, həzm edilməmiş bir siyasət mühitində, bu nizamsız mübarizələr içində, öz iqtidarlarından qeyri həll tanımayan təşkilatlar və insanlar belə bir gücdən imtina edə bilərlərmi?

31 Mart hadisələrinin də xəbərdarlıqlarıyla, bu mövzuda zehnən bir addım daha atılar və ordunun siyasətdən uzaq dayanması, ancaq Hökumət və azadlığı qorumaq mövzusunda müşahidəçi və qoruyucu – hökumət və azadlıq – olması fikri ağırlıq Kazanır. Bu gün, o günlərdən yüz il sonra Ordunun hələ Respublika və dünyəviliyi müşahidəçi və qoruyucu olduğunu və bunu qanunlara əks etdirməyə çalışdığını görmək düşündürücüdür. Demokratiyanın balans nizamını tanklarla edən bu zehniyyət yüz il əvvəlini çaşdırıcı bir şəkildə təkrar etməkdədir.

Sultan Əbdülhəmid Xan, taxtdan endirilib Selanikdə Alatini köşkündə oturmağa məcbur edildiyində İttihad Tərəqqi lideri olan Tələt Paşa ağılına gələn və qarşılaşdığı bir çox sualı yazılı hala gətirərək bunların Sultan Həmiddən soruşulması üçün Fəthi Bəyi göndərər. Fəthi Bəy onu ziyarət edir; Sultan Həmid bütün suallara tək-tək cavablar verir; bunlar dövlətin rəhbərliyiylə əlaqədar məsələlərdir. Ordu-siyasət əlaqələrində belə söyləyir:

"Bəyəfəndi oğulum, dünən fikirlərimi soruşduğunuz mövzular arasında ehtimalla yazmağa gərək görülmədiyi üçün yer verilməmiş bir məsələ var ki, başdan yazmağımızı nəsihət edəcəyəm. Ordunu siyasətin xaricində tutun. Sizin, bu günün irəli gələnləri arasında olduğunuz gerçəyini göz qar-şısında tutaraq deyəcəm ki, bu xüsusu təmin üçün zərurət etsə, hər cür fədakarlığı, zərurət etsə, mənfi nəticələri də gözə alın. İfadə edilmək istənməyən hansı vəziyyətlər və şərtlər içində olursa-olsun, məni bura gətirməyə vəsilə olan son əsgəri hadisədə, əgər mən sizə tövsiyə etdiyim əsgərin siyasətdən kənar tutulmasının əksinə düşünsəydim, nov kimi qan axardı. Ordu siyasətə itələnilmiş olsa, bu səhv yalnız daxili narahatlıqlar doğurmaqla qalmaz, vətənin müdafiəsini zəruri edən səbəblər qarşısında, allah qorusun məmləkətin müdafiə etməsini qeyri-kafi etmək kimi kompensasiyası qeyri-mümkün fəlakətlərə gətirib çıxarar." (F. Okyar, haqqında danışılan əsər, s. 116)

Sanki Sultan Həmid Balkan savaşından xəbər verir.

Ənvər Paşa Savaş Naziri olduqdan sonra orduda reallaşdıracağı böyük islahat içində siyasətdən təmizləməyi də əhəmiyyətli ölçüdə bacarır, orduya yeni bir hava Kazandırılır. Ancaq çox əvvələ söykənən əsgər-siyasət əlaqəsi, şübhəsiz ki, tamamilə yox edilə bilməyəcək. O qədər ki Milli Mübarizənin sonunda Mustafa Kamal Paşa da eyni problemlə qarşılaşacaq.

31 Mart Hərəkatının özü də, basdırılması da birbaşa əsgərin siyasi əməliyyatları idi və sonunda Sultan Həmid taxtdan endirildi. Daha sonra ordunun bir qolu ilə müxalifətin iç-içə girdiyi görülür. 1912-ci ildə başlayan Alban qiyamını, müxalifətdə olanlar əsgər-vətəndaş birliyində bir qorxu görməzlər. Albanlar arasında ağlasığmaz təbliğatlar aparılır; "dövlətin namaz, oruc və saqqal kimi müqəddəsatdan vergi alacağı" söz-söhbətləri yayılar. Müxalifətdən Rza Nur qiyam qaldıranları qəhrəman elan edir: "Albanları üsyana təşviq etdiyimi mən öz əllərimlə yazdım. Bu, qüsur deyil iftixar səbəbidir. Zalımlara qarşı üsyan haqdır və qəhrəmanlıqdır. Albanlar… dövləti İttihadçılardan qurtarmaq üçün üsyan etdilər." (T. Alkan, haqqında danışılan əsər, s. 125) Bir qrup zabit eynilə Resneli Niyazi və Ənvər Bəy kimi silahlanaraq dağa çıxırlar. Hərəkatın öndərlərindən Kapitan Tayyar Bəy bunları söyləyir:

"Bundan dörd il əvvəl hökumətimizi bir fəlakətə düşməkdən qurtarmaq üçün ayağa qalxdığımız kimi, bu səfər də məmləkətimizin başına çox böyük fəlakətlər gətirmiş və daxili-xarici savaşlar olmasına səbəb olmuş olan ibtidai bir heyətin pəncəsindən vətənimizi qurtarmaq üçün qiyam qaldırdıq." (T. Alkan, haqqında danışılan əsər, s. 127)

Üsyanı yatırmağa gedən əsgərlərin bir qisimi üsyançılara qatılırlar. Əsgər Sultan Həmid rəhbərliyinə qarşı istifadə etdiyi üsulları, indi İttihadçılara qarşı istifadə etməkdədir.

"Siyasi mübarizənin “Əsas odur rəqib ölsün” nöqtəsinə gəlib çıxan bir mərhələdə hər hərəkat rəqibin ölməsinə yaradığı nisbətdə məqbul və haqlı idi. Bu dəfə ordunun siyasətə müdaxiləsi, müxaliflər tərəfindən optimist şərhlər edilir “Hökumət nigehbanlığı” olaraq qiymətləndirilirdi." (Prof. Dr. Əli Birinci, Azadlıq və Müttəfiq Təriqəti, II. Hökumət dövründə İttihad və Tərəqqiyə qarşı çıxanlar, İst.1990, s. 176)

İttihad Tərəqqinin əsas simalarından Dr. Bahattin Şakir də eyni şeyləri Cəmiyyət üçün düşünürdü. Cəmiyyət Osmanlı imperatorluğunun əhyası vəzifəsini üzərinə götürmüşdü, "Cəmiyyət, ordu ilə birgə vətənin hərisi (qoruyucusu), azadlıq və hökumətin nigehbanıdır (müdafiəçisidir). Cəmiyyət, vətənin və ordunun timsalidir." (Mühittin Birgen, haqqında danışılan əsər, c. I, s. 67)

Siyasətə girmək istəyən əsgərlər hər zaman vardır, bunun vəsilələri olaraq da Sultan Həmid dövründəki şikayətlər eynilə davam etməkdədir; Sarayın yerini Cəmiyyət alıb. Cəmiyyətə daxil zabitlərin şəxsi işləri asanlıqla getməkdə, təyin və rütbə qalxmaları edilməkdə, Cəmiyyətdən olmayanlarınkı süründürməçilikdə qalmaqdadır.

1912-ci ildə seçkilərini İttihad və Tərəqqi böyük bir əksəriyyətlə Kazanmış, daha əvvəl müxalifət tərəflərində olan yüzə yaxın millət vəkili Məclisdən kənarda qalmışdır. Bu seçkilərdə Cəmiyyət bəzi bölgələrdə ordunu istifadə edərək seçkilərə müdaxilə etmişdir. Narazı müxalif ətraflarda iqtidara qarşı silah istifadə etməkdən başqa çarə qalmadığı fikri asanlıqla inkişaf edir. (T. Alkan, haqqında danışılan əsər, s. 132)

Ordu içində “Halaskaranı Zabitan” qrupu qurular. Bunlar da məmləkəti Saraydan qurtaranlardan qurtaracaqlar… Rumelidə, “Top”, “Silah”, “Süngü” adlarıyla jurnallar yayımlanmaqda və hərbiçilər yazılar yazmaqdadır. (H. Ba-yur, haqqında danışılan əsər, c. 2, qıs. 1, s. 232)

Qurtarıcı zabitlər iki imzalı bir məktubu 18 iyul 1912-ci ildə yığıncaq halındakı Hərbi Şuraya verirlər. Bir neçə gün əvvəl, “İttihad Tərəqqi” dəstəkli Sait Paşa Hökuməti Məclisdən etibarlılıq Kazanmasına baxmayaraq, istefa vermişdir. Qurtarıcılar Kamil Paşa rəhbərliyində bir Hökumət qurulmasını və seçkilərin dərhal yenilənməsini istəməkdədir. Şura başçısı Nazim Paşa bu zabitlər haqqında intizam əməliyyatı keçirmək yerinə, məktubu Padşaha təqdim edir; “Halaskarlar”la “dirsək təması”ndadır. Sultan Rəşad, İtalyan savaşı səbəbiylə təhlükə içində olduğumuzu və əsgərlərin siyasəti buraxıb öz işləriylə məşğul olmasını istəyən bir mövqe sərgiləyir.

Nəhayət, Qazi Əhməd Muxtar Paşa rəhbərliyində “Böyük Kabinet” qurulur. Qurtarıcılar yeni bir təhdid məktubu göndərərək Saray Ümumi Katibi Xalid Ziya (Uşaklıgil) Bəyin istefasını və seçkilərin yenilənməsini istəyirlər.

22 iyul 1912-ci ildə, “Halaskarani Zabitan” bir siyasi partiya kimi proqram yayımlayır. Burada Hökumətə bağlanan ümidlərin boşa getdiyi, Avropalı dövlətlər nəzdində Osmanlı Hökumətinin bir dəyərinin qalmadığı, buna görə ordu yenidən iş görməli olduğu, davamlı borclanaraq ordu ehtiyaclarının qarşılana bilməyəcəyi deyilməkdədir və qanuni əsaslara söykənən bir rəhbərliklə, orduda ədalət təmin edilsə, vəziyyətin düzələcəyi irəli sürülməkdədir. (T. Alkan, haqqında danışılan əsər, 72 s. 137) Belə bir müdaxilədə iştirak etdikləri üçün kədərli olduqlarını da yazan “Xilaskarlar” kabinetin dərhal istefa verməsini Hökumətə xaricdən kimsənin müdaxilə etməməsini və Məclisin ləğv edilərək dərhal seçkilərə gedilməsini istəməkdədirlər. Proqramın sonunda da ordunun islahı istənilir: Hökumət təhlükəyə düşmədikcə ordu siyasətə qarışmamalı, vətəndaş vəzifələrdəki ordu mənsubları ayrılıb əsl vəzifələrinə dönməli, intizam və ədalət hakim olmalı, şəxsi problemlər, incikliklərə gətirib çıxarmadan düzəldilməli.

Qurtarıcı zabitlərin bu proqramları, ordu içindəki ayrılıqların və dəyişik partiyalara mənsubiyyətin bir zehniyyət yaxud dəyərlər fərqinə söykənmədiyini, hamısının eyni xətt üzərində olduqlarını göstərməkdədir. Halaskar hərəkatının, ordunu siyasətdən uzaqlaşdırmaq kimi bir məqsədi olduğuna və "siyasət istəyirik" sözünün qrup şüarı olduğuna işarə edən Əli Birinci, yaşanan ziddiyyəti belə açıqlayır:

"Bu hərəkatdan əvvəl də ordu içində siyasətlə məşğul olmamaq üçün edilən müzakirələr və fərdi mübarizələrin varlığı bilinməkdədir. Bu fərdi səylər fəsadçı bir dairəni də özü ilə gətirir və bir çox zabit, əsgərin siyasətlə məşğul olmaması yolundakı işlərə kömək edə bilmək üçün siyasətlə məşğul olurdu." (Əli Birinci, haqqında danışılan əsər, s. 167)

Əli Birinci daha sonra siyasətlə maraqlanma üslubunu da belə izah edir:

"Bu kimi fəaliyyətlərin zabitlər arasında bir nifrət yarışmasına gətirib çıxardığı görülməkdə idi. Əllər, ən kiçik bir mübahisə zamanı silahlara uzanır, bəxtəbəxt qanlı vuruşmalardan uzaqlaşmaq mümkün olurdu. Məsələn, Sait Paşanın istefasından qısa bir müddət əvvəl, Məclisə müxalif əsgərlərin hücumunu gözləyən İttihadçı zabitlərlə əsgərləri yaxın binalarda mövqe tutduqlarında, bir az uzaqda da qarşı qrupdakı zabitlərin rəhbərliyi altındakı hərbi qüvvələr Məclisə gedən yolları tutmuşdular”.

Zamanın məşhur siyasətçilərindən Şahzadə Səbahəddinin “Qurtarıcılar hərəkatı” ilə əlaqədə olduğu və digər siyasətçilərin də əlaqədar, yaxud maraqsız bu hərəkətin təsirlərindən faydalanmağa çalışdığı görülməkdədir.

Sait Paşadan sonra Hökuməti quran Kamil Paşa, ordunun siyasi cəhdlərindən son dərəcə narahatdır, ancaq çox şey edə bilməz. Dənizçilik və Savaş nazirlərini dəyişdirmək istəyərkən Cəmiyyət və ordu ilə qarşı-qarşıya gəlir. Bu mövzunun Məclisdə müzakirə ediləcəyi gün, "Bir çox zabit və əsgəri kəslər, rəsmi və sivil paltarlarla Məclisi Mebusanın içini tutmuşdular və bir zirehli maşını Mebusan binasının önünə gətirmişlər". (T. Alkan, haqqında danışılan əsər, s. 91) Ədirnə və Selanikdən III Ordunun zabitləri, teleqraflar göndərərək ediləcək dəyişikliklərə qarşı çıxırlar¹⁷. Eyni zamanda donanma komandirləri teleqraf göndərirlər. Hansı döyüşdə döyüşdükləri bilinməyən səkkiz hərb gəmisi, toplarını Məclisə çevirirlər. Bu qüvvəyə güvənən İttihadçılardan bir millət vəkili belə danışır:

"Padşahdan əvvəla möhtərəm ordumuzun süngüsünə, sonra donanmamızın topuna güvənərək yeni bir Baş vəkil təyinini istəyərik". (T. Alkan, haqqında danışılan əsər, s. 95)

Sözü keçən süngü və toplar bizi Balkan savaşında dünyaya güldürəcək, amma Məclisdə müvəffəqiyyətli olur, Kamil Paşa Hökuməti devrilir.

Görünüşcə əsgərin siyasətlə məşğul olmasından hər kəs şikayətlənməkdədir. Savaş Naziri Mahmud Şövkət Paşa tərəfindən hazırlanıb Məclisə təqdim edilən, əsgərin siyasətlə məşğul olmasını qadağan edən qanunu, bir çox müzakirələrlə birlikdə müsbət qarşılanar, ancaq qəbul edilmir. Daha sonra Qazi Əhməd Muxtar Paşa Hökuməti yalnız əsgərlərin deyil, məmurların da siyasətlə əlaqəsini qadağan edən padşah qərarları ilə boşluğu doldurmağa çalışar.

Bu mühitdə başlayan Balkan savaşındakı ordunun vəziyyəti isə, tək sözlə utancvericidir. Bunun da təməl səbəbi, zabitlərin siyasət maraqları və aralarındakı düşmənliklərdir. Silah atmadan şəhərlər təslim edilmiş, əsgər arasında ağlasığmaz təbliğatlar aparılmış; briqadalar, korpuslar dağılmışdır.

* * *

Burada diqqət yetirilməsi lazım olan bir nöqtəyə daha işarə edək: Şükrü Hanioğlu, ayrı-seçkilik zehniyyətinə işarə edir; xalqı nəzərə almadan popu-lizm. (Bir əsr sonra İnqilabi əzm, Zaman, 3 Avqust 2008, s. 22) Bu əslində, xalqın qibləsindən ayrılmasının zəruri məqamı idi. Və Respublika dövründə də davam etdi. Bu anlayış yalnız İttihad Tərəqqiyə deyil, az qala bütün ziyalılara şamildir. Buna görə də xalqa arxalanan bir hökumət yerinə, daim orduya söykənən çevrilişlərə maraq saldılar.

İttihadçılar daxil o günlərin siyasətçiləri günümüz mənasında, heç bir zaman demokratik bir rahatlığa sahib ola bilmədilər.

Əhməd Rza Bəy təkamülçü idi. “İstirdat-i Vatan”, “İntiqamçı Yeni Osmanlılar” kimi bir qisim qruplar isə fikri buraxıb silah və bombalı hərəkatlara keçmək istəyirdilər. Bunların qəzetləri, “İntiqam”, “Toxmaq” və “Zərbə” kimi adlar daşıyırdı.

1902-ci il konqresində, Osmanlı Hürriyyet Perveran konqresində Səbahəddin Bəy, erməni, rum, alban bölücüləri tərəfindən yaradılan ittifaqa karşı Əhməd Rza Bəy ətrafında Türkçü və pozitivist bir koalisiya qurulmuşdu. Amma, aktivistlər bu quruluşa fikirlərini keçirə bilməmişlər idi. (M. Ş. Hanioğlu, Zaman, 2 Avqust 2008, s. 22)

1905-ci ildən sonra Osmanlı Tərəqqi və İttihad Cəmiyyəti getdikcə bölücü güclərə qarşı çıxmağa başladı. Daha doğrusu, rəftarını açıq-aşkar ortaya qoymağa başladı. Biri dövləti parçalamaq üçün öz milli formalaşması üçün dəstələr qurub, hərakat planlaşdırır, o birisi dövlətin bütünlüyünü və etibarını dəstək olmaq üçün. Onlar üçün dövlət daim ən üstün ictimai dəyər olaraq qaldı.

Bütün bu proseslər içində İttihadçılarda Türkçülük şüuru meydana gəlməsi üçün xüsusi bir səyə gərək yox idi. Necə ki bütün irəli gələn İttihadçılar bu mövzuda kifayət qədər ayıq idi. Ancaq ifadə olaraq bunu sahiblənmələri mümkün və məqbul deyildi. Çünki dövlətin təməl anlayışı hələ Osmanlı idi və Türk olmayan müsəlman kəsimlər hələ 1918-ci ilə qədər dövlətə böyük ölçüdə bağlı qalacaqlardı.

31 Mart hadisəsi

Sultan Həmidi Hökumətin elanına məcbur edən səbəbləri Hikmət Bayur belə sıralayır: Sultan Həmid rəhbərliyindən doğan narazılıqlar, bolqar, serb və yunan dəstələrinin fəaliyyətləri və Makedoniyada türk və müsəlman xalqa edilən zülmlər. Yəmən və sair yerlərdəki qiyamlar və Türk gənclərinin davamlı bir səfərbərlik halında olması. Böyük dövlətlərin müdaxilələri və Makedoniyanın əldən çıxacağı inancının Türk və Müsəlmanlarda formalaşmağa başlaması. İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin təşkilatları və təbliğatları. Orduda, xüsusilə də, III Orduda gənc zabitlərin hamısının Əbdülhəmid əleyhinə çevrilməsi. Orduda maaş və ödənişlərin zamanında ödənə bilməməsi. (H. Bayur, haqqında danışılan əsər, c. 1, his. 1, s. 429-30)

Yorğun Padşah sərt mübarizələrə girməyi gözə ala bilməmiş, suyun axınına uyğunlaşmağı yəni Məclisi toplantıya çağırmağı seçmişdir. Eyni zamanda Sultan II Əbdülhəmid Xan Şeyxülislam hüzurunda “Qanuni əsasi”yə sadiq qalacağına dair and içmiş və bunun xalqa da məlumat verilməsini istəmişdir. Mabeyn Baş katibi (Ümumi katib) Tahsin Paşaya bunları söyləyir: "Yaşlandım və yoruldum. Suyun axarına gedəcəyəm. Hökuməti hər dərdə dərman sanırlar. Sınasınlar, görsünlər…" (Okyar, haqqında danışılan əsər, s. 15)

Beləcə, Hökumət elan edilmiş, ancaq azadlıq nümayişləri və nitqlərindən başqa dəyişən bir şey olmamışdır. Hökumətin elan edildiyi günlərdə, məmləkətin müxtəlif bölgələrində hər kəs özünə görə bir azadlıq havası çalırdı; qarışıqlıq və xaos başlayır. O günləri yaşayanlardan bir-iki istinad ilə kifayətlənək:

"Azadlığa hər kəs istədiyi kimi məna verir; nizam, qanun və Hökumətə itaətdən danışanlar despotizm qalığı sayılırdı. Belə, “Dövri-Dailara-yi Meşrutiyyete” vergi verilərmi?” əfsanəsi, vilayətlərdəki xalqın maraqlarına uyğun gəldiyindən vergi toplama işi dayandı. "Herkes öz hava və həvəsinin arxasınca qaçırdı. Nəhayət, hər sinifdən ətrafın, biznesmen və hambalın yeganə məşğələsi siyasət olmuşdu. Hər ağızdan yaşasın azadlıq, yaşasın bərabərlik, yaşasın ədalət sədaları çıxırdı." (Əbdürrəhman Şərəf Əfəndi və Mevlanzade Rıfatdan nəql edən T. Alkan, haqqında danışılan əsər, s. 72)

Hər cür fərdi kin və hirslərin bu vəsiləylə ortaya çıxdığı mühitdən İttihadçılar da narahatdır. İbrahim Temo belə yazır:

"Monastır daha səs-küylüdür; zabiti, axmağı, Albanı, Bolqarı bir fateh kimi başı dik, ayaqları yerin hərəkətini dayandıracaq bir tərzdə çırpılan, qanadları açılmış xoruza dönmüşdülər. Bir çox dünənki xəfiyyə, azadlıqçıları müstəbidlərin əlinə verənlər, qəhrəmanlıq nümunəsinə çevriliblər, meydanlarda, qəhvəxanalarda, meyxanalarda müzakirə açırlar." (Nəql edən: T. Al-kan, haqqında danışılan əsər, s. 74)

İstanbul küçələrində soyğunlar artır; baqqal dükanlarında belə silah və güllə satılmağa başlayır.

Ordu da qarmaqarışıqdır; gənc zabitlər ordu içində muxtariyyət qurmağa başlayarlar, paşalara sədaqət andları içdirirlər. Oktyabr ayında Ciddəyə göndəriləcək birliklərdən bir alay, tərxis zamanlarının keçdiyi səbəbiylə qiyam qaldırır. Üsyan böyümədən yatırılır.

İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti getdikcə ölkədə bir fəaliyyət qazansa da, Sultan Həmid və onun qrupu yenə kabinetdə suveren idi. Əsasən İttihadçıların Hökumətin elanından sonra tətbiqi düşündükləri bir proqramları da yox idi; yalnız iqtidara ortaq olmaq istəyirdilər. Bir İttihadçının ifadəsiylə: "Həyatlarında bir dəfə olsun bir məclis necə toplanır, nələri müzakirə etdiklərini görməmişdilər; amma, “Qanuni Əsasi” və Məclisi Mebusana bir tilsimə inanar kimi iman etmişdilər." (Nəql edən: Ziya Nur Aksun, haqqında danışılan əsər, c. 5, s. 98)

Ölkənin bir çox yerində nümayişlər keçirməyə, boş-boş çıxışlar edib əsassız istəklər irəli sürülməyə başlanmışdı. İdarəçilik çaşqın və qərarsız qalmışdır. İttihad və Tərəqqi mərkəzi də bu nümayişlərdən bezgindir və nəzarətin əllərindən çıxmaqda olduğunu görməkdədir. Bir məlumat yayımlayaraq hər kəsin qanunlara hörmətli olaraq işiylə gücüylə məşğul olmasını, əksinə hərəkət edənlərin böyük məsuliyyət daşıyacaqlarını bildirirdilər.

* * *

Meşrutiyetin ilk Hökuməti, Sait Paşa kabineti çox qısa bir müddət içində istefa verir. Kamil Paşanın üçüncü baş nazirliyi 5 Avqust 1908-ci ildə başlayır. İttihad Tərəqqi bir məlumat yayaraq Kamil Paşa Hökumətinə tam dəstək verdikləri, “Qanuni Əsasi”yə uyğun bir idarə qurulacağı, büdcənin düzəldiləcəyi, Tənzimatdan etibarən heç cür tətbiq oluna bilməyən, xristian vətəndaşların da hərbi xidmətə çağrılacağı, idarəetmədə islahat ediləcəyi açıqlanar. Xristianların hərbi xidmətə cəlb ediləcəyi xəbəri müsəlmanları da, müsəlman olmayanları da narahat edir.

Osmanlının itkiləri də artmağa başlamışdır. Hökumətin qeyri-müsəlmanlar üçün bir addım olmaqdan kənar məna daşımadığı, bəlkə, hələ aydın ola bilməmişdi; amma, Avstriya İmparatorluğu Bosnya-Hersoqaviniyanı 5 sentyabrda ilhaq etmiş, Bolqarıstan isə 13 Sentyabr 1908-ci ildə müstəqilliyini elan edərək Bolqar krallığı olmuşdu. Baş nazir olan Kamil Paşa əsgər yoxluğundan şikayət edir:

"Əgər avqust ayında Rumelidə hazır qüvvətli bir ordumuz olsaydı, nə Bolqarıstan istiqlalını elan edə bilər, nə Avstriya Bosnya-Hersoqaviniyanı öz məmləkətinə qata bilərdi." (Z. Nur Aksun, haqqında danışılan əsər, c. 5, s. 117)

Çox keçmədən, 5-6 Oktyabr 1908-ci ildə, Osmanlıya id görkəmli Girit adası, Osmanlıların aylarla sürən, "Girit bizim canımız, fəda olsun qanımız!.." qışqırıqlarından sonra Yunanıstana qatıldığını elan etmişdir.

Bu vaxt köhnə seçki üsuluna uyğun olaraq iki dərəcəli seçkilər keçirilir və İttihad Tərəqqi Məclisi Mebusanda üstünlük Kazanır; hər şeyə baxmayaraq təşkilatlı tək güc odur. Ancaq, bir çox əhəmiyyətli hərbiçi İttihadçı Məclisə girə bilmir. Məclisin tərkibi belədir: 288 millət vəkilinin 147-si türk, 60-sı ərəb, 27-si alban, 26-sı rum, 14-ü erməni, 10-u Serb və Bolqar, 4-ü də Yəhudidir. Bu vəziyyəti əvvəldən görən Sultan II Əbdülhəmid Xan, Hökumətin elanına qərar verərkən bunları söyləyirdi:

"Bir hökmdar üçün lazım olan şey məmləkətin mənfəətidir; əgər bu mənfəət “Qanuni Əsasi”nin elanında isə, o da edilir. Lakin, yaxşı tətbiq olunarmı Türkün mənfəəti qorunarmı, burasını təxmin edə bilmirəm. Müxtəlif əməl və fikirlər bəsləyən ünsürlərin toplandıqları yerlərdə, partiya anlaşılmazlıqlarından məmləkətə daim zərər gəlir; bizim ilk Məclisdə bunun acı təcrübələri olmuşdur." (Tahsin Paşadan nəql edən Z. Nur Aksun, haqqında danışılan əsər, c. 5, s. 120)

Hökumət sonrasında Sultan Həmid haqqında da müxtəlif söz-söhbətlər çıxır; bu cür söz-söhbətlərə yurdun hər yanında reaksiyalar verilir.

"Sultan Həmid vəfat edib, yoxsa taxtından endirilib.” Söz-söhbəti Ədirnədə yayılınca, İkinci Ordunun əsgərləri “Atamıza nə oldu? İstanbula gedib öyrənəcəyik” istəyində oldular. Zabitləri, “Əsli olmayan söhbətlərə inanmayın.” deyib və təskinlik çalışsalar da, ‘”Bölüklərdəki qardaşlarımız İstanbula getsin, Atamızı görməklə bizi təmin etsin.” təklifində müqavimət göstərmişlər. Bu vaxt bir Kolağasının, “Padşahım çox yaşa!” lövhəsini cırıb, ağzına gələni danışması Yanıkkışladakı əsgərləri qiyam qaldırır; “Atamızı görəcəyik”deyə israr edirlər. İstanbula göndərilmək məcburiyyətində qalınan üç yüz əsgər, dəlil olaraq, “Ulduz Sarayı”nın qarşısında, Padşahı şəxsən görmüş və dualar edərək Ədirnəyə geri dönmüşdülər." (Z. Nur Aksun, haqqında danışılan əsər, c. 5, s. 124)

İttihad Tərəqqi Mərkəzi-Ümumisi də, Məclisin xaricində ayrı bir güc mərkəzi olaraq işə davam edir. Kamil Paşa, əvvəllər İttihad Tərəqqinin gücünü Padşaha qarşı bir tarazlıq ünsürü olaraq istifadə etməyə çalışır. Məclis açıldıqdan sonra, onlardan əl çəkərək əsgərin siyasətdən kənar tutulması ilə maraqlanır. Savaş və Dənizçilik nazirlərini dəyişdirir. Cəmiyyət isə Kamil Paşa əleyhinə təbliğatlara başlayır. Nəhayət, Kamil Paşa Hökuməti, Məclisdə verilən etibarsızlıq təklifiylə 13 fevral 1909-cu ildə buraxılır. Sabahısı gün, Hüseyn Hilmi Paşa Hökuməti qurulur. Mətbuat İttihadçılar əleyhində nəşrlərini sərtləşdirərək artırır. Bu vaxt İttihad Tərəqqinin məcbur etməsiylə, köhnə Saray gö-zətçilərindən qalan bəzi dəstələr Selanik və Suriyaya göndərilir. Aprel ayında “Sərbəsti” qəzeti yazarı Həsən Fəhmi vurulur. Qəzetlər İttihadçı millət vəkillərinə od püskürür:

"Vətən bu xainlərin müstəbid əllərindən qurtarılmalıdır".

Elə bu ərəfədə “Otuz bir mart hadisəsi” deyilən hərəkat başlayır.

Hökumətin 3-cü Ordunun əsəri olduğunu düşünən və İstanbuldakı I Orduya güvənməyənlər, III Ordudan üç Ovçu batalyonu gətirdərək Taşkışlaya yerləşdirirlər. Bu batalyonlar Saray ətrafındakı qüvvələrdən lazım gələndə Hökuməti müdafiə edəcəkdilər. 13 Aprel 1909-cu ildə köhnə təqvimlə 31 Martda Ovçu batalyonları zabitlərinin din-diyanət tanımadıqları, özlərini aldatdıqları səbəbiylə qiyam qaldırırlar. Hadisənin əsil səbəbləri hələ mübahisə mövzusu olsa da, bu alaydakı zabitlərin də qarışdığı, rütbəsiz əsgərlərin məktəbli za-bitlərə qarşı duyduğu narazılığın bir partlayışı idi. Nizamlı, müəyyən hədəflərə istiqamətli planlı bir hərəkat olduğu deyilə bilməz. Ancaq, hərəkat haqqında sonradan yazan İttihadçılar (Cəlal Bayar kimi) belə göstərməyə cəhd göstəriblər. Hərəkat içindəki alaylı zabitlər Məclisə müraciət edərək alaylı-məktəbli ayrımının qaldırılmasını və şəxsi hüquqlarının düzəldilməsini istəmişlər. O gün üçün hökumətçilər öz strukturlarına etibarsız yanaşdıqlarından, hadi-səni olduğundan böyük görmüş və göstərmişlər. Hərəkat, Padşaha bağlı və hökumətçilərə qarşı bir görünüş verməkdədir. Ziya Göyalp bu hərəkatı, cəmiyyətin canlılığını göstərən sağlam bir reaksiya olaraq qiymətləndirir.

Sabahısı gün, Adanada Erməni qiyamı başlayır. Azadlıq, birlik, qardaşlıq şüarlarının çox da həqiqi olmadığı, Balkanlarda dəstələrin yenidən fəaliyyətə başlaması ilə də başa düşülür.

31 Mart Hərəkatında Sultan Əbdülhəmid Xanın barmağını axtaranlar olduğu kimi, İttihad Tərəqqinin bir sui-qəsdi olduğunu düşünənlər də vardır. Sul-tan Həmid, xatirələrində, hadisəyə qətiyyən dəxli olmadığını söyləyərək belə davam edər:

"Hətta özbaşına gəlmiş bu fürsətdən faydalanmağa da tənəzzül etmədim. Hadisələ əlaqəm olsaydı və istifadə etmək istəsəydim, mən bu gün Bəylərbəyində deyil, “Ulduz Sarayı”nda olardım (Əbdülhəmidin Xatirə Dəftəri, stanbul 1960, s. 134) Sultan Həmid, dövrün siyasi mühitinin çox qarışıq olduğunu söyləyərək, gizli-aşkar siyasi çəkişmələri işarə edir, "Tədbir görüldükcə ortalıq qarışırdı. Ortada acizlik vardı. Qəzetlər, cəmiyyətlər, klublar qızışdıra-qızışdıra 31 Mart yanğınını elan etdilər". (Haqqında danışılan əsər, s. 137)

* * *

Siyasətçi əsgərlər hökumətin təhlükədə olduğunu düşünərək tədbir axtarırlar. Rumelidəki 3-cü Ordu komandiri Mahmud Şövkət Paşanın başçılığında toplanaraq görüşər və "Hərəkət ordusu" adı ilə tərtib edilən bir qüvvətin İstanbulun üstünə getməsinə qərar verirlər.

O ərəfədə Berlində hərbi attaşe olan Ənvər Bəy Selanikə gəlir və Hərəkət Ordusunun qərargah başçılığını Mustafa Kamal Bəydən alır; İttihad Tərəqqi belə qərar vermişdir. Komandir Mahmud Şövkət Paşa rəhbərliyindəki Hərəkat Ordusu Yeşilköyə gəlir. İstanbul və Saray mühafizi paşalar bu ordunun dağılmasının çox çətin olmadığını söyləyərək Padşahdan fərman istəyirlər. Sultan Həmid İslam ordusunun bir-biriylə vuruşmasına razı deyil, "Paşalar, mən İslam xəlifəsiyəm; Müsəlmanı Müsəlmana qırdıra bilmərən." deyir. Geri çəkilməyim lazım olsa, çəkilərəm, deyə düşünməkdədir. Bəzi birliklərin müqavimət göstərmək ehtimalına qarşı Padşahın "Əsgər əsla güllə atmasın. Əgər güllə atacaqlarsa, əvvəlcə məni vursunlar" deyə xəbər göndərməsi təsirli olur.

23 apreldə Hərəkat Ordusu İstanbula girməyə başlayır; əhəmiyyətli bir müqavimətlə qarşılaşmır. Ancaq, xüsusilə, Hərəkat Ordusu içindəki könüllülər insafsız olur və qan tökürlər. Sultan Həmidin oturduğu sarayın elektriklərini və hava qazını kəsmək kimi tərbiyəsizliklər edirlər. “Ulduz”dan Savaş Nazirliyinə daşınan ləl-cəvahirat və tarixi əşyanın da bir qismi ucuz-baha demədən satılar, bir qisimi naməlum şəxslər tərəfindən yağmalanar.

27 aprel 1909-cu ildə, Ayasofya meydanındakı binasında toplanan Osmanlı Məclisi Mebusanı Sultan Həmidi taxtdan endirməyə qərar verir. Fətva almaqda bir az çətinlik çəksələr də sonunda həll edirlər: Verilən fətvada Sultan Həmidin bəzi dini kitabları yandırtdığı, bir qisim əhəmiyyətli şəri məsələləri kitablardan çıxartdığı kimi səbəblər vardır. Bir erməni, bir yəhudi və bir albanın aralarında olduğu dörd nəfərlik heyət Sultan II Əbdülhəmid Xana Osmanlı taxtından endirildiyini bildirir. Heyətin təşkil tərzi ona çox ağır gəlsə də, səsini çıxarmaz. Selanikdə yaşamağa göndərilir.

Sultan İkinci Əbdülhəmid Xan Qazi

Əbdülməcid Xanın ikinci oğlu şahzadə Əbdülhəmid Əfəndi, 1842-ci ildə doğulub və 34 yaşında Osmanlı taxtına çıxıb. Belə nəq edirlər: "Sima və bünyəsində Osmanoğullarına məxsus işarələr ciddi şəkildə diqqətə çarpır". Alagözlü, itibaxışlı, əyri burunlu və tox, qalın səslidir. Ağıllı, həssas, əlaqələrində nəzakətli və təmkinlidir; görüşdüyü insanlara təsir edə bilir.

Sarayda xüsusi müəllimlərdən təhsil almışdır. Ərəbcə, farsca, fransızca, çərkəzcə və albanca bilir lakin, fransızcanı bildiyini hiss etdirmir; xaricilərlə türkcə danışar. Şahzadə vaxtı idmanla məşğul olmuşdur; avar çəkməyi, ata minməyi sevir. Silahlara maraqlıdır və yaxşı bir nişançıdır. Dülgərliyə marağı olub, saray emalatxanasında düzəltdiyi masalar, siyirtmələr vardır. Ağıllı, çalışqan və qüvvətli bir yaddaşa malikdir; asan təsir altında qalmaz.

Nəqşi təriqətinə bağlı, dünyanı Müsəlman kimi qavraya biləcək bir iman və idrak işıqlığına malikdir. Həyatı sadədir; qənaətçilliyi və xeyriyyəçiliyi ilə məşhurdur. Heç bir namazını qəzaya buraxmaz. Yüksək həya sahibi bir insandır. Tək vərdişi siqaret və qəhvədir. Arxitekturadan ədəbiyyata, həyatın hər sahəsində Şərqlidir və milli olana sahib çıxmaqda çaşılacaq bir həssaslığa malikdir. Yalnız musiqidə, Türk musiqisini də sevməklə birlikdə Qərb musiqisini seçdiyini söyləyir; not bilir və gözəl piano çalır.

Qərb mədəniyyətinin texniki sahədə irəli getdiyi, bu sahədəki inkişafları zaman keçirmədən almaq lazım olduğu, ancaq bu mədəniyyətin iç quruluşunun yaxud ictimai düşüncələrinin bizim zehni toxumamızı pozacaq zəhərlər olduğu qənaətindədir. Qərbə təhsil üçün göndərilən gənclərimizin yaxşı istiqamətləndirilmədiklərini, nəyə baxıb, nəyi seçəcəklərini bilmədikləri üçün bu mədəniyyətin zəhərli yanlarından təsirləndiklərini və xalqı da zəhərləməyə çalışdıqlarını, buna görə senzura tətbiq etmək məcburiyyətində qaldığını söyləyir. Həyata baxışı aktivdir; əkməyən biçə bilməz, deyir və çöküş dövrlərinin uyuşuq qədərçiliyini rədd edir.

Osmanlı son dövrünün ən böyük təhsil və abadlıq həmləsi onun əsəridir. Sultan II. Əbdülhəmid Xan bir mütəfəkkir deyildi; amma istiqaməti çaşdırıcı dərəcədə doğru idi. Onun istiqamət və səylərini, sırf İslamçılıq həssaslıqlarının doğuracağı siyasi imkanlardan faydalanmaq çərçivəsində şərh etmək, bizə ya-van görünür. Onun səylərini daha əhatəli, daha böyük, daha bütünçü, bir osmanlı-islam mədəniyyətinin diriliş həmləsinə dönük olaraq qiymətləndirmək, gerçəyə daha yaxındır. Hər səviyyədən ən böyük təhsil həmlələri onun zamanında reallaşdırılmışdır. Az qala heç bir Osmanlı əsəri yoxdur ki, onun zamanında bir bərpadan keçmiş olmasın. Abdullah Cövdətlər Avropanın materialist əsərlərini tərcümə edərkən, O, Qəzalinin “İhyayi-Ulumuddin” əsərini türkcəyə tərcüməsini əmr etmiş, bir komissiya qurduraraq işlərə başlatmışdır. Şəxsi puluyla çoxaltdığı “Qurani Kərim”ləri İslam dünyasının hər yanına paylatdırmışdır. Bu kiçik şeylər böyük bir idrak və həmlənin işarəsi kimi görünməkdədir. Sultan Həmidin səy və istiqamətini burada uzun-uzun qiymətləndirə bilməyəcəyimiz üçün, işarə olmaq üçün bir əmrinə daha diqqət çəkək: Sultan Muradı taxta keçirmək üçün çevriliş etməyə çalışan "Əziz Bəy Komitəsi"nə daxil olub, daha sonra xaricdəki ilk Jön Türk qəzeti olan “Gələcək”i İtaliyada yayımlayan Əli Şəfqəti Bəyə, “Misir Hidiv”i vasitəsiylə nizamlı pul köməyi etmişdir. Əli Şəfqəti Bəy, “Qoçu Bəy Risaləsi” zəminində islahat edilməsini müdafiə edən bir Osmanlı ziyalısı idi; yəni qibləsi dəyişməmişdi.

Osmanlı Müsəlman xalqı Sultan Həmidi çox sevmiş və dəfələrlə ona hakimiyyətdə qalmaq şansı vermişdilər. Müsəlman olmayanlar və Qərb təsirində qalıb ona qarşı mübarizə aparanlar isə "müstebit" deyib. Onlar klassik Osmanlı nizamını dəyişdirmək, Sultan Həmid isə qorumaq istədiyinə görə qarşıdurmaları təbiidir.

Bütün dünyada İslam həmrəyliyini qüvvətləndirmək və Xilafətin fəaliyyətini siyasi bir ağırlıq halına gətirmək onun təməl siyasəti olmuşdur. Təbliğatın əhəmiyyətini çox yaxşı anlamış və istifadə etmiş bir dövlət adamıdır. yunan savaşının zəfərlə nəticələnməsi bütün İslam dünyasında coşğunluq və sevincə gətirib çıxarar. Sonrakı bir Cümə xütbəsində, Hindistandan, Ərəbistandan, Afrikadan gələn şahzadələr, şeyxlər, qəbilə rəisləri onu coşğuyla alqışlamışdılar. Səltənətə keçdiyi il başlayan “93 savaşı” fəlakətindən sonra, orduya güvənə bilmədiyini düşünə bilərik; heç olmasa Rusiya qarşısında özünü güclü hiss edə bilməmişdir. Bir az da buna görə, yunan savaşı xaric, demək olar hər məsələni siyasi müzakirələr və manevrlərlə həll etməyə çalışmışdır. Otuz üç il ölkəni savaşa soxmaması, əlbəttə ki, xalq içindəki etibarını da artırmış və keçən zamanlara nəzərən daha dinc və varlı bir həyat imkanı təmin etmişdir. Ancaq bu illər itkisiz keçməmiş, yalnız Sultan Həmidin siyasi nizamları itkilərə maneə törədə bilməmişdir. O illərdə dünya siyasətində az qala birinci siyasi vasitə olaraq görülən ordunu heç qarşıya qoymadan, edilən razılaşmaların tətbiqlərini gecikdirməsinə buraxmaq, araya fərqli yanaşmalar və mənfəətlər soxaraq yeni mövqelərin doğulmasına gətirib çıxarmaq kimi keçici nizamlarla qalıcı nəticələr əldə etmək mümkün ola bilməmişdir.

Yunan Savaşındakı müvəffəqiyyət ONA bu etibarı verə bilməmiş və Sultan Həmidin ordunu heç istifadə etməməsi tənqid olunmuşdur. O isə, bu tənqidlərə, "Hansı ordunu?" deyə cavab vermişdir. Bu gün geriyə baxdığımızda, ordunun heç döyüşə sürüklənməmiş olmasını Sultanın qorxaqlığına deyil, dü-rüstlüyünə bağlamaq məcburiyyətində qalırıq. Çünki, Sultan Əbdülhəmiddən sonra girdiyimiz ilk döyüş Balkan Hərbidir və nəticəsi məlumdur; girə bilməyib, bir nəslin fədailərinə həvalə etdiyimiz isə, Tripoli savaşıdır. Bu gerçəklər ortadaykən Sultanın,= özünə qarşı qiyam edərlər deyə qorxduğu üçün Donanmanı Haliçdə çürütdüyü iddialarını, yeni bir şərhə ehtiyac duymadan oxucu qiymətləndirə bilər. Bu qiymətləndirmə zamanı, Hərbi Rüşdiye və İdadileri Anadolu və Rumelidə yayanın Sultan Həmid olduğu və nəhayət, onu taxtından edənlərin də bu məktəblərdə yetişənlər olduğu unudulmamalıdır. Eyni zamanda Sultan Həmidin dəmiryolu siyasətinin hərbi dəyəri üzərində danışmaq belə çoxdur. Çox təəssüf ki, lazımlı nöqtələrə çatıla bilmədən Böyük Savaş başlamışdır. Bütün bu şərhlərə baxmayaraq, "Hansı ordunu?" dediyi Təşkilati döyüşəcək hala gətirmənin də Osmanlı Xaqanına düşdüyünü ifadə etmək məcburiyyətindəyik.

Qorxaq və vəsvəsəli olduğu məşhur bir qənaətmiş kimi təkrarlanar. Qərbli müşahidəçilər Onun qorxaq deyil, çox balanslı və hesablı olduğunu söyləyirlər. "Bosfordakı qoca tülkü dünya səviyyəsində bir siyasətçidir" kimi qiymət verirlər. Çox şübhəçi olduğu və zaman-zaman bunun qorxu dərəcəsinə çatdığı bilinməkdədir; ancaq, bir şey daha bilinməkdədir ki, bu şübhələrinin hamısında haqlıdır. Padşahına bağlı olduğu və sədaqətlə xidmət etdiyi halda, sürgünə göndərilmiş birini bilmirik! Sürgünə gedən yaxud həbs olunub sonradan yazan və xatirə yayımlayan hər kəs, Xaqana qarşı apardıqları mübarizədəki qəhrəmanlıqlarını danışıblar; məğlub oldum, aldadıldım deyəni yoxdur.

Qorxaqlığı isə onunla mübarizə edən kəsimlərin Sultan Həmidin şəxsiyyətinə uyğun gəlməyən bir yaraşdırmalarıdır. Hər cür təhlükəyə qarşı oyanıq və tədbirlidir, amma qorxulan təhlükə ilə üz-üzə gəlindiyində hər kəsdən daha narahatdır. Bomba hadisəsi Onun şəxsiyyətinin mübahisə edilməz nümunəsini sərgiləmişdir. Cümə qəbulundan çıxmış, avtomobilinə minməyə hazırlaşanda partlayan bomba avtomobili də, atları da, ətrafı da alt-üst etmişkən və hər kəs dəhşət içində qaçışarkən, Onun dimdik ayaqda dayandığı və "Bir şey yoxdur, sakit olun", – deyə ətrafına sükunət təlqin etdiyi görülmüşdür. Bir zəlzələ əsna-sında da eyni rəftar sərgilədiyini deyirlər.

Bütün mənfi təbliğatlara qarşı onun mərhəmətsiz, ədalətsiz bir hökmdar olduğunu göstərən bir işarə yoxdur. Ömürü Sultan Həmid idarəçiliyi mübarizə içində keçən, Onun əffindən faydalanıb, təkrar mübarizəyə qalxan Əşrəf Kuş-çubaşı xatirələrində haqqı təslim edir. Əbdülhəmid Xanın hər səfərində "Bu sonuncu əfvdir" deyib, onu saysız dəfə bağışladığını söyləyən Əşrəf Bəy belə əlavə edər: "Əslində Padşah qəddar deyildi. Sürgünü edama dəyişə bilərdi; sürgün edilənlər həmişə onunla mücadiləyə davam etdikləri halda…" (Əşrəf Kuşçubaşı, Hayberdə türk cəngi, İstanbul 1997, Yay. : Dr. Philip H. Stoddard və H. Bəsri Danışman, s. 219-220)

İttihadçılar, xüsusilə də, Tələt Paşa, zaman-zaman Fəthi Bəy vasitəsiylə, siyasi inkişaflar haqqındakı düşüncələrini öyrənmək istəmişdir. Bir dəfə Sultan Həmid Tələt Paşanın Fəthi Bəy vasitəsiylə soruşduğu suallara tək-tək cavab verdikdən sonra sözünü belə bitirir: "Nə mən sizləri, nə də sizlər məni tanımamışıq; təəssüf edirəm." (Okyar, haqqında danışılan əsər, s. 113) İttihadçı liderləri, Sultan Həmidin cavablarını diqqətlə dinlədikdən sonra, ən kobudları olan Dr. Nazim heyrətlər içində bunları söyləyir: "Bu hala baxın, hamımız bir araya gəlsək, bacara bilməyəcəyimiz mükəmməl gələcəyi izah edir, dərdlərin şəfası üçün resept verir." (Okyar, haqqında danışılan əsər, s. 121) Halbuki onlar özlərinin hər şeyi bildiklərini sanırdılar.

Sultan Həmid taxtdan endirildikdən sonra Hökumət onun fərdi sərvətini də istəyir. Bank hesabları və səhmlər bir siyahı halında özünə təqdim edilir. Sultan Həmid belə danışır: "Bu istənən sərvət, illər ərzində ceb-i humayunu-muzun və Hazine-i Hassadan¹⁸ qənaət edilmiş olan məbləğin yalnız təvazökar bir qismidir. Mən otuz iki il içində şəxsimə qanunən, örfen, irsən ayrılmış olan bu pulları, məndən əvvəlki bəziləri kimi sağa-sola dağıtmadım; məktəblər, xəstəxanalar və hər cür ehsan etdim. İndi, ordumuzun ehtiyacı üçün istənir. Fəda olsun… Millətin verdiyi millətə gedir." (Okyar, haqqında danışılan əsər, s. 61)

Taxtdan endirildikdən sonra, “Çırağan Sarayı”nda həyata davam etmək istəyi qəbul edilməz; Selanikə göndərilir. Balkan savaşı buradakı Alatini köş-kündəykən başlayır və 1913-cü ilin əvvəllərində İstanbul Bəylərbəyi Sarayına nəql edilir. Birinci Dünya Müharibəsini görür. 10 fevral 1918-ci günü dünyadan köçür. Tabutunun arxasınca bütün İstanbul və köhnə müxalifləri gözyaşlarıyla gedər. Divanyolundakı türbəyə dəfn edilir.

Nə istədiyimi bilmirəm…

Bütün bu proseslər içində ordu boğazına qədər siyasətə girmişdir və bölünmüşdür. Hərbidə hər gün yeni bir gizli cəmiyyət qurulmaqdadır. Zabitlərin siyasətdən kənarlaşması, qışlalarına çəkilməsi üçün bəzi təşəbbüslər edilir; ordu komandiri Mahmud Şövkət Paşa bir təmimnamə yayımlayır, amma bu asan bir iş deyil. İttihad Tərəqqi Partiyasının 1909-cu ildə Selanikdəki ikinci konqresində də bənzəri şikayətlər və təkliflər olsa da, nəticə olmur.

Ənvər Bəy yenidən 3 Mart 1909-cu ildə göndərilmiş olduğu Berlin attaşesi vəzifəsinə dönmüşdür. 25 Avqust 1909-cu ildə Almaniyada keçirilən ma-nevrlərdə iştirak edir. Oradaykən eyni il ərzində, Saraydan Naciyə Sultanla nişanlanır. Naciyə Sultan hələ çox kiçikdir və Ənvər onu ölənə qədər tərtəmiz bir eşqlə sevəcəkdir. Ənvər Bəyin evlilik işiylə İttihad Tərəqqi Mərkəzi-Ümumisi və Sultan Rəşad daxil hər kəs maraqlanmış, işin bir tərəfindən tutmağa çalışmışdır. Ənvər Bəy, son dərəcə əxlaqlı bir insandır. Sonradan İsmet Paşanın izah etdiklərinə baxılsa, ömürü boyunca naməhrəmə göz dikmədiyini düşünmək mümkündür. Yaxın iş yoldaşlarından olan Xəlil Menteş onun evliliyinin də bir növ Cəmiyyət işi kimi ələ alındığını yazır:

"Cəmiyyət, azadlıq mücahidlərindən bəzilərini şahzadələrlə evləndirməyi düşünmüş, bundan məqsəd də inqilabın yeni əsaslarını Xanədan ailələri arasında yaymaq və azadlığı onlara sevdirmək idi. Bunun üçün Ənvər və (Hafiz) İsmayıl Haqqı Bəyləri seçmişdi. Çünki bu iki şəxs xüsusi əxlaqları etibarilə saf və təmiz, spirt istifadə etməzlər, qumar bilməzlər, xalqın dediyi kimi, dillərinə və bellərinə sahib insanlardı. (Osmanlı Məclisi Məbusan başçısı Xəlil Menteşin xatirələri, İstanbul 1986, s. 252)

Hadisənin şahidi olan yoldaşlarının izah etdiklərinə görə Berlin hərbi attaşesi ikən başına gələn hadisə ancaq filmlərdə görülə biləcək hadisədir: Alman İmparatorunun qardaşı qızı gənc və gözəl bir şahzadə Ənvər Bəyə vurulur. Ənvər Bəy, əsasən, Alman liderlərinin, gələcəyini çox parlaq gördükləri və xüsusi maraq göstərdikləri bir zabitdir; onu hər yığıncağa çağırır və imperatorun əmriylə xüsusi olaraq qarşılayırlar. O qədər ki, bu xüsusi rəftar xarici elçilik mənsublarının və əsgəri attaşelərin şikayətlərinə gətirib çıxarır. Bu şahzadə də hər səfərində Ənvər Bəyin yanında olmağa və ona özünü göstərməyə çalışar; amma Ənvər, ciddi bir Osmanlı zabiti olmaqdan kənar bir rəftar sərgiləməz. Şahzadə Ənvər Bəy üçün xüsusi yığıncaqlar, kokteyllər təşkil edir, amma Ənvər yenə eynidir. Bir gün yenə Ənvər Bəy üçün bir qonaqlıq verər və yeməkdən sonra yataq otağına keçərək yüngül bir paltar geyinir və yatağa uzanır. Ənvər Bəyi çağırtdırır. Tam filmlərdəki kimidir. Mayor Ənvər içəriyə girir, heç bir şey yoxmuş kimi dabanlarını bir-birinə vuraraq sərt bir salam verir və "Məni əmr etmisiniz…" deyərək hazır ol vəziyyətində gözləyir. Qadın dəli olmuş bir halda "Bu adam insan deyil, manikendir!…" – deyə qışqırmağa başlayır…

O günlərində nişanlısı Naciyə Sultana belə yazır:

"İki gözüm, ruhum,

Sevimli məktubunuzu aldım. Sevə-sevə, sevinə-sevinə oxudum. Həyatımda ilk dəfə eşitdiyim həzzi izah edə bilmərəm. Hələ göstərilən təvazökarlıq, onsuz da yüksək olan mövqenizi nəzərimdə bir qat daha yüksəltdi. Sultanım, sizin əzab duymanız, qulunuz üçün ən böyük könül ağrısıdır. Əgər məktublarınız Berlində mənim üçün yeganə təsəlli qaynağı olmasaydı, sıxılmamanız üçün məktub yazmamanızı xahiş edəcəkdim. Ruhum əfəndim, sıxılmayın, düşündüyünüz kimi yazınız; mənim üçün qələminizdən çıxmış iki söz, sağlamlıq xəbəriniz belə kifayətdir. Əgər həyatı bundan belə sizə bağlı və sizin sevincinizlə sevinən, kiçik bir kədərinizlə acı çəkən bəndənizi yaşatmaq istəsəniz, hərdənbir iki sözlük bir iltifatnamənizi əsirgəməyin. Olmazmı, əfəndiciyim?" (Arı İnan, Ənvər Paşanın xüsusi məktubları, Ankara 1997, s. 492)

Ənvər Bəy 12 oktyabr 1910-cu ildə 1-ci və 2-ci Orduların manevrlərində hakim olaraq vəzifə yerinə yetirmək üçün İstanbula gəlir. Ənvər Bəyin, bu tarixlərdən etibarən bir Alman xanım dostuna yazdığı məktublar vardır.¹⁹ Bu məktublarında zaman-zaman ölüm istəyini dilə gətirdiyi görülür. Bunun yüksək bir ruhi gərginliyin ifadəsi, yoxsa hələ yolunu tapa bilməmiş bir gərginlik olduğu mübahisəlidir. 21 mart 1911-ci il tarixində İstanbuldan yazmış olduğu məktubda belə deyir:

"Bu gözəl şəhər və onun gözəl mənzərələri, məni sevən insanları, mənə inanan ailəm, bütün bunlar bu ərəfədə sıxır məni. Nə istədiyimi bilmir, ən çox xoşbəxtlik və ən çox bədbəxtlik anlarımda duyduğum bir arzunu düşünürəm. Ah, bir ölə bilsəydim!" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, 21 mart 1911, Məktub: 2)

Yavuz Sultan Səlimin "Səlim, hər iki dünyadan da sıxılmaqdadır" misrasını xatırladan bu deyim, bəlkə də, bir cahangirlik ruhu olaraq şərh oluna bilər.

* * *

Mart ayı ərzində, Savaş naziri Mahmud Şövkət Paşayla birlikdə Makedoniyaya gedir; Selanik, Monastır və Albaniyanın bəzi şəhərlərini gəzərək Yanaya gəlirlər. (M. Şükrü Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 1) Daha sonrakı məktubunda, "Önümüzdəki çərşənbə axşamı Rumeliyə gedirəm" – deyə yazır; Bolqar quldurlarına qarşı görüləcək tədbirlər barədə araşdırma edəcəkdir.

14 apreldə Selanikdədir; "Sərhədin o biri tərəfindən gələn düşmənlərimizə qarşı müdafiəni boynuna götürdüm" – deyə yazır. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 3, 14 Aprel 1911-ci il ) Eyni məktubda Balkanlarda müxtəlif millətlərin etdikləri müxtəlif təbliğatlara qarşı bir əks-təbliğat tənzimləməsi etdiyini söyləyir:

"Selanikdə bir əks-təbliğat təşkil etdim və başına da ürəkli insan olan əmimi (Xəlil) və başqa yoldaşları gətirdim".

İttihad Tərəqqi Cəmiyyəti Rumelinin müxtəlif bölgələrində məktəblər açmaqdadır. Yalnız Selanikdə on beş xüsusi məktəb açmışdır. Bir dənəsində iki yüz əlli şagird yatılı, iki yüz əlli şagird də gündüz növbəsində oxumaqdadır. "Təhsilə nə qədər əhəmiyyət verdiyimi bilərsən". Yatılıların yetmişini Cəmiyyətin əyalət təşkilatları göndərir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 4, 15 aprel 1911-ci il)

17 aprel 1911-ci ildə Hüquq tələbələri və müəllimləri üçün verilən bir axşam yeməyinə qatılır. Özünün protokolda ordu müfəttişi ilə eyni sıraya qoyulmasından çox narahat olur. Sonra məktəbin kiçik şagirdləri Ənvər Bəy üçün bəstələnmiş bir marşı oxumağa başlayırlar.

"Nə edəcəyəmi bilmədim və davamlı alqışlar məni, həqiqətən, qıpqırmızı etdi. Bütün bunlar mənə çox toxundu. Sonunda kiçiklər gəlib əlimi öpdülər; gözlərimdən bir neçə damla yaş axdı (önünə keçə bilmədim). Hər kəs davamlı alqışlayırdı. Məni dünyanın ən xoşbəxt insanı zənn etdiklərindən əminəm. Amma əfsus! Hər şeyi dərinliyinə görmənin və düşünmənin nə demək olduğunu bilmirlər." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 5, 17 aprel 1911-ci il)

Bolqar quldurların qarşı görüləcək tədbirlər mövzusunda əlaqədarlar şəxslərlə təşkil edilən bir yığıncaqdan dönmüşdür. Düşünəcək çox şey var, – deyir; "Bəzən beynimin nəfəs ala bilmək üçün kifayət qədər geniş bir məkan tapmaq üçün kəlləmi deşmək istədiyini düşünürəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 7, 18 aprel 1911)

Gecə yarısı Selanik qubernatoru onu görməyə gəlir və təkliflərinin Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən qəbul edildiyini bildirir. Ənvər Bəy rəsmi vəzifəsinin xaricində cəmiyyət işləriylə də yaxından maraqlanır; heç bir əhəmiyyətli qərarı onsuz vermək istəməzlər. (Hanioğlu haqqında danışılan əsər, m. 8, 19 aprel 191-ci il) Bəzən sahildə tək başına gəzmək ona sakitlik verir.

"Səma qapqara idi, dəniz sakit idi, gecənin tünd qaranlıqlarında enib-qalxan kiçik yelkənli gəmilər seçilirdi yalnız… Özümü bir az tək hiss edirəm; amma bir iç təkliyidir bu… Bilirsiniz, nə üçün olursa-olsun mədhiyyələr eşitməkdən xoşlanmıram. Vətən üçün edildiyində edilən hər şey çox təbiidir." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 9, 21 aprel 1911-ci il)

21 Aprel 1911-ci il tarixində dörd minə qədər silahlı əsgəri olan üç katolik alban tayfasının üsyanını yatırmaq üçün etdiyi təkliflər qəbul edilincə, ona gös-təriş verilir. Müsəlman albanlar, xüsusilə İpək bölgəsində əsgərlərimizin yanında olublar. 1 May 1911-ci il tarixli məktubunda da, qiyam qaldıran katolik albanların dörd min olduqlarını yazmışdım, – deyir.

"Keçən il qiyam qaldırmış olan 1,5 milyon müsəlman alban rahat dayanırlar və kimə qarşı mübarizə etmək üçün olursa-olsun hökumətə xidmət edirlər".

Ənvər Bəyin rəsmi yığıncaqlardan çox xoşlanmadığı aydın olur. Avstriyalı yüksək dövlət vəzifəliləri üçün verilən bir yeməkdən sonra bunları yazır:

"Allahım, insanlar nə çox danışa bilirlər. Bitməz tükənməz söhbətlərdə keçən bu yeməkdən sonra özümü, həqiqətən, xəstə hiss etdim." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 10. 22 Aprel 191-ci il)

Fəth əsnasında məscidə çevrilən, çox gözəl mozaikalarla bəzəkli bəzi kilsələri gəzdiyini, mozaikaların boyanmış olduğunu, buraların yenidən təmir edilməsi üçün çox böyük pullar xərclənəcəyini söyləyir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 11, 22 Aprel 1911)

25 apreldə Monastıra gəlir. Bu şəhəri "Mənim zəfərimi hazırlayan şəhər." deyə xarakterizə edir.

"Üfüqdə silah yoldaşlarım və əsgərlərlə tez-tez aşdığım dağların ağ təpələri görünür. İndi can verən sevimli vətənimizə qarşı ürəyimiz sədaqət hissləriylə dolu idi. Quldurlarla qarşılaşmalarımız və hər səfərində qəti bir müvəffəqiyyət əldə etməmiz ürəklərimizi inanılmaz sevinclərlə doldurmağa çatırdı. Və mən qarnizona döndüyümdə sevimli vətənimdən başqa heç bir şey düşünmürdüm." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 12, 25 aprel 1911-ci il)

Təhlükənin üstünə getməyi sevən adam Hərəkat Ordusunda İstanbula girişini belə izah edir:

"Tam 24-ü səhəri şəfəqlə Peranın qışla divarlarının arxasındakı çox güclü bir düşməni keçib İstanbula səssizcə girmişdim. O gün ölümü axtardım. Amma onu tapmaq üçün hara qaçsam, şimşək kimi qaçırdı. Ən təhlükəli nöqtələr mənim üçün ən təhlükəsiz sığınacaqlar halına gəlirdi. Allahın məni başqa bir şey üçün saxladığını bilmirdim. Amma həyata qarşı xoşgörümü fərq etmədim". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 13, 26 Aprel 1911-ci il)

O "başqa bir şey"i o gün üçün nə olduğunu düşündüyünü bilmirik.

Ənvər Bəyin bəzi məktublarında gələcək müharibə haqqında sanki açıq bir fikri varmış kimi cümlələr var. 27 Aprel 1911-ci il tarixli məktubunda Monastırda, Padşahın taxta çıxışının ildönümü qeyd etmələrindən danışarkən "Əvvəl əsgəri idadinin gənc şagirdləri keçdi. Bu kiçik əsgərlər, ordunun gələcəyini və yaxın bir zamanda sevimli vətənlərinin qədərini qılınclarının ucunda tutacaqlarını hiss edərmişcəsinə başları dik, sinələri qürurla qabarmış keçirdilər". Eyni mərasimdə komandir çıxışını edərkən, Hökumətin bir xidmətçisi olaraq onun adından danışır. "Qopan alqış tufanı başımı önümə əydirdi. Mən bayram deyil, vəzifə istəyirəm və ümid edirəm burada görəcək bir işim olar." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 14, 27 Aprel 1911-ci il)

Güclü bir təbiət sevgisinə malikdir. Hər vəsiləylə ətrafındakı gözəllikləri yazmaqdan özünü saxlaya:

"Hava çox gözəldir. Hətta günəş bir az yandırır. Şəhərə on beş kilometr uzaqlıqdakı Priştinq dağlarının dümağ zirvələri kimi möcüzə bir mənzərəm var." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 14, 27 aprel 1911-ci il)

Cəmiyyətin içindəki anlaşılmazlıqları həll etmək də onun üzərinə düşməkdədir və bunda da müvəffəqiyyətlidir.

Ənvər Bəy təhsillə də çox bağlıdır. Selanikdəki məktəblərin bənzərini də Monastırda axtarır. "Gələcəyin bizim olduğuna burada inana bilərik" deyir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 15, 30 Aprel 1911-ci il)

Ənvər Bəyin məktublarından, Hökumət üçün göstərilən səylərin, dağa çıxışların, hamısının təməlində coşğun bir vətənpərvərlik və millətçilik olduğu görülür. Ancaq, Hökumət rəhbərliyiylə əlaqədar nə duyğu, nə də məlumat təcrübəsinə rast gəlinmir. İzahatlarında da vətənin qurtuluşu üçün coşğun bir həyəcanla Hökuməti istəmək vardır. Amma bu, məzmun olaraq kifayət qədər doyurucu olmayan coşğunluq xalqa təsir etmiş və Ənvəri azadlıq qəhrəmanı etmişdir. 4 May 1911-ci ildə, Körpülüyə gedərkən dayandıqları Çitçova kəndində, qonaq edildiyi evə girişini belə izah edər:

"Ev sahibi pilləkənin dibində əlimi, kəndli ürəyinin məmnuniyyətini göstərən, gülümsəyən bir üzlə öpdü. Altmış yaşlarında bir qoca idi. Altı dənə uşağı, onun arxasında, əlləri qarınlarının üstündə qovuşmuş dayanırdılar və otaqda iyirmi qədər yaşlı və gənc ayaq üstə məni gözləyən kəndlilər vardı. Mənə ayrılan şərəf yerinə onları da oturmağa dəvət edən əl işarələri edərək oturdum. Bütün bu yaxşı çöhrələr ürəkləri dolduran saf bir vətənpərvərlik hissinə xəyanət edər kimi idilər. Bu da məni həm kədərləndirir, həm də sevindirirdi. Mənə baxışları güvən və ümid dolu idi. Mənsə onların həyatlarıyla, mülkləriylə, hər şeyləriylə az qala təsadüfü bir şəkildə oynayırdım…" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 17, 4 May 1911) 90

Ənvər Bəy Tripoli ərəblərini İtalyanlara qarşı ölümə apararkən də eyni duyğuları yaşayacaq.

5 Mayda Tikveşdədir.

"Bu gün elə yorğunam ki, ayaq üstə yatıram. Altı saatdır bölgənin bəylərindən mədhiyyə, ya da şikayətlər eşidirəm; bu məni sıxır. İndi istirahət etmək üçün oturdum, qıçlarımı uzatdım, dizimin üstündə kağızlar; tam Türk işi. Körpülüdən ayrılarkən məni alqışlarla az qala öldürürdülər; stansiyada yığılmış xalq, bitmək bilməyən musiqi və s…"

Tikveşə girərkən onu mərasimlə qarşılayarlar. "Bu kənddə tək başıma qiyamın lideri olaraq ilk cəhdimi xatırladım; kəndli paltarı içində, təpədən dırnağa silahlıydım. Əlimdə tüfəngim tam iyirmi bir saat yandırıcı bir günəşin və şırhaşır yağan yağışın altında çox dağlıq bir bölgədə keçmişdim. Gecənin qaranlığında qalacağım evin qapısının qarşısında gözləyərkən çox yaxınımdan jandarma patrulu keçmişdi. Allahdan paltom, bədənimi və yanımdakı silahı örtürdü. Nəysə, patrul mənə şübhəli bir baxış ataraq keçibdi getdi. Sanki dünənmiş kimi xatırlayıram; tüfəngimi necə də bərk tutmuşdum. Bəzən bir heç qədəri təyin edir!" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 18, 5 may 1911)

7 may 1911-ci il tarixli, Selanikdən yazdığı məktubunda Balkan Savaşı haqqında uzaqgörənliyi vardır. Belə deyir:

"Çernoqoriyalılara qarşı başladılacaq savaşın bütün kiçik Balkan dövlətlərini də əhatə edəcəyini düşünürəm. Əgər Serbiyada, Bolqarlarla ittifaq etmək istəyən partiya iqtidara gələrsə, ki bu çox mümkündür – Balkanlardakı vəziyyət daha da dəhşətli olacaq. Amma biz hər şeyə etiraz etməyə hazırıq və istər düşmənlərimiz olsun, istər dostlarımız olsun bunu çox yaxşı bilirlər". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 19, 7 may 1911)

Ənvər Bəy yaxındakı müharibəni görmüş, lakin "Hər şeyə etiraz etmə" mövzusunda özüylə birlikdə dostları da, düşmənləri də yanılmışdı.

"Ziyarətlərdən, dəvətlərdən, uzun çıxışlardan və qeydlərdən yorğun düşdüm! Körpülüdə hər millətdən insanın olduğu böyük bir yığıncaq oldu. Bütün ətraf xalqlarının beş yüzə qədər nümayəndəsi toplanmışdı və Müsəlman Gimnastika Klubu orkestri mənim marşımı çalırdı; bu məni qızartdı…" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 19, 7 may 1911)

Ənvər Bəyin uzaqgörənliyi Balkan Savaşı ilə qalmaz; Birinci Dünya Müharibəsi haqqında da eyni şeyləri söyləyir:

"Əgər bu il ümumi bir hərbi önləyə bilsək, önümüzdəki il çıxacaq bir hərbə zövqlə etiraz edərik." (Eyni məktub)

Bu ifadələr haradasa açıq məlumat dərəcəsində bir hissi və Osmanlı üçün döyüşün qaçınılmazlığını göstərməkdədir. 27 iyul tarixli məktubu isə çox daha açıq və maraqlıdır. Bu məktubda ingilislərin Almanlara qarşı başladacaqları bir dünya müharibəsindən danışır və bu müharibədə Türkiyənin nə üçün Almanların ittifaqında iştirak edəcəyinin siyasi və geopolitik şərhlərini verir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 27, 27 Iyul 1911) Bir çox Osmanlı zabiti və idarəçisi də bunun fərqindədir. Amma, fərdlərin də cəmiyyətlərin də həyatlarında bilmək başqa edə bilmək daha başqa şeylərdir…

Azadlıq Qəhrəmanı Ənvər Bəy, heç olmasa azadlığın elanından etibarən rəsmi vəzifə və imkanlara heç bir zaman sığmadı və onların həmişə üstündə yaşadı. Əsgər içində də, vətəndaşlar içində də onun güc və etibarı, daşıdığı rütbə və vəziyyətin daim çox üstündə idi. Və şərait və yaxud rütbəsini aşan hərəkətlərə girişdiyi zaman da kimsə bunu pis qəbul etmədi. Bu karizmada millət və dövlətə olan saf və dərin bağlanışı, coşqusu, təsiredici bir təşkilatçı olması, Osmanlı xalq dastanlarındakı qəhrəmanları xatırladan təmiz və dürüst şəxsiyyəti əsas olurdu. Həm əsgər, həm də sadə Osmanlı xalqı onu sıravi bir zabit olaraq görmür, daim böyük bir şeylər edən yaxud edəcək bir qəhrəman kimi qəbul edirdilər. Ənvərin cəsarəti və yüksək əxlaqi şəxsiyyəti bu cür münasibəti asanlaşdırırdı. Vətəndaş əsgər Osmanlı ictimaiyyəti ehtiyacı olanı axtarır, bir növ “Keşanlı Əli dastanı” meydana çıxırdı.

Ənvər Bəyin sinif yoldaşı olan Fahrettin Paşa, bunları danışır:

"1911-ci ilin qışında İstanbulda səfərbərlik şöbəsindəydim. Rütbəm mayor idi. Yoldaşlarım olan azadlıq qəhrəmanları Tripolidə və Bingazidə yerli mücahitlərin başında döyüşə davam edirlər. Zaman-zaman Balkanların vəziyyətindən bəhs edirdik. Bir gün yenə belə danışırdıq… Aramızdan bəziləri “ah bu Ənvər bir Trakyadan qayıdıb gəlsə də bizə qoşulsa, baxın işlər necə yoluna girər”, – deyə danışırdılar… Monastır liseyindən Hərbiyəyə gələn bu on altı yaşlı sinif yoldaşım, altı il eyni dərsxanada birlikdə tərbiyəli və utancaq gənc ilə beşinci qisimdə ilk qarşılaşdığımız günü xatırlayıram. Bir qaşının ortasında bir santimetrlik bir ağlıq var. Yoldaşlar ona zarafat edərək bu işarənin, gələcəkdə çox böyük adam olacağına dəlalət etdiyini söyləyirdilər. O da qızarıb-bozarıb, Monastır şivəsi ilə, “Lağ etməyin qardaşlar” deyir… Demək ki, Baş qərargahın gənc işçiləri, o vaxt Tripoli çöllərində çalışan Ənvərin gəlib işi öz üzərinə götürməsində gələcək görürdülər".

Ənvər Bəy bunu anlayır, görür və çətinliyini yaşayırdı. Ancaq, şəxsiyyətini son imkanlarına qədər, bəlkə də, məcbur edərək, ömrünün sonuna qədər bu dastana dəstək oldu və özünə inanıb bağlananları tərk baxdırmadı. 7 May 1911-ci il tarixli məktubunda belə deyir:

"Mənim təvazökar olduğum deyilər həmişə və ürəyimin dərinliyində də eləyəm. Millətin nəbzini də bununla əlimdə tuturam. …Bu gün Tikveş bəylərinin lideri mənə “Bəy, heç bir şey dinləmə. Biz sənin üçün harada istəsən ölməyə hazırdıq, hazırıq və hazır olacağıq. Bu bizim ilk və son sözümüzdür”, – dedi". (Hanioğlu, haqqında danışılan e., m.19 )

Tripoliyə qaçanda orada ətrafında toplanan minlərlə Ərəb mücahidi də az qala eyni sözləri qışqırmış və Padşah imtina etsə də, ölənəcən onun əmrində olduqlarını bildirmişlər. İllər sonra və hər şeyin tükəndiyi nöqtədə Türkistanda ətrafında yığa bildiyi mücahidlər də eyni andı içirdilər. Bunu Ənvər Bəyin ixlası və ovsunlayıcı şəxsiyyətindən başqa bir şeylə açıqlamaq çətindir.

May ayında, İstanbula dönərkən belə yazır:

"Vətən üçün çox faydalı bir məsələ məni İstanbula çağırır. Bu gün səma tərtəmiz. Çöldə hər şey yaşıllaşır. Bütün ağaclar çiçək içində köçəri quşlar qatarın səs-küyündə itən şən marşlar söyləyirlər. Gömgöy səma torpağa kölgə salır. Belə bir gündə insanın dünyada kədər olmadığına inanmağı gəlir. Mən isə belə bir yaz günündən daha melanxolik bir şey olmadığını düşünürəm və sevinclərin çox qısa, peşmanlıqların çox uzun olduğu bu dünyada insan ruhunun əsarəti çox hiss edilir düşüncəsindəyəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 21, İstanbul yolunda)

Tam bir mömin olan Ənvər Bəyin, təsəvvüflə əlaqəsinə dair bir əlamət yoxdur. Məktubdakı ruh əsarəti anlayışını ümumi islam mədəniyyəti içindəki canın bədən qəfəsində həbs olduğu anlayışının və qabına sığmayan bir böyük ruhun ifadəsi hesab etmək lazımdır. Məktub belə davam edir:

"Vətənimi sevirəm və yaralarını hiss edirəm onun. Sizə izah etdiyim şeylər, həyatıma dair mənim çox təbii gördüyüm, amma başqalarının böyük müvəffəqiyyət kimi gördüyü kiçik hekayələrdir… Sizə həmişə özüm haqqında yazmış olmaqdan qorxuram. Əslində müvəffəqiyyətləri izah etməyi və özümü olmaq istədiyimdən başqa göstərməyi sevmirəm. Ən müzəffər işlərdə belə, adımın bilinməməsini və zəfərlərdən tamamilə kənarda qal-mağı istəyərdim". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 22, 12 May 1911)

Gözəl bir İstanbul gecəsində "Təbiətin bütün bu gözəlliyində həm bir təsəlli, həm də dərin bir kədər tapıram. Amma həyatın melanxolik yanını yalnız indi deyil, burada qaldığım bütün müddət boyunca duyuram… Düşmənlərimizin çalışdıqlarını bilirəm. Amma öz gücümüzə və dostların dəstəyinə güvə-nirik. Məmləkətin hər yerində Almaniyaya qarşı böyük bir simpatiya duyulduğu hiss edilir və xüsusilə, son böhran Almanlara tək mənim bağlı olmadığımı göstərdi." (HAQQINDA danışılan əsər, m. 23, 14 May 1911-ci il, İstanbul)

Məktublarından izlədiyimizə görə Ənvər Bəy həm əsgəri mövqelərə, həm də Hökumətə davamlı təkliflər verməkdədir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 24, 14 May 1911)

15 May 1911-ci ildə Dolmabahçe sarayında Ənvər Bəyin nişan mərasimi baş tutur. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 25, 15 May 1911)

Albaniya və Makedoniyadakı narahatlıq və qiyamları yatırmaq üçün Osmanoğluna olan etibar və sevgini istifadə etmək üçün 5 iyun 1911-ci ildə Sultan Mehmet Rəşad Xan bölgəyə bir gəzintiyə çıxarır. Osmanlı Padşahı şahzadə Ziyaəddin, Ömər Hilmi Əfəndi, Sədrəzəm və bir qisim nazirlərlə birlikdə “Bar-baros” zirehli gəmisi ilə hərəkət edir. 16 iyun 1911-ci il cümə günü, Qazi Hünkar Murad Hüdavendigarın şəhid olduğu Kosova səhrasında yüz min adam ilə möhtəşəm bir Cümə namazı qılınar. Alban üsyankarlardan bir çoxu sakitcə yer öpərək itaətlərini ifadə edərlər. Xristiyan Albanlar üçün də əfv elan olunur. Selanik, Üsküp, Priştina və Monastırı əhatə edən gəzintidə Padşahın keçdiyi hər yerdə xalq "Ata" çağırışlarıyla küçələrə tökülür.

Gizli bir təlimatla Ənvər Bəyin İşkodrada toplanmaqda olan ikinci korpusun qərargah rəisliyini boynuna götürməsi istənilir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 26, 27 iyul 1911) 30 iyul 1911-ci ildə müvəqqəti İşkodra qərargahında vəzifəyə təyin edilir. Bu ərəfədə Albaniyanın bəzi bölgələrində Malisörler üsyana hazırlaşırlar. 27 iyul tarixli məktubunda Çernoqoriya məsələsi səbəbindən Giritli birinin dilindən eşitdiyi izahatı İngiltərənin Almaniyanı çökdürmək üçün hər şeyi edəcəyini və Avropadakı müttəfiqlərini kifayət qədər güclü gördüyü zaman bu döyüşə başlayacağını söyləyir. Bu məktub Ənvər Bəyin bəynəlxalq əlaqələrdə nə cür dürüst olduğunu da çox açıq olaraq ortaya qoymaqdadır. Giritli bunları söyləyir:

"Bir tək Almaniyanın dəstəyindən əmin ola bilərik; çünki, onun bizimlə əlaqədar bir yığın iqtisadi mənfəəti var. Və çünki bu mənfəətlər torpaq məsələsinə söykənmir". Ənvər Bəy belə davam edir: "Almaniyanın mənfəətlərinə bir tək güclü Türkiyə zəmanət verə bilər. Avropada çıxacaq ümumi müharibədə Almaniyaya bir tək Türkiyə kömək edə bilər. Görürsünüzmü sevimli dostum, Türklər necə düşünürlər! Amma təkrar edirəm, Almanları sevməmin səbəbi romantiklik deyil; sevimli vətənim üçün təhlü-kəli olmadıqlarından ötəri, tam əksinə bizim üçün faydalıdırlar və hər iki məmləkətin mənfəətləri birlikdə gedir və daha uzun müddət bir yerdə gedə bilər. Hans ilə müzakirələrimə toxunmaq istəyirəm. Millətləri birləşdirən duyğu deyil, mənfəətlərdir. Mənim şəxsi fikirlərimin milli mənfəətlərlə bir əlaqəsi yoxdur. Əgər Almaniya təsadüfən Türklərin qəddar bir düşməni halına gəlirsə, sizin ən sadiq və ən fədakar dostunuz olaraq qalmağa davam edəcəyəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 27 iyul 1911)

Dəniz yoluyla çatdığı Abaddan sivil paltarla və atla İşkodraya doğru yola çıxır; arxasındakı ata növbəylə minən iki katolik alban qadın vardır. Yollar təhlükəli və rast gəldikləri hər kəs silahlı, yaxud dəyənəklidir. "Kiçik tapançamın qulpu həmişə ovucumda idi". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 28, 30 iyul 1911-ci il, İşkodra) Uzun saatlar getdikdən sonra Drina çayını taxta körpüdən keçirlər. Gecikdiyi üçün onu qarşılamağa gələnlər geri qayıdıblar. Amma yenə də körpünün üstü doluymuş. "Bir qisimi məni salamlayır, digərləri mənə sual dolu, narahat baxışlarla baxırdılar; əsgər bir Ənvər Bəyi axtarırdılar. Mən onları qəti olaraq xəyal qırıqlığına uğratmışdım." Qubernatorun evində qarşılanır. "Qubernator məni qapıda gözləyirdi. Türk üsulu beş növ yemək, qatıq və plov yedik və sonra bir yığın insanın bizi gözlədiyi salona keçdik".

1 Avqustda İşkodradan yazdığı məktubda Albaniyadakı problemlərin çoxluğundan, həll çətinliyindən və xalqın cəhalətindən danışdıqdan sonra insanın ümidinin qırılmaması mümkün deyil, – deyir və əlavə edir: "Amma kimsə Allahdan ümidsiz deyil. Bizi xoşbəxt edən və bütün çətinliklərin öhdəsindən gəlməyimizi təmin edən məhz bu gücdür". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 29, 1 Avqust 1911, İşkodra)

"Draç bölgəsinin İkinci Ehtiyat alayıdır bu. Bu əsgərlər insana təhlükəsizlik təlqin edirlər; igidlikləriylə ad çıxarıblar. Və, mənim kiçik bir vəzifə verdiyim bir dənəsinin, mübarizənin xaricində qaldığı üçün gözlərində əshirs yaşları vardı". Ənvər Bəy təskinlik verici bir şeylər söyləyər. "O da mənə, həyatda bir dəfə ölünür, amma bizlər çoxuq. İnşallah düşmən sipərlərinə bayrağımızı sancacaq qədər yoldaşımız qalacaq", – deyə cavab ve-rir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 30. 2 Avqust 1911-ci il, İşkodra)

4 Avqust 1911, İşkodra: "Bu gün İşkodra divarlarının şimal-qərb qülləsinə çıxdım; qorxunc bir günəşin altında, at üstündə tam altı saat davam etdi. İsti, Traboş Dağının təpələrindəki havanı gerçək bir Roma hamamına çevirmişdi. Topların keçməsi üçün düzələn yollarda, qayaları minalayan istehkam əsgərləri vardı. Partlayan minaların səsi top atışlarına bənzəyir və qulağımı oxşayırdı… Axşamüstü, … Baş konsolu ziyarət etdim. Arvadı çox bəzənmiş, boyunbağı, broş və s. nə varsa taxmışdı. Mənə davamlı, “Azadlıq qəhrəmanı, yüz illərin nadir olaraq yaratdığı böyük şəxsiyyət” deyə xitab edirdi. Allahım, nə zövqsüz iltifatlar!" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 31, 4 Avqust 1911)

Osmanlı Xaqanının gəzintisi və Hökumətin də anlayışlı davranmasıyla Çernoqoriyanın əlində olan Malisörler (xristian albanlar) azad edilirlər.

"Malisörler rəisləri ilə birlikdə getdilər; sabah hamısı yurdlarında olacaqlar. Hökumət onlara çox əliaçıq davranır. Ümid edərəm ki, beləliklə, savaşın tamamilə qarşısı alınmış olar… Çernoqoriya Kralı o ikiüzlü adam, bu insanlardan xilas olduğuna çox məmnun görünür. …Sevimli dostum, hələlik bu ikiüzlülükdən məmnun görünürük; çünki, bu adamın bir başqa niyyəti var. Düvel-i Muazzama və Hökumətimizin qərarlı rəftarına görə çox əzab çəkən yazıq vətəndaşlarımızı buraxmağa məcbur oldu…" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 32, 6 Avqust 1911-ci il)

33. məktubunu 9 Avqust 1911-ci ildə Duzu şəhərinin 650 metr yüksəyindəki qayalıq Deriç təpəsi üzərinə qurulmuş ordugahdan yazır. Üsyançı Katolik Albanlara dəstək vermək üçün Çernoqoriyalı milislər tərəfindən qorunan bu təpə, könüllü birliklərimiz tərəfindən alınmışdır. Axşama doğru hər kəs gedir. O, İşkodra gölünə baxan Deriç təpəsindən təkbaşına günəşin buludlarla cəngini, gölü və alaqaranlıqda meşədə meydana çıxan görüntüləri seyr edir. Saatlar sonra təkbaşına, köhnə günlərindəki kimi daşdan daşa atlayaraq, qayalar arasından yol taparaq aşağıya enir. Yoldaşları, təkbaşına dağlarda nə axtardığını bilmədiklərindən maraqlanarlar.

"Çöldə qoca bir redif əsgərin (əsgərliyini bitirib ehtiyata keçdikdən sonra təkrar əsgərə çağırılan) siluetini gördüm. Keşik çəkirdi və ay işığıyla işıqlanan əsmərləşmiş üzündə hüznlü və ciddi bir ifadə vardı. Heç tərpənmirdi. Çox uzaqları, buradan çox uzaqları, bəlkə də, sevdiklərini düşünürdü. Ona uzun-uzun baxdığım üçün, ruhunu oxuduğumu hiss etdi. Yelləndi, sonra ağır ağır getdi; addımlarının zəif səsi bir-biri ardınca itdi. Qəfildən dərin bir səssizlik çökdü. Bu dünyada təkbaşıma olduğumu hiss etdim. Məhz zabitlər çadırından gələn bir qəhqəhə səsi; digər tərəfdə alqışlar, səssizlikdən yüksələn boğuq və dərin bir melodiya, Qaradəniz sahilindəki Rizeli əsgərlərin mahnısının bir neçə misrası gəlir qulaqlarıma və sonra əsgərləri şam namazına çağıran müəzzinin səsi… Ah, bəzən insan necə də bütün ürəyiylə dua edə bilir!…" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 33, 9 Avqust 1911)

Bu ərəfədə Girit Məclisi, yunan kralına sədaqət andı içdi. Bir jurnalist öldürülür. Balkanlar, bir yanğından öncəki dönəmi yaşamaqda; Çernoqoriya, Yunanıstan, Serbiya və Bolqarıstan döyüşə hazırlaşmaqdadır.

Tripoli Qəhrəmanları

Avropada İmperatorluğumuzu parçalamaq üçün hər gün yeni planlar çəkilib nizamlar qurularkən, İtaliya da Tripoli və Bingaziyə gözünü dikmiş, uzun vədəli diplomatik cəhdlər etmişdir. İngiltərə və Fransa ilə razılaşan İtaliya, eyni zamanda Osmanlı ilə dost qalmaq istəyən müttəfiqi Almaniyanın da razılığını almışdı. Avstriya Dövləti İtalyanların Tripoliyə hücum etməsini öz Balkan siyasəti baxımından uyğun bilmir, amma başlayacaq müharibəni aşkar şəkildə dayandırmağa da girişə bilmirdi. Rusiya isə öz hesablarına zərər verməyəcək olan bu inkişaf qarşısında maraqsız kimi dayanırdı.

Avropa siyasətini çox yaxşı izləyən Sultan Əbdülhəmid Xan, Tripoli (Libya) Firqəsini silah və sursat baxımından təmin etmiş və daim güclü komandirlərin əmrində saxlamışdı. Eyni zamanda, Osmanlı ordusuna kömək etmək üçün on beş min nəfər Kuloğlu ocaqlarını qurdurmuş və Şimali Afrikada fövqəladə məşhur və təsirli olan Sünusi təriqəti mənsublarını silahlandırmışdı. Sultan Həmid İtalyanlar üçün asan loxma olmaqdan çıxan bu sahilləri bir tərəfdən də siyasi manevrlərlə onlardan uzaq saxlamağa çalışmaqda idi.

Dövrün Sədrəzəm və Hərbi Nazirinin italyanların əməllərindən xəbərdar olması təbiidir. Eyni zamanda Osmanlının Roma və Vyana səfirləri də italyanların niyyətləri haqqında Babıalini xəbərdar etmişdilər. Lakin necə olsa olar, qəflətə düşülür; Tripoli firqəsi Yəmənə göndərilir; silahları da təmir edilmək səbəbiylə İstanbula göndərilir. Tripolidə ancaq bir neçə min Osmanlı əsgəri qalır. Kuloğlu ocaqları da ləğv edilir və silahları yeniləriylə dəyişdirilmək səbəbiylə İstanbula göndərilir. Bütün bu proseslərlə bağlı italyan qəzetləri xəbər yayır!

1911-ci ilin yanvar ayında İtalyanlar Osmanlı rəhbərliyinin Tripolidə (Libya) İtalyanlara qarşı düşməncə davrandığı ilə bağlı bir nota verərlər.

Avqust 1911-ci ildə Tripoli qubernator və komandiri Müşir İbrahim Paşa da, İtalyanların təzyiqi nəticəsi olaraq geri çəkilir və eyni zamanda italyan mətbuatında Osmanlının buralardakı qeyri-müsəlmanlara ağır təzyiqlər etdiyinə dair bir səs-küy kampaniyası başladılar. Tripoli xalqı isə Osmanlı sədrəzəminə dövlətə bağlılıq teleqrafları göndərirlər.

Bu vaxt Osmanlı Hökuməti Avropalı dövlətlərə müraciət edərək İtalyanların savaşa çalışdıqlarını, buna qarşı tədbir alınmasını istər. Bütün dövlətlər müharibə olmayacaq, amma italyanlara bir az güzəşt edin deyə cavab verərlər. (Dr. Orxan Koloğlu, Tripoli Döyüşü və Türk Zabitləri, Ankara1979, s. 4)

İtalyanların Tripoliyə hücum edəcəkləri qəti görünür. İstanbuldan göndərilən “Derne” gəmisi Alman bayrağı qaldıraraq İtalyan gəmilərinin mühasirəsini aşaraq Tripoliyə 25.000 tüfəng və yüz əsgər çıxarmağı bacarır.

Çox keçmir, İtalyanlar Babı-aliyə bir nota verirlər; 23 Sentyabr 1911-ci il tarixli bu notada deyilir ki, Tripoli (Libya) mədəniyyətdən çox uzaq düşüb; Osmanlılar buralardakı xaricilərə yaxşı davranmamaqdadır, bu səbəblərlə İtaliya Dövləti, Tripoli işğal edəcək; oradakı Osmanlı əsgərlərinin etiraz etməməsi üçün təlimat verilsə yaxşı olar… Osmanlı italyanlara bir sıra iqtisadi imtiyazlar verərək işi ötürməyi düşünərkən, 29 Sentyabr 1911-ci ildə italyanların müharibə elanı notası gəlir.

"Köhnə zamanlarda mənim vəziyyətimə düşən sədrəzəmlərin başını padşahlar minik daşında kəsdirərdi; mən o haldayam" deyən Sədrəzəm İbrahim Haqqı Paşa istefa verir. Sait Paşa səkkizinci dəfə Sədrəzəmliyə gətirilir.

Tripoli sahillərini əhatə edən İtaliya donanması şəhərin təslim olmasını istər və ardından 3 Oktyabr 1911-ci ildə bombardmana başlayır. 5 Oktyabrda çıxarma edərək boş qalmış olan Hamidiye istehkamlarını ələ keçirir. 6 Oktyabr günü İtalyanlar Tripoli şəhərini işğal edirlər. Tripoli şəhəri üç yüz altmış il sonra xaricilər tərəfindən işğal edilmiş olur. Eyni günlərdə italyan qüvvələri Tobruk və Derneyə girərlər. 20 Oktyabrda Bingazi işğal edilir. Bu şəhərlərin heç biri təslim olmamış; sahildə olduqları üçün italyan donanmasının ağır bombardmanlarına hədəf olmuşdular. Tripoli qubernatoru vəkili miralay Neşet Bəy əmrindəki üç minə yaxın Türk əsgərini geri çəkərək qırx kilometr içəridəki Əziziyə qəsəbəsində qərargah qurar və yerli könüllülərin də qatılmasıyla bir müdafiə xətti meydana gətirir.

İtalyanların Tripoliyə hücum etmələri Osmanlı xalqını dərindən yaralayır; yurdun hər yanında orduya kömək cəmiyyətləri və Tripolidə döyüşmək üçün könüllü birlikləri qurulmağa başlayır. Bir müddət əvvəl Yəmənin imamı Yəhya yenə üsyan etmiş və Osmanlı əsgərləri yenə Yəmən türküləri söyləyərək yollara çıxıblar. İtalyanların Tripoliyə hücum etmələri İmam Yəhyanı da təsir edər və "Cəbhənizi mənə deyil, düşmənə yönəldin" – deyə xəbər göndərər. Ferik İzzet Paşa ilə İmam Yəhya arasında "İttifaq" adı altında bir razılaşma əldə edilir; İmama geniş məzhəb azadlığı və administrativ muxtariyyət verilir. İmam Yəhya, İmperatorluğun yıxıldığı günə qədər sözünə sadiq qalaraq, bir problem yaratmaz. Ancaq buradan gətirilən qüvvətlər Balkan savaşına çata bilməzlər. Balkanlardakı xristian xalq isə Tripoli üçün əsgərliyə çağrılacaqları qorxusu ilə qaçıb qaçaq dəstələrinə qatılarlar.

Libyaya dəniz yaxud quru yolundan kömək göndərmək qeyri-mümkün kimidir. Ancaq İttihad və Tərəqqi bir bəyannamə yayımlayaraq sonuna qədər döyüşülməsi lazım olduğunu söyləyir: "Hökumətin bütün millətin qəhrəmanlıq duyğularına söykənərək Osmanlı haqlarının qorunması üçün heç bir şeydən çəkinməyərək tam bir əzm və qətiliklə getməsini tələb" edilir. Osmanlı Millət Məclisi və bütün xalq hiddətlidir. Bu vəziyyətdə Sədrəzəm Sait Paşa Libyanın müdafiə olunacağını açıqlayır. Ancaq bu müdafiə, həqiqətən, gizli və könüllü zabitlər tərəfindən reallaşdırılacaq.

* * *

Tripoli (Libya) ətrafında savaş küləkləri əsməyə başlayanda Ənvər Bəy Berlində hərbi attaşedir. Dərhal İstanbula dönməyə qərar verir; vaxtında çata bilir. 4 Sentyabr 191-ci il tarixində, Selanikə gedərkən yolda bunları yazır:

"Bu gecə çox yorğunam… Mənim üçün hər şey hüznverici… Düşmən süngüləriylə əldən salınmış və yaralanmış vətən, xəstə yataqlarında matəm tutur. Romantik olan siz belə bu andakı vəziyyətimi təxmin edə bilməzsiniz. Qatar Vardar çayı boyunca gedərkən mən təkbaşıma, təkadamlıq kupemdə bütün faciəni əvvəldən düşünürəm. Ay işığı çayın üstünə gümüşü bir rəng verirdi. Dar vadinin sağlı sollu yamaclarının kölgəsi, bu gümüşü lent üzərində qara nöqtələr meydana gətirirdi. Və, qatar təbiətin açdığı bu yolun yaxınından keçərkən mənim kədərimi gecənin sükunəti içindən götürüb aparırdı. "(Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 34, 4 Sentyabr 1911-ci il)

Selanik stansiyasında onu özünü gözləyən yoldaşları onu Mərkəzi-Ümumiyə aparırlar. Sonrakı prosesləri yenə məktublardan izləyək:

Beş saatdan çox Tripoli mövzusunu müzakirə edirlər. Nəticədə Ənvər Bəyin fikri qəbul edilir. "Əgər Hökumət İtalyanların qarşısında çəkilməyə çətinlik məcbur edilsə, biz əvvəl Tripolidə keçici bir Hökumət quraraq sonra da hər şeyi boykot edərək mübarizəni davam etdirəcəyik". (eyni məktub) Hökumətə bu "mədəni quldurlara qarşı" partizan müharibəsi aparmaq təklif ediləcək. Bu yolla böyük çətinliklər çəkmədən əyalətə hakim oluna biləcəkdi.

Ənvər Bəyə Selanikdə qalaraq Mərkəzi-Ümumidə işləməyi xahiş edərlər; qəbul etmir. Bir, iki gün sonra İstanbula gəlir və o gün Padşah hüzuruna çıxar:

"Padşahımız Sultan Rəşadı gördüm. Qəmli, mütəəssir və durğun idi. Allah bəzən nə mərhəmətsiz olur; bu gözəl qəlbli qoca vətənin çəkdiyi səfalətləri layiq bilmirdi. Nəysə, Türk atalar sözümüzü təkrar etmək lazım: Mövlam görək neyləyər, neyləsə, gözəl eyləyər" deyə yazır. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 35, 8 Oktyabr 1911-ci il)

Yaxınları və dostları onu dayandırmağa çalışırlar; getmə deyirlər, gəncsən, parlaq bir gələcəyin var, özünü fəda etmə deyirlər. Lakin Ənvər üçün Tripoli işğal edilərkən dayanmaq olmaz. Qeydlərində belə yazır:

"Vəzifəm bu səfər məni heç bir maddi nəticə ala bilməyəcəyim bir məqsədə doğru aparır. Tripoli, yazıq məmləkət, hələlik itirdik, bəlkə də, əbədi olaraq. Yaxşı, o zaman niyə gedirəm? İslam dünyasının bizdən gözlədiyi bir əxlaqi vəzifəni yerinə yetirmək üçün." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 36, 9 Oktyabr 1911)

Bu sətirlər yalnız özünün deyil, bütün o qəhrəman nəsilin məsuliyyət şüuru və qürurunun yüksəkliyini göstərməkdədir. Baxın Ənvər Bəy ömrünün sonuna qədər budur; hər şeyin tükəndiyi nöqtədə Türkistanı qurtarmaq üçün yola çıxarkən də belə müdhiş bir səbəbə söykənəcək. O Ənvər ki hələ otuz yaşındadır və Osmanlı sarayının kürəkəndir. Qarşısında böyük bir ömür və nə qədər parlaq xəyallar vardır… Dünya tarixində, belə bir məsuliyyət duyğusuyla gələcəyini, bütün ümidlərini və həyatını, çətin bir iddiaya həsr edib özünü Libya çöllərinə atan neçə insan yaşamışdır?… Amma Libyadakı Osmanlı qəhrəmanlarının hamısı elə idi… Ərəblərin Tripolidəki dastanını da Ənvər Bəyin məktublarından oxuyacağıq.

Ənvər Bəy Əşrəf Bəyi (Kuşçubaşı) yanına alaraq İttihad Tərəqqinin Nu-ruosmaniyədəki mərkəzində o ərəfədə daxili işlər naziri olan Tələt Bəy və partiyanın ümumi katibi Xəlil Menteş ilə bir müzakirə keçirir.

Tələt Bəy hər zamankı soyuqqanlılığı ilə siyasi prosesləri və Hökumətin vəziyyətini izah edir. Vəziyyət ümidsizdir. Tələt Bəyin, "Sən başqa bir nəticə düşünə bilirsənmi?" şəklindəki sualına Ənvər Bəy heç tərəddüd etmədən cavab verər:

"Mən və yoldaşlarım sizlər kimi düşünmürük. Bir vətən parçası, ona bağlı olanlar həyatda nəfəs aldıqca, əlləri silah tutduqca və atacaq güllə də varsa, utanc içində tərk edilə bilməz. Biz Tripolini Türk ordusunun şərəf və şərəf sahibi mənsubları olaraq sonuna qədər müdafiə edəcəyik. Sizdən də Hökumət olaraq gözlədiyimiz bizə mane olmamanızdır. Vəssalam…"

Tələt Bəy soyuqqanlı və lakin gözləri yaşayarmış halda, qarşısındakı ruh halını çox yaxşı bildiyi bu dəliqanlı gənc zabitlərə bir müddət baxır və yumşaq bir səslə belə deyər:

"Yəni indi sən və yoldaşların bir şərəf və şərəf iddiasına girəcəksiniz, bizlər də sənin və yoldaşlarının badalaq vuracağıq, eləmi?"

Əşrəf Bəy dərhal dillənir:

"Xeyr elə deyil… Bizim istədiyimiz daha da sadədir. Bizi sərbəst buraxın və Hökumət olaraq girişəcəyimiz mübarizənin önünə çıxmayın. İstəsəniz, bizə quldur deyin, quldur deyin, ordudan qovun, rütbələrimizi alın; lakin Tripoliyə gedib orada namus və şərəflərini yüz illərdir bizə əmanət etmiş olanların bu günahsız duyğularını, siyasi düşüncələrlə məhv etmə-yin".

Tələt Bəy diksinir:

"Təəssüf edirəm, Əşrəf Bəy… Sizin – əliylə Ənvəri göstərərək – bu uşağa təskinlik verməniz lazımkən nələr söyləyirsiniz!"

Tələt Bəy yenidən Hökumətin və ordunun düşdüyü olduğu zəiflikləri izah edir; Tripoliyə əsgər göndərməyin, həqiqətən, mümkün olmadığını söyləyir.

"Lakin", – deyir, – "siz canınızı vermək bahasına dövlətin edə bilmədiyi bir vəzifəni yerinə yetirərək tarixin üzümüzə vurduğu qara ləkəni silmək igidliyini göstərəcəksiniz, bizlər buna “Xeyr, olmaz” deyəcəyik?"

Yenə Əşrəf Bəy araya girir,

"Səhv başa düşülür əfəndim… Xeyr deməzsiniz, biz bunu bilmirik, sizcə? Lakin araya Hökumət xidməti girincə, eyni qüdrətdə bəhanələr ard-arda sıralanar və rəsmi məntiq, bir çox nümunələrində olduğu kimi gerçəyi boğar. Daha belə bir sövq-təbii işlər ortada yox ikən bizlər başımızı götürüb getmək istəyirik. Şərəfli müvəffəqiyyətlər əldə edə bilsək, Hökumətin hərəkətinə qüvvət və dayaq olarıq. Yox bir şey edə bilməzsək məsuliyyəti boynumuza götürürük. Təkrar edirəm: O zaman Hökumət olaraq bizi vəzifədən alar, məhkum edərsiniz. Yetər ki, biz orada vəzifəyə başlayana qədər önümüzə rəsmi maneələr çıxmış olmasın. Ənvər Bəyin izah etmək istədiyi də budur zənn edərəm".

Araya Xəlil (Menteş) Bəy girir, o da Hökumətlə əlaqədar bəzi şərhlər etdikdən sonra Tələt Bəy soruşar:

"İndi söyləyin, sizə necə kömək edə bilərik? "(Fuat Bulcanın xatirələrinə söykənərək nəql edən Camal Kutay, Tripolidə Bir Ovuc Qəhrəman, st.1978, s. 64-67)

Tripoliyə könüllü olaraq gedəcək olan zabitlərin hazırlıqlarını tamamlamaq və lazımlı dəstəyi təmin etmək üzrə Şükrü Bəy (daha sonra Maarif Naziri) və Qara Kamal Bəy yenə gizli olaraq vəzifələndirilir. Gedəcək olanların ilk və təcili xərclərini, Əşrəf Bəy (Kuşçubaşı) Salehlidə fermasındakı hey-vanları sataraq təmin edir.

Ənvər Bəy yenə Əşrəf Bəylə birlikdə Döyüş Naziri Mahmud Şövkət Paşayla görüşür və düşüncələrini açıqlayır:

"Tripolidə kiçik partizan müharibəsi aparmağımızı tövsiyə etdim. İtalyanlar sahilə sahib çıxa bilərlər. Gəmilərinin ağır topları ilə bunu bacarmaları çətin deyil. Biz isə quruda və daxildə qüvvətlər toplamağa çalışacağıq. Gənc zabitlər atlı Ərəb karvanlarının başına keçəcəklər; düşmənə davamlı hücum edəcəklər…"

Xarici işlər nazirinin döyüşün, onsuz da, uduzulmuş olduğunu, oralara gedib özünü xərcləməməsini söyləməsinə qarşılıq Döyüş Naziri Mahmud Şövkət Paşa Padşahın da özlərini dəstəklədiyini, gizli kömək ediləcəyini, lazım olsa, özünün də gələcəyini söyləyərək onları ürəkləndirir. Eyni zamanda Tripoli komandiri Polkovnik Neşet Bəyə bir məktub göndərir:

"… Əmr və idarəetməni sizə buraxıram. Bu əsnada yanınızda olan bütün komandirlərin yekvücud və canını verərcəsinə xidmət edəcəklərindən əminəm. Bu böyük günlərdə hər cür fədakarlığa və çətinliyə dözmək lazımdır. Müsəlmanlığın və Osmanlılığın namusu bu gün sizin əllərinizdədir…"

Mahmud Şövkət Paşa Tripoliəki Neşet Paşaya daha sonra göndərdiyi xüsusi və gizli məktubu bu sətirlərlə bitirir: "Məhz bu mənfi şərtlər içində o bir ovuc qəhrəman övladımız, biz dövrünü tamamlama yolundakılar üçün təsəlli və şərəf dayağı oldular. Qəzaları mübarək olsun".

O günlərdə Ənvər Bəy də bunları yazırdı:

"Bu İtalyanlar bizi iyrənc, utancverici bir vəziyyətə saldılar. Mən, bu çox zəif insan, şərəfimizə və özümüzə duyulan hörmətə vurulan bu ləkəni özüm silmək istəyirəm… Sizə yazmış olduğum hər şeyi edəcəyəm. Hökumətimiz bu işdən imtina etsə belə, mən, qanım bu utancverici ləkəni yuyana qədər qərarımdan dönməyəcəyəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 35, 8 Oktyabr 1911)

Ənvər Bəy bu düşüncədə tək deyil; Xəlil Paşa belə danışır:

"İtalyanların İttihad və Tərəqqi içində “namərd” olaraq xarakterizə edilən bu hərəkətləri bütün Türklərin mənliklərində, müalicəsi mümkün olmayan bir yara açdı. Və ilk ağla gələn şey də Tripolidə ölənə qədər vuruşmaq oldu." (Xəlil [Kut] Paşa, Bitməyən Döyüş, İst.2007, s. 67)

Ənvər Bəy güvəndiyi yoldaşlarına vəziyyəti açıqlayar; hamısı həyəcanla razılaşırlar. Mustafa Kamaldan soruşurlar:

"Mustafa Kamal, sən daha əvvəl Tripolidə olmuşdun; fikrin nədir?"

Mustafa Kamal önlərindəki xəritədə Tripoli sahillərini işarə edir:

"Mən İtalyanların işğal cəhdlərinin asanlıqla donanmalarının atəş sahəsini aşacağına əmin deyiləm. Əgər bizlər zaman itirmədən yerli xalqı vətənlərini müdafiə etmə barəsində maddi və mənəvi təchiz etsək, düşmənin, xüsusilə, səhranın içərilərinə nüfuz etməsi heç də asan olmaz. Hətta deyə bilərəm ki, mümkün də olmaz. Lakin bunun üçün vaxt itirməmək, eyni zamanda bu nəticəni almaq üçün güvəniləcək digər yoldaş heyətiylə hadisələrin inkişafını istədiyimiz istiqamətə çevirəcək diametrdə bir müdaxiləni mümkün etmək şərtdir." (C. Kutay, Tripolida Bir Ovuc Qəhrəman, s. 26 )

Ənvər Bəy fədakarlıq və tabeçilik lazım olduğunda, o vaxtdan sonra da hər milli məsələnin mərkəzində olacaq olan Əşrəf Bəyə dönür:

"Əşrəf Bəy siz Ərəbistanın hər tərəfini yaxından bilirsiniz. İtalyanın işğalının Tripolidə oyandıracağı reaksiyadan başqa, digər Ərəb ölkələri üzərində bizim işimizə yarayacaq bir qarşılığını mümkün görürsünüzmü?" Ərəb dünyasının “Uçan Şeyx” deyə xatırlayacağı Əşrəf Bəy xəritə üzərində şərhlərinə başlayır. Əgər Tripolidə müvəffəqiyyətli olsaq, o zaman Ərəblərdən insan və vəsait köməyi alına biləcəyini söyləyir.

"Ərəblərin ruh halı belədir. Özbaşlarına hərəkətə gəlməzlər… Lakin ruhlarında və məntiqlərində müvəffəqiyyətini istədikləri bir hadisə, əgər başqasının köməyi olaraq reallaşma yolunda olsa, o zaman ona əllərindən gələn köməyi edərlər və bu təqdirdə fədakarlıqdan çəkinməzlər".

Sonra dəniz yolundan İtalyan mühasirəsinə baxmayaraq, kiçik gəmilərlə yenə nəqliyyat təmin edilə biləcəyini, İngilislər Misiri məcbur etsələr də oradakı dostlar vasitəsiylə keçməyin mümkün ola biləcəyini söyləyir. Əşrəf Bəy əvvəldən Misirə gedəcək və lazım olan hazırlıqları edəcək. Hidiv ailəsi və Misirli milliyyətçilər də gizli-aşkar dəstəklərini verəcək İngilislər bu həmrəylik qarşısında səslərini çıxarda bilməyəcəklər.

Sonrakı bir gün Ənvər Bəy Mustafa Kamal və Fəthi Bəyi də yanına alaraq Hərbi Nazirinin evinə gedir. Mahmud Şövkət Paşa kədərlidir:

"Əziz övladlarım," – deyir, – "məsələ bir vətən parçasının müdafiəsi deyil, Osmanlılığın şərəf və ləyaqətinin bütün dünya və tarix qarşısında qorunması da sizlərin qəhrəmanlıq və vətənpərvərliyinizə bağlıdır". Keçən Cümə qəbulundan sonra Padşahın onu qəbul etdiyini və bunları söylədiyini izah edər: "Paşa, əgər Tripoliı İtalyanların işğalına tərk etsək, vətənin digər qisimlərinin varlığı da təhlükəyə girər. Ətrafımızı, məhvimizi istəyən və bunun üçün yüz illərdir çalışan necə zalım bir çevrə olduğunu bilərsiniz. Allah qorusun hamısı birdən üzərimizə hücum edərlər və dövlət pərişan olar. Siz ordu və donanmanın başındasınız; mənə gerçəyi heç bir şey gizləmədən izah edin".

M. Şövkət Paşa vəziyyəti bütün çılpaqlığıyla izah edir. Sultan Rəşad belə deyir:

"Bütün bunlar həqiqət ola bilər. Lakin bizim əcdadımızın tarixində qeyri-mümkün olmasına baxmayaraq, əldə edilmiş möhtəşəm zəfərlər də vardır. Bu hadisələr bizə əsgər övladlarımızın eyni cəsarət və qəhrəmanlıq xüsusiyyətlərini qoruyub-qorumadıqlarını göstərəcək. Məndən nə istəsəniz, əlimdən gələni etməyə hazıram. Yaşlı və xəstəyəm; buna baxmayaraq, Paşa səmimiyyətilə söyləyir və hətta işdə iradə edirəm ki, mənim döyüş xəttinə getməyim lazımdırsa, buna da hazıram".

Fəthi Bəy (Okyar), Fuad Bəy (Bulca), Mustafa Kamal Bəy və Əşrəf Bəy o axşam yeməyi Ənvər Bəyin evində yeyirlər. Fuad Bəy deyir ki:

"Hamımız şən idik. Min bir yoxluq və məhrumiyyət içində, nəticəsi, əlbəttə, ölüm olacaq çətin bir macəraya deyil də, sanki manevrə gedirdik. Bizim nəsil üçün bu ruh halını bu gün də qeyri-təbii hesab etmirəm. İmperatorluğumuzun ən böhranlı dövrlərini yaşadığı o müstəsna günlərdə bizi daha sonra Türkiyə cümhuriyyəti üçün çətin mübarizələrə doğru itələyən və zəfərə aparan ruhun mənasını və qüdrətini, bu günkü nəslin də idrak etmiş, edə bilmiş olmasına dua edirəm". (C. Kutay, haqqında danışılan əsər, s. 30)

Ənvər Bəy hazırlıqlarını görməyə başlar. O günlərdə beş zabit namizədi məktəbdən atılmışdır. Ənvər Bəy bu gənclərin bir şərhə görə haqsızlığa uğradıldıqları qənaətiylə, onları yanında götürür; ilk karvan ilə gedəcəklər: Qəzzəli Camal, Darendeli İsmet, Saydalı Hilmi, Tiranlı Cövdət və Sinoplu Baba Sami.²⁰

* * *

Ənvər Bəy görkəmini dəyişdirib İskəndəriyəyə getmək üçün gəmiyə minir. "Qara eynəklər, aşağı doğru bığlar, qaşların üzərinə qədər enən qara bir fəs." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 37, 10 Oktyabr 1911-ci il) Gəmidə hər şey sakitdir; Aralıq dənizidə İtalyan kreyserlərinin yanından keçirlər. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 38,14 Oktyabr 1911)

"Gəmidə Faustu oxudum. Çox gözəl və həqiqət olacaq fikirləri var; amma, mən bu fikirləri qəbul edə bilmirəm." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, 39. m., 15 Oktyabr 1911) Gəmi 15 oktyabrda İskəndəriyə limanında lövbər salır. "Tripolidən gələn xəbərlərə görə, İtalyanlar quruya çıxmaq və qüvvələrini artırmaq üçün hazırlaşırlar”.

Onu qarşılayanlar, Misirdə qısa zamanda 1500 Türk lirəsi toplandığını, hər kəsin vətənə necə bağlı olduqlarını və "dörd min Misir atlısının hazır" olduğunu bildirərlər. "Bütün bu insanlara çox inanmamaq lazım olduğunu anladım." "İngilislər bu vəziyyətdən istifadə edirlər, zabit və s. nə istəsək, keçirməyimizə icazə verirlər; qeyri-rəsmi olaraq təbii. Beləcə simpatiyamızı Kazanmağa çalışırlar." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 40. 15 Oktyabr 1911)

Ən qısa zamanda Misirdən ayrılmağı düşünməkdədir. "Şəhərin əlli il əvvəlki bombalanmağını düşünürəm; bu gün Tripolinin bombalanmasıyla böyük bənzərlik var". Burada, Tripoli mübarizəsinin əsgər, iaşə və yerləşmə işləriylə məşğul olur; yığıncaqlar keçirir. "Öz torpaqlarıma açıq alınla və utancsız dönmək üçün indi tüfənglərin və topların tüstülərini arzulayıram." Limanda idarədən keçərkən "Bilməm hansı akademiyanın fəxri doktoruyam." deyir.

Sabahısı gün edilən uzun bir yığıncaqdan sonra bir neçə gün daha şəhərdə qalmaq gərəyi yaranır. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 41, 17 Oktyabr 1911-ci il) 21 Oktyabr 1911-ci il. Sabahısı gün yola çıxmağa qərar verir. Yenidən görkəmini dəyişdirmişdir: "Uzun mavi paltar, başımda ağ örtük, ağ maşlak, qızıl işləməli kordon; tam bir Ərəb şeyxi paltarı. Ümid edərəm fanatik Murabıtlar və Sünusi şeyxləri bu paltarı görəndə buraxarlar; keçərəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 42, 21 Oktyabr 1911)

İskəndəriyyədən yola çıxmadan əvvəl qaldığı hotel otağından danışır:

"İnsan boğulur burada. Kim bilir nə zamandır dəyişdirilməmiş ağ bir çarşaf var yataqda; yazıq bir şəkildə bir tərəfdən sallanır. Xortdan yatağı kimi görünür gözümə. Yenə əhvalım xarabdır; otağının ortasındakı kiçik masada başım əllərimin arasında oturdum. Divarda asılmış güzgüdə özümə baxmağa çəkinirəm; çünki gündüz üzümdəki ümidli ifadə axşam olunca itir… Bu da duyğulu və sənətkar ruhlu gördüyünüz dostunuzun ətrafı. Hər şeyi çox zəif bir şam işığı işıqlandırır… Çölə çıxmışam. Meydanda Məmməd Əlinin qaranlıq heykəlinin qarşısında bir az gəzdim; amma işıq-landırmadan narahat oldum. Üstəlik polis də mənim oynadığım lal Suriyalı tacir olduğuma çox da inanmışa bənzəmirdi. Bulvarı keçərkən köhnə bir binanın qapısının qarşısında bir yığın insan gördüm. Özümü izdihamla hərəkət etməyə buraxdım və sonunda özümü, Avropadaykən nifrət etdiyim musiqili bir kafedə gördüm. Hər növ gözəllikdən məhrum, yazıq bir yaşlı İngilis qadın boğuq bir səslə mahnı oxuyur və qollarını köhnə bir saatın əqrəbləri kimi oynadırdı. Ətrafındakılara yaydığı enerji ona kədərli bir hava verirdi. Sonunda halı mənə də toxundu; yazıq qadın çörəyini vətənindən uzaqlarda Kazanmaq məcburiyyətində idi…"

Ənvər Bəyin həssas ruhunun hər növ romantikliyi, dönüb-dolaşıb vətən dərdində düyünləniyirdi.

"Kədərdən, vətənimi təhdid edən təhlükənin verdiyi ağrılardan qaça bilmirəm və təsəllini haradan tapacağımı bilməyirəm". (Hanioğlu, ag.əsər, m. 43, 22 Oktyabr 1911-ci il)

Onu çox daha ağrılı günlərin gözlədiyini haradan bilə bilərdi?

Bu vaxt İngilislər, könüllü Türk zabitlərinin Misir torpaqlarından keçməsini qadağan edir, ancaq Misirli zabitlər və xalq bu qadağaya çox diqqət etməz və mümkün olan hər dəstəyi verirlər. İstanbuldan gələn köməklər də Misir Hilal-i Ahmer dərnəyi vasitəsiylə Tripoliyə çatdırılır. Ənvər Bəyin burada yerləşmə işləriylə məşğul olmaq üçün təyin etdiyi Osmanlı zabitləri və Misir mənşəlilər gizli keçişləri nizamlayır.

Ənvər Bəy 22 Oktyabr 1911-ci il Bazar günü, qatarla yola çıxır.

"Kiçik qatarımız bir qum dənizində ağır ağır yol gedir. Allahım; necə qatardır! Sanki bədənimin hər orqanı ayrı oynayır. Günorta yeməyini yedim, yalnız qırmızı xurma, indi alışmalı olduğum bir yemək budur. Tanınmamaq üçün üçüncü səviyyəli vaqonda gedirəm. Ətrafımda ağ maşlahlı bədəvilər var. İki uşaqlı bir Ərəb qadını, sağda bir Alman və bir Fransız; budur səyahət yoldaşlarım. Səhra küləyi hamımızı nazik bir qum təbəqəsi ilə örtür. Pəncərələr bağlı olduğu halda, bu qum hər yerdən girir. Üzlərimiz qum içindədir; saçlarımız da; amma ən pisi, bu qum insanın ağzına da girir və onu da udmaq lazımdır." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 44, 22 Oktyabr 1911-ci il)

Ənvər Bəy tanınmamaq üçün qatarı dəyişdirmək məcburiyyətində qalır və bir gecə stansiyada gələcək qatarı gözləyir. "Qatar vaqonundan bir yer aldım. Çox qorxunc bir gözləmə idi bu; dözülməz bir qoxu boğurdu məni".

24 oktyabrda Dabanın beş kilometr qərbində, qatardan enərək atlara minir və qızğın günəş altında dəniz boyu getməyə başlayırlar. "Dünən on dörd saat at üstündə getdikdən sonra iyirmi dörd saatdır acıq". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 45, 24 Oktyabr 1911-ci il)

İndi bir Ərəb şeyxinin çadırının kölgəsində çay içməkdədir. Bu insan onunla eyni çətinlikləri yaşayaraq səhraya qaçan digər idealistlər kimi "vətənim" dediyi bir torpaq parçasını müdafiə etmək üçün gedirdi.

Nişanlısına belə yazır: "Artıq Bingazi sərhəddinə bir günlük məsafəyə yaxınlaşdım. Yanımda beş yoldaş var. Bu aralar çox zəhmət çəkmədim. Allahın inayətiylə hər şeyimiz mükəmməldir. Kürəyimizdə ağ ehramlar, başımızda kefiyeler, altımızda gözəl Ərəb atları olduqca hər yerdən asanlıqla keçəcəyik. İnşaallah, Allahın köməyiylə Bingazidə yaxşı işlər görməyə, beləcə Padşah və millətin razılığını Kazanmağa müvəffəq olarıq". (İnan, haqqında danışılan əsər, s. 532)

28 Oktyabr tarixli məktubunda bu gün axşama doğru Türk sərhədini keçəcəyini ümid etdiyini yazır.

"Matrokdan bəri məskunlaşma olan heç bir yerə rast gəlmədik. Dənizdən otuz metr yüksəklikdəki düzənliyin orasında-burasında səfil vəziyyətdə bir neçə köçəri Ərəb çadırı qəhvəyi ləkələr kimi dayanırlar. Arxamızda itən kiçik təpələr hələ üfüqü təyin edirlər. Sağda dənizin əbədi mavi xətti. Gecələridir tir-tir titrəyib şəfəqlə getməyə başlayaraq həmişə qərbə doğru gedirik.... Çamadanlarımızı daşıyan dəvələrin ehtişamlı hava-larıyla gedişlərini və ağ ehramları başlarının ətrafında qar dənələri kimi dal-ğalanan əsmər Ərəbləri görürük." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 47, 28 Oktyabr 1911-ci il-ci il)

"Dünən asta gedən dəvənin üstündə on saat boyunca yol getmək yorucu idi; 60 kilometrdən çox getdim. Gecə dənizin yaxınındakı kiçik bir bulağın başında düşərgə qurmuş bir Ərəb ailəsinin çadırında yatdıq. Yenə də bu cür bir həyat çox xoşdur. Çadırın tavanından tərtəmiz səmada hüzur dolu ay görünür. Dörd adamıq. Dəvələrimiz düz yanı başımızda gövşək vuraraq tərpənirlər. Sadə bir axşam yeməyində bütün ailə, iki çadır sakinləri ocağın ətrafında toplandılar. Nənə və yan çadırdan beş uşağı olan qızı gəldi. Baba namaz qılmaq üçün çadırdan uzaqlaşmışdı. Dəstəmaz almaq üçün lazımlı su olmadığından, əllərini təmiz torpağa sürtdü, qumun getməsi üçün bir-birinə çarpdı və Allahın qarşısına tərtəmiz çıxmaq üçün onları üzünə çəkdi. Ailə, ətrafımda səs-küylə danışırdı. Kiçiklər onlara verdiyim halvanı paylaşdılar. Axşamın işıqlı səmasında, babanın əyilən, səcdədə dayanan və dikələn silueti görünürdü. Dua edir; bütün ürəyiylə inandığı Allahına qarşı vəzifəsini yerinə yetirdiyi üçün xoşbəxt idi. Həyatın sadə qanunları ilə yaşayırlar. Qonaqpərvərlik onlar üçün çox qiymətli, əllərindəki hər şeyi bizə ikram etmək üçün sürüdən xüsusi olaraq tutulan kiçik bir keçini kəsmək istəyirlər. Nəhayət, onları yalnız atəşə atılan daşlar üzərində bişən arpa çörəyi yeməyə razı saldım. Çox ləzzətli deyil, amma yeməyimiz lazımdır… Dünən Tobrukda kəşfə çıxmışdım. İtalyanların qarnizon olaraq yalnız iki batalyonları qalıb. Beş gün əvvəl üç yüz İtalyan əsgəri Türk teleqraf xətlərini kəsmək üçün çıxıblar. Sonra Ərəb güllələrinin vurduğu yaralı və ölülərini daşıyaraq tələsik dönmək məcburiyyətində qaldılar. Həm də onları neçə Ərəb qorxutdu bilirsinizmi? Cəmi-cümlətanı beş ərəb, amma yaxşı atəş açırdılar. Ah bu axmaqlar! Bu səfər onlara Türklərdəki vətənpərvərliyin ölmədiyini və düşmənlərə bunu ödətdirməyi bildiyimizi göstərəcəyəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 48, Zavini Murassa, 7 Noyabr 1911, Tobrukun 15 km qərbi)

Bir neçə gün əvvəl İtalyanlar Dernenin su qaynaqlarını ələ keçirmək üçün hücuma keçmişdilər, ancaq çox sayda itkin verərək çəkiliblər. Müqavimətçilər çox sayda silah və sursat ələ keçiriblər.

"İrəliləyirəm və xoşbəxtəm. Soulonda İtalyanları görə bildim. Dünən yenə altmış dəfə atəş açdılar və Banko de Romanın daşlarından birinin düşməsinə səbəb oldular. Ərəblərin ruh yüksəkliyi gündən günə artır. Mənim Xəlifənin qohumu olaraq gəlişim, onlara böyük bir təsir etdi. Birliklərə gəlincə Ənvərin onlar üçün nə ifadə etdiyini bilirsiniz. Xalqın cəsarətləndirməyə ehtiyacı yoxdur. Bir neçə gün əvvəl 120 əsgər və bir neçə ərəb milis Dormaya hücum etdilər. 24 şəhid verdikləri doğrudur, amma, 18 top və 850 İtalyan əsgəri Kazanmaq üçün çox ucuz bir əvəz ödəndi. Ərəb tayfalarının Kazanılacaq zəfərlər üçün necə döyüşdüklərini görməlisiniz. Başqa tayfaların O-ya hücum etməsindən və özlərinə öldürəcək düşmən qalmayacağından narahat olurdular." (Hanioğlu, haqqında danışılan e. m. 46, Dəf-nəs(n)i zaviye)

İtalyanlar 24 Oktyabr günü Hanidən hücuma keçirlər. Döyüşlər səkkiz saatdan çox çəkir və ətrafdakı xalq da qiyam qaldıraraq italyanlara hücum edir. İki gün sonra Türk silahlı qüvvələri iki tərəfdən hücuma keçir, Cəmil Bəy Konağı ətrafında sıxlaşan döyüşlərdə İtalyanlar yenə çox itki verirlər, ancaq say üstünlükləri Türk tərəfinin qəti nəticələr əldə etməsinə imkan vermir. (Həmdi Çatdına, 1911-1912-ci il Osmanlı İtalyan Hərbi, ATASA, Ankara 1985, s. 45, 46)

Türk tərəfi 2 Noyabr 1911-ci ildə yeni bir basqın həyata keçirir, italyanların şəhərdə qaldıqları yerlər bombalanır. İtalyanlar ağır itkilər verir. İtalyanlar, Türklər həmişə sizi qırdırırlar, özləri döyüşmürlər, – deyə xalq içinə fitnə soxmağa çalışırlar, ancaq xalqın Türk birliklərinə olan etibarı getdikcə artmaqdadır. İtalyanlara qarşı təxribat hadisələri artır.

Bir islam qəhrəmanı doğulur…

Ənvər Bəy Derneyə gəldiyi zaman könüllü Ərəb müqavimətçilərinin sayı beş-altı yüz nəfərə yaxındır. Bu qüvvələr Tripoli millət vəkili Fərhad Bəy, ye-nə Tripoli millət vəkili Süleyman Barnu və Bingazi millət vəkili Ömər Mənsur Paşa liderliyində toplanmışdı. Fərhad Bəy, İtalyanlara qarşı müqavimət gücünü bir xarici jurnalistə belə izah edir:

"Cihad! Bu söz haqqında yazmayın. Fransada haqqımızda şübhə oyandıracaqsınız. Çılpaq ayaqlı, çınqıllar içindəki vətənpərvərlərik biz, eynilə sizin qiyamınız dövründəki əsgərlər kimi. Din fanatikləri deyilik… Türk Hökuməti bizi tərk etsə, ölkəmiz üzərindəki haqlarından imtina etdiyini elan edəcəyik. Tripoli Respublikasını quracağıq. Öz qüvvələrimizlə respublikamızı necə müdafiə edəcəyimizi görəcəksiniz." (Filip H. Stod-dard, Təşkilati Mahsusa, İstanbul 1993, s. 82)

Daha sonra Rusiya Müsəlmanlarını işıqlandırmaq və istismarçı güclərə qarşı birlik fikrini inkişaf etdirmək kimi vəzifələr verilərək Təşkilati Mahsusa tərəfindən Rusiyaya göndəriləcək olan məşhur müsəlman səyyahı Əbdürrəşid İbrahim Tripolidə qırx gün Ənvər Paşanın yanında olmuş və zaman-zaman döyüşlərə, həqiqətən, qatılmışdır. Belə danışır:

"Ənvər Paşa Xıdır kimi hər kəsdən əvvəl yetişdi; ən böyük vəzifəni o gördü. Yoxdan bir ordu quraraq böyük və şanlı millətimizin namus və şərəfini bütün dünyaya tanıtdı. Milyonlarla ərəbin ürəyində paşalıq rütbəsi qazandı”. (İsmayıl Türkoğlu, Sibirli məşhur Səyyah Əbdürrəşid İbrahim, Ankara 1997, s. 71) Belə davam edir: "Bunu edə bilmək hər kəsin bacaracağı iş deyil. Tamam qırx gün içində mən özümü ərəblərə çətin izah edə bildim. Onun üçün bu böyük bir müvəffəqiyyətdir, böyük bir fəzilətdir… Bu qədər nöqsanları olan bir ordu ilə bu dərəcələrdə hünərlər göstərmək hər igidin bacaracğı iş deyil. Bu da Allah tərəfindən verilən bir zəfərdir…" (Mühittin Akyiğit, Müharibə Məktublarından nəql edən Hanioğlu, haqqında danışılan e. s. 31)

Ənvər Bəy ilk iş olaraq bir məlumat yayımlayar. İtalyan təbliğatları və tərəfdarlarına cavab verir:

"Sizi Xəlifəniz İtalyanlara satdı” kimi sırf böhtandan ibarət yalanlarla aldatmaq istədilər. Lakin əmin olun ki, Xəlifə sizi, ey səltənətin itaətli və sevimli övladları, sizi qurtarmaq üçün bütün övladlarını fəda etməyə and içmişdir. Haşa, siz satılmadınız və satılmayacaqsınız. Adınız Padşahın, millətin ürəyinə həkk olunub. İtalyanlar hər cür insan və dövlət hüququnu tapdalayaraq hücum etdilər. Donanmamız kifayət qədər güclü olmadığı üçün müvəqqəti sahil bölgələrimizi işğal etdilər. "Böyük Xəlifə sizi düşmənin əlindən qurtarmaq üçün məni bura göndərdi. Gəlin. Gəlin səmimi qardaşlarınıza qovuşun. Padşahımızın imdadınıza göndərdiyi qardaşlarınızla öpüşün. Döyüşə qatılmaq istəyənlərə silah və sursat verəcəyəm. Ticarətlə məşğul olmaq istəyənlər burada daha uyğun və daha geniş bir şəkildə ticarət edə bilərlər.

On beş günə qədər hamınızın gəlməsini istəyirəm. Şəhər düşmənin əlində bir viranə kimi qalsın. Bu müddətdən sonra gəlməyərək şəhərdə qalanları İtaliya hökumətinin qanun və hökmlərinə boyun əymiş sayaraq ona görə davranacağam. Hamınızın gözlərinizdən öpərəm.

Padşah Həzrətlərinin kürəkəni,

Bingazi Ordusu Komandiri

Qərargah mayoru Ənvər" (C. Bayar, haqqında danışılan əsər, c. II, s. 654)

Təşkilatçılıqda fövqəladə qabiliyyətli olan Ənvər Bəy bir də Xəlifənin kürəkəni olduğu üçün qısa müddətdə könüllülərin sayı iyirmi mini keçir. Bu müdhiş müvəffəqiyyətdə Ənvər Bəyin ən böyük dəstəyi ərəbcənin bir çox şivəsini bir Ezherlidən daha yaxşı danışdığı deyilən Əşrəf Bəydir. Səhranı addım-addım gəzərək qəbilələri bilgiləndirmiş, ayağa qaldırmışdılar. Qısa bir müddət sonra artıq Ənvərin yanına sel kimi könüllü axmaqdadır və təlim düşərgələrinə qəbul edilməkdədir. Bu insanların hamısı, sonuna qədər Ənvərə sadiq qalmışdılar.

Tripolidə yanında olan Əmir Şekip Aslan belə yazır:

"Onun Tripolidə, Yaşıl Dağda sadə öz əliylə meydana gətirdiyi əsgəri nizamı görən, bilən hər kəs təşkilatçılıqda, mütərəqqilikdə, tədbir və tərtibatda barəsində onun səviyyəsinə çatılmaz və müqayisə olunmaz olduğunu anlar. Bu mənada Ənvər Paşa, həqiqətən bənzəri olmayan adam idi" (Erol Cihangir, Əmir Şekip Aslan və Şəhidi Möhtərəm Ənvər Paşa, İstanbul 2005, s. 95). Şekip Aslan belə davam edir: "Çox təəssüf ki, heç bir şəkildə siyasət adamı deyildi. Bununla birlikdə hüdudsuz, həddindən artıq zəkası açıq-aşkar idi".

Ənvər Bəyin oradakı ən böyük müvəffəqiyyəti, yüz illərdir davam edən qəbilələr arası çəkişmələri yoluna qoyub, birliyi təmin etməsi idi.

"Məmləkətdə ilk dəfə olaraq müxtəlif qəbilələr arasında mütləq bir birlik ortaya çıxdı. Bir-biriylə vuruşan bu qəbilələr ortaq bir düşmənə qarşı birləşdilər.

Bu ciddi olaraq böyük bir möcüzədir. Əsrlərdən bəri aralarında davam edən qan davalarını, ümumi mübarizə qarşısında unutdular. Artıq bu barədə heç bir narahatlığım qalmamışdır. Bu hərb qəbilələri bir-biriylə sülhdədi. İnşaallah, bundan sonra məmləkətə mədəniyyət də formalaşacaq; daxili dö-yüşlər sona çatacaq və hər kəs rahatlayacaq". (Naciyə Sultan, Acı günlər, s. 34-35)

"Dünən axşam on üç saatlıq bir gecə yürüşündən sonra gəldim və tayfa rəisləri sonuna qədər İtalyanlara qarşı döyüşməyə davam etmək üçün and içdilər. Bir illik ərzaq təmin edildi, sursat bol, zəfər də kifayət qədər var." (Hanioğlu, haqqında danışılan e., m. 49, Dəfnə, Noyabr 1911-ci il)

Babı-ali də səfirlərinə bir məktub göndərərək İtalyanın Libyanı torpaqlarına qatmasını qəbul etməyəcəyini bildirər.

* * *

Ənvər Bəy Derneyə gəldiyi zaman Türk qüvvələrinin vəziyyəti budur: Tripolidə 2880 əsgər, 540 at, qatır və 56 top. Bingazidə isə, 1200 əsgər, 150 at, qatır və 28 top. (Həmdi Ertuna, 1911-1912-ci illər Osmanlı İtalyan Müharibəsi və Kolağası Mustafa Kamal, ATASA, Ankara 1985, s. 26)

Ənvər Bəy Bombanın 10 km şimal-qərbindəki Zaviye-i Ümürsümdən belə yazır:

"Otaqda hər kəs yatmağa hazırlanır, amma yataq yoxdur. Xalçanın üs-tündə, Derne mutasarrıfı, jandarma zabiti və s. iki sıra halında birtəhər yerləşirlər. Mən, bir şərəf divanın üstündə günümü sizə təsvir etməyə çalışıram. Soloundan bura qədər hər şey yaxşı getdi. Dernedə üç gün əvvəl bütün bölgələrin şeyxləri and içmək üzrə toplandılar. Təsadüfən, eyni gün Ərəb əslli və Yəmən savaşından sonra briqada komandiri olmuş biri Misirdən gəldi. (Halepli Ethem Paşa) Onu Tobruk bölgəsi komandiri olaraq təyin etdim; ehtiyac yaranarsa, qubernator… Qubernator təyin etməyim sizi çaşdıra bilər, amma Xəlifə tərəfindən göndərilən biriyəm və Sultanın kürəkəniyəm. Bir tək bu əlaqə mənə kömək edir. Ərəblər azadlıq qəhrəmanı Ənvər Bəyi ya da qərargah mayoru Ənvər Bəyi tanımırlar, amma Xəlifənin kürəkəninə hörmət göstərirlər. Mən burada Sultan adına hökm edirəm… Getdikcə Ərəb havasına girirəm; qara saqqallı əsmərləşmiş üz, sadə bir hərbi forma, amma işləməli gümüş bir qılınc. Baxın, Şəxsi-Şahanənin kürəkəni Ənvər Bəy!.. Ərəblər mənə paşa deyirlər; Sultanın qohumu olan birinin bəy olaraq qalmasını anlaya bilmirlər. Bu gün Murabıtlara gedərkən Ərəblərin əlimi öpmək üçün təlaşları mənə toxundu. Həqiqətən, Allahın mənə bu yaxşı, saf və sadiq insanların vətənini qorumaq üçün bir şey etməmə icazə verəcəyini ümid edirəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan e., m. 50, 16 No-yabr 1911, Zaviye-i Ümürsüm)

Əşrəf Kuşçubaşı isə Ərəblərin Ənvər Bəyi çox sevdiklərini və Türklər arasında yalnız ona "Paşa" dediklərini söyləyir. Ayrıca, bədəvilər arasında böyük Sünusi şeyxi Seyid Mehdinin, Ənvər Bəy olaraq dirildiyi yolunda söz-söhbətlər yayılır. (Filip H. Stoddard, Təşkilati Mahsusa, s. 82)

Tripoli müdafiəsində cəbhələr belə təşkil edilir:

Tripoli: Miralay Neşet Bəy (Tripolidəki Osmanlı qüvvələrinin komandiri), Mayor Fəthi (Okyar, qərargah rəisi), Kapitan Tahir (2.qərargah rəisi), Podpolkovnik Mühitdin Bəy (tayfa könüllülərinin komandiri); Ordugahları Əziziyədə yerləşir.

Humus: Xəlil Bəy (Komandir, Ənvər Bəyin əmisi), Kapitan Həsən Fehmi (qərargah rəisi); Qərargahları Cebeli Margapda yerləşir.

Mesrata: Komandir Kapitan Haqqı Bəy, köməkçisi Leytenant Nuru Bəy.

Bingazi: Komandir Mayor Əziz Əli Bəy, qərargah rəisi Süleyman Əsgəri.

Tobruk: Komandir Halepli Ethem Paşa, köməkçiləri Mayor Nazim və Leytenant İslam Bəy; Qərargahları Ayne'l-Gazald yerləşir.

Derne: Baş komandir Ənvər Bəy, köməkçisi Nuru Bəy (qardaşı), Derne komandiri Mustafa Kamal Bəy, qərargah başçısı Kapitan Çerkez Rəşid Bəy, Bədəvi birliklərinin Komandiri Əşrəf (Kuşçubaşı) Bəy.

Ordugah: Ayne'l-Mansur və Zahire'l-Ahmerdə yerləşir. (P. H. Stoddard, haqqında danışılan əsər, s. 83-84; yazar bu məlumatları Əşrəf Kuşçubaşından götürmüşdür.)

* * *

"Dünən Dernenin çox yaxınlarındaydım. Düşmən sipərləri ayaqlarımın altında idi və bir zirehli maşın şəhərin qarşısında gəzirdi. Ərəblər məni hər yerdə görməkdən necə də xoşbəxtlər… Derne şəhərini ələ keçərməyi necə də istəyirəm, bir bilsəniz!" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 51, Zaviye-i Martuba, 19 Noyabr 1911-ci il)

"Əvvəlki gün dəvəmin üzərində doqquz saatda yetmiş kilometr getdim və gecə yarısı Zaviye-i Bisharaya gəldim. İki şeyxin mühafizəsi altında mənə çox təhlükəli olduğu deyilən bir bölgəni keçdim. Çünki bu bölgədə səyyar evlərinin qarşısından keçdiyim və İtalyanlarla dostluqları olduğundan şübhə edilən tayfalar yaşayır. Təhlükə fikri xoşuma gəlirdi, tüfəngləri əllərində keşik tutan ağ siluetlər bizi soyuq bir şəkildə salamladıqlarında, tapançamdan bərk-bərk yapışdım. Amma kim olduğumu anlar-anlamaz silahlarını yerə atdılar və əlimi öpmək üçün qaçışdılar. Bəziləri İtalyanları məğlub etdiklərini, onların qorxaq və əfəl olduqlarını söyləyərək dəvəmin yanında qaçırdılar. Və İtalyanlar da bu insanları əldə etdiklərini sanırlar… Dünən ordunun kassasında tam yeddi lirə vardı; – bir Misirli Şeyx mənə iyirmi lirə borc verdi. Çətinliklər məni qamçılayır, işimə mane olmur. Dünən gecə yüz iyirmi əsgərlik bir qrupu bir o qədər də Ərəb könüllünü təftiş etdikdən sonra oradan ayrıldım. Yamyaşıl vadilərin ovsunlayıcı gözəlliyini və xoş qoxulu kolluqları kaş ki sizə izah edə bilsəydim". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 52, Zaviye-i Magara, Dernenin iyirmi km qərbi, 23 Noyabr 1911-ci il)

Oktyabrın 24-ündə İtalyanlar bir çıxış etmək istəyirlər; əsgəri birliklərimiz gəlmədən Ərəb könüllülər onları pərişan edirlər.

"Ağ parçalara bürünmüş, üzləri inci kimi bir cərgə dişlə bəzənmiş və günəşdən əsmərləşmiş, sadə və soylu bu zəif insanlar necə də gözəldir. Və indidən necə də mənə sadiqlər. Dünən bir yığıncaqda şeyxlərinə nə cür bağlı olduqlarını bildiyimiz ərəblər qışqırdılar: “Əgər şeyxlərimiz tərəddüd etsələr, biz Paşamızı onlarsız izləyərik.”.... İndi sadiq və ürəkləri kimi saf, sevimli ərəblərimin Paşası oldum." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 53, Bire'l-Habel, 25 Noyabr 1911-ci il)

Tripoli, Dernəsər, Tobruk və Bingazi ətrafında iki il boyunca heç azalmayan vuruşmalar olur; italyan ordusu bu müqaviməti gözləmirdi. 24 Noyabr 1911-ci il Cümə günü italyanların Dernedən və üç tərəfdən hücumu başlayır. Səkkiz saatdan çox davam edən bu döyüşdə İtalyanlar əhvalı pozulmuş və məğlub olmuş çıxarlar. Sabahısı günlərdə Türk birlikləri kəşf hücumları və gecə basqınlarına davam edirlər.

Tripoli tərəfində də 26/27 noyabrda, sahildən on kilometr qədər içəridə olan Ayni-Zaraya hücum edirlər. Dəniz topçularının dəstəyi ilə ilk anlarda Ayni-Zaranı alsalarda, qısa müddət sonra çəkilmək məcburiyyətində qalarlar.

İtalyanlar 5 noyabrda bütün Libya üzərində suverenliklərini açıqlasalar da, ərəb-türk qüvvələri qarşısında, donanma yoluyla əldə etdikləri şəhərlərin xaricinə çıxa bilmirlər.

Ənvər Bəyin əmisi Xəlil Bəy danışır:

"İki il davam edən bu döyüşdə İtalyanlar bizim olduğumuz bölgədəki bu vadidən içəri girə bilmədilər. Əldəki sursat hər döyüşçüyə ancaq iyirmi patron verə biləcəyimiz qədər idi. Heç bir tərəfdən sursat gətirmək imkanı yox idi. Sonra bunun bir yolunu tapmaqda gecikmədik. Qaçaqçılar vasitəsiylə quru barıt təmin edirdik. Kapsulaları da Tunisdən, çöldəki yoldaşlar sifarişli poçtla göndərirdilər. İş gülləni təmin etməyə qalırdı. Poçtla kapsula gətirə bildiyimizə görə bunun da bir çarəsinə baxardıq. Və çarəni tapdıq: Ərəblər səkkiz nəfərlik qruplar halında qum təpələrinin arxasından belə görününcə davamlı müşahidə altında olan donanma yaylım atəşinə başlayırdı. Ərəblər başlarını quma soxub gizlənir, sonra atəş kəsiləndə də qumların arasından qurğuşunu seçdirirdim Sözün qisası, İtalyanlar vasitəsiylə güllə təmini yolu da tapıldı. Bu qəribə düşmənlərin ağılına, niyə bu adamlar başlarını qum təpələri arxasından uzadıb sonra çəkirlər deyə bir şey gəlmiş və düşünə-düşünə qalmışdılar…" (Xəlil Paşa, Bitməyən savaş, s. 82)

Bu vaxt Tunisdə və Əlcəzairdə nümayişlər keçirilməkdə və italyanlara hücumlar təşkil edilməkdədir. İtalyan donanması isə Züvvara, Sidi Səid, Tacu-ra və Zaviye kimi atış məsafəsi içindəki qəsəbələri bombalamağa davam et-məkdədir.

Ənvər Bəy, 28 Noyabr tarixli məktubunda, "Derne ətrafındakı sipərləri gəzdim" deyir, "İtalyan ölüləri ilə doludur. Niyə bu insanları sahilə itələyirik? “Banko de Roma”nın kassalarını doldurmaq üçün elə deyilmi? Bankçıların kassalarına bir neçə milyon daha yığmaq üçün vətənin övladlarını öldürdürlər; bir başqa vətənə, başqalarının xoşbəxtliyinə hücum edirlər. Sonra da bunun adı insanlıq və vətənpərvərlik olur.

"Biz isə vətənimizi müdafiə edirik. Hər Ərəb tayfası mənə döyüşçü göndərir. Ağ saqqallı qocalardan on beş yaşında gənc oğlanlara qədər. Onların ahəng içində mübarizə edə bilməyəcəklərini sanmayın, əksinə ölümü qucaqlamaq üçün yarışırlar. Əmin olduqları bir şey var, o da əgər ölüm anı gəlmişsə, onu kimsə dayandıra bilməz. Çox gözəl və sadə bir atalar sözləri var: Əgər Allah istəsə, düşmənin qarşısında cəsur adam bir dəfə ölər, amma qorxaq olan hər an, yüz dəfə ölər…

… Hər on döyüşçünün arxasınca, hamısının yatacaqları çadırları daşıyan bir dəvə gəlir və istirahət əsnasında onlara çörək bişirmək, döyüşdə onlara cəsarət vermək, yaralıları daşımaq və sarğı etmək və döyüş sahəsində düşən şəhidlərə ağlamaq üçün də iki qadın. Əgər insanlıq dünyası bizlərin kişi, qadın vətənimizi müdafiə etmək üçün necə çalışdığımızı anlasaydı, bəlkə, bizə kömək edərdilər… Ah, boş bir ümid bu. Artıq dünyadan insanlıq adına heç bir şey gözləmirik; təkbaşımıza çalışacağıq və Allaha inanırıq." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 54, Bi're'l-Habel, 28 Noyabr 1911-ci il)

1 dekabr 1911-ci il, Ayne'l-Mansurda: "Düşmənin canlı qüvvəsinin vəziyyətini anlamaq üçün bu gün yenidən hücum etdim: Bu mənə bir şarapnel gülləsi yarasına başa gəldi… Hər yerdə böyük çətinliklərlə qarşılaşıram; amma, məmnunam və ümidsiz deyiləm; çünki, çətinlikləri aşmaq mənə hər vaxt zövq verir." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 55, 1 dekabr 1911-ci il)

Tam tibbi vəsaitlərinin tükəndiyi bir zamanda, ilk tibb bölüyü yetişir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 56, 7 dekabr 1911-ci il)

15 dekabr tarixli məktubunda, Ayne'l-Mansur qərargahından bəhs edir:

"Düşərgəmiz kiçik yamaclarla kəsilən bir düzənlikdə qurulub. Sağda dərin bir yamac var; dimdik enən ətəkləri, Ayne'l-Mansurdan qaynayan suların keçdiyi bir növ vadi meydana gətirir. Yuxarıdan baxıldığında gözəl, amma aşağı yuxarı əlli metr genişliyində çox dar bir vadi görünür; həmişə yaşıl ağacların kölgələrinin vurduğu bir çay mənzərəni oxşayır. Vadiyə iki yanından dimdik enən ətəklərində qonşu tayfalara anbar vəzifəsi görən mağara ağızları var… Dibdə, bir təpənin arxasında “Qızıl aypara” çadırları var. Dörd gündən bəri mənim də özümə aid bir çadırım var. Sarayım iki Misir çadırından qurulub. Bir dənəsi yataq otağı, o biri qəbul otağı; yerə atılmış iki xalça və ağ bir quzu dərisi çadırdakı yerimi ifadə edir və salonun mebellərini meydana gətirir. Yataq otağı çox qəşəngdir; açılıb-bağlanan bir yataq, dəridən, Türk işi kiçik bir sandıq, bir kassanın üzərinə yerləşdirilmiş, tualet stolu vəzifəsini görən düz bir daş; budur əşyalarım. Rənglərini də öyrənmək istərsinizmi? Salon qırmızı; Ərəblər üçün milli rəng, yataq otağım qara." (Hanioğlu, haqqında danışılan e. m. 57, 15 dekabr 1911-ci il)

"Əvvəlki gün qüvvələrimizlə İtalyan qüvvələri arasında gerçək bir döyüş oldu. İtalyanlar bir çox bölüklə, dağ toplarıyla və s. irəlilədilər, amma bu böyük savaş gerçək bir təxribatla nəticələndi. Doqquz saat davam edən döyüşdən sonra müasir tüfənglər, toplar və pulemyotlarla silahlanmış sayca üstün İtalyan ordusunu ağlasığmaz silahlarla məğlub ettik. Həqiqətən, özümlə fəxr edirəm və hava toplarının partlamaları arasında hər yanımı örtən bir əsgər kefi hiss etdim. Bir neçə yaralı arasında bir də Ərəb qadın döyüşçü vardı; hava topuyla sinəsindən yaralandı, amma xəstəxanada qalmaq istəmədi. Döyüşçülərə cəsarət vermək üçün getdi. Ərəblərin mənəvi qüvvələri heyranlıq vericidir." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 58, 18 dekabr 1911-ci il)

"Çöl qaranlıqdır. Yağış dayanıb. Ordugahın səssizliyini bir tək hürən itlər pozur… Mənsə murdar İtalyanların bu yazıq məmləkətdə açdıqları yaraları düşünürəm və vətənimin bu bölgəsinə olan sevgim gündən-günə böyüyür". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 59, 29 dekabr 1911-ci il)

"Bütün düşərgə on səkkiz saatdır davam edən sel kimi bir yağışla su içində qaldı." Hökumət Tripoli mübarizəsi üçün aylıq 25.000 lirə təsis edir. 24 dekabr tarixli məktubunda Tobruk, Derne və Bingazidə indidən on altı min piyada toplandığını yazır. Bir tərəfdən də yolları təmir etdirər və teleqraf xətləri çəkdirməyə çalışar. "Qısa zamanda səsimi Soloundan Tripoliyə qədər eşitdirəcək bir teleqraf xəttim olacaq. Yolları hazırlayıram; iki ay içində dəvə konvoyları yerinə, lazımlı ərzağı daşımaq üçün avtomobil tapmağa ümid edirəm". Yəməndən gələn Əziz Bəyi Bingaziyə, Əbdülqadir Bəyi də Derneyə qərargah rəisi olaraq təyin edir. Döyüşü öz təşəbbüsləriylə illər boyu davam etdirə biləcək olan komandirlər yetişdirməyə çalışır. "Mənim yoxluğumda, ya da ölümümdən sonra kimsə Ərəb müqavimətinə maneə ola bilməsin, yaxud yavaşlada bilməsin." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 60, Ayne'l-Mansur, 24 dekabr 1911-ci il)

Ənvər Mənsur

Bu vaxt İstanbulda İttihad Tərəqqi və əleyhdarları arasındakı mübarizələr bütün üslubsuzluğu və ölçüsüzlüyü ilə davam etməkdədir. İttihad Tərəqqi gücünün qırıla bilməsi üçün əsgər içində təşkilatlanma yolu seçilib. “Halaskar Zabitan” qrupu işlərini sürətləndirmişdir. Məclis içindəki müxalif millət vəkilləri və partiyalar İttihad və Tərəqqiyə qarşı birləşməyə başlayır. Ümumiyyətlə Ərəb millət vəkillərinin meydana gətirdiyi “Münasib Hürriyetperveran” firqəsi ilə üləmanın iştirak etdiyi Əhali firqəsi, rum, erməni və bolqar millət vəkilləri arasında tək bir partiya damı altında toplanmaq üzrə görüşmələr olar. Sonunda Azadlıq və tilaf Partiyası qurular. Əsgər və vətəndaş müxalifət artdıqca, İttihadçılar Məclisi dağıdaraq yeni seçkilərə getmək yolunu seçirlər. Bunun üçün Konstitusiyanın Məclis ilə Hökumət arasında anlaşılmazlıq olması halında Padşahın Məclisi dağıtmaq səlahiyyətini təşkil edən 35-ci maddəsinin asanlaşdırıcı istiqamətdə dəyişdirilməsi təklifini edərlər. İstənilən dəyişikliyə görə Padşah Ayan Məclisinin fikrini öyrənmədən və döyüş halında Məclisi müddətsiz ləğv edə biləcək. Müxalifət Sultan Həmidin istifadə etdiyi və Məclisi otuz üç il bağlı saxladığı belə bir dəyişikliyə qarşı çıxır. Sərt müzakirələr olur. 30 dekabr 1911-ci il tarixli iclasa müxalifət millət vəkilləri qatılmazlar; iclas açıla bilmir. Sait Paşa Hökuməti geri çəkilir. Sabahısı gün Sait Paşa yenidən Hökuməti qurmaqla vəzifələndirilir. Məclis yenidən 35-ci maddəni müzakirə etməyə başlar və qəbul edilməsi üçün lazımlı “üçdə iki çoxluq” əldə edilə bilməz; İttihadçılar 234 millət vəkilinin ancaq 125-inin səsini ala bilirlər; zəifləyiblər. İkinci dəfə, Məclislə Hökumətin anlaşılmazlığı yarandığı üçün Padşah, üç ay içində yeni seçkilər keçirmək üçün 18 Yanvar 1911-ci ildə Məclisi buraxır.

Quruluş və işlərində Masonlarla əməkdaşlıq etdiyi bilinən İttihad Tərəqqi Partiyası, Tripoli savaşı səbəbindən bu mərkəzi istifadə etmək istəyir. Millət vəkili Emanuel Karasu –, Makedoniya Risorta Lojası ustadıdır – vasitəsiylə italyan masonlarının köməyini istəyir, ancaq heç bir dəstək tapa bilmir. İttihadçılar, bu vaxtdan sonra Masonluqdan soyumağa və əlaqələrini kəsməyə başlayırlar. (Birgen, haqqında danışılan əsər, s. 88)

* * *

Tripolidə mücahidlərin iktəminat işləri üçün on min dəvə təmin edilmişdir. Ənvər Bəy yolların təmiri tamamlandığında motorlu maşınların bu işə kömək edəcəyinə ümid etməkdədir. "Mübarizə etməm lazım olan ağlasığmaz çətinliklər var. Amma hər böhranda Allahın köməyiylə yenə də bacaracağımı düşünürəm… Zabitlərimin çadırına çox yaxın bir çadırda bir körpə dünyaya gəldi. Hər səhər məni azadlıq içində böyüdüklərini görmək istədiyim yeni nəsili düşündürən kiçik qışqırıqlarıyla oyandırır. Anası ona Ənvər Mənsur adını verib; yəni qalib Ənvər…"

1912-ci ilin birinci ayının səkkizində bir hücum təşkil edilir:

"Onları tikanlı məftillərlə əhatələnmiş sipərlərindən çıxmağa məcbur etdik. Bizə iki pulemyot, otuz min güllə, iki yüz əlli tüfəng və iyirmi beş kassa top gülləsiylə iki top və on qatır qaldı. Bu on qatıra pulemyotlar üçün ehtiyacım vardı doğrusu… Yenidən İtalyan toplarının gumbultusunu eşidirəm. Gördükləri hər kölgəyə, hər Avtomobil atəş açırlar. Beləcə, Ərəblərimin başlanğıcda qorxduqları bu zərərsiz topların səs-küyünə alışmasına köməkçi olurlar…" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 61, Ayne'l-Man-sur, 9.1.1912)

Ənvər Bəy məktublarında davamlı hücumlardan və kiçik, böyük qənimətlərdən, italyanların verdirdikləri itkilərdən danışır. Son dərəcə qənaətcil davrandığı üçün üç ayda iyirmi minə çıxan könüllülərini on beş min lirə ilə idarə etdiyini söyləyir. "Bu axşam düşərgədə fövqəladə bir sevinc yaşanır; hər yerdən Ərəblərin əl çalmaları ilə bərabər monoton mahnıları eşidilir. Bədəvi bir şair Ərəb igidliyi haqqında bir mədhiyyə deyir… O biri tərəfdə gənc qızlar son döyüş əsnasında ölən bir şəhidin cəsarətiylə əlaqədar bir mahnı oxuyurlar. Sonra mahnıların təsirində qalıb coşan Ərəblərin tüfəng səsləri eşidilir". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 62, 13 Yanvar 1912-ci il) "Bu məmləkətin və bu xalqın kiçik ordusunun varlığı mənə bağlıdır." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 63, 21 yanvar 1912-ci il)

"Müharibə davam etsə, gəlib məni görməlisiniz; təhlükəsizliyinizə zəmanət verirəm; çünki burada mütləq bir təhlükəsizlik hökm sürür… Ərəblər və Zaviye şeyxlərinin hamısı Hökumətə birbaşa müraciət edə bilirlər; indiyə qədər belə bir şey yox idi. Hökumət (yəni mən) çox qüvvətlidir; onları bir dedi-qodu narahatlığı duymadan ölümə məhkum edə bilərəm. Am-ma bu etibarı güclə Kazandığımı sanmayın; onu ədalətlə və həm özümün, həm də yoldaşlarımın mütləq sədaqətiylə Kazandım. Ərəblər belə deyirlər: Bu savaşdan çox məmnunuq, çünki bizə Xəlifəmizin nüfuzuna ehtiyacımız olduğunu göstərdi. Xəlifəmiz də anladı ki, bizlər onun ölümünə qədər sadiq və fədakar qalacaq oğullarıyıq.

"Görürsünüzmü sevimli dostum! Belə sadiq bir təbəələrlə nələr edilə bilməz ki? Sizin qəzetlərinizdə bizim igidliyimizdən və qəhrəmanlığımızdan bəhs edilir; amma bizim dilimizdə bu söz yoxdur. Çünki məni çevrələyən qadın, kişi hər kəs ölümə mahnı oxuyaraq gedir və belə insanların arasında olunca da, heç olmasa o qədərini etmək lazımdır. Belə deyək, sizin, bəlkə də, qəhrəmanlıq deyə adlandırdığınız bizim üçün gündəlik həyatdır. Mənə bir istisnaymışam kimi baxıldığında, bir qəhrəman olduğum deyildiyində, həqiqətən, utanıram." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 64, 27 Yanvar 1912-ci il)

Eyni məktubda, Bingazi tərəfindən də əmin olduğunu yazır:

"Təyin etdiyim komandir həddindən artıq qabiliyyətli və çox igiddir… Əlavədə, sizi çaşdıracaq bir neçə kiçik kağız göndərirəm. Pulsuzluğun qarşısını almaq üçün kağızdan pul kəsdirdim. Üzərində yalnız mənim möhürüm və Ərəbcə və Türkcə dəyəri var. Ərəblərin bu kağızları qızıl, ya da gümüş kimi qəbul etmələrindən qürur duyuram".

"Yanvar 1912-ci il

Ruhum, Sultanım Əfəndim,

......... Bundan iki ay əvvəl çox yüngül şəkildə yaralanmışdım. Lakin həmd olsun, indi tamam sağalmışam. Ondan sonra da beş döyüşdə oldum; heç bir şey olmadı. Gerçək qoruyucu olan Allah, hər kəs kimi məni də qoruyar. Bunun üçün heç narahatlıq keçirməyin (HAQQINDA İnan, haqqında danışılan əsər, s. 479)

Atam Vəzifəsini yerinə yetirdi

Tripolidə yaşanan Osmanlı dastanının ən gözəl əhvalatlarını Xəlil Paşa danışır:

"İndi xatırlaya bildiklərim arasında bir Əhməd Annak, bir də Kambur vardı. İtalyanların vəziyyətini öyrənmək üçün İtalyan əsirlərə ehtiyacım oldu. Ağılıma Kambur gəldi. Onu çağırtdım; gözləri işıldaya-işıldaya qarşımda dayandı, bizim əsgərlərdən öyrəndiyi şəkildə salam verməyə çalışdı. Salamı səhv idi, amma olsun; qayda-qanunsuz olmaqdan xilas olmaq istəyirdi ha, bu bəs idi… “Bax Kambur” dedim, “diri bir İtalyan istəyirəm. Gətirsən sənə tam beş qızıl verəcəm”. “Bahi.” deməyi ilə çıxmağı bir oldu.

"Günəş doğulub yüksəlmədən və səhər basqını vaxtı keçmədən yatmamağı adət etmişdim… Hər gecə basqınçı məni çadırımın qarşısında əlimdə silahımla görürdü… Kamburu, əlində bir İtalyan başıyla görüncə canım sıxıldı. Onu danladım: “Kambur mən səndən baş deyil, canlı adam istədim, bunu mənə nə üçün gətirirsən?” Donqar utandı; sıxıldı, başını önünə əydi və belə dedi: “Əfəndim, mən nə edim. Tikanlı məftili kəsdim, üstünə atılıb tutdum, “əfəndi gəl səni komandir paşa istəyir”, – dedim; hərif dil anlamadı, qəribə hərəkətlər etdi. Zorla sürümək istədim, olmadı, tüfəngə əl atmaq istədi, mən də vəzifəni tam edim deyə bir badalaq vurub yerə yıxdım, kəsdim başını sizə gətirdim… İnanmasanız indi gedib gövdəsini də gətirərəm…”

İtalyanlar hər gecə tel hörgülərinin kəsilməsindən, növbətçilərinin başlarının kəsilməsindən, əllərindən silahlarının alınmasından bezdilər… Ertəsi axşam yenə çadırımın qarşısında otururdum; bizim Kambur qəfildən qarşımda peyda oldu. Bu dəfə yanında zəncirə bağlı qapqara bir it var… Boyunduruğunda da Briganti yazılıb. Kamburun etdiyinə gülümmü, ağlayımmı… Saf, kiçik bir uşaq kimi üzümə baxıb dayanmağa başladı. « Haradan çıxardın bunu be donqar? » – deyə soruşduqda, yenə uşaq uşaq izah etməyə başladı: “Komandir paşam, məftilləri kəsdim, sürünə-sürünə növbətçi axtarırdım. Baxdım növbətçi yerinə bu iti bağlayıblar. İtalyanlar itin çılpaq adama hürməyəcəyini bilmirlər; mən də soyundum və iti tutub gətirdim…" (Xəlil Paşa, haqqında danışılan əsər, s. 84-85)

Ənvər Bəy məşhur şeyxlərin uşaqlarından yüz nəfərlik bir gözətçi birliyi qurmuşdur. Səbirsizliklə gözlədiyini söylədiyi, beş yüzü atlı olmaqla üç min nəfərlik Berassa könüllüləri gəlirlər.

"Bütün birliklər onları qarşılamaq üçün hazırlaşdı. Bu gözəl səhnəni görmənizi necə istəyərdim! Ərəb qadınlar əsgərlərin qarşısında gedir və mahnı oxuyurdular. Şeyxlərin xanımları və tayfanın ən gözəl qızları onları dəvələrin üzərində izləyirdilər. Atlar dördnala yetişdi və şeyxlər sırayla əlimi öpməyə gəldilər. Tayfa şairləri ailələrini və məmləkətlərini tərk etdiklərini, amma ancaq zəfər Kazanıldıqdan və düşməni dənizə tökdükdən sonra onları təkrar görmək istədiklərini izah edən mahnılar söyləyirdilər." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 64, 27 Yanvar 1912-ci il)

Şimal və Orta Afrikada çox məşhur olan Sünusi təriqətinin Kufrada olan böyük şeyxi Əhməd Şərif Əl-Sunusi, italyanlara qarşı “Cihad-ı Mukaddes” elan etdiyini və yaxında özünün də yanına gəlib onunla birlikdə döyüşəcəyini bildirir. Əsgərlər və könüllü birliklər içində böyük sevinc yaranır. Ənvər Bəy Şeyxə cavab yazır və hədiyyələrlə yüklü əlli beş dəvəlik bir karvan göndərir.

Xəstəxana və sağlamlıq xidmətləri də nizama düşüb. "Amma," deyir Ənvər Bəy, "əsas olan Ərəblərin fövqəladə təbiəti! Döyüşdən sonra iki gün istirahət etmək yaralarının dörddə üçünün yaxşılaşmasına kifayət edir və yaralılardan yalnız yüzdə bir şəhid veririk". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 65, 31 Yanvar 1912-ci il) O gün çox cəsur bir səhiyyə birliyini yoxlayarkən "birdən-birə məni aralarında görməkdən çox məmnun olan Ərəblər barabanlar çalmağa başladılar; qadınlar sevincdən qışqırır və tayfa şairləri mənim haqqımda bəstələnmiş döyüş mahnıları söyləyirdilər. Onların cərgələri qarşısından qısa bir müddət dördnala keçdikdən sonra onlara salam vermək məcburiyyətində qaldım və “Padşahım çox yaşa!” “Allah Sultanımızı və bəyimiz Ənvər Paşanı müzəffər etsin!” çığırtıları içində düşərgəni tələm-tələsik tərk etdim." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 66, 19 Fevral 1912-ci il)

"İtalyanların 130.000 nəfərlə Tripoli və Bingazi tərəfdə olduqlarını və bunun irəliləmək üçün kifayət etmədiyini düşünürəm… Bizim qüvvəmiz durmadan artır, bilirsiniz. Və bu qüvvə bizə demək olar ki, xərcsiz başa gəlir. Bütün bölüklər və Bingazi xalqı üçün ayda iyirmi beş min Türk lirəsi xərcləyirəm."

Bu vaxt İtalyanlar Ənvər Bəyin başına böyük mükafat qoyurlar!

Ənvər Bəy şəhid və yaralıların mücahidlərin gücünü azaltmadığını söyləyir. "Çünki şəhid olanın intiqamını almaq üçün ehtirasla tüfəngi qapdığı kimi şəhidin yerinə keçəcək ya bir qardaş, ya bir oğul, ya da bir ata var, hər zaman… Məsələn, yaralılar arasında atasını izləyərək döyüşə gedən doqquz yaşında bir uşaq olduğunu söyləsəm, – sağ qolundan bir güllə yarası alıb yenə də yataqda qalmadı – beləcə yeni nəsilin müqavimətə necə hazırlandığını görərsiniz". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 66, 19 Fevral 1912-ci il)

Oxşar bir hadisəni də Xəlil Bəy danışır: Yanında bir ingilis jurnalist vardır. Xəlil Bəy italyanların həftələrdir tikməkdə olduqları müşahidə qülləsini işarə edərək onu bu gecə havaya uçuracağını söyləyir. Əhməd Annakı çağırır.

"… “Əhməd, bu qüllə bu gecə havaya uça bilərmi?” “Siz əmr etsəniz, uçar əfəndim!” O qüllənin tikilməsi bizi çətin vəziyyətdə qoya bilərdi, tezliklə yıxılması lazım idi. Qismət o gecəyə imiş. Bizim Əhməd, partlayıcı maddə çuvalını kürəyinə aldı və qaranlıqlarda yoxa çıxdı. Sanki uşaqlarına yemək aparırdı. Elə sevincli və qürurlu gedirdi ki…

Qonağımla yeməyə oturduq… Qaranlıqlar içindən qulaqları kar edən bir partlayış səsi yüksəldi; ətrafda əks-səda verdi… Çadırıma doqquz yaşlarında bir uşaq gəldi. Gözlərində bir qürur vardı, başı dik idi, amma bir iki damla yaşın da yanaqlarına axdığını görürdüm. “Atam vəzifəsini yerinə yetirib. Onu Əbdülkərim kürəyində evə gətirdi. Evdə yatır və sizi gözləyir…” dedi. Əhmədin evinə qaçdım. Kərpic daxmasının içində yatırdı. Əhməd məni görüncə ağlamağa başladı. “Paşam… Mən.... on altı… ildir bir şaki…quldur olaraq yaşadım… Amma sayəndə… şəhid olaraq ölürəm… ailəmin varisi sənsən…” Sonra səsi və nəfəsi kəsildi. Qarşısında hörmət ilə əyildim. Xalqı düşünməyən səltənətin dağlara quldur kimi çıxardığı əslində təmiz ürəkli və torpağını sevən bu insanın qarşısında indi mən ağlayırdım…" (Xəlil Paşa, haqqında danışılan əsər, s. 86-87)

Tripolidə istədiyinə asanca çata bilməyən İtaliya, digər Osmanlı torpaqlarına istiqamətli təhdid və dənizdən bombardmanlara başlayır. İtalyanlar, Beyrutu bombalayır; doxsan şəhid və yüz yaralı vardır və hamısı da sadə insanlardır. Osmanlı Hökuməti İtalyanların liman və sahillərə hücumu halında Boğazları bağlayacağını Avropalı dövlətlərə bildirir. İtalyan Hökuməti bir tərəfdən də böyük dövlətləri araya salaraq sülh yoluyla hədəfinə çatmaq üçün çalışmaqdadır.

Ənvər Bəy Dernedə 27 Fevral 1912-ci ildə yazdığı məktubda əsgəri, administrativ, ədliyyə və vətəndaş bir çox iş üçün alınacaq qərarlar arasında yorğun olduğunu söyləyər. "Bilirəm ki, kəlləm onlar üçün çox qiymətli və onu almaq istəyirlər, amma mən onu çox baha satmağı da bilərəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 67, 27 fevral 1912-ci il)

Çox yaxşı komandirlərim və bir mühafizə birliyim var. Artıq mənə ehtiyac duymadan da müqaviməti davam etdirə bilərlər, deyə əlavə edir. Qısaca, hər şey yaxşı gedir, amma "qərar vermək məcburiyyətində olduğum hər növ siyasi məsələlər var və bu İngilislər canımı çox sıxırlar". Yenə Derne tərəfdən yazdığı 5 Mart tarixli məktubda iki qarşıdurmanın nəticələrini izah edir: "Sevimli Allaha şükrlər olsun. Döyüşün nəticəsi təxmin etdiyimdən də böyükdür. Gətiri-lən formalardan düşmənin iki kapitan və bir çox zabit itirdiyini anladım. Yüzə qədər tüfəng, şarapnellərlə dolu yeşiklər, tapança və sursat və s. həmişə istədiyimiz qədər gəlir. Ərəblərim artıq döyüş sahəsində hər tapdıqlarını yığmırlar". Ciblərindən çoxlu pul çıxan bu zabitlərin pullarını birbaşa ailələrinə göndərirlər. Çünki "İtalyan Hərbi Nazirliyinin mənim mərhumların ailələri üçün göndərdiyim pulları yerinə çatdırdığından əmin deyiləm".

Bu vaxt İstanbul Hökuməti İtalyanların on beş günlük atəşkəs istədiyini bildirir. Ənvər Bəy rədd edir. "Müqavimət göstərəcəyik; yəni onları əzib keçəcəyik". O məşhur böyük hücumları üçün tələsikmək lazımdır deyə lağ edir. "Mənim teleqraf xətlərim indi məni Misir, Tripoli və Tunisə bağlayır və bizim narahat olacaq bir vəziyyətimiz yoxdur".

Növbəti gün qarşıdurma doqquz saat davam edir. İtalyanlar qaçırlar. "Tam da dünən düşərgəyə gələn bir İngilis və iki gənc Alman zabitinin gözləri qarşısında darmadağın qaçmağa başladılar… Yeni mühafizə birliyim vəzifəsini haqqıyla yerinə yetirdi və mənim ürəyimi rahatlaşdıracaq şəkildə döyüşdü". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 68, 5 Mart 1912-ci il)

14 Mart 1912-ci il; Ayne'l-Mansur (Derne tərəfdə Türk düşərgəsi): "S-bah İtalyanlara basqın edəcək mühafizə birliyindən bir dəstəni yoxladım. Gənc komandirləriylə birlikdə çox şən bir şəkildə getdilər… Tobrukdan da yaxşı xəbərlər gəldi. Mənim qoca paşam (Ethem Paşa) çox az bir qüvvəylə üstəlik iyirmiyə qədər hərbi gəminin açdığı atəşə baxmayaraq, İtalyanların beş bölüyünü və iki dağ batareyasını qovub. Bizim milislər onları əhatə etmədən əvvəl saat onda qaçıb İtalyanlar… Döyüş günəşin batışından iki saat sonraya qədər sürmüş və yüzlərlə İtalyan cəsədi döyüş meydanını doldurub. 34-cü Piyada alayından bir əsir əsgər bu döyüşə qatılan İtalyan əsgərinin səkkiz min ətrafında olduğunu deyir". Çox qənimət əldə edilib. "Bingazidəki gənc komandirim də İtalyanları əldən salıb". Dörd gün əvvəlki bir basqında "Üç yüz İtalyan cəsədi döyüş meydanında qalmışdır". Yenə çox qənimət əldə ediblər. "Bir neçə gündən bəri bizim düşərgəmizdə olan iki gənc könüllü Alman zabiti var. Birini pulemyot piyada, o birisini süvari və mənim yavərim təyin etdim." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 69, 14 Mart 1912-ci il)

İtalyanlar Yəməndə Salif limanını bombalayırlar. Somali Sultanı İtaliyaya qarşı cihad elan edir. Bu vaxt Bolqarlar, Serblər və yunanlılar da gizli razılaşmalarla Balkanları bölüşdürməyin planlarını qururlar. İtalyanlar Osmanlının Egey adalarını bombalayacaqlarını böyük dövlətlərə bildirir. Beş böyük dövlət İtalyanın sülh üçün hazır olduğunu İstanbula çatdıraraq şərtlərini soruşur. İtal-yan donanması Çanaqqala boğazında Kumkale və Samos adasını bombalayır.

Bu vaxt seçkilər keçirilir; Tripoli könüllülərindən Fəthi Bəy Monastırdan və Xəlil Bəy Selanikdən millət vəkili seçilirlər. Xəlil Bəy Tripolini buraxıb gedə bilməyəcəyini bildirən bir teleqraf göndərsə də, Məclis istefasını qəbul etmir və onu icazəli sayır.

1912-ci ildə sülh etmək üzrə böyük dövlətlərin bəzi təşəbbüsləri olur; görüşmələr, Bingazinin Osmanlıda qalması və Tripolinin italyanlara verilməsi müzakirə edilir Görüşmələrin aparıldığı o günlərdə Xəlil Bəydən, Avropa ictimaiyyətinə də təsir edəcək canlı bir hərəkət etməsi istənilir. Xəlil Bəy "Mənən İtalyanlardan çox üstün vəziyyətdəyik. Səksən-yüz sandıq piyada sursatı göndərməniz mümkün olsa, İtalyanların Lebda qalasına hücum edib yandıraram” cavabını verir. Sabahısı gün hərəkat müvəffəqiyyətlə reallaşdırılar; bir italyan bayrağı, çox sayda sursat ələ keçirilər. Ancaq qənimətə başı qarışan Ərəblər vaxtında geri çəkilə bilmədikləri üçün çox itki verirlər. "Qərargaha dönər-dönməz dərhal birliklərin yoxlaması keçirildi və bu döyüşün bizə iki min adama başa gəldiyini anladım. Bu, mənim qüvvəmin yarısı demək idi. Amma, İtalyanların əlimizə keçən böyük bayrağının üzərinə “LEBDA HÜCUM XATİRƏSİ” yazdırıb divara asarkən bütün Avropa bunu anlamış olurdu ki, hələ çox uzun zaman döyüşə bilərik…"

Xəbəri eşidən bələdiyyə başçısı Abdullah Melitan, Xəlil Bəyə bu teleqrafı göndərir:

"Lebdaya edilən hücumda iki minə yaxın itkinin sizin ürəyinizi qırdığını öyrəndik. Hər biri yüz güllə ilə təchiz etdiyimiz iki min mücahid sabah yola çıxarılmış olacaq. Bunların yerini doldurmaq üçün bir həftə sonra təkrar min mücahid də göndəriləcək. Sağlamlıq və müvəffəqiyyətlərinizi diləyərik".

Xəlil Bəy deyir ki, "Tripoli Ərəblərinin səmimiyyətlərini unutmaq mümkün deyil." (Xəlil Paşa, haqqında danışılan əsər, s. 91-93)

Ənvər Bəy bu hadisədən, 23 iyun tarixli məktubunda belə danışır: "İtalyanların əlindəki Ledra Qalasını bizimkilər işğal ediblər; İtalyanlardan səkkiz kapitan, doqquz zabit və minlərlə əsgər ölüb; iki topu məhv edib bayrağı götürmüşük…" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 84, 24 iyun 1912-ci il)

Ənvər Bəy bir təmir emalatxanası qurdurur, mütərəqqilik və yol işləri də nizamlı şəkildə getməkdədir. "Mərkəzi Hökumət mənə böyük dövlətlərin araya girmək istədiklərini bildirdi, amma İtalyanları bu məmləkətdən qovmadan bir sülh mümkün ola bilməz." (69-cu mek.) Daxili problemlərlə başı xeyli dərddə olan Osmanlı Hökuməti, böyük dövlətlərə, Tripolidə tamamən Osmanlı hakimiyyəti qəbul edilib; italyan əsgərləri çəkilmədikcə sülh ola bilməyəcəyini bildirir.

"Sizə daha əvvəl danışmışdım; böyük Bingazi döyüşündə İtalyanlar qırx üçü zabit olmaqla mindən çox itki verdilər. Biz də biri zabit olmaqla yüz iyirmi üç şəhid verdik." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 70, 24 Mart 1912-ci il)

Ənvər Bəy indi İtalyanların tək qaynağı olan Ayne'l-Derne'den gələn sularını kəsdiyini, başlarını sipərdən çıxarıb hücuma keçə bilmədiklərini və bu döyüşü başlatdıqlarına onları peşman edəcəyini yazır. İtaliya Egey adalarını bombalamağa və əsgər çıxarmağa davam edir. Çeşməsər, Alaçatı, Kuşadası bombalandı. Osmanlı Hökuməti boğazları ticarətə bağlayır və italyan vətəndaşlarını ölkədən çıxarmağa başlayır. İtalyanlar Rodosu bombalayırlar.

Ənvər Bəy, Aprel ayının iyirmi yeddisində ilk rəsmi keçidini təşkil edur. "Bütün milislərim, başlarında zabitləriylə məni gözləyirdilər. İndi dörd alaydan ibarətdirlər. İlk sırada mühafizə birliyi və nizamlı birliklər gəlir; arxadan topçular və pulemyotçular. Bölük komandiri önümə keçdi və birliklərin qarşısından nizamla getdikdən sonra, bütün birliklər önümdən rəsmi keçid etdilər. Hamısı mənə inanılmaz bir sevinclə baxırdılar. Məni məmnun görməkdən xoşbəxt olmuşa bənzəyirdilər; gözlərində bir şəfqət, könüllü bir itaət görürdüm. Piyada əsgərləri müxtəlif birliklər izlədi və hər tayfanın qarşısında atlılar ağır-ağır keçdilər. Hamısının qarşısından da, Ayne'l-Mansur düşərgəsi məktəbinin yüz iyirmi kiçik şagirdi gedirdi. Bilirsən, mən asan-asan məmnun olmaram. Amma bu səfər, bu qədər qısa zamanda hazır olan və bu qədər nizamlı birlikləri görməkdən həqiqi bir həzz aldım." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 71, 30 Aprel 1912-ci il) Qısa bir nitq söyləyir. "Sonra, Sultanımızın doğum ildönümünü qeyd etmək üçün italyanların ocaqlarının ətrafında ocaq yandırdıq".

Ənvər Bəyin yeni seçilən Osmanlı Məclisi Məbusanına göndərdiyi teleqraf oxunur: "Tripolidəki bütün Türklər sonuna qədər müqavimət göstərməyə qərarlıdır!" Osmanlı Məcliəbusanı 4 May 1912-ci il tarixli iclasında, Bingazi Deputatı Yusuf Şatvan Bəyin təklifi ilə, "İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti idarə heyətində olan Ənvər, Fəthi, Xəlil və Əziz Bəylərlə komandirləri Neşet Paşaya və digər kəslərə və müharibənin lap əvvəlindən bəri göstərdikləri fövqəladə xidmətlər, Tunis və Misir İslam xalqı, Məclis adından" təşəkkürlərin bildirilməsi qərarlaşdırılır.

Ölüm məndən qaçır…

Ənvər Bəy bəzən öz ifadəsiylə "inanılmaz bir ruh halı" içinə girir:

"Zənn edirəm ki, məni çox xoşbəxt bir insan olaraq görürlər; çünki burada eqoist bir insanın arzularının susuzluğunu aradan qaldıracaq hər şey var. Zəfər əldə etdim, mənə itaət edirlər və mütləq hörmət edirlər. Azadam; insanlar gəlib əlimi öpürlər və onlara əl uzatmağımı istəyirlər. Mənim üçün fədakarlıq edirlər və mən bütün bunların nəyə yaradığını öz-özümdən soruşuram.

Zənn etdiyiniz qədər qüvvətli deyiləm. Burada olan mağaralar, bəzən məndə heç kim tərəfindən tanınmayan, tənha adam olaraq həyata davam etmək istəyi oyandırır. Bəzən, sanki vətən sevgisiylə mexaniki olaraq hərəkət edirəm. Bəzən çox böyük yükləri olan bu həyatdan can qurtarmaq üçün bir güllə, ya da top mərmisi arzulayıram." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 73, 17 May 1912-ci il)

Bəzi Avropa qəzetlərində Ənvər Bəyin öldüyünə dair xəbərlər çıxır. "Öldüyüm barədə xəbərlərə əsla inanmayın. Düşmənlərimdən daha uzun yaşayacağımı hiss edirəm. Və bir xalqın ən uca haqqını, azadlığını qorumaq üçün yaşayacağam. İtalyanların barbarlığına qarşı çıxıram." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 74, Mayın sonları 1912-ci il)

Uşaqlar vətəni müdafiə etməsi üçün cəbhəyə atılan bu insanların qarşısında olduğunu, cəsədləri tapdalanmadıqca düşmənin irəliləyə bilməyəcəyini, Allah yolunda döyüşənlərin Allah tərəfindən mükafatlandırılacağını yazır.

İtalyanlar donanma üstünlükləri ilə Rodosu işğal edirlər. Adanı qoruyan Türk birliyi 950 nəfərdir; italyan qüvvələri isə 12.000 nəfər. "Rodosun işğalı bizə boyun əydirməyəcək və burada hər şey, mən olmasam da yaxşı gedəcək." Böyük Sünusi şeyxindən bir məktub gəlir. "Bu adamı heç tanımadan sevirəm; çünki ruhuyla, bədəniylə bir vətənpərvərdir. Tam xəyal etdiyim kimi bir adamdır həqiqətən… Dünən əl falıma baxan biri, səksən yaşından daha çox yaşaya-cağımı söylədi. Bu da mənim düşüncəmi və hər şeyin yaxşı gedəcəyini göstərir. Layihələrimi tətbiq edəcək zamanım olacaq".

Bu vaxt nişanlısı Naciyə Sultanın İttihadçılar əleyhinə yazmasına canı sıxılar: "Mənə elə gəlir ki, məmləkətin salamatlığını sevməyən bir neçə əxlaqsız yanına qədər soxulub, sizə həmişə olduğu kimi Cəmiyyətin seçilmişləri əleyhində sözlər söyləyiblər. Bu kininizi o qədər inkişaf etdirmisiniz ki, bunları İtalyanlardan daha alçaq görürsünüz. Mən vətənin salamatlığına, bu səbəbdən dinin, Osmanlı xanədanın şərəfinin yüksəlməsindən başqa bir şeyə işləməyən və Hökumət üçün bərabər çalışdığım və bu gün də düşmənə şiddətlə sinə gərməyə Hökuməti göndərən yoldaşlarım haqqında bu barədə yazmanızı, "ancaq məni cəzalandırmaq üçün etdiyinizi" qəbul edəcəyəm. Ümid edirəm ki, bir araya gəlib sizi qucaqladığım və gözlərinizdən öpdüyüm zaman "fikirlərimiz də, ürəklərimiz də birləşmiş olar". (İnan, haqqında danışılan əsər, s. 459)

30 May 1912-ci il tarixli məktubunda yanında bir ceyranı olduğunu yazır. "Hər yerdə məni izləyir və yatağımın qarşısında yatır". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 75, 30 May 1912) "Bu gün İtalyanların gülləbaranından dönəndə ceyranı xalçanın üstündə boynu irəli uzanmış, başı yana dönmüş, çox yavaş nəfəs alan gördüm və bir an öləcəyini zənn etdim. Məni necə üzdüyünü bilməzsiniz. Bir dostumu itirəcəyim düşüncəsinə qapıldım. Dərhal yerdə oturdum, onu qollarımın arasına aldım, Mənsura (ceyranın adı) deyə səsləndim. Nəhayət, yavaşca başını çevirdi, gözlərini mənə dikərək və qara dilinin ucunu göstərərək sanki təşəkkür edir kimi idi; həqiqətən, ağladım. Təsəvvür edin necə həssaslaşdım. Düşünüləcək böyüklü-kiçikli min bir şeydən sonra ruhun bu tənhalığından qorxunc acı çəkirəm. Hökumət üçün, vətənim üçün heç bir şəxsi fayda gözləmədən çalışdım. Mənim və ya ehtirasım haqqında nə söyləsələr də, dəyişmədim".

İtalyanların Osmanlı sahillərini bombalaması və adaları bir-bir ələ keçirməsi davam etməkdədir. May ayının əvvəllərində Yakova, İpək bölgəsində Alban qiyamı başlayır. Balkan dövlətləri isə Osmanlıya qarşı savaş üçün razılaşmalarını tamamlamışdır. Osmanlı Hökuməti gizli bir iclasında Bingazini əldə saxlayıb, Tripolini İtalyanlara buraxmaq surətiylə razılaşmağa qərar verir. İttihad Tərəqqi Partiyası isə sonuna qədər döyüşmək qərarındadır. İtalyanlar Osmanlı sahil və adalarını davamlı bombalamaqdadır. Albaniya üsyanını dəstəkləyən elanlar İmperatorluğun müxtəlif bölgələrində paylanmaqdadır. Ordu içindəki “Halaskar Zabitan” qrupuna mənsub bəzi zabit və əsgərlər, İttihadçı Hökuməti devirmək üçün silahlanaraq Monastırda dağa çıxırlar; eynilə daha əvvəl Ənvər Bəy və yoldaşlarının çıxdığı kimi. Osmanlı Hökuməti siyasi səbəblərlə dağa çıxanları və ordunu siyasətə qarışdıranlara qarşı rəsmi bir mövqe sərgiləyir; amma əsgəri siyasətdən ayırmaq elanla mümkün olacaq şey deyil.

"Bu gün ölümümdən sonra mənim haqqımda çıxmış məqalələri oxudum müxtəlif qəzetlərdə; “Neue Freie Presse” və digərləri. Üzümü qızardan mədhiyyələr yazırlar. Amma, heç olmasa ölümümdən sonra yaxşı qiymətləndiriləcəyimi bildim." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 76, iyun 1912-ci il)

İtalyanlar Soussaya çıxıblar; şəhərdə bəzi Müsəlmanları asıblar. Ənvər Bəy "Cəzalarını alacaqlar" deyə yazır. İtalyan əsgəri birliyinə girməyi rədd edən bir zəncini həbs edirlər. "İyirmi beş gün boyunca çox pis davranırlar. Durmadan rədd etdiyi üçün onu tribunalın önünə çıxarıblar. Yalnız bunları deyib: “Sizin formalarınızı geyinmək istəmirəm; sizə xidmət etmək istəmirəm; sizin həyatınızı paylaşmaq istəmirəm. Sizin ayaqlarınızın çirklətdiyi bu əziz torpağa basdırılmağı istəyirəm”. Beləcə güllələnib.. Çox qəhrəmancasınadır deyilmi? "Ona çatan zərflərin birinin üstündə bir Misirli poçt məmurunun qeydi var: “Ölü”. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 77, iyun 1912-ci il)

İtalyanlar da zaman-zaman düşərgəni top atəşinə məruz qoyur, amma heç nə bacarmırlar; "Düşərgənin qadınları və uşaqları çadırlarında onlarla lağ edirlər… Səma qara buludlarla tutulub. Yalnız, orada-burada olan bir neçə yarıq, bu qapqara böyük pərdənin arxasında qızıl ulduzlarla dolu gözəl, mavi bir səma olduğunu görməyimizi təmin edirdi. Hər nə qədər bu mənzərə məni kədərləndirirdisə də, təsəlli tapmaq üçün bundan faydalana bilmək istəyirdim. Öz-özümə, bu günki həyatımızın bilinməyənin qapqara pərdəsi ilə tamamilə örtülü olduğunu söyləyirdim; amma, zaman-zaman kiçik bir işıq, bu pərdənin arxasında, bizə indinin ağrısını unutduracaq gözəl günlər olduğunu hiss etdirirdi… Mənə nə üçün bu qədər acı çəkdiyimi soruşurdunuz. Acı çəkməmək üçün ürəyimin heç işləməməsi, heç bir şey hiss etməməsi lazımdır ki, bu mənim üçün qeyri-mümkündür. Sizin həyat haqqındakı Avropalı fikirlərinizi qəbul edə bilmirəm…" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 78, 2 iyun 1912-ci il)

6 iyun 1912-ci il tarixli məktubunda top güllələri altında düşərgəni gəzdiyini deyir: "Bu ilk dəfə olduğundan, əsgərlərimə bu güllələrin təsirinin digərlərindən daha böyük olmadığını göstərmək lazım gəldi. İlk atışlar üzərinə çadırımdan çıxıb güllələrin düşdüyü nöqtəyə getdim. Bir dənəsi tam yanımda partladı və kiçik bir parça ombama isabət etdi. Amma saatımdan asılmış bir medalyon məni qorudu və yara yerinə ətimdə medalyonun izi çıxdı. Bir başqa top gülləsinin qara tozuna tamamilə bulanmış olaraq bütün bir xətti ikinci dəfə başdan-başa keçdim. Bir top gülləsi, kiçik bir uşağın yatmaqda olduğu bir bədəvi çadırının ortasında partlamışdı. Uşaq bir metr uzağa düşdü və heç bir şey olmadı. Bunlar möcüzələrdir, elə deyilmi? Ah sevimli, hər şeyi etməyə qadir böyük Allahın bir ruhu qaçınılmaz bir təhlükədən qurtardığına inandım." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 79, 6 iyun 1912-ci il)

"Əgər uca Allah bizə kömək etmək üçün mələk göndərsə, biz görməsək də, onları düşmənlər görərlər; bilirsiniz bizdə bu fikirə inanılır. Madam belədir, mənim də ilk döyüşdə bu şəkildə istifadə edəcəyim minlərlə əsgərim nə üçün olmasın! İtalyanların adaları işğalı bizim mövqe və dayanıqlılığımızı dəyişdirməyəcək… Keçən gün Cümə ziyarəti üçün tayfa rəisləri çadırıma gəldilər. “İtalyanlar vətənimizdən çıxmadan, sülhdən başqa hər şeyə boyun əyərik”, – dedilər… Yalnız Derne düşərgəsindəki kasıb bədəvilərin, təyyarə satın almaq üçün iyirmi min mark yardım pulu verdiklərini söyləsəm, sizə, vəhşi deyilən bu insanların sədaqətlərini ən son nöqtəyə çatdırdıqlarını anlarsınız".

"Bilirsinizmi, mənim üçün həyatın heç bir əhəmiyyəti yoxdur; amma, komik bir şey var; mən təhlükəyə doğru qaçdıqca, ölüm məndən qaçır. Bu da, mənim vətənimin şərəfi və mənfəətlərini qorumaq üçün yaşayacağıma olan inancımı artırır. Bu olmasa, özümü alçaldılmış və yaşamağı layiq olmayan hesab edərəm. Uca bir qüvvə bu aralar məni yaşadır və qoruyur". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 80, 12 iyun 1912-ci il)

"Kiçik ceyranım xəstədir. Yazıq heyvan bütün gün acı çəkdi; indi mənim yatağımın yanında yatır; yumşaq və melanxolik gözləri mənə dikib. Mənə yaraşdırılan bütün mərhəmətsizliyə baxmayaraq, bu heyvanın dərin ağrısını hiss edirəm və kədərim ona köməkçi olmamın qeyri-mümkünlüyü qarşısında artır". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 81, 17 iyun 1912-ci il) Ənvər Bəy bu ceyranı daha sonra İstanbula, Naciyə Sultana göndərəcək.

"Bu gün kiçik şagirdlərə hədiyyələr payladıq; üç ayda bir olan bir imtahan idi. Hər kəs çox qısa zamanda nə qədər irəliləmiş olduqlarına heyran qaldı. Mən də, bu yüz əlli kiçik bədəvinin ailələri tərəfindən məktəbə gətirildiklərini görməkdən çox xoşbəxtəm… İstanbulda məni orduda baş məmur təyin etmişlər. Burada bütün qüvvələri idarə edən bir baş məmur! Hər nə qədər bu rütbəni alsam da, zabitlərimə bir şey söyləmədim. Aramızda pis qısqanclıqlar başlamasın deyə. Döyüş bitənə qədər kimsənin nişanla mükafatlandırılmasını istəmirəm".

Ənvər Bəyin böyük bir ruhi gərginliyə sahib olduğunu tez-tez söyləməkdəyik. Bunun məktublarına əks olunması da təbiidir; həyatı, hətta təbiəti dəyişdirmək isəyi duyur. Bir tərəfdə də, qədərə inanmış bir mömindir; "Bir ruhun xəttini belə" dəyişdirə bilməyəcəyinə inanır. Bəzən onu da məcbur edəcəyini söyləyir. "Ölüm istəyi" ilə "qədəri məcbur etmək" ucları arasındakı gediş-gəlişlər, zaman-zaman məktublarında da əks olunar. "Həyatı olduğu kimi qəbul et-mək gərəkdir. Amma mən dəliyəm; hər şeyi dəyişdirmək, həyata hətta təbiətə başqa bir yol cızmaq istəyirəm. Sonra bir ruhun xəttini belə dəyişdirə bilməyəcəyimi gördüyümdə, tamamilə çarəsiz qalıram." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 82, 17 iyun 1912-ci il)

"Vəziyyət hələlik eynidir. Bizdə, Albaniyada vəziyyətin bir az kritik olduğuna inanılır. Amma xeyr, hər şey eyni və ümumi vəziyyəti dəyişdirəcək bir şey yoxdur. Əgər bir savaş çıxarsa, çox da çətinliklə qarşılaşmarıq." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 83, 20 iyun 1912)

Bədəvilərin israrı ilə Şənbəni ziyarət günü olaraq qəbul edər. Əvvəl zaviye və Sünusi şeyxləri gəlir, "Hər biri sağ əlimi və ətəyimi öpüb baş əyirlər. Onlara, necəsiniz deyirəm, həmişə eyni cavabı verirlər: "Madam ki sən sağlamsan və məmnunsan, biz də məmnunuq." Sonra çölə çıxıb, gözləyənləri salamlayırlar. "Ayağa qalxıb onlar üçün Allaha dua edirəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 85, 28 iyun 1912-ci il)

"İndi müdafiəsindən məsul olduğum sevimli vətənimin bu parçasının paytaxtı Tripoli əvvəl hər halda çox gözəl olub." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 86, 29 iyun 1912-ci il) Gecə yarısı təftişə çıxır və ay işığında, üç yüz metrdən sədlərin şəkillərini çəkir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 87, 2 iyul 1912-ci il)

4 iyul tarixli məktubunda, gəzdiyi, yaxınlarındakı Roma xarabaları haqqında bəhs edir. "Əgər dinc olsaydıq, keçmişin bu kimi şeyləriylə maraqlana bilərdik". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 88, 4 iyul 1912-ci il)

"Bu gün qəribə bir bitki ilə qarşılaşdım. Meyvələri sanki pambığa oxşayır. Üzərində çiçəyi olan bir budaq qırdım; qırılmasın deyə papağımla qorudum və əlavədə sizə göndərirəm. Bəlkə, orada bunun nə olduğunu söyləyə bilərlər sizə." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 89, 4 iyul 1912-ci il)

Könüllülər öz milli paltarları içində döyüşməkdədir. 9 iyulda Birinci mühafizə bölüyünə formaları geydirilir. Onlar bu paltarları geyincə, digərlərinin də həvəslənəcəklərini düşünür. "Yeni paltarları içində uşaqlar kimi qürurlu idilər… Əlimi öpmək üçün səbirsizlənirdilər".

Müzəffər olmaq üçün dua edirlər. "İndi Bingazinin hər yerində, mən xaric hər kəsin məmnun olduğunu hiss edirəm. Bilmirəm niyə; həqiqətən, böhrana düşürəm".

O axşam Böyük Sünusi Şeyxinin qardaşından məktub gəlir:

"Qüvvəsi və böyüklüyüylə düşmənlərimizi əzən və möminlər ordusuna zəfər qapısını açan Allaha şükrlər olsun. Beləcə, bizə verdiyi sözlərin həqiqət olduğunu göstərir. Peyğəmbərlərin ən sonuncusu olan və bizə Allahın yolunu tutmağımızı və imansızlar qarşısında əyilməməmizi əmr edən Peyğəmbərimizə salam olsun.

Vətən və din düşmənlərini məğlub edən, onu dünyanın hakimi edən yol göstəriciliyiylə, əxlaq simvolu və fəzilətli hakimlərin tək lideri, müzəffər ataların saf soyu, Sünusilərin yaşayan ya da ölü bütün böyük şeyxlərinin gözlərinin nuru, yorulmadan çalışan cəsurların cəsuru, böyük aslan, dostumuz və gözümüzün nuru, Sultanın kürəkəni, qardaşımız Ənvər Paşa həzrətləri. Allah səni həmişə müzəffər etsin və doğru yolda həmişə zəfərə aparsın. Ürəyimizin ən təmiz yerlərindən sizə və sizinlə birlikdə olanlara salamlarımızı göndəririk. Sizi həmişə xoşbəxt və düşmənləri həmişə məğlub etməsi üçün uca Allaha dua edirəm… Qardaşlarımız onlara qarşı yaxşı dav-ranışlarınızdan bizi xəbərdar etdilər. Allah varlığınızı uzun etsin. Varlığınız və tutduğunuz yol bizə böyük xoşbəxtliklər verdi. Allah sizi hamımız üçün qorusun. Siz ki Allahın əmrini yerinə yetirdiniz, bu dünyanın və o biri dünyanın yəni Cənnətin bütün zövqlərini əldə edəcəksiniz…

Bu məktubu yazan qardaşınız, özü gəlmək yerinə, əllərinizi öpmək üçün bu məktubu göndərir. Şəxsi-Şahanə və sizin tərəfinizdən qəbul edilməyi çox istəyir. Lütfən bu uca taxta bizim təvazökar salamlarımızı göndərin". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 90, 9 iyul 1912-ci il)

Ənvər Bəy deyir ki, "Əllərimin arasına elə bir iqtidar, elə bir qüvvət keçdi ki, Avropanın dəyişik gücləri İtalyanlar, Fransızlar, İngilislər bunun öz əllərində olması üçün milyonlar xərcləyirlər… Nə isə, lovğalanmaq istəmirəm; bilirəm ki bu, uca Allahın arzusudur və istəsə hər şeyi geri ala bilər, vətənim üçün işim xaric.

"Şam azalmağa başladı. Çöldə soyuq bir külək bütün düşərgəni azğın nəfəsiylə bürüyür. Bədəvilərin mahnıları çoxdan susdu. Bu təklikdən nə qədər xoşnudam. Bu günlərdə çox əhəmiyyətli bir şey olacaq kimi bir hissim var… Gələcəkdən çox ümidliyəm, amma təbii Allah istəsə. Bilirsiniz nə qədər qədərçiyəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 92, 11 iyul 1912-ci il)

Heç dostum yoxdur!…

12 iyul tarixli məktubunda yenə təklik mövzusu vardır: "Bilirsinizmi heç dostum yoxdur; olmasını da istəmirəm. Hər kəslə yaxşı dolanıram, amma kimsənin mənə yaxınlaşmasına icazə vermirəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 93. 12 iyul 1912-ci il) Məktubları yazdığı xanım dostu Avropa qəzetlərində Tripoli müqavimətiylə əlaqədar yazılar çap etdirməkdədir. Ənvər Bəy təşəkkür edir. "Lakin məndən çox danışmadan bu yazıları çap etdirin." deyir; "bir-iki fotoşəkil qoyun yetər."

Paşanın özünə xas bu təkliyi diqqət çəkmişdir. Şövkət Süreyyaya məktub yazan telefon texniki belə izah edər: 1917-ci ilin sonlarında Ənvər Paşa I general-leytenantlığa yüksəldilir. Özü ətrafıyla Erzincan arasındakı Korpus qərargahındadır. Qərargahda bir əyləncə gecəsi təşkil edilmişdir:

"O gecə korpus qərargahında Ordu komandiri Vehip Paşa, korpus komandirləri və qərargah zabitləri Korpusun qərargah rəisi Miralay Cavid Bəyin otağında məşhur məddah Harputlu Vahid Çavuş tərəfindən əyləndirilərkən Ənvər Paşa, Korpus Komandirinin otağında saat birin yarısına qədər yalnız, oturmadan gəzişdi və davamlı, divarlardakı xəritələrin qarşı-sında dayanır və dəqiqələrlə onları araşdırırdı. Bizim xəbərləşmə binası ilə Qərargah arasında on beş metrlik bir məsafə vardı və üz-üzə idi. O biri otaqda əyləncə səs-küyləri göylərə çıxarkən Ənvər Paşanın bu təkliyi ruh halının bir ifadəsi deyilmi?" (Ş. S. Aydəmir, haqqında danışılan əsər, c. 3., s. 371) Paşanın şəxsiyyətini qiymətləndirən Azərbaycanlı yazar K. Nərimanoğlu, "O, hər yerdə tənhadır. İnsanların arasında tənhalıq Ənvər Paşanın şəxsiyyətinin sirlərindəndir", – deyir. (Kamil V. Nərimanoğlu, "Ənvər Paşanın çəkmələri", “525-ci qəzet”, 20.9.2007, Bakı)

* * *

Mahmud Şövkət Paşanın Savaş Nazirliyindən çəkilməsi və “Halaskar Zabitan” qrupunun təzyiqləri səbəbindən İttihad Tərəqqinin dəstəklədiyi Sait Paşa Hökuməti çəkilir.

"Üç gündən bəri İtalyanlar on beş sm-lik toplarıyla dəli kimi düşərgəmizi bombalayırlar". Üç gün içində bir qoca, üç qadın və bir uşaq şəhid olub. Ənvər Bəy də Derne şəhərindəki italyan evlərinin və limanın bombalanması əmrini verir. "İndi onların topları susdular, öz dərdləriylə məşğul olurlar." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 94, 18 iyul 1912-ci il)

Eyni gün və sabahısı gün İtalyan donanması Çanaqqalanı bombalayır.

"Təəssüf ki, Ana vətəndə işlər istədiyim kimi getmir. Amma mənim o hadisələrə qarışmağım mümkün deyil. Hər şeyin təhlükədə olduğunu görənə qədər burada qalmağım lazımdır. Doğulduğunuz məmləkət olan Türkiyəylə əlaqədar bu xəbərləri öyrəndiyinizdə kədərləndiyinizi görürəm. Amma sevimli dostum, bir az qədərçi olmaq lazımdır, bəlkə, bir gün hər şey yaxşıya doğru gedər. Ümid edirəm ki, gəncliyimiz bu qədər tez xərclənməz". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 95, 20 iyul 1912-ci il) "Bütün hazırlıqlarımı bitirdim, sabah topçu bölüyümlə Bingazi qalasını bombalayacağam".

22 iyul 1912-ci ildə “Böyük Kabinet” olaraq adlandırılan Qazi Əhməd Muxtar Paşa sədrəzəmliyindəki hökumət qurulur. Ənvər Bəy kabineti rəngsiz hesab edir. "Bir tək savaş naziri enerjilidir. Ordu içində yaxşı şeylər edəcəyinə ümid edirəm." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 96, 24 iyul 1912-ci il) Haqqında danışdığı adam Nazim Paşadır. Yeni Hökumətin proqramında Tripoli savaşı üçün "Haqq və qürurumuza uyğun sülh təmin edilənə qədər uğradığımız hücuma etiraz edib yurdumuzu qorumağa davam edəcəyik" qeydi vardır. (O. Koloğlu, haqqında danışılan əsər, s. 16)

"Şəxsi-Şahanə mənə Seyid Əhməd Sünusi üçün birinci sinif bir Osmaniyəsər, 25.000 türk lirəsi dəyərində almazlarla işləniş bir qılınc, brilyantlı bir saat və s. göndərdi."

"Bilirsiniz, mən çox həssas adamam." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 97, 29 iyul 1912-ci il) "Bu axşam hava elə gözəldir ki, həqiqətən, düşərgəmin vəhşi, amma xüsusi gözəlliklərini sizə göstərə bilmədiyim üçün təəssüf edirəm. Bu mənə gənclik gecələrimi, saatlarla ulduzlu səma altında gələcəyə dair xəyallar quraraq qalmamı xatırlatdı." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 98, 31 iyul 1912-ci il)

"Tripoliın ruhu, başı və nəhayət, müqaviməti olduğumu yaxşı bilirəm və mənə edilən hər şey məmləkətimə edilmiş deməkdir. Burada üzərimdə gəzən iç qaraldıcı bir təklik içində yaşadığımı, özümü qaranlıq bir kilsə skamyasına söykənmiş, dünyadakı təkliyini hiss edən və mələklərin qanadları altında gizlənib doyunca ağlamaq istəyən bir yetim kimi hiss etdiyimi söyləyə bilərəm. Düşərgənin mütləq təkliyində çəkdiyim ağrını necə də hiss edirəm; bunu söyləsəm, mənə inanmazdılar… Bu lənət İtalyanlar mənim məmləkətimdə, İstanbulda, Türkiyənin Asiya səmtində nələr olub bitdiyini görməyimə mane olurlar. Məni burada ana vətənimdə gözləyən böyük vəzifədən uzaq tuturlar. Nəysə, qədər budur." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 99, 1 Avqust 1912-ci il)

Ənvər Bəy, görəsən, ana vətəndə özünü gözləyən böyük vəzifəni nə olaraq düşünürdü?

"Bir topla Derne qalasını “döyməyə” davam edirəm" deyə davam edir. "Onlar qaladakı və kreyserlərdəki toplarla mindən çox güllə atırlar, amma bir şey edə bilməzlər. İnşallah onları sipərlərindən çıxarmağa məcbur edər, dərslərini verərəm…"

"Bilirsiniz, çox ciddi şeylər düşündüyümdə şəkil çəkirəm." Ənvər Bəy 3 Avqust 1912-ci ildə bu məktubu yazarkən yeddi-səkkiz il sonra xarici bir ölkənin həbsxanasında şəkil çəkərək dolanacağını ağılından keçirmişdirmi? Təbii ki, xeyr. "Gələcəyi deşib keçmək arzumla təkbaşınayım", – deyir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 100, 3 Avqust 1912-ci il)

Bir tərəfdən də yollar və fabriklər qurmağa çalışmaqdadır. "İtalyanlar bizi heç narahat etmədən hirslə bombalamağa davam edirlər!" (101-ci mek., 5 Avqust 1912-ci il)

"Oradan gələn xəbərlər pisdir. Amma nə edək. Lazım olanda müqəddəratı belə dəyişdirərəm! Sabah atamın gələcəyini gözləyirəm. Ərəblər bu xəbərdən çox xoşbəxt oldular. “O bizim də atamızdır və ümid edirik oğuluna necə bağlı olduğumuzu görməkdən məmnun olar”, – deyirlər. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 102, 6 Ağustos1912-ci il)

Mücahidlərin topunu susdurmaq üçün İtalyanlar dəlicəsinə atəş açırlar, amma boş yerə… Bu vaxt Ənvər Bəyin atası Əhməd Bəy gəlib; "Ərəblərin alqış və yaylım atəşləri ilə" qarşılanmış. Atası ağlayırmış. Düşərgəyə girərkən hər-halda səs-küydən ürkən at birdən şahə qalxmış. "Məni bir qayadan on metr aşağıya atdı, amma bir şey olmadı." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 103, 7 Avqust 1912-ci il)

Özünə olan hüdudsuz inamı tez-tez məktublarda əks olunur.

"İndi vəzifəmi bir şey zəruri olanda mexaniki olaraq edirəm; bir xəstə kimi. Daha əvvəl sizə, hər şeyə baxmayaraq İtalyanlara qarşı vuruşmağa davam etmək üçün burada qalmaq istədiyimi söyləmişdim. Amma əgər indi qalsam, bu yaxşı insanlara verilmiş sözü yarıda buraxmanın utancındandır. Kaş ki yerimi alacaq biri olsaydı… Hər söylədiyimə inanmaq istəmirsiniz, məni xəyalpərəst zənn edirsiniz, amma eşidirsinizmi, mənəm, Ənvərdir bunu söyləyən. Bilirsiniz ki, qeyri-mümkün zənn edilən bütün layihələri reallaşdırmağa qadirəm.

Doqquz aydır buradayam; xəstəlikdən yalnız on ölü verdik. Bu da sizə birliklərimin sağlamlıq vəziyyətini göstərir… Mənə gəlincə haqqımda deyilənlərə qarşı özümü müdafiə etməyi sevmirəm. Qəzetlər istədiklərini deyə bilərlər; İtalyanların yeni yalanlar yaydıqlarını anlayıram. Keçən gün İtalyanlar mənim bir İngilis kapitanının arvadıyla aradan çıxdığımı yazmışdılar. Bu yalanların cəzası ağır olmalıdır…" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 104, 10 Avqust 1912-ci il)

"Bu gün axşam Ramazanın ilk günü; uzun bir təravih namazına qatıldım. Bizim dinimizə görə namazda Allahdan başqa heç bir şey düşünməmək lazımdır. Düşüncələrə ara vermək üçün yaxşı işdir". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 105, 12 Oktyabr 1912-ci il)

15 Avqustda nişanlısına yazdığı məktubdan:

"Ruhum sultanım, .....son çəkdirdiyim iki şəklimi göndərirəm. Saqqallı görünüşüm, bəlkə, xoşunuza gəlməyəcək. Lakin burada sözümü keçirmək üçün başqa çarə tapa bilmədim (!).... Atam üç gün əvvəl gəldi. Artıq Urbanın sevincini görməyin…" (Arı İnan, haqqında danışılan əsər, s. 469)

İtalyanlar doğru-dürüst döyüşmürlər. "Kreslomda oturub döyüşmək məni üzür." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 106, 16 Avqust 1912-ci il) Hökumətimizin imzalaya biləcəyi bir sülh razılaşması bura üçün ölüm olar. "Böyük ailəm yəni Ərəblərim məni belə sakit görüncə içləri rahatlayır. Bu bədəvilərin inanılmaz bir mantaliteleri var. Çox qanlı bir döyüşdən sonra oğullarından beşini itirən bir ata mənim məmnuniyyətimi görüb yanıma yaxınlaşaraq belə dedi: ”Ah, sən məmnunsansa, mən də məmnun olaram. Allaha şükr; səni həmişə belə görə bilmək üçün minlərləmiz özümüzü fəda edərdik".

"Dünən şəhərin bombalanmasına qatılmaq üçün şərq polis bölməsindəydim." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 108, 21 Avqust 1912-ci il)

Albaniya tərəfindən xoş olmayan xəbərlər gəlir. "Qərarlar vermək lazımdır". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 109, 23 Avqust 1912-ci il) "İstanbulda baş verənlər bir qiyamın təbii davamdır. Yalnız bizim üçün digər məmləkətlərdən daha təhlükəlidir. Ağlı başında birinin dəmirdən əli bütün bunları sakit başla düzənə salana qədər bunun davam edəcəyindən qorxuram". Vəzifəmi buraxacaq vəziyyətdə deyiləm; buraxsam, bütün zabitlərin də arxamca gə-ləcəyindən qorxuram. Onlara çox ehtiyac var. "Bəlkə, bir ay içində vəziyyət aydınlaşanda gedə bilərəm; mənə çox daha ehtiyac olan yerdə olaram. Görürsünüzmü, mənim qədərim belədir. Vətənimi təhdid edən təhlükə məni bir kompas əqrəbi kimi çəkir. Amma bundan əmin olun ki, harada oluramsa olum, ətrafım mənim istədiyim kimi olacaq; yəni iddiama və imanıma yaraşacaq şəkildə. Sülhün mərkəzi artıq bura deyil və Balkanlarda bir savaşın başlamayacağını kim deyə bilər? Hələlik zaman buludlarla doludur və gələcək qaranlıqdır; yalnız mənim gələcəyim yox, hamının. Təkrar edirəm, vətən torpağının bir toz dənəciyini belə xaricilərə vermərəm; bu kimsə Alman imperatoru ya da imperatriçəsi də olsa, amma sizə bu kiçik antikvar hədiyyələri göndərirəm; çünki, bu qədər Türk olduğunuzu bilirəm. Muzeylərə gəlincə, mənim arzumla buradan heç bir şey ala bilməzlər". (110-cu mək., 24 Avqust 1912-ci il) Əgər sülh məmləkətin azadlıq və mənfəətini qoruya bilsə, o zaman İstanbula dönə bilərəm. Əks halda, "Sadiq Ərəblərimi tərk edə bilmərəm və İtalyanların ayaqları altında əzilməmələri üçün onlarla birlikdə məmləkəti müdafiə etməyə davam edərəm… Fikrimi Hökuməte bildirdim. Mənim burada qalmağımı dəyi-şən bir vəziyyət olsa, ordudan xaric edilməyimi istədim". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 111, 28 Avqust 1912-ci il)

Balkanlarda savaş buludları qaralır; xristian ünsürlər zorakılığı yaymağa başladılar. İstanbul və Anadoludakı Rum və Erməni xalqında da hərəkətlənmə var; müxtəlif səbəblərlə Hökumətə etiraz nümayişləri edilir. İtalyan donanması Şərqi Aralıq dənizi sahillərimizdə və Beyrut sahillərində üzür. 28 Avqustda Port-Süleyman bombalanar. 30 Avqust 1912-ci il tarixli məktubunda Tripoliın inkişaf etdirilməsindən danışır; çox pula və insana ehtiyacımız var. "Amma hər şeyə baxmayaraq çalışıram və çalışacağam. Bacarım ya da bacara bilməyim, vəzifəmi yerinə yetirmək istəyirəm; müvəffəqiyyətsizliyi düşünmək istəmirəm.

Bizdə işlər alayarımçıqdır. Albanlar geri qayıtdılar. Müsəlman Albanların qiyamı bir şey deyil, amma xarici qüvvələrin qızışdırdığı Malisörlerinki (Xristian Albanlar) təhlükəlidir. Hələlik yoldaşlarıma hər cür anlaşılmazlıqdan qaçınmalarını və bütün problemlərin həllini indiki Hökumətə buraxmalarını tövsiyə etdim." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 112, 30 Avqust 1912-ci il)

"Kütlələr üzərində iqtidar sahibi olmaq məni qürurlandırmır. Bunlar kimsənin anlamadığı kiçik şeylərdir. Bütün iqtidarlar, böyüklüklər, görüntülər, dünyanın bütün zənginlikləri, bunlar mənim üçün heç bir şey ifadə etmir; amma qədər məndən, heç də etina ediləcək bir tərəfi olmayan bu həyatımı istəyir. (Bilməm hara qədər!).... Mən əsgər olaraq ordunun mütləqiyyətinə inanıram. Hökumət sistemi olaraq da, sizdəkinə bənzər mülayim bir əsas qanunlar haqqında İqtidarı paylaşmaq istəyən bütün liberalları əzmək lazımdır. Bir Fransız çox doğru bir şey söyləyir: “Respublikadan əvvəl Fransada bir tək despot vardı; indi yüzlərlə. Çünki bütün deputatlar öz iqtidarlarını hiss etdirməyə çalışırlar.'…" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 113, 2 Sentyabr 1912-ci il)

Nişanlısına belə yazır:

"Ruhum, Sultanım,

Biz buralarda düşmənlərimizlə döyüşərkən, içəridə bir-birilərini yeyənlərə qarşı doğrusu nə deyəcəyimi bilmirəm. İtalyanlara könüllü şəkildə məğlub oluruq. Bu gün İstanbul və s. yerlərdə olan proseslər ilə İtalyanlara buralarda iyirmi döyüşdə Kazanacaqlarını Kazandırdılar." (HAQQINDA İnan, haqqında danışılan əsər, s. 471)

"Tələt hələ həbsə atılmayıb; bir gün atıldığını eşitsəniz, hətta məni belə həbsə atmağa cəhd etdiklərini eşitsəniz, heç çaşmayın. Bu həmişə belə olmuşdur; az qala prinsipdir. Tam vətənpərvər olanların sonu ya həbsdə bitir, ya da boyunları vurulur… Dövləti idarə edə bilməyimiz üçün parlamentin lazımlılığına inanıram; amma daxili sabitlik üçün Hökumət Nerondan daha sərt olmalıdır. İndiki Hökumət hər nə qədər Jön Türklərə qarşı olsa da, yenə də Əbdülhəmidçi bir Hökumət deyil. Düşmənlərinə qarşı çox sərt davranmalı, yoxsa bu böhran sülh baxımından çox pis nəticələnə bilər. Bilirsənmi sevimlim, biz orta əsrlərdən çox uzaqda deyilik." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 113, 2 Sentyabr 1912-ci il)

Bu sətirləri yazan Ənvər Bəy, çox daha yumşaq düşünən və davranan Sultan II. Əbdülhəmid Xana qarşı dağa çıxmışdır. Onu deviriblər, amma aradan keçən illərə baxmayaraq, hələ onu anlamış deyildirlər. Hələ özlərindən başqa da doğru düşünə biləcək olanların varlığını düşünə bilməməkdədir. Vətənpərvərlik duyğusunun hər problemi həll edən məlumat üsul olduğu zənn edilməkdədir. Parlamentin lazımlılığına da dövləti idarə üçün inanmaqdadır. Sonunda bütün bu düşüncələri bir az da cəmiyyətə bağlayaraq "Biz Orta əsrlərdən çox da uzaqda deyilik." deyir. Haqsız sayılmaz, çünki bu düşüncə və mövqe tək Ənvər Bəyə məxsus deyil; bütün bir nəsil belədir.

"Bizi Tripolidən ayıracaq bir sülh olsa, vəziyyət çox çətinləşəcək… Amma çətinliklərdə, çox daha enerjiylə işimizi görəcək bir şey vardır və hər vaxt məntiqi aşan sinirləri bir az yatırmaq beləcə mümkün olar". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 114, 12 Sentyabr 1912-ci il)

"Bu gün məni çox məmnun edən Sünusi şeyxləri ilə uzun bir yığıncaq keçirdim." Sülh söz-söhbətləri sinirləri pozur. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 115, 6 Sentyabr 1912-ci il)

"Acı çəkirəm, səbəbini bilmirəm. Allah məni cəzalandırmaq istəyir. Sabah şən olmalıyam, çünki bayramdır. (Ramazan)" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 116, 12 Sentyabr 1912-ci il)

"Səhər məscid olaraq düzəltdiyimiz yerdəki bayram namazından sonra bütün bədəvilər üstümə atıldılar. Hamısı məni öpmək istəyirdilər və bu şəfqətdən xilas ola bilmək üçün jandarmaların köməyi lazım oldu. Çadırımda daha sakit bir şəkildə zabitlərin, vəzifəli vətəndaşların, tayfa şeyxlərinin təbriklərini qəbul etdim; qəfildən altı yaşında uşaqlardan doxsan yaşındakı qocalarına qədər yenə bir Ərəb kütləsinin axını oldu. Qarışqa sürüləri kimi girirdilər çadırıma və diz çöküb dizlərimi, əllərimi və saçımın ucunu öpürdülər. Sonra bəzisi gülümsəyərək, bəzisi məmnuniyyətindən ağlayaraq keçdilər.... Hər şeydən əvvəl şərəfli bir adam olmaq və düşmənin üstünə apardığım bu silah yoldaşlarımı murdar İtalyanların əlində qoymamaq istəyirəm… Hamısı Müsəlmanladır; İtalyanlar onları mədəniyyətləri və xris-tianlıqlarının ağırlıqlarıyla əzərlər. Bu mədəniyyətin təhlükələrinə qarşı çıxa biləcək qədər məlumatlı deyildirlər. Amma, gələcəyi buraxaq; bu g-nün tələbini yerinə yetirək. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 117, 15 Sentyabr 1912-ci il)

"17 Sentyabr gün dolanda on kilometrə qədər yayılan yeni İtalyan sipərlərinə hücum etdim. Mərkəzi yarmağa çalışdım. Cəbhəni yarmaq baş tutdu. İtalyanlar çaşdılar. Amma qolların səhv manevri müvəffəqiyyətimizi tamamlamağa mane oldu. On altı saatlıq bir döyüşdən sonra geri çəkilmək məcburiyyətində qaldım və İtalyanlar daha güclü olmalarına baxmayaraq, müdafiə mövqeyində qaldılar… İndi düşərgədə hər zamankı kimi şəhidlərə ağı deyən qadınların qışqırıqları eşidilir." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 118, 18 Sentyabr 1912-ci il)

"21 Sentyabr 1912-ci il.

Sizə son döyüşümüzdən bəhs etdim:

Günəş üfüqdə itirdi. Hava durğun idi. Tək bir yarpaq belə tərpənmirdi. Düşərgədə dərin bir səssizlik hökm sürürdü. Orada-burada, zaviyelərinin bayrağı altında toplanmış sevinc içində bədəvilər vardı. Və atdan enmiş olan milislərin komandiri çadırımın qarşısında məni gözləyirdi. Alaylarının getməyə hazır olduğunu bildirmək üçün dalbadal gəlirdilər. Ümumi yığıncaq və düşərgəyə getmək üçün əmr verilmişdi. Çadırımdan çıxınca və bir neçə dəqiqə sonra atlarının nal səsləri səhra itdi. Çadırımın qapısının yanından keçən atlı şeyxləri başlarında olmaq üzrə könüllülərin, zabitlərin keçişini görürdüm. Kimiləri çiynində yeni mauzer tüfəngləri, kimiləri köhnə Fransız ya da İtalyan tüfəngləri daşıyırdı. Orada burada, çiyinlərində köhnə “Silex” tüfənglərlə nəvələrinin yanında gedən ağsaqqallı qocalar vardı. On döyüşçüdən təşkil olunan və bir çavuş tərəfindən idarə edilən hər qrup, kiçik məsafələrlə bir-birindən ayrılırdı. Hər qrupun sıralarının arasında kürəklərində su qabı, ya da çörək çantası daşıyan qadınlar görünürdü. Onları əsgərləri cəsarətləndirmək üçün nərələr çəkən dəstələr izləyirdi… Nəhayət, Şərq komandirinin çadırında idik. Toplanmış olan komandirlərə hücumu izah etdim və Zaviye şeyxlərinin qarşısında döyüş üçün qısa bir çıxış etdim. Çadırın qarşısında əsgərlərimə əl uzadandan sonra Qurandan bir ayə oxuyub getdilər. Bir neçə dəqiqəlik boğuq bir uğultudan sonra səssizlik oldu. Hər şey səssiz idi. …Hər şey yolunda idi və beləcə yola düşdüm. Dörd saatlıq yürüşdən sonra dağ toplarının yerləşdirildiyi yerə çatdım. .... Saata baxdım, düz beş idi. Bizim qanad var gücü ilə atəşə başladı və bir neçə dəqiqə sonra sürətlə atəş açaraq cavab verdilər. Top atəşlərindən başqa bir şey görünmürdü. Hücumun tam əmr verilən saatda başlamasından məmnun idim. Baxışım qaranlıqları deşməyə çalışırdı. Yalnız atəş səsləri döyüşün vəziyyəti haqqında bir fikir yarada bilirdi. Qəfildən on beş dəqiqəlik bir səssizlik oldu. Bizimkilərin sipəri almış olduqlarını anladım… Günəş tam üfüqdə doğulmuşdu. Ortada döyüş yaxşı gedirdi, amma sağımızda bizimkilər yenidən, ilk İtalyan xəttində atəş altında olduqları kiçik qalaya doğru geri sıxışdırılmışdılar. Süvarilərin hücumu düşməni olduğu saxladı. Amma bu çox uzun çəkmədi. İki pulemyotlu iki mühafizə birliyi sağımdakı təhlükəni sovuşdurdular. Günortaya doğru düşmənin üstün gücündən alt-üst olmuş sol qanad, yenə də düşmənin üzərinə doğru atıldı; həqiqətən qəhrəmancasına idi. Ağ-qara kiçik nöqtələr bir-birinə qarışırdı; davamlı bir gəl-get vardı. Mən hərəkətsiz qaldım. Tam o anda mənim topçu birliyimə atəş açan düşmən topları mənim olduğum istiqamətdə atəş açmağa başladılar. Başımı çevirəndə bütün qərargah zabitlərimin, əmrimə baxmayaraq, arxamda toplanmış olduqlarını gördüm. Düşmən üçün uyğun bir hədəf idi! Önümüzdə partlayan şarapnellerə baxmayaraq yerimdən ayrılmaq zövqünü onlara daddırmadım. Solumda düşmən üstün idi. Nəhayət, bizimkilər düşmən müdafiə xəttini tutmaq üçün geri çəkildilər. Mən sağ qanada hücum əmri verdim; ərazi batareyası düşmənin üzərinə açdığı atəşi çoxaltdı və sağdan və ortadan ani bir hərəkət, düşməni tam mənasıyla dayandırdı.

Yorğundum; yerə uzandım və bir saatlıq ağır bir yuxuya getdim.

Axşama doğru atımla sağa doğru gedirdim və İtalyanlar mənə şarapnelle yol çəkirdi. İtalyan sipərlərinin yüz metr kənarındakı sağ qanadım, son sipərləri aldıqdan sonra İtalyanların ilk sipərlərində qaldılar. Çünki İtalyanların kreyseri bütün gücüylə atəş açırdı və quruya enənlər bizi tələyə salmışdılar idi. Buradakı ərazi kolluq olduğundan, bu bizim hərəkətimizi asanlaşdırdı. Bu qanadda yeniləmək istədiyim hücumun qeyri-mümkünlüyünü hiss etdim. Və, V-nin qərbindəki jandarma bölməsi düşmənin əsl qüvvələrindən təxminən bir briqadanın sağ qanadımızın önünə yığıldığını telefonla bildirirdi. Bunun üzərinə məcbur olaraq döyüşü axşam dayandırmağa qərar verdik, ölü və yaralılarımızı yığdıqdan sonra geri çəkilmək əmri verdim. Qanlı bir gün idi. Bu döyüşün yeni bir səhifəsi daha bağlanmışdı. Yalnız jandarma bölmələri düşmənlə təmasda qaldı və iyirmi dörd bölük, dörd ərazi batareyası və altı dağ batareyasından ibarət düşmən, mənim qanadımı izləməyə cəsarət edə bilmədi. Bu gün hələ başını çölə çıxarmır. Ah, bu güc mənim əlimdə olsaydı! Günün birində həqiqəti öyrəndi-yinizdə çaşacaqsınız. Özündən on dəfə daha güclü bir topçu birliyi qarşısındakı bizim topçu birliyimiz vəzifəsini buraxmadı və düşmənin dörd batareyasını döyüşdən kənarlaşdırdı buraxdı. Biri zabit olmaq üzrə 98 şəhid və 185 yaralı verdik. Amma, təəssüf ki, döyüşün, savaşın sona çatması üçün heç bir təsiri yoxdur". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 120, 21 Sentyabr 1912-ci il)

İstanbuldan göndərilən pulun on beş min lirəsini Misir komissarlığı xərcləyincə, Ənvər Bəy yenidən xəzinə sənədi tələb edir. "İnşəallah ərəblərin gözündəki nüfuzum sarsılmaz. Komandirəm yoxsa banker? Bilmirəm… Köhnə kağızların dəyəri çox artdı; bilirsənmi? Bir qəpiklik bir kağız almaq üçün bir lirə ödəyirlər; xüsusilə də, Misirlilər." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 121, 23 Sentyabr 1912-ci il)

Sizin Mədəniyyətiniz bir zəhərdir…

"Sünusilerin lideri Seyid Əhməd Şərif mənimlə eyni fikirdə imiş. Əgər Hökumət məmləkətin bu bölgəsini əldən buraxsa, döyüşə davam etmək mövzusunda həmfikirik.

Bir də başqa Türklərdənmi, Ərəblərdənmi yana olacağımı soruşursunuz! Mənim və Seyid Əhməd üçün Müsəlmanlıqda milliyyət yoxdur. İslam dünyasının ətrafında nələr baş verdiyinə bir nəzər salmaq yetər… Amma heç bir ehtiyacları olmayan və azla kifayətlənən, xoşbəxt olan bədəvilər günün birində mədəniləşsələr, əminəm ki, bütün xüsusiyyətlərini itirərlər və böyüyərlər. Bu günkü həyata üsul və qanunları onlara çata bilməz. Bədbəxt olarlar, amma bu bədbəxtlik onlar üçün həyatlarında bir ehtiyac olar. Mədəniyyət deyilən xəstəliyə tutularlar, amma yaxşılaşmaq üçün dərman qəbul etməzlər. Sizin mədəniyyətiniz bir zəhərdir, amma insanı oyandıran bir zəhər, insan bir daha yatmaq istəmir, yata bilmir. Gözlərinizi yumsanız, bu ancaq ölmək üçün olacaq… Amma hələlik Ərəblərim xoşbəxtdir. Çöldən mahnılarla bərabər monoton baraban səsləri gəlir, rəqs edirlər.

Bu gün Dernedən ilk xəbərləri aldım. İtalyanların itkiləri düşündüyümdən də çoxdur. Səkkiz yüzdən çox ölü var, iki qatı da yaralı. İtalyanlar bizim, onların cəbhəsində qalan iyirmi iki yaralımızı götürmüşlər. Bu yaralıların çoxu Tripoli dağları ətrafında yaşayan Hassa tayfasından olduqlarından, İtalyanlar bu tayfaya xəbər göndərərək, əgər döyüşü buraxıb evlərinə dönsələr yaralıları yollayacaqlarını bildirmişlər. Tapın görək Hassalar bu təklifə necə cavab veriblər? “Siz bizim vətənimizin torpaqlarını işğal etmək üçün gəldiniz və biz Allahın və Sultanımızın əmrlərinə boyun əyirik. Biz sizinlə döyüşmək üçün toplamışıq. Sizdəki yaralılara gəlincə, biz onsuz da onları ölmüş qəbul etdik və onlar üçün ağladıq; bitdi. Onları azad edin ya da etməyin, sizinlə döyüşə davam edəcəyik yenə də, tayfamızdan silah tutan son insan ölənə qədər. Bizim əsirlərə davranışlarınıza gəlincə unutmayın ki, sizinkilər də bizim əlimizdədir”.

Sevimli dostum, əmrimdə belə insanlar olmasından qürur duyuram". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 121, 23 Sentyabr 1912-ci il)

"Nizamla Cümə atışlarına gələn kiçik məktəbliləri göndərdim indi. Nə qədər yaxşı çalışdıqlarını, kiçik tüfəngləriylə necə də döyüşçü havasına girdiklərini görməniz lazım… Mənim bölgəmdən şeyxlərin oğulları olan iyirmi üç Ərəb uşağı Hökumət adına vətəndaş “İdadiye” məktəbinə göndərirəm; otuz nəfərini də hərbi məktəblərə. Beləcə gələcək üçün vətənə yaxşı bir insan hazırlayıram. Onlar İtalyanların can düşməni olacaqlar. Bu mövzuda hər şeyi yaxşı hazırladım. Belə ki, ölsəm, ya da məmləkəti tərk etmək məcburiyyətində qalsam, hər şey mənim arzuma görə gedəcək. Əgər ölsəm, bu mövzuda ağlım arxada qalmaz". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 122, 30 Sentyabr 1912-ci il)

"28 Sentyabr 1912-ci il.

"Sabah İtalyanların bizə müharibə elan etməsinin tam bir ilidir. Bir il əvvəl gücsüzdüm və vəziyyəti bilmirdim; şərəfimizi və iddiamızı itirdiyimizi düşünürdüm. Bu ləkəni heç olmasa, qanımla yumağa qərar vermişdim. Özümü bu tanımadığım və bəlkə də düşmən mühitə atmağa qərar vermişdim. Mənəviyyatı xarab, təchizatsız, yaşlı və qabiliyyətsiz bir paşa tərəfindən idarə olunan üç min əsgərdən başqa bir şeyim yox idi. Üç yüz kilometrlik bir cəbhəyə yayılmışdılar. Ərzaq olaraq da nə varsa düşmənin əlinə keçmişdi. İstanbulda mənim ora getməyimə icazə vermirdilər. Hərbi Naziri bir heç üçün fəda edilmənin təəssüf doğurcağını söyləyirdi. Qısaca ona, “Məmləkətin şərəfini qurtarmaq üçün sizə kömək etmək istəyirəm və əgər heç bir şey Kazanmadan ölsəm, heç olmasa, o zaman İslam dünyasının millətinə, oraya qabiliyyətli olduğuna inandığımız bir zabit göndərdiyinizi, amma müvəffəqiyyətli ola bilmədiyini, pulunu oğurlamaq üçün onu öldürdüklərini söyləyərsiniz”, – deyə cavab vermişdim. (Çünki Ərəblərin, pulumu oğurlamaq üçün məni öldürəcəklərini də əlavə etmişdi.) Baxın bir il belə keçdi və onun düşündükləri Allaha şükür olmadı". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 123, 28 Sentyabr 1912-ci il)

"Bir gün gələcək yaxşı, ya da pis, qadınlarımızın ictimai həyatdakı yeri sizin qadınlarınızla eyni olacaq. Bir tərəfdən də İslamın onlara ayırdığı kişi qarşısında həyat haqqı mövzusundakı mənfəətlərini qoruyacaqlar. Amma bu yeni ictimai həyatdan yalnız kiçik bir hissə qadının faydalana biləcəyinə kədərlənirəm. Digərləri yəni böyük bir kütlə indi Avropada alt və orta siniflərdə olduğu kimi acı çəkəcəkdir. Amma madam ki, Avropanın mədəniyyətiylə bizdən daha yüksək olduğunu və varlığımızı davam etdirə bilmək üçün bu mədəniyyəti təqlid etmək məcburiyyətində olduğumuzu söyləyirəm, o zaman bu mədəniyyətin pislikləri də istər-istəməz bizə gələcəkdir. Amma inşallah qadınlarımızın köhnə həyatından azca bir şey qalması üçün daha diqqətli olarıq.... Sadə bir əsgər olmağa qərar verməyim lazımdır. Amma bəzən şairanə hislərim tutanda ən böyük qərarları o zaman verirəm; bu zamanlarda zehin gündəlik həyatın xırdalıqlarından xilas olur".

"Əvvəl şeyxlərlə uzun bir yığıncaq keçirdim. Sonra, Hərbi Təftiş qurumundan bütün Balkan dövlətlərinin hərəkətə keçdiyini, bizim də ümumi səfərbərlik elan etdiyimizi bildirən bir teleqraf gətirdilər. Mənə hər nöqtədə Tripoliın müdafiəsini tapşırırlar. Sevimli dostum, hər şey qarışır, amma içimdə sonunda oyunu biz Kazanacağıq kimi bir hiss var." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 124, 28 Sentyabr 1912-ci il)

Bizim üçün dua et, – deyir. "Avropada ümumi bir müharibə ehtimalını düşünürəm hələ… Əgər Avstriya və Almaniya araya girməzsə, Rumelidə dörd gündə müharibə çıxar və Allah bilir nəticəsi nə olar. Təhlükənin ən çox olduğu bir zamanda orada olmamama nə qədər kədərlənirəm!" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 125, 4 oktyabr 1912-ci il)

30 Sentyabrda Balkan dövlətləri bütün hazırlıqlarını tamamlamış olaraq səfərbərlik elan edirlər. Sabahısı gün də Osmanlı Hökuməti səfərbərlik elan edir. İtalyan donanması Egey yolunu kəsmişdir. Osmanlı İngiltərəyə müraciət edir. İngiltərə, İtaliya ilə sürətlə sülh razılaşması əldə edilməsini təklif edir. İstanbulda müharibə nümayişləri keçirilməkdədir. Böyük dövlətlər, müharibənin nəticəsi nə olursa-olsun, sərhəd dəyişikliklərini qəbul etməyəcəklərini açıqlayırlar.

Artıq hər gün döyüş var və top səsləri azalmır. "İtalyanlar çox itki verdilər; mənə gələn sənədlərə görə də çoxu zabitdir. Çox xoşumuza gələn bir vəziyyətdir! Necə də vəhşilikdir elə deyilmi?" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 126-127, 9-10 oktyabr 1912-ci il)

12 oktyabr tarixli məktubda, bu Tripoli məsələsi artıq mənim şəxsi məsələm oldu, deyir. "Bilirsinizmi, burada Ərəbləri, qadınları və uşaqlarıyla birlikdə İtalyanların üstünə aparıram; Sultan əl çəksə belə mən sizi tərk etməyəcəyəm deyə, söz verərək. İndi düşünün, bu igid insanları, onları yox etmək üçün yavaş-yavaş təzyiq edən İtalyanların qollarına necə buraxa bilərəm?" Böyük Sünusi Şeyxi də, Sultan olmasa belə əmrindəyəm deyə xəbər göndərmiş və "müqəddəs" qılıncını Ənvər Bəyə göndərmişdir.

"Çernoqoriya ilə müharibə başladı. Avropa ilə olan problemlərdən sonra o biri Balkan dövlətləri də onun yolunu gedəcəklər". Balkan savaşı demək olar ki, başlayıb.

İtalyanlar Ənvəri öldürtmək üçün iki yüz sterlinq vəd ediblər; öldürəcək adam tapa bilməyincə doqquz yüz sterlinqə qaldırıblar…

Bu igid insanları düşmənin qollarına buraxırıq

"Yerli mühafizə birliyimdən üç döyüşdə beş dəfə yaralanmış bir əsgərim var. Dördüncü döyüşdə düşmənin üzərinə ehtirasla atılırdı. Cənnətə getmək, ya da ailəsinə yaxşı bir ad qoymaq üçün ya intiqam almaq, ya da orada şəhid olmaq istəyirdi. .... Bir ailə var; yalnız ata qalıb, on bir oğulu və qohumları şəhid oldular. Ona başsağlığına getdiyimdə mənə, “Vətəni, dini üçün düşmən qarşısında şəhid olmalarından xoşbəxt və qürurluyam”, – dedi. Qısacası sevimli dostum, hər kəs üçün ölüm bir dəfə gələcək və nə vaxt gələcəyi əvvəldən qərarlaşdırılmışdır. Bir gün həqiqət ortaya çıxarsa, bizim burada etdiyimizin bir möcüzə olduğunu görəcəksiniz". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 128, 12 Oktyabr 1912-ci il)

13 oktyabr 1912-ci il. Sülhün yaxınlaşdığı aydın olur, lakin Rumelidə partlayan toplar məmləkət üçün çox təhlükəlidir. Nişanlısına belə yazır:

"Ruhum Sultanım,

....Mənim bura gəldiyim zaman gördüyüm vəziyyəti bilirsiniz. Hər kəs qorxusundan bir tərəfə çəkilmiş, titrəməkdə idi. Mən bu Ərəbləri müharibəyə cəlb etdim. İndi sülh olsa və bu sülh buradan bizim əsgərlərimizin çəkilməsini tələb etsə, mən yenə Ərəblər məni tərk edənə qədər burada qalmağa məcburam. Çünki bir dəfə söz verərək, arvadıyla, uşağıyla döyüşə apardığım Urbanı buraxmağın çox böyük cinayət olacağı aydındır. Yox əgər, şeyxlər və Urban məni tərk edib düşmən tərəfinə keçsələr, o vaxt mənim üçün, təbii edəcək bir şey qalmaz". (Arı İnan, haqqında danışılan əsər, s. 476)

"İtalyan qəzetləri həmişə yalan yazırlar. İngilis qəzetlərinə görə də Balkanlarda savaş olmayacaqmış…" "İki rəqib güc bir-birilərinə mane olurlar. Avstriya Balkanlarda bir problemə mane olmaq üçün mərkəzləşdirilmiş plan yürüdür. Amma Rusiya əvvəl kiçik Balkan dövlətlərini irəli itələyir, Üçlər ittifaqı digər güclərlə birlikdə onları udmaq istəyir indi sadə bir mərkəzləşmə deyil, geniş bir islahat vəd edir; bundan daha çoxunu əldə edə bilməyəcəklərini söyləyir onlara". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 129-131, 14-16 Oktyabr 1912-ci il)

"22 Oktyabr 1912-ci il

"Dünən axşam İtalyan komandiri mənə məktubla sülh qərarını bildirdi. Məzmununu bildiyim üçün çox kədərləndim. Gecə də Hərb Nazirliyindən düşmənçiliyə son verməyimi əmr edən və mənə Sultanın razılaşma imzaladığını bildirən bir teleqraf gəldi. Düşüncələrimi təxmin edərsiniz. Qəti bir qərar vermək üçün Seyid Əhmədin adamlarını gözləyirdim. Bu gün gəldilər. Qərar verildi; mənə sadiq qalacaqlar və beləcə döyüş davam edir. Bu gün Hərb Nazirliyindən gələn müxtəlif xəbərlər vəziyyəti işıqlandırır. Qəzetlərdən hökumətin iki bölgəni tamamilə itirdiyini öyrənmisiniz, yəqin. Bir an düşünün sevimli dostum, nə etdiyimizi bir an düşünün! Qadınlarıyla və uşaqlarıyla bir il boyunca müvəffəqiyyətlə döyüşmüş olan bu igid insanları düşmənin qollarına buraxırıq və beləcə tərk edirik. Onlara ana vətənin köməyə gələcəyinə dair söz verib döyüşməyi nəsihət edən mən, indi təsvir edilməz çətinliklər içinə dalıram. Bu məmləkəti tərk edəcək vəziyyətdə deyiləm və məmləkətimin o biri yarısının mənə ehtiyacı var. Nəticədə, burada müstəqil bir dövlət quracağam. .... Belə utancverici bir sülhü qəbul etdik. Kürəyimizdə nəticəsi çox bəlli olmayan bir çox döyüş var…" (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 132, 22 Oktyabr 1912-ci il)

* * *

Tripolini müdafiə edən "Fədai Zabitan" qrupu, buranı asanlıqla tərk etmək niyyətində deyil. Toplanırlar və bu qərarları qəbul edirlər:

1. Bir qisim zabitlərimiz burada qalaraq müqavimət hərakatların idarə etməyə davam edəcəklər.

2. Müalicə üçün getdiyi Fransadan İstanbula dönmüş olan Mustafa Kamal Bəy gələrək Ənvər Bəyin yerini alacaq. (Hacı) Səlim Sami (Əşrəf Bəyin qardaşı) Bingaziyə gedərək Əşrəf Bəyin yerini alacaq.

3.İstanbul dəstəyini çəksə, Seyid Əhməd Sünusinin liderliyində Afrika Dövlətlər Qrupu qurulacaq.

4. Padşah və Kabinetə təzyiq etmək üçün “Fədai Zabitan” qrupunun bütün üzvləri hərbi xidmətdən istefa verəcək və Tripoli və Bingazinin müstəqilliyini elan edəcəklər.

Bunları danışan Əşrəf Bəyə, müstəqillik elanının Hökumətə xəyanət olub olmadığı soruşulduğunda bu cavabı verir:

"Təbii ki, xəyanət idi! Amma, artıq bizim müqavimət hərəkatımız hər hansı bir Osmanlı kabineti adından deyil, milli qürur və şərəfimiz üçün, – Afrikadakı son Osmanlı torpağının müdafiə olunması uğrunda edilirdi." (Filip H. Stoddard, haqqında danışılan əsər, s. 88)

Onlar Tripolidə bu çətinlikləri yaşayarkən Balkan savaşı başlamışdır. "Ümid edirəm hər yerdə müdafiə mövqeyində qalarıq və yalnız Bolqarıstana qarşı hücuma keçərik. Orada işə yarasınlar deyə zabitlərimin bir hissəsini göndərdim. .... Əgər məni görməyə gəlsəniz, üsyançı birinin yanına gəldiyinizi zənn etməyin; tam əksinə, Osmanlı və İtalyan Hökumətlərinin, razılaşmalarında qəbul etdikləri bir əyalət qubernatoru ilə qarşılaşacaqsınız". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 133, 24 oktyabr 1912-ci il)

Ana vətəndə baş verənlər və Tripolini tərk edə bilməmək Ənvər Bəyi son dərəcə üzür. İstanbulda nə isə edə biləcəyinə inanır, amma buranı tərk edə bilmir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 134, 20 oktyabr 1912-ci il) Maraqlısı budur ki, Osmanlı Baş qərargahında da hələ kaymakam rütbəsində olan Ənvər Bəyin İstanbula gəlməsi halında işləri düzəldə biləcəyinə inananların olmasıdır.

Serb cəbhəsindən bir neçə müvəffəqiyyət xəbəri gəlir. "Bolqarıstan tərəfindən də yaxşı xəbərlər gəlməsini ümid edək; çünki bu, döyüşün gedişatını göstərəcək; əks halda ziyanı düzəltmək çox çətin olacaq". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 135, Bazar, Oktyabr 1912-ci il)

Qazi Əhməd Muxtar Paşa kabineti geri çəkilir; Kamil Paşa hökuməti qurulur.

Ancaq qəzetlərdən davamlı pis xəbərlər gəlməkdədir. Ənvər Bəy ümidini itirmək istəmir. Bolqarlar Ədirinəni ala bilmədiklərinə görə "Bu yer bizim ordumuza təxminən bir ay Kazandıracağından, bizim ordunun yığışması bitincə, nəhayət, Bolqarlara qarşı hücuma keçə biləcəyindən əminəm". Ənvər Bəy Serblərin də Üsküp önlərində məğlub olacağını ümid etməkdədir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 136, 30 oktyabr 1912-ci il) "Burada, gücsüz bir tamaşaçı kimi qalmaq nə qədər çətindir! Bütün arzularıma və verdiyim sözlərə baxmayaraq, savaş bizim əleyhimizə bir şəkil alsa, dərhal İstanbula dönərəm." "Dörd gündür Hərbi Nazirlikdən heç bir xəbər yoxdur". "Döyüşün gedişatına təsir edəcək ciddi müharibələr olmalıdır." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, 137, Cümə axşamı, oktyabr 1912-ci il) Zəfər ümidi verəcək xəbərlər də gəlməkdədir. "İnşallah. Ümumi fikirim vətənim üçün çalışmaqdır. Amma bir planım yoxdur. Fürsətlərdən faydalanıram. Bəlkə də bu üsul mənə bir az macəraçı xarakteri verir. Sonunda nəyəmsə oyam". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 138, 2 noyabr 1912-ci il)

"8 noyabr 1912-ci il

"Qəzetlərdə içilən and nə gözəldir! Demək bu savaş, İslamiyyətə qarşı 20-ci əsrdə başladılan bir Səlib yürüşüdür. Görürsünüzmü, sizə Müsəlman olduğumuzu söyləyirdim həmişə, bu da Avropanın bağışlamadığı tək səhvdir! Eh, bir kral ordusuna bu döyüşü bir səlib yürüşü kimi göstərsə, bizim fanatik və barbar olmamağımıza çaşmamanız gərək." (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 139, 8 noyabr 1912-ci il)

25 noyabr 1912-ci il

Tripolidan ayrılmaq zamanı gəlmişdir. İstanbuldan bu mesaj gəlir: "Düşmən ordumuzu məhv etdi və Çatalca tərəfindəki son müdafiə xəttimizə qədər irəlilədi". Artıq Balkanlarda Osmanlı ordusunun zəfər ümidi qalmadır. "Nəhayət, sizə yazmış olduğum kimi Tripoli bir başqa deyişlə krallığım və sabit və müstəqil vəzifəmi İstanbula dönmək və orada sərbəst buraxılmayacaq bir torpaqda sadə bir kaymakam kimi çalışmaq üçün tərk edirəm. İstanbuldan gələn son xəbərlərdən sonra, Tripolidə qalmanın ana vətənin təməl hissəsinə köməkçi ola bilməyəcəyini düşündüm və hər şeyi İtalyanların istəkləri istiqamətində ayaqları altına tərk etməyi də istəmirəm. Beləcə, vəziyyəti elə nizamladım ki, döyüş lehimizə bir şansla yenə davam edəcək. Düşmənlərim bu qərardan pis bəhs edəcəklər, bilirəm; mənə hücum etmək üçün bundan faydalanacaqlar. Amma məni bilərsən, mənim üçün fərq etməz. Mənim tək bir məfkurəm var, vətənimin rifah içində olmasına çalışmaq və onun mənfəətini qorumaq. Bu məqsədə çatmaq üçün hər şeyi fəda edərəm…

"Tam yola çıxışımdan bir gün əvvəl dərsə getmiş olan şagirdlər Bingazidən gəldilər. Milli marşlar söyləyirdilər; belə gözəllikləri olan bir məmləkəti tərk etmək düşüncəsi məni elə pis etdi ki, ağlamaya başladım. Mən ki həmişə özümə hakim ola biləcəyimi zənn edərdim.

" … Bir heçdən var etdiyim əsgəri birliklərimi sizə göstərməyi necə istəyərdim!" Ənvər Bəy Tripolidə reallaşdırdığı əsgəri administrativ və mütərəqqilik işlərini necə kiçik pullarla bacardığını izah edir. "Köçəri bir xalq üçün ən ağır iş olan vergi ödəməyə də hazır idilər". Amma buna ehtiyac duymamışdı. "Yeni nəsili hazırlamaq üçün on ibtidai məktəb qurmuşdum, cəmi min şagirdi vardı; bir də yüz əlli şagirdlik iki qız məktəbi. İstanbul ilə razılaşıb, Türkiyədəki məktəblərə böyük əksəriyyəti şeyx oğulları olan iki yüz şagird göndərdim. Onları belə ayırdım: otuz nəfəri Hərbi Məktəbə, beş həkim, beş baytar, beş əczaçı, altmış kiçik zabit məktəblərinə, on beş idadiyəsər, digərlərini döyüş fabriklərinə, yaxud başqa sənət qollarına. Tam mənim ayrılacağım sırada da, məktəb halına çevirdiyim böyük Guegueb qalasının inşaatı tamamlandı…"

"Ümid edirəm uca Allah oraya çatmağımı təmin edər. Qalan yoldaşlar işə davam edirlər. Böyük Sünusi şeyxi Seyid Əhməd, İtalyan kralının hədiyyələrini və Bingazidə böyük bir zaviye qurulması təklifini rədd edərək əlcəyi sifətinə atmışdır. Dönməkdən məmnun olduğumu söyləyə bilərəm yenə də, çünki kədərli hadisələrə baxmayaraq, vətənimə faydalı olacağımı ümid edirəm". (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, m. 140, 25 Noyabr 1912-ci il)

Bu arada bunu söyləməliyik ki, Ənvər Bəy və yoldaşlarının, Qərb Mədəniyyəti haqqında, bəlkə, köklü məlumatları yox idi; amma insanın xoşbəxtliyini əsas alan bir mədəniyyət anlayışı çərçivəsində bu məktublarda deyilənlərə və Qərbin istismarçı mövqe və siyasəti haqqındakı şərhlərə bu gün də əlavə ediləcək çox şey yoxdur. Onlar bəlkə kitablardan deyil, amma çox həqiqi bir yoldan, Avropa ilə açıq-bağlı döyüşlərində bu möhkəm baxış və şərhlərə çatırdılar. Ənvər Bəy bir az da hirslə, Avropalı mədənilərin (!) iqtisadi istismarlarını davam etdirmək üçün bir sıra insanlıq dəyərlərini də istismar etdiklərini, bizi barbar göstərdiklərini, öz xalqlarını da döyüşə göndərərək bir sıra bankların kassalarını doldurduqlarını söyləməkdədir. Biz isə, Tripolidə və sonrakı döyüşlərimizdə vətənimizi müdafiə edirdik.

Fəthi Bəy deyir ki,

"Əgər Tripoliyə o torpaqları vətənindən bir parça saymanın şüuru içində qaçanların rahatca dastan deyilə biləcək igidliklərini dünyaya izah edə bilmək mümkün olsaydı, Türklüyə aid çox şeyin bir daha geri dönməmək üzrə itirildiyi zənninin hakim olduğu o günlərdə, sanaram ki qəhrəmanlıq və mərdlik aşiqi dünya gözündə etibarımız yerini almaqla qalmaz, heyranlıq oyandırardıq…

"Oraya çatanlar, ləqəblərlə və dəyişik görkəmlərlə, silahsız və və-saitsiz qaçıb gəlmişlər idi. Yerli xalqın ümumi inancı, özlərinin dövlət mərkəzin tərəfindən unudulmaq və düşmənə tərk edildiyi idi. İtalyanlar ustaca bu təbliğatı yaymış və müvəffəqiyyət Kazanmışdılar…

"Aradan illər keçdi; Tripolidə bu gün Türk idarətməsi, yalnız tarixi xatirədir. Lakin mən israrla deyəcəyəm ki, Tripoli Türk müdafiəsinin hər mərhələsi ilə bu günkü nəsilin bilməsi şərt vətənpərvərlik dastanıdır. Əsla xahiş deyil; lakin qarşıdakı dövrün nə gətirəcəyinin qeyri-müəyyənliklərlə dolu olduğunu görmüş və yaşamış bir veteran olaraq deyəcəyəm ki, hansı zaman və məkan içində olursa-olsun, millətlər öz keçmişlərində beləsinə nümunələr varsa, bunları, yetişənlərin mənəvi miraslarının ən qiymətli əmanəti saymalıdırlar. Unudulmasın ki, Çanaqqalanı, Qurtuluş savaşını Kazanmağı da eyni insanlar bacardı". (Okyar, haqqında danışılan əsər, s. 135-139)

* * *

Ənvər Bəyin Tripolidən ayrılmağını, onunla aparılan söhbətə söykənən bir Alman yazar, "Axtarılmasına baxmayaraq, Misirdən bir İtalyan buxarlı gəmisi ilə görkəmini dəyişdirmiş bir halda Brindiziyə qaça bildi. Oradan tələm-tələsik Vyanadan İstanbula qaçdı." (Nəql edən, Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, s. 28, haşiyə: 17) deyə yazar. Ənvər Bəy İstanbula dönüb vəziyyəti gördükdən sonra Tripolidəki yoldaşlarına Makedoniya və Qərbi Trakyada döyüşmək üçün tələsik gəlmələrini bildirir. Ayrılmadan əvvəl qüvvətər Əziz Əli Bəy və Çərkəz Rəşid Bəyin rəhbərliyi ilə yenidən təşkilatlandırılar.

Az saydakı Osmanlı əsgəri və könüllü Ərəb mücahidləri bir ovuc Osmanlı zabitinin öndərliyində, həqiqətən, az görülmüş dastanlar yaşamışlar. Şövkət Süreyya Aydəmir deyir ki, Ənvər Bəy və yoldaşlarının Libyada reallaşdırdıqlarını müvəffəqiyyət deyil, möcüzə olaraq xarakterizə etmək lazımdır; Paşa da eyni şeyi söyləyir.

İndi Balkan savaşının kədərli davamında Devlet-i Aliyye italyanlarla razılaşmaq məcburiyyətində qalmış və 14 Oktyabr 1912-ci ildə imzalanan “Uşi Andlaşması” ilə Tripoli-Bingazi və Aralıq dənizidəki on iki ada italyanlara verilmişdir. Bu prosesləri izləyən Tripolidəki qəhrəmanlar dərin düşüncələr və ağrılar içindədir. Burada təşkilatlandırıb dastan yazdıqları insanları necə tərk edib qitələrinə gedəcəklər? Bu insanlar ki bütün ümidlərini bu bir ovuc Osmanlı zabitinə bağlamışlar.

Amma sonunda, Tripoli və Bingazinin italyanlara verildiyini bildirən əmr gəlir və Libya, ağrılar və gözyaşı içində tərk edilir. Ənvər Bəy və yoldaşlarının müqavimətçilərlə vida səhnələri çox hüznlüdür… Ənvər Bəy heç olmasa, döyüşə davam edəcək bir müqavimət cəbhəsi qurdum deyə özünə təsəlli verməyə çalışır və bu ağrını heç unutmaz. Hətta Birinci Dünya Müharibəsinin sonuna qədər döyüşün ən çətin zamanlarında belə, Libyalı müqavimətçilərə pul və vəsait göndərməyə davam edər. Hətta, Şahzadə Osman Fuad Əfəndinin müqavimətin idarəçiliyini ələ almaq üçün bir sualtı qayıqla Tripoliyə getməsini təmin edir.

Tarixçi Ziya Nur Aksun, Tripolidəki Ənvər Bəyi qiymətləndirərkən;

"Onun qədəri “azadlıq qəhrəmanlığından”, “İslam qəhrəmanlığına” doğru sürətlə yer dəyişdirmişdir deyilə bilər. Ənvəri bu rola itələyən, zənn edirik ki çox mömin olması ilə birlikdə hadisələr olmuşdur. Hərhalda Tripoli döyüşləri, bunlardan ən mühümü olaraq görünməkdədir" deməkdədir. (Z. Nur Aksun, Ənvər Paşa və Sarıqamış Hərəkatı, s. 53)

* * *

“Uşi razılaşması” imzalananda İtalyanlar Bingazi bölgəsində hələ sahil ərazisində idi və Dernəsər, Bomba, Tobruk limanlarını əllərində saxlayırdılar. Ən son, Mayor Əziz Bəy əmrindəki Türk qüvvələri də çəkilir. Ancaq geridə qalan bir neçə Türk zabit və əsgəri, yerliləri öyrətməyə davam edirlər. İtalyanlar, Sünusi ağırlıqlı bu Urban qüvvələri qarşısında irəliləyə bilmirlər. Tripoli bölgəsində isə, 1913-сü ildə, son Türk qüvvələrinin çəkilişindən sonra müqavimət Bingazidəki qədər güclü ola bilmir. İtalyanlar içərilərə doğru irəliləməyə başlayır.

Osmanlı Xaqanının 1914-cü ildə “müqəddəs cihad” elan etməsindən sonra Şimali Afrika və içərilərdəki Müsəlman ölkələr yenidən hərəkata başlayır. 1914-cü ilin əvvəlində İtalyanların əlinə keçən Fizanda qiyam başlayır. (Birinci Dünya Müharibəsində Türk Hərbi, c. IV, Hicaz, Asar, Yəmən Cəbhələri və Libya Möcüzəsi, 1914-1918, Baş qərargah ATASA nəşri, Ank. 1978, s. 628-29) Əsasən Kuloğlu deyə tanınan kəsim, partizan tərzi mübarizəsini heç buraxmamışdır. Cihad çağırışından sonra şeyxlər toplanaraq ortaq mübarizə qərarı verirlər. (HAQQINDA danışılan əsər, s. 629) Üç qoldan hücuma keçən Müsəlman qüvvələri, İtalyanları Fizandan qovur. 1915-ci ildə şiddətlənən döyüşlərin sonunda İtalyanlar yenidən sahil bölgələrinə sıxışdırılırlar. Şeyx Əhməd Sünusiyə vəzir rütbəsi verilir. 1915-ci ilin sonuna doğru Kapitan Nuru Bəy (Ənvər Paşanın qardaşı) Mayor Cəfər Əsgəri və Tripolili mücahidlərin lideri Süleyman Baruni İstanbuldan Libyaya keçirlər. Bir qədər silah və vəsait də gətirirlər. Libyalılar yenidən nizama salınır; doqquz piyada və bir topçu batalyonu qurulur. Bu vaxt Sünusilərin ağırlıqda olduğu şərq kəsimdə, Kanal hərəkatına dəstək olmaq üçün ingilislərə qarşı bezdirici qarşıdurmalara girilər.

Qərbi Sudanda (Darfur) isə, cihad fətvasını verən Əli Dinar Sultan, Cümə günü xütbəyə çıxaraq camaata Xəlifənin salamlarını söyləyir və Ənvər Paşanın məktubunu oxuyur. Ardınca çoxu yalnız mizraqlarla silahlanmış olan əsgərləriylə ingilislərlə mübarizəyə başlayır. İngilislər 16 May 1916-cı ildə Əli Dinar Sultanı şəhid edirlər. (ATASA, haqqında danışılan əsər, s. 681-82)

11 iyun 1915-ci ildə Süleyman Baruni, Ənvər Paşaya bir hesabat göndərir. İtalyan işğalı səbəbiylə bütün xalqın yas tutduğunu söyləyən Baruni, "Bu yaslarını, vətənlərinin düşməndən xilas olması və ay ulduzlu bayrağın Tripoli bürclərində dalğalanması zamanına qədər uzatmağa söz verdilər. Tripoli əhalisi Türkiyəyə bağlılıqlarını hər fürsətdə sübut etmişlər" deməkdə və Tripolinin yenidən Osmanlıya birləşdirilməsini istəməkdədir. Bu proseslər ərzində Osmanlı Hökuməti, Tripolinin Osmanlı torpaqlarına qatıldığını elan edir və Süleyman Barunini də qubernator olaraq təyin edir. 1917-ci ilin sonlarına doğru Nuru Paşa (Ənvər Paşanın qardaşı) Qafqazdakı İslam Orduları komandanlığına təyin edilir, yerinə Osmanlı ordusunda kapitan olan Şahzadə Osman Fuad Əfəndi paşalıq rütbəsiylə göndərilir.

Ənvər Paşa Böyük Savaşın sonlarına qədər Tripolidəki bu mübarizəyə diqqətini və hər cür dəstəyini davam etdirmişdir. İtalyanlar bu möhtəşəm müqaviməti ancaq 1930-cu illərdə qıra biləcəklər.

Balkan savaşı və sonrası

On doqquzuncu əsrin əvvəllərinə qədər Osmanlı Balkanları sakitlik və dinclik içində yaşayır. Avropa qaynaqlı millətçi axınlar və rus slavyançılığı hələ bu quruluşu poza bilməyib. Ancaq, "Kilsələr məsələsi" olaraq bilinən məzhəbçi qarşıdurmalar, Osmanlının yüksək nüfuzu altında açıq bir mübarizəyə çevrilməsə də, eyni məzhəbdən yəni Ortodoks olan Balkan xalqlarının çox-çox yaxınlaşmalarına da imkan verməz. Vəziyyət budur: Bolqarlar, Serblər və Yu-nanlar Ortadoks məzhəbindən olub Fənər Patriarxlığına bağlıdırlar. Ancaq, Fənər Patriarxlığının rəsmi dili Yunancadır və ibadətlərə də əks olunan bu vəziyyət digər xalqları narahat etməkdədir. Eyni zamanda Fənər Patriarxlığı tərəfindən təyin edilən din xadimləri Slav xalqa qarşı yaxşı davranmamaqdadır. Bu səbəblərə görə Serblər və Bolqarlar Fənər Patriarxlığından ayrı müstəqil kilsələrini qurmaq üçün daima çalışırlar. Nəticədə Serb və Bolqar kilsələri, Fənərin vesayət və motivindən çıxmağı bacarırlar. Kilsələrin tam müstəqilliyi İkinci Hökumət illərində reallaşır. Beləcə, Balkan xalqları arasındakı kilsələr problemi ortadan qalxır. Hər kilsə ibadətini öz dilində etməyə başlayır. Bu vəziyyət keşişlərin öz xalqları üzərindəki təsirini artırır və Avropa mətbuatı və məktəblərin yanında, milli hərəkətlərin oyanmasında birinci dərəcədə rol oynayır. İndi Osmanlıya qarşı birləşib hərəkətə keçmələrini maneə törədən tək faktor, Makedoniyanın necə bölüşüləcəyi problemidir; bir də bu xalqların bir-birilərinə qarşı olan nifrəti.

Sultan Həmid bu mövzuda Fəthi Okyara bunları söyləyir:

"Bolqarlar, Serblər, Çernoqoriyalılar, Yunanlar birlikdə ola bildilər, aralarındakı dərin anlaşılmazlıqları həll edə bildilər və birlikdə üzərimizə hücum etdilər demək… Rum yəni Yunan kilsəsi ilə Bolqar kilsəsi arasındakı anlaşılmazlıq davam etsəydi, bu iki millət arasındakı uçurumu heç bir şəxs və tədbir doldura bilməzdi. Onsuz da, əldən getmiş olan Girit üçün Yunanı o birilərin qucağına atmanın mənası var idimi? Sizlər təcrübəsiz və gənc idiniz; lakin Baş nazirlik mövqeyinə layiq gördüyünüz Sait və Kamil Paşalar illərdir izlənilən, vəziyyəti idarə etmə siyasətinin zəruri olduğunu bilmirdimi? Onların günahı sizinkilərdən böyükdür. Bu qədər qəflət, bu qədər qısa zamana necə sığdı?" (Okyar, haqqında danışılan əsər, s. 167)

Sultan Əbdülhəmid, xatirələrində "Səltənətimin son dövrlərində bir Balkan İittifaqı orty çıxarmağa nail olmuşdum… Balkan dövlətləri iki təhlükə qarşısında idilər: Avstriya və Rusiya… Mən Balkanlıları bu iki ortaq təhlükə mövzusunda xəbərdar etməyə çalışırdım." deyə danışır. Bunun reallaşdırılması üçün, Paris səfirimiz Münif Paşanı vəzifələndirir. "Başlayan görüşmələr səmərələrini verəcəyi zaman iyul inqilabı (10 iyul 1908-ci il, Hökumətin elanı) ortaya çıxdı. … Məndən sonra içəridəki ünsürləri keyitməyə çalışdılar. Və bu uyğunlaşmağı təmin etmədən dünyaya meydan oxudular". Yeni Hökumətlər bu təşəbbüsü davam etdirə bilməzlər. "Baxın, mənim o qədər arzu etdiyim və çalışdığım ittifaq, heç istəmədiyim bir şəkildə reallaşdı. Və günün birində dörd Balkan dövləti birdən üzərimizə atıldılar". (Əbdülhəmidin Xatirə Dəftəri, s. 129) 154

İkinci Hökumətin elanından sonra, quldurluq fəaliyyətlərinin də başladığı bir dövrdə Makedoniya xalqları arasında Rusiya və qərblilərin də səyləriylə və dini motivlər istifadə edilərək sürətli bir yaxınlaşma təmin edilir. Çernoqoriya və Bolqarıstan arasında reallaşdırılan ilk andlaşmadan sonra, Serbiya və Yunanıstanla da razılaşma tamamlanar və döyüş hazırlıqlarına keçilir. İngilis səfirinin ifadəsiylə "Balkan Birliyi Rusiya və Avstriyanın təsdiqiylə quruldu. Əgər bir fəlakət olsa, Rusiya tamaşaçı qalmayacaq." (Erol Ulubelen, İngilis Gizli Sənədlərində Türkiyə, İstanbul 1967, s. 119)

Osmanlı Hökumətlərinin ənənəvi siyasətləri Dövlətin tam mülkiyyətini, böyük güclərlə əlaqələri təşkil edərək qorumaq istiqamətindədir. Sultan II Əbdülhəmid Xan bu siyasəti olduqca müvəffəqiyyətlə icra etmiş, bəynəlxalq siyasətdəki tarazlıqları və mənfəət qarşıdurmalarını yaxşı istifadə etmişdir. Sonrakıların da edə biləcəkləri bu siyasəti izləməkdir. Tarixçi Şükrü Hanioğlunun ifadəsiylə, "Uzun müddət həddindən artıq passiv siyasət yürüdən Osmanlı Dövlətinin klassik dövlət adamları, problemləri diplomatik yolla – amma davamlı Osmanlı Dövlətinin əleyhinə – həll edərək prosesləri minimum zərərlə sovuşdurmağa çalışmaqda idilər". Bu siyasətin müdafiəçilərinə görə, onsuz da, böyük dövlətlərin qarşısında edilə biləcək çox bir şey də yoxdur. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, s. 21) Güclü bir iqtisadi quruluş və ona söykənən bir orduya sahib olunmadıqca, yeni siyasət yürütməyin yetərsiz olacağı açıq-aydın olsa da, bu siyasətlərin və itkilərin, Osmanlı cəmiyyətinin müqavimətini getdikcə qırdığı və ayrı-seçkilik təmayülləri bəslədiyi də meydandadır. Xalq bu siyasətlərə dövlət adamları qədər yaxın deyil və İttihad Tərəqqi Partiyasının daha tdik, hətta döyüşçü mövqeyinə isti baxmaqdadır. Lakin, ordu nə haldadır?

Balkan savaşının əvvəlində ordu parçalanmış, siyasət həvəs və ehtiraslarının vuruşduğu bir sahəyə çevrilmişdir. Ordu içində yaranan “Halaskar Zabitan” qrupu İttihad və Tərəqqinin amansız düşmənidir və bir qisim mənsubları İttihad Tərəqqinin dəstəklədiyi Hökuməti aşırtmaq üçün dağa çıxıblar. Hürriyyət ve Müttəfiq Partiyası da, İttihad Tərəqqi kimi siyasətin ən üslubsuz yolundadır. Xalq yorğun, kabinet yorğun və əsgər yorğundur. Baş qərargah əsgərə alına biləcək tək ehtiyat qalmadığını Hökumətə bildirməkdədir.

Şahzadə Səbahəddinin də dəstəkçiləri arasında olduğu “Halaskar Zabitan” qrupu məlumat yayaraq Hökumətin çəkilməsini, Avropanın güvəndiyi bir Hökumətin qurulmasını istəməkdə və bunun üçün "Vətən bu gün biz zabitlərdən, əsgərlərdən xidmət gözləməkdədir" deməkdədir. Bir qism vətəndaş və hərbi müxaliflər Albaniyadakı üsyanı açıq-aşkar dəstəkləyir və Hökumətin buraxılması üçün bundan istifadə etməyə çalışırlar. Bir tərəfdən də Şövkət Süreyyanın, haradan gəldiyi naməlum qızıllarla İstanbulda bir qiyam hazırlanmaqdadır. İttihadçıların Sultan Həmidə qarşı oynadıqları “vətən qurtarma” oyunu indi İttihadçılara qarşı təkrarlanmaqdadır. Fəthi Okyar deyir ki, "Savaş içində elə hadisələr cərəyan etdi ki, tükürpərdici idi: Bəzi zabitlərin papaqlarındakı şəkil İttihadçılığını, bəzilərinin isə Müttəfiqçiliyini ifadə edirdi." (Okyar, haq-qında danışılan əsər, s. 197) Ədirnənin xilas edilməsi hazırlıqlarında bəzi zabitlərin, “Ədirnə Ənvərin əlinə keçməkdənsə, Bolqarların əlində qalsın” dedikləri danışılırdı.

İttihad Tərəqqi Partiyasının dəstəyində qurulmuş olan Sait Paşa Hökuməti 16 iyul 1912-ci ildə Hürriyyət və Müttəfiq Partiyası və “Halaskar Zabitan” hərbi qrupunun təzyiqlərinə daha çox dözə bilməyərək çəkilir. Bir müddət əvvəl də Hərəkat Ordusu komandiri Hərbi Naziri Mahmud Şövkət Paşa sui-istifadə iddiaları ilə və Teleqraf Naziri Tələt Paşanın təzyiqləri altında istefa vermişdi. 22 iyulda Qazi Əhməd Muxtar Paşa rəhbərliyində “Böyük Kabinet” qurulur. Babı-alinin diri insanlara ehtiyacı vardır, halbuki kabinet “yorğun”, yaxud “yaşlılar kabineti” olaraq xatırlanır. Məclisdə oxunan proqramında ordunun siyasətdən uzaqlaşdırılması və seçkilərin düzgün keçirilməsi təməl məsələ olaraq açıqlanır. Məclis rəhbərliyinə seçilən Xəlil Bəyə məktub yazan bir "Qurtarıcı", Məclisi "Fındıqlı klub və teatrı" olaraq xarakterizə edir və dərhal ləğv edilməzsə, "vazıfeyi-vataniye”lərini yerinə yetirəcəklərini deyir.

Qazi Əhməd Muxtar Paşa Hökuməti, xüsusilə, ordunun siyasətdən uzaqlaşdırılması mövzusunda ciddi bəzi tənzimləmələr etsə də, xarici narahatlıqların sıxlığı altında bunlar kağız üzərində qalır; tətbiq etmək mümkün olmaz.

Xarici İşlər naziri Qabriyel Noradukyan Əfəndinin, "Balkanlardan imanım qədər əminəm" dediyinin xalq içində yayıldığı günlərdə Balkan dövlətləri bütün hazırlıqlarını tamamladıqdan sonra rəsmi səfərbərlik elan edirlər. Sabahısı gün (1 Oktyabrda) da Osmanlı səfərbərlik elan edir və döyüş üçün hazırlıqlara başlayır.

8 Oktyabr 1912-ci ildə Çernoqoriyaın müharibə elan etməsiylə Balkan savaşı başlayır. Digər Balkan dövlətləri də müharibəyə qoşulur. Albaniyada isə qiyam hələ sona çatmamışdır. Hər şeyə rəğmən, Avropa dövlətləri Balkan dövlətləri İttifaqının Osmanlıya bir şey edə biləcəyini düşünməməkdədirlər. Osmanlı ordusunu siyasətin nə hala gətirdiyinin kifayət qədər fərqində deyildirlər. Daxildə ordunun etibarı çökmüşdür; nə Osmanlı xalqının, nə də ordusunun özünə və təşkilatlara etibarı qalmışdır. Fədakarlıq və qəhrəmanlığı hər zaman dillərə dastan olan əsgərin, etibarı qalmayıb. "Makedoniya ordusu komandiri İsmayıl Fazıl Paşa, əsgər çatışmazlığından, bir qism zabitlərə güvən olmadığından, birliklərini tərk edib üsyançılara qatılan zabitlərdən, batalyonlardan və sərhədləri buraxıb qaçan üsyankarlara qatılan jandarma və sərhəd gözətçilərindən bəhs edir." (Aydəmir, haqqında danışılan əsər, c. II, s. 250) Rumelidəki əsgərlər yorğun və bezgindir; tərxis gözləməkdədir. “Böyük Kabinet”, Balkan dövlətlərinin əl altından səfərbərlik hazırlıqlarını etdiyi günlərdə əsgəri tərxis etməyə başlamışdır.

Bolqarca da bilən Ənvər Bəy üçün, Balkan savaşı gözlənilən bir hesablaşmadır; Makedoniya dağlarındakı quldurlarla döyüşlərdə, Bolqarların bu hesablaşma üçün o günlərdən hazırlandıqlarına qəti əmindir. 7 May 1911-ci ildə yazdığı məktubda bunu açıq olaraq ifadə edir. (Hanioğlu, haqqında danışılan əsər, 19-cu Mək.) Bu qənaət dövrün bütün gənc zabitlərində hakimdir. Şövkət Süreyya Aydəmir o dövrdə yetişən bütün gənc zabitlərin, bu döyüşü gözlədiklərini söyləyir və belə təhlil edir:

"Ordunun qiymətli gənc zabitləri üçün Balkan savaşı qorxulmayan, gözlənilən, qaçınılmaz bir imkan, hətta bir ideal idi. Bəli, gec-tez bir Balkan savaşı baş verəcəkdi. Bunun çox da uzaq olmadığı, Rumelidə hazırlıqlı Türk zabitləri arasında çoxdan bəri yerləşmiş bir qənaət halında idi. Onsuz da, Hərb məktəbləri ilə qərargah məktəbində bütün strateji problemlər, hardasa daima Balkanlarda bir müharibə ehtimalı üzərində toplanırdı. Bu məktəblərdə yetişən zabitlər hələ məktəb vaxtından bu ehtimalın ağla gələ bilən problemlərinin həll yollarını axtarmaqla başlarını yorardılar. Məktəblərdə və şagirdlər arasındakı müzakirələr də çox vaxt bu mövzular üzərində keçərdi. Hərb məktəbi ilə qərargah məktəbini bitirənlərin böyük əksəriyyəti Rumeli ordularında vəzifə almaq həvəs və səyləri daha məktəb vaxtlarında ikən bir gün baş verəcəyinə inandıqları bu hesablaşmanın içində olmaq üçün idi. Savaş bir gün mütləq çıxacaq və bu gənc zabitlər bu hərbdə, məğlubiyyətlə bitən 1877-78 (93) savaşının intiqamını alacaqdılar. 1897-ci il Osmanlı-Yunan müharibəsinin zəfərlə bitməsinə baxmayaraq, nəticəsinin əleyhimizdə olmasını yenidən hesabını soruşacaqdılar." (Aydəmir, haqqında danışılan əsər, c. II, s. 295-96)

İsmət İnönü Balkan savaşının əvvəlini belə xatırlayır: "III Orduda üç vilayət üçün ümumi bir müfəttişlik qurulmuş, bundan əlavə Rusiya və Avstriyadan “agent” deyilən məmurlar qatılmış, komitaçıların təqibi, azlıq millətlərin halı ilə birgə nəzarətə götürülmüşdü. Bu vəziyyəti içimizə sindirə bilmirdik; gec-tez, mütləq bir hərb olacaqdı". (İnönü, haqqında danışılan əsər, s. 36) Osmanlı Baş qərargah rəisi Əhməd İzzet Paşanın, Yəmənə ge-dərkən, onu da yanına aparmasına görə düşüncə və duyğularını belə ifadə edər: "O zamankı anlayışımla mənə ilk ağır gələn şey, məktəbdən bəri idealım olan, bir Rumeli savaşında vəzifə yerinə yetirmək imkanım itir düşüncəsi idi. Biz Yəməndəykən Rumelinin qədərini təyin edəcək döyüşün baş verəcəyi, məndə dəqiq bir qənaət halında idi".

Gənc Osmanlı zabitlərinin ehtirasla gözlədikləri bu savaşı, Osmanlının Kazanacağına Avropalı dövlətlər də inanırdılar ki, savaşın nəticəsi nə olursa-olsun sərhəd dəyişikliklərini qəbul etməyəcəklərini açıqladılar.

Savaşın başlamasından bir müddət əvvəl, 80 minə yaxın Osmanlı əsgəri tərxis edildisə də, bunların bir qisimi geri çağrılmışdır. Əsasən Ədirnədəki I Ordu və Selanikdəki II Ordunun cəmi 350.000 ətrafında idi ki, Balkan ordularının cəmindən az da olsa, kiçik hesab ediləcək bir miqdar deyil. Ancaq səfərbərlik elanında gecikilmiş və işlər çox ağır getmişdir. Şərq Ordusu (II Ordu) komandanı Abdullah Paşa xatirələrində Kabinetə verdiyi məlumatı belə izah edir:

"Balkan dövlətlərindən yalnız Bolqarıstanla belə aparılacaq müharibəni bacaracaq bir orduya sahib olmadığımızı, döyüş qüvvələrimizin pərişan halını, əhvalını bir neçə sözlə ifadə etdim. Və Osmanlı ordusu düşməni Çatalca ətrafında dayandıra bilsə, bunu böyük bir müvəffəqiyyət sayacağımı əlavə etdim".

Şövkət Süreyyanın "Savaşı, hələ savaşdan əvvəl, ruhunda və imanında itirmiş" dediyi Baş qərargah rəisinin vəkili Hadi Paşa isə Ədirnə Qalasında ərzaq olmadığını, əsgərin paltarının problem olduğunu, tədarük və iaşə işlərinin təşkil edilə bilmədiyini, bunun üçün ən az bir ay yarıma da ehtiyac olduğunu söyləməkdədir. Qərb Ordusu (III Ordu) isə Albaniya üsyanı dövründə tamamilə relsindən çıxmış, hələ savaş başlamadan şəhərləri düşmənə tərk edəcək hala gəlmişdir. Ordu komandiri, "Bu ordu döyüşə bilməz; nə edəcəksinizsə, sülh yoluyla və diplomatiya tədbirləriylə etməyə çalışın" deməkdədir. Nəticədə, Osmanlı ordusu, əhvalsız, intizamsız, həyəcansız, komandanlıq ümidsiz, məlumatsız və plansızdır.

Savaş başlayınca da Baş qərargahda bu döyüş üçün hazırlanan planlar heç cür tapıla bilməz! Savaş Naziri Nazim Paşa da Rumelidə hazırlıqların tamam olduğunu bildirir və Şərq Ordusuna Bolqarlara hücum əmri verilir. Ancaq ehtirasla döyüşən Bolqar qüvvələri qarşısında çəkilmək məcburiyyətində qalırlar; Bolqarlar 20 Oktyabrda Mestanlıya girirlər. 21-23 Oktyabr arasında Ədirnənin 25 kilometrə qədər şimal-şərqində, Sülüoğlu və Pınarhisar ətrafında yenidən qarşılaşma olur. Osmanlı üstün vəziyyətdə görünsə də, yerləşmə prosesi vaxtında qurulamadığından tədarük və iaşə çətinlikləri vardır. Diviziya komandiri Ömər Yaver Paşa özü üçün peksimet tapa bilmədiyini söyləyir. Şiddətli yağış altında və palçıq içində iyirmi saat yol gedən əsgər əldən düşmüşdür. Soyuqdan və yağışdan qorunmaq üçün paltarlar yetərli deyil. O gecə Osmanlı ordusunda sarsıntı başlayır. Sabahısı gün Bolqarlar yeni bir hücuma keçincə, Osmanlı or-dusu çəkilməyə başlayır. 28 Oktyabr-2 Noyabr arasındakı Lüleburgaz vuruşmalarında da Bolqarlar güclüdür. 5 Noyabrda Osmanlı Şərq Ordusuna, Çatalca xəttindən yəni Böyük Çekmcə-Terkos xəttinə çəkilməsi əmri verilir. Bolqarlar burada dayandırılır; bir neçə hücum cəhdi dəf edilir.

“Böyük Kabinet” istefa verir və yerində Kamil Paşa başçılığında yeni bir kabinet qurular: 29 Oktyabr 1912.

1912-ci ilin Noyabr ayının əvvəlində Selanikin əldən çıxacağından qorxan Hökumət, burada oturmağa məcbur edilən Sultan II. Əbdülhəmid Xanı İstanbula gətirir. Bunun üçün Almanlardan xahiş edilən bir döyüş gəmisi Selanikə göndərilmişdir. Qəzet verilmədiyi üçün dünyadakı proseslərdən xəbərsiz olan Əbdülhəmid Xan, verilən xəbərlərə çox kədərlənir və "Səfirliklərdə elçilər, əsgəri attaşelər var; bunlar indiyə qədər yatmışdımı? Dörd dövlət ittifaq etmiş bu olan bitən şeydən xəbər alına bilməmişdirmi?" – deyə heyfsilənir. Yenə izah edilənlərə görə Kilsələr məsələsinin həll edilib edilmədiyini soruşmuş; həll edildi cavabını alanda, ittifaqı təbii qarşılamışdır. Onu götürməyə gedən Damad Məmməd Şərif Paşanın yazdıqlarına görə, köhnə padşah əvvəl Selanikdən ayrılmaq istəməmiş, "Mən də bir silah götürər, əsgərlərlə birlikdə müdafiədə iştirak edərəm; ölsəm, şəhid olaram; mən, onsuz da, ölmüş bir adamam", – deyir. (İsmayıl Həmid Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarixi Xronologiyası, İstanbul 1972, c. 4, s. 396)

Selanik-Manastır ətrafında yerləşmiş olan Osmanlı Qərb ordusunun vəziyyəti isə daha da pis idi. Serb ordusu 20 Oktyabrda Priştinanı alaraq irəliləyər və 22 Oktyabrda Kosovada Osmanlı ordusunu darmadağın edir. Yunan ordusu da eyni gün Serfiçeyə girərək şimala doğru irəliləməyə başlayır. Qərb ordusunun Vardardakı birliklərinin hücumlarının qarşısı 23-24 Oktyabr arasında alınaraq Yeni Çarşıya girən Serb qüvvələri Komanovadakı Osmanlı Vardar qüvvələrini geri çəkilməyə məcbur edir. Osmanlı birlikləri Vardara doğru nizamsızcasına çəkilməyə başlayırr. Bu nöqtədən etibarən birləşən Çernoqoriya, Serb və Bolqar qüvvələri iki qoldan irəliləməyə başlayırlar. Dəniz və dəmir yolları düşmən əlinə keçdiyindən Osmanlı birliklərinin İstanbul ilə əlaqəsi kəsilir. Balkanlarda təxribat havası yayılır.

Bu təxribat və zülm içindəki vətəndaş xalqın İstanbula doğru köçü isə xatırlanmaq istənməyəcək qədər sıx və ağrıdır. Anadolunun bir çox yerindən daha əvvəl Türk yurdu olmuş Rumelinin hər yanında böyük Osmanlı çinarı köklərindən sökülmüş olaraq qan və gözyaşı içində Asiyaya, bayrağın dalğa-landığı yerə köçməkdədir…

"Azadlıq qibləsi Selanik" şəhəri Yunanları dəvət edir və Selanik komandiri Tahsin Paşa tək güllə atmadan korpusunu təslim edir. Serblər 26 Oktyabrda Üsküpə girirlər. Osmanlı Xarici İşlər Naziri beş böyük dövlətin səfirlərini çağıraraq onlara bunları söyləyir:

"Türk Hökuməti Çatalca xəttini sonuna qədər müdafiə etməyə qərar verdi. Zəfər ümid edirik; lakin əksinə də ola bilər. Bu təqdirdə Bolqar orduları şəhərin qapılarına çata bilər və Bolqar Kralı daha əvvəl elan etdiyi kimi müzəffər orduların başında şəhərə girə bilər. Bolqar Kralı bu hərbin bir Səlib yürüşü olduğunu elan edib. Bolqarlar yolları üstündəki müsəlmanları öldürürlər. İstanbul şəhəri Xəlifəliyin mərkəzidir; altı yüz min Müsəlman və üç yüz əlli min qeyri-müsəlman vardır. Hökumət bütün azlıqları qorumağa əzmlidir, lakin Bolqarlar şəhərə girdikləri təqdirdə vəziyyətin nə olacağı naməlumdur. Sultan və Vəliəhd Sarayda qalacaq. Və zərurət olsa, vəzifələri başında öləcəklər. Avropanı son vəziyyətdən xəbərdar etdik; əgər Avropa Bolqarları dayandırmazsa, vəziyyət çox dəhşətli ola bilər." (Erol Ulubelen, İngilis Gizli Sənədlərində Türkiyə, İstanbul 1967, s. 128)