Kitobni o'qish: «Бақытты болуды үйреніңіз! Сенімділік құпиялары»
ШЫН БАҚЫТ
«Өзіңнен бақыттырақ адамды көрмейінше сен бақыттысың.» (Автор сөзі)
Бақыт – əрқайсымыз түсінуге жəне қол жеткізуге ұмтылатын ұғым. Өмір сүру шарттарына, өмірдің толықтығы мен мағыналылығына, өз арман мақсатының орындалуына, өзін-өзі іске асыруына барынша ішкі қанағаттанушылыққа сай келетін мемлекет. Алайда ол əр түрлі адамдар үшін əр түрлі мағынаға ие болуы мүмкін. Біз оны бақытты сəтті адам деп айтамыз. Қарама-қарсы жағдайда сəтсіздікке ұшырады, бақытсыз болып қалды деп санаймыз. Бақыт негізінен – ішкі келісім мен тепе-теңдік күйі. Бақыт – мазмұндылық, қуаныш, игілік күйі. Ол мақсаттарға жетумен, қарым-қатынасты қанағаттандырумен, өмірдің қарапайым көңіл-күйлерімен байланысты болуы мүмкін. Əрбір адам бақытты өз бетінше анықтай алады, ал бір адамды бақытты ететін нəрсе екінші адамға маңызды болмауы мүмкін. Бақыт біздің ішімізден басталады. Бақытқа қол жеткізуде біздің көзқарастарымыз, жағымды ойлауымыз жəне өзін-өзі қабылдауымыз маңызды рөл атқарады. Басқалармен қарым-қатынас – Отбасындағы, достарындағы немесе серіктестеріндегі жақын жəне қолдаушы қарым-қатынас бақыт деңгейін айтарлықтай арттыра алады. Мансап, білім немесе хобби болсын, өмірдің түрлі салаларындағы табыстар мен жетістіктер қуаныш пен қанағаттанушылық əкелуі мүмкін. Физикалық жəне эмоциялық əл-ауқатқа қатысты алаңдаушылық: Денсаулық пен стресс деңгейі біздің бақытымызға да əсер етуі мүмкін. Денеңіз бен ақыл-ойыңызға қамқорлық жасау бақыттың неғұрлым жоғары деңгейіне қол жеткізуге көмектеседі. Алғыс тəжірибесі: Сізге ризашылығыңызды саналы түрде көрсету үшін күн сайын уақыт бөліңіз. Бұл өмірдің жағымды жақтарын көріп, жағымды көңіл-күйге түсуге көмектеседі. Өзіңізді жəне айналаңыздағыларды қабыл алыңыз: Өзіңіздің кемшіліктеріңіз бен қателіктеріңізді мойындаңыз жəне басқаларды кім екені үшін қабылдаңыз (қандай екені үшін емес). Бұл үйлесімді қарым-қатынас жасауға жəне қақтығыстарды азайтуға көмектеседі.
Мақсаттар қойып, оларға қарай жұмыс істеңіз: Сіз үшін маңызды нəрсені анықтап, үлкен мақсаттарды кішірек қадамдарға бөліңіз. Бірте-бірте алға қойған мақсаттарыңызға қарай жылжу сіздерге қуаныш пен қанағаттанушылық əкеледі. Өзіңіздің əл-ауқатыңызға қамқор болыңыз: Дене жаттығуларын орындау, дұрыс тамақтану жəне демалуға уақыт алыңыз.
Сондай-ақ, өзіңіздің эмоциялық жай-күйіңізге қамқорлық жасауды ұмытпаңыз – жақындарыңызбен қарым-қатынас жасап, қуаныш əкелетін хоббимен айналысыңыз. Өзіңізді басқалармен салыстырмаңыз: Əр адам бірегей, бақыт əркімге əр түрлі формада бола алады. Өз жетістіктеріңізге назар аударып, оларды тамашалаңыз, осы үшін өзіңіз бен Жаратушыны мақтап қойыңыз. Бақыт – əрқайсымыз өзіміз анықтайтын жеке ұғым. Ол біздің ішкі əлемімізге байланысты. Бақытты белгілі бір сəтте ғана бастан кешіруге болады («Жағымды сəттер»), ал оны жиі бастан кешіру, психологияда Субъективті əл-ауқат деп аталады. Психологиядағы Бақыт туралы жаңсақ түсініктер бар:
Жаңсақ түсінік 1: Бақыт тұрақты емес Бақыт дегенді білдірмейді:
– Барлық қажеттіліктерді қанағаттандыру
– Өмірді мəңгі тамашалау
– Үнемі көңіл көтеру сезімі
– Жағымсыз эмоциялардың толық болмауы
– Барлығына сай келетін əмбебап рецептінің болуы.
Егер бақыт объект емес процесс болса, онда оның қарқындылығы жəне оның жиілігі (қаншалықты жиі соншалықты бақытты сезінесің) туралы айтуға болады. Біз оны жиі бастан кешіруге қол жеткізе аламыз. Яғни ең биік мақсат үнемі тұрақты бақыт. Жағымды тəжірибеге ие болу үшін жағымсыз тəжірибелер қажет екеніне не істеуге болады? Бақыттың негізгі теориясы: біздің тұлғамыз анықтайтын бақыттың қандай да бір тұрақты деңгейі бар екенін көрсетеді.
Өміріміз бойы бақыттың біраз ауытқуын бастан өткергенімізбен, осы теория бойынша ақыр соңында өзіміздің базалық деңгейімізге қайта ораламыз. Бұл екі қорытындыға əкеледі: Ең алдымен, «бақытты арттыру» бойынша жұмыс істей отырып, біз іс жүзінде музыканттардың композицияны басқа биікке қалай ауыстыратынына ұқсас тəжірибеден көре аламыз. Біз сондай-ақ «жоғарылауды» жəне «құлдырауды» бастан кешіреміз. Екіншіден, жағымсыз тəжірибелер қалыпты жəне табиғи болып табылады, өйткені олар біздің базалық құрамды төмен қарай жылжытпайды. Əркімге ауырсыну, қайғы, фрустрация (белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандырудың нақты немесе мүмкін еместігі жағдайында, дəлірек айтқанда, сəйкессіздік жағдайында туындайтын психикалық күй), тіпті ауру түрінде келетін бұл симптом-сигналдар жазалау жəне ауырсынуды басу үшін сырттан жіберілген нəрсе емес, сіздердің бір бөлігіңіз екенін түсіну маңызды. Олар бізге алға жылжуға көмектеседі. Бұл тəжірибелер, көрінгендей, тірі қалу жəне өсу тетіктері эволюциясының нəтижесі болып табылады.
Жаңсақ түсінік 2: Ақша бақыт көзі емес
Зерттеулер көрсеткендей, табыс деңгейі бақытты қабылдауға əсер етеді, бірақ белгілі бір нүктеге дейін (АҚШ-тағы ол жылына шамамен 70 000 АҚШ долларын құрайды), осыдан кейін ақша əлдеқайда аз рөл атқарады.
Жаңсақ түсінік 3: Оқиғаға жеткенде бақыт/бақытсыздық деңгейін болжауға болады
Эмоциялық болжау – «адамдардың болашаққа не ұнайтыны жəне нені ұнатпайтыны туралы болжам жасайтын процесс». Дэн Гилберт жүргізген зерттеу эмоциялық болжау тақырыбына баса назар аударды. Ол колледждің 571 студентіне сауалнама жүргізді, олардың кейбіреулері романтикалық қарым-қатынаста болды жəне кейбіреулері жалғыз болды. Сондай-ақ, ол оларды қанша уақыт қарым-қатынаста болғанына, қанша уақыт бөлек тұрғанына қарай санаттады. Зерттеудің мақсаты адамдардың үзілді-кесілді тəжірибеге өздерінің эмоциялық жауабын болжай білуі болды. Содан кейін ол қарым-қатынастағылардан, егер олар үзіліп кетсе, үзілуден кейін 2 айдан соң субъективті бақыт деңгейін болжауды сұрады. Сынбаған адамдар 2 ай ішінде бақытының айтарлықтай нашарлауын болжаған. Біраз уақыттан кейін сауалнамаға қатысқан адамдардың бір бөлігі ақыр соңында сынды. Дэн олардан үзілгеннен кейін 2 айдан соң олардың қаншалықты бақытты болғанын сұрағанда, олардың бақыт деңгейі ешқашан сынбағандармен бірдей екені анықталды. Дэн біздің психологиялық иммундық жүйеміз ауыр оқиғалардан біз іске асырғаннан əлдеқайда жылдам қалпына келуге мүмкіндік беретінін теориялады. Ал мұндай жорамалдар, өкінішке орай, бақытты шынайы жəне қол жетімді деп ойлауымызға кедергі келтіреді.
Бақыт – адамның өмір сүру шарттарына ең үлкен ішкі қанағаттануға сəйкес келетін күй. Өмірдің толықтығы мен мəнділігі, өзінің өмірге келгендегі міндеттерін орындау, өзін-өзі жүзеге асыру. Бақыт феноменін психология, философия, əлеуметтану жəне экономикалық теория (бақыт экономикасы), сонымен қатар теология зерттейді. Бақыт физиологиясы «бақыт гормондары» деп аталатын эндорфиндер, серотонин жəне дофаминмен тығыз байланысты болуы мүмкін. Олардың синтезі мен ағзадағы айналымы эндокриндік, бактериялық жəне вирустық аурулар кезінде бұзылады. Серотонин – асқазан-ішек жолдарында жəне орталық жүйке жүйесінің бөліктерінде өндірілетін ми мен орталық жүйке жүйесіндегі (ОЖЖ) нейротрансмиттер. Егер эндорфиндер негізінен қысқа мерзімді эйфория мен қуаныш жағдайына əсер етсе, серотонин, оның нейрондардағы тұрақты өндірісі жəне сіңірілу процестері көбінесе бақыт пен ұзақ мерзімді қанағаттану фонын жасайды. Серотонинмен тығыз байланысты тағы бір гормон жəне нейротрансмиттер – дофамин. Допамин ішкі күшейтудің химиялық факторларының бірі болып табылады жəне мидың «сыйақы жүйесінің» бөлігі ретінде қызмет етеді. Серотонин жүйесі ингибиторлық (қорғаныш), ұйқыға, жадты өңдеуге, тəжірибені біріктіруге, ауырсыну сезімталдығын төмендетуге, жағымсыз эмоцияларды бақылауға жəне басуға жəне релаксациядан қанағат алуға жауап береді, Допаминдік жүйе негізінен белсендіруші болып табылады, ол белсенділіктің қандай да бір түрін ынталандыруға, назар аударуға, шығармашылыққа, оқуға, өзара əрекеттесудің жаңа тəсілдеріне, белсенділіктен қанағаттануды алуға бағытталған – физикалық, психикалық немесе эмоционалдық. Допамин жəне дофаминергиялық жүйе сонымен қатар тіркестердің қалыптасуына, эмоционалды эмпатияға (басқа адамның қазіргі эмоционалдық күйіне саналы тəжірибе) махаббат сезіміне жауап береді. Марапаттау жүйесі мен лəззат орталықтары адамның мотивациялық кері байланыс циклінің «қыртыс – базальды ганглия – таламус – кортекс» деп аталатын жалпы бөлігі болып табылады. Бақыт – адамның тəні мен жанының саулығында:
– Салауатты өмір салты
– Тұрақты физикалық белсенділік
– Құнарлы жəне теңгерімді тамақтану,
– Адамдармен позитивті қарым-қатынас
Ежелгі этикада бақыт мəселесі орталық категория болды. Оны алғаш рет Аристотель зерттеп, бақытты «ізгілік толыққанды жанның қызметі» (Никомах этикасы) деп анықтады. Ізгілік бақытқа жетелейтін нəрсе ретінде анықталды. Эллинизм дəуірінде эпикуризм философиясында бақыт қуанышпен анықталды. Ежелгі гректің бақыт сөзі – «eudaimonia» (eudaimonia, eu – жақсы, daimonia – құдай) – сөзбе-сөз құдайдың қорғауындағы адамның тағдырын білдіреді.
Шығыс философиясы материалдық дүниеде бақытқа қол жеткізу мүмкін еместігін өзінің биологиялық, физиологиялық, əлеуметтік, экономикалық жəне логикалық аспектілерінде жариялай отырып, жеке адамның бақытты өміріне жетудің практикалық жолын үйретеді. Осыған байланысты келесі дəйексөз индикатор болып табылады:
Бақытымызға орай, сіз екі жолмен келе аласыз. Бірінші жол – сыртқы. Жақсырақ үй, жақсы киім, жағымды достар алу арқылы біз бір дəрежеде бақыт пен қанағат таба аламыз. Екінші жол – рухани даму жолы жəне ол ішкі бақытқа жетуге мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл екі көзқарас тең емес. Сыртқы бақыт ішкі бақыт болмаса ұзаққа созылмайды. Өмір сен үшін қара түске боялған болса, жүрегіңде бірдеңе жетіспесе, айналаңды қанша сəн-салтанатпен қоршасаң да, бақытты болмайсың. Бірақ егер сіз ішкі тыныштыққа қол жеткізсеңіз, сіз ең қиын жағдайларда да бақытты таба аласыз. – Далай Лама XIV
Йога тұрғысынан алғанда, бақыт – адамның табиғи күйі, оның табиғатының қасиеті. Дегенмен, күнделікті өмірде адамның шынайы келбеті үйреншікті қобалжу қабаттарының астында жасырылады. Бұл алаңдаушылықты медитация арқылы жеңуге болады, содан кейін адам өзінің шынайы Мен-ін ашады жəне ол терең бақыт сезімін сезіне алады. Сондай-ақ Аристотель «достардың болуы бақытты болуың» деп санады.
Келесі дəйексөз де индикативті:
Адамның бақыт деп аталатын толық өмір сүруі үшін материалдық əл-ауқат пен физикалық денсаулық жеткіліксіз. Өмірдің ең биік қуаныштары – рухани өмірдің қуаныштары. Бірақ соңғысын қабылдау мен түсіну сананың даму дəрежесіне тура пропорционалды. Бұқараның материалдық жағдайының жақсаруы олардың санасының, рухани өмірінің дамуымен қатар жүруі керек. (Тугаринов). Мінсіз жақсылықты қабылдаудан» (adeptionem perfecti boni), «осы өмір» (in hac vita) тұрады, бірақ оған əрдайым жеткізу мүмкін емес деп есептеді. (Фома Аквинский). Көптеген философтар мен психологтар (Виктор Франкл, Эрих Фромм жəне т.б.) қуаныш пен бақыт толықтай бірдей ұғымдар емес екенін атап көрсетеді. Позитивті психологияда, атап айтқанда, бақыттың келесі формуласы қолданылады (Магомедова):
Бақыт = өмірге терең қанағаттану + максималды жағымды эмоциялар + минималды жағымсыз эмоциялар.
Жағымды эмоциялар қазіргі сəттегі бақытпен, ал терең қанағаттану ұзақ мерзімдегі бақытпен байланысты. Олай болса, бақыт дегеніміз – махаббатпен өз шығармашылық əлеуетімізге жетуге тырысқанда сезінетін қуаныш. Психологияның осы саласының негізін салушылардың бірі Мартин Селигман бақыт дағдыларын музыкалық аспапта ойнау дағдылары сияқты үйретуге болады деп тұжырымдайды. Гуманистік психология өкілі К. Роджерстің концепциясына сəйкес өзін-өзі тану адамға тұлғалық өсу, өзін-өзі жетілдіру, өзін-өзі таныту қабілетін береді, бұл өмірдің толықтығына жетудің, қуаныш сезімін сезінудің қажетті шарты болып табылады. Бақыт – өмірдің мəнін түсіну үшін өмір сүру. Өзін-өзі танудың арнайы құралдарына психолог жұмысының əртүрлі заманауи формалары жатады: психолог пациентпен жұмысты мүмкіндігінше ашатын, оның мəселелерін түсінетін жəне ішкі ресурстарды табатындай етіп құратын жеке кеңес беру, проблемаларды бірге шешу, əлеуметтік-психологиялық тренинг тобында жұмыс істеу. Белгілі психолог Джон Готтманның айтуынша, өмірдің барлық салаларындағы табыс пен бақыт, соның ішінде отбасылық қарым-қатынастар сіздің эмоцияларыңызды білумен жəне өз сезімдеріңізді жеңе білумен анықталады.
Ал бұл қасиет «эмоционалды интеллект» деп аталады [23]. Б.Г.Кузнецов өзінің «Оптимизм философиясы» кітабында Вебер Фехтнердің психологиялық заңын түсіндіреді: адамды бақытты ететін факторлар көбейгенде ғана адам өзін бақытты сезінеді. Əйтпесе, бақыт сезімі жоғалады. Америкалық психолог Лоуренс Хоуэллс бақыт-ты эмоциялардың ең маңыздысы деп санайды, өйткені адамдар бұл шешімдердің қазіргі немесе болашақта бақыт əкелетініне байланысты көптеген маңызды шешімдер қабылдайды. Бақыт пен ақшаның арақатынасын зерттейтін экономистер мен əлеуметтанушылар макродеңгейде ЖІӨ деңгейі жоғары бай елдердің тұрғындары кедей елдердің тұрғындарына қарағанда орта есеппен бақыттырақ екенін атап өтеді.
Микродеңгейге келетін болсақ, экономистердің көпшілігінің қорытындысы мынадай: бақыт ақшаға байланысты, бірақ ақша неғұрлым көп болса, соғұрлым бұл бақытқа аз əсер етеді. Психологтар бақыт үшін белгілі бір минимум ақша қажет екенін атап өтеді.
Дегенмен, негізгі проблемалар шешілгеннен кейін байланыс тез арада əлсірейді.
Осылайша, атақты американдық психолог Дэниел Каннеман атақты экономист Ангус Дитонмен бірлесе отырып, субъективті бақыт сезімінің табыс мөлшеріне бейсызық тəуелділігін ашты. Каннеман мен Дитонның айтуынша, американдықтар табыстың артуынан жылына 75 000 долларға дейін бақыт деңгейінің артқанын қалайды. Осы деңгейден кейін əл-ауқат жоғарылауының бақытқа əсері тоқтайды.
Православиелік түсіндірме Мəскеу теологиялық академиясының профессоры, теолог А.И.Осиповтың пікірінше, бақыт – бұл адамның ішкі күйі жəне оның материалдық игіліктермен қамтамасыз етілу дəрежесіне байланысты емес. Сөзінің растауын ол «жас кезінде прогресс, бостандық, теңдік, бауырластық идеяларымен бірлестірген» аббат Никон (Воробьевтың) басынан өткен оқиғаны келтіреді. Бірде Никонды бақытсыз махаббаттан миллионердің жиырма жасар бай ұлының өзіне қол жұмсағаны туралы газеттерде жарияланған ақпарат таң қалдырды. Осипов: «Олай болса бақыт деген не?» Деп сұрақ қояды. Ол: «Бұл қуаныш!» деп жауап береді. Жəне ол екі жағдайды еске түсіреді, оның біріншісі 1929 жылы тұтқындалған Оптина монастырінің соңғы монахы Никон Оптинаға қатысты. Ол былай дейді: «Олар оны қырып тастады, шашын алдырды, барлық монастырлық киімдерін шешіп тастады, оны толығымен қорлады, түрмеге отырғызды, ол жерде туберкулезбен ауырды… Олар хат жіберіп үлгерді. Соңғы əріптер: «Менің бақытымда шек жоқ, мен ақырында білдім, «Құдай Патшалығы сенің ішіңде» деген нені білдіреді? Екінші оқиға Армян
Себастиясында, Кападокияда император Диоклетиан тұсында Мəсіх үшін азап шеккен қала билеушісі жəне əскери қолбасшы Себастияның Ұлы шейіт Евстрацийдің өмірінен алынған. Дінтанушы «олар одан [Евстраций] терісін алып тастағанда… кенет оның беті ерекше нұрланып кетті жəне ол: «Бұл азап сенің құлдарың үшін қуаныш», – дейді. Азаптаушылардың қатты шошығаны сонша, олардың кейбіреулері өлім жазасына кесу құралдарын лақтырып, бірден: «Мен христианмын!» – деді. Олардың бастары бірден ұшып кетті, əрине» [1385 күн]. А.И.Осиповтың айтуынша, «Христиандық адамға шынайы бақытқа қол жеткізуге мүмкіндік береді». Тағы бір ашық дəрісінде теолог-профессор Осипов қысқа да ықшам анықтама берді: «Бақыт – қанағаттану, тағдырға қанағаттану. Құдайшыл жəне қанағатшыл болу – үлкен пайда». Орыс православие шіркеуінің протоиерейі, шіркеу жəне қоғам қайраткері, отбасы мəселелері, ана мен баланы қорғау жөніндегі патриархалдық комиссияның бұрынғы төрағасы Дмитрий Смирнов бақыт тек отбасында болатынын бірнеше рет айтқан. «Оларды отбасын жердегі ең басты құндылық деп санайтындай етіп өсіріңіз.
Өйткені адам отбасын құрмаған болса, қай салада жетістікке жетсе де, бақытты бола алмайды. Өйткені Жаратқан Иенің өзі адамды қандай да бір құқықтары бар жеке тұлға ретінде жаратпаған: Ол еркек пен əйелді жаратып, оларға: «Өсіп-өніп, көбейіңдер», деді. Жаратушының өзі бізді отбасы ретінде жаратты, сондықтан біз тек отбасында ғана жер бетінде өмір сүріп, үйлесімділік пен бақыт таба аламыз. Ал адамға нағыз христиандықты тек отбасы ғана үйрете алады. Бұл біздің құтқаруымыз… Көп бай адамдармен араласуға тура келді, бірақ олардың арасында бақытты жанды кездестірмедім…
Мен нағыз бақытты ерлі-зайыптылардың бірін-бірі жақсы көретін көп балалы отбасында ғана байқадым; балалар көшеде емес, отбасылық махаббат атмосферасында өскенде. Бұл атмосфера əр баланың туылуымен бірге артып, тығызырақ болады. Егер екі адамның – ер мен əйелдің – жақсы, иманды, еңбекқор балалары болса, онда олар жер бетіндегі барлық басқа бақыттардан асып түсетін бақытқа ие болады. Бұл бақыт ешқандай сыртқы жағдайларға байланысты емес. Бақытты нұрландырған отбасы мен балалар сізді осы бақытпен үнемі жүктейді. Соған шомыласың… Адам өз бақытын өзі құрғысы келсе, отбасын құруы керек деген тұжырымға келдім». Ағайынды Стругацкийлердің «Дүйсенбі сенбіде басталады» атты əзіл əңгімесінде бақытқа келесі анықтамалар берілген]: … ең қарапайым жағымсыз анықтамалар («Ақша бақытты сатып алмайды»), ең қарапайым позитивті анықтамалар («Ең жоғары қанағаттану, толық қанағаттану, сəттілік»), казуистикалық анықтамалар («Бақыт – бақытсыздықтың болмауы») жəне парадоксикалық («Ең бақыттысы – əзілкештер, ақымақтар, олар ақымақ жəне немқұрайлы, өйткені олар ар-ожданды білмейді, олар аруақтардан жəне басқа да өлмейтін нəрселерден қорықпайды, болашақ апаттардан қорқудан азап шекпейді»).
Бақыт – бұл қанағаттанудан қарқынды қуанышқа дейін созылатын жағымды эмоция. Бақытты сəттерді жағымды өмірлік тəжірибелер немесе ойлар тудыруы мүмкін, бірақ кейде олар ешқандай себепсіз пайда болуы мүмкін. Ұзақ уақыт кезеңіндегі бақыт деңгейлері өмірге қанағаттану, субъективті əл-ауқат, гүлдену жəне эвдаймония деңгейлерімен көбірек байланысты. Жалпы қолданыста «бақытты» сөзі осы көрсеткіштердің өзін бағалау немесе бақыттың «көзінің» стенографиясы болуы мүмкін (мысалы, «өмірде бақыт табу», өмірдің мəнін табу сияқты). Кез келген эмоция сияқты, бақыттың нақты анықтамасы философияда үнемі пікірталас тақырыбы болды. Бақыт мəдениеттер арасындағы түсінудегі мүмкін айырмашылықтар туралы пікірталас тақырыбы. Бұл сөз негізінен екі факторға байланысты қолданылады: Лəззат немесе қуаныш сияқты эмоцияның (аффекттің) қазіргі тəжірибесі немесе «жалпы эмоционалды жағдайдың» жалпы сезімі. Мысалы, Дэниел Каннеман бақытты «мен осы жерде жəне қазір сезінемін» деп анықтады. Бақыттың сөздік анықтамаларында бұл қолданыс өмір сапасы сияқты өмірге қанағаттануды бағалауды білдіреді. Мысалы, Рут Веенховен бақытты «адамның жалпы өміріне баға беру, өмір сапасын анықтайды» деді. Каннеман бұл адамдар үшін қазіргі тəжірибеден маңыздырақ екенін айтты. Кейбір пайдалану жағдайлары осы факторлардың екеуін де қамтуы мүмкін. Субъективті əл-ауқат ағымдағы тəжірибе (эмоциялар, көңіл-күй жəне сезімдер) жəне өмірге қанағаттану өлшемдерін қамтиды. Соня Любомирский бақытты «адамның өмірі жақсы, мағыналы жəне құнды екенін сезінумен біріктірілген қуаныш, қанағат немесе жағымды əл-ауқат тəжірибесі» деп сипаттады. Эвдаймонизм – өркендеу, бақыт, бақытқа жетуге ұмтылудың адамгершіліктің критерийі жəне адам мінез-құлқының негізі ретінде танитын этикалық бағыт. Ксавье Ландес бақыт субъективті əл-ауқат, көңіл-күй жəне эвдаймония сияқты көрсеткіштерді қамтиды деп ұсынды. Біздің өмірдегі асыл құндылықтарды пайдалану əртүрлі нəтижелерге əкелуі мүмкін. Соның бірі – бақыт. Скандинавиялық елдерді ең бақытты елдер дейді. Əр ойшыл бақытты көп мағыналы ұғымға айналдырады. АҚШ-тың Тəуелсіздік Декларациясында бақытқа ұмтылу құқығы халықтың саяси құқығы ретінде қарастырылады. Ал егер бұл саяси құқық шынымен халыққа тиесілі болса, онда əрбір азаматтың бақытқа ұмтылу құқығы жəне оны саяси құралдар арқылы жүзеге асыру мүмкіндігі болуы керек.
Адамдар ғасырлар бойы бақытты өлшеуге тырысты. 1780 жылы ағылшын утилитарлы (мінез-құлық немесе əрекеттің моральдық құндылығы оның пайдалылығымен анықталады) философы Джереми Бентам бақыт адамдардың басты мақсаты болғандықтан, оны үкіметтің қаншалықты жақсы жұмыс істейтінін анықтау əдісі ретінде өлшеу керек деп ұсынды. Бүгінгі таңда бақыт əдетте өзіне-өзі есеп беру сауалнамасы арқылы өлшенеді. Өзіне-өзі есеп беру когнитивтік ауытқуларға жəне ережеден ауытқу сияқты қате көздерінен сақ болу керек. Алайда Зерттеулер көрсеткендей, тəжірибелі эмоциялар туралы естеліктер дұрыс емес болуы мүмкін. Аффективті болжау бойынша зерттеулер адамдар өздерінің болашақ эмоцияларын, соның ішінде олардың қаншалықты бақытты болатынын нашар болжайтынын көрсетеді. Бақыт экономистері философиялық жəне əдістемелік мəселелермен тым көп айналыспайды жəне халық бақытының орташа деңгейін өлшеу үшін сауалнаманы пайдаланбайды. Бақытты өлшеу үшін бірнеше шкала қолдануға болады: бақытты немесе бақытсыз адамдар ретінде сипаттау үшін, жеке қасиеттер мен оң немесе теріс əсер ету арасындағы байланысты бағалау. Респонденттерге олардың ең жақсы өмір сүруі 10, ал ең нашар өмірі 0 болатын баспалдақты елестету ұсынылады. Содан кейін олардан қазіргі өмірін 0-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша бағалау ұсынылады. Адамдардың осы күнге дейін лəззат алғанын, көп күлгенін немесе қуанғанын, жақсы дем алғанын, құрметпен қарағанын жəне қызықты нəрсе үйренгенін немесе істегенін сұрайды. 2018 жылғы үздік 10 елдің тоғызы Парагвай мен Панама бастаған Оңтүстік Америка болды. Елдің ұпайлары 85 пен 43 аралығында. Бақытты елдер ішінде Қазақстан 2023 жылы 45-ші орында 138 мемлекеттен. ТМД бойынша бірінші орындамыз. Тамаша нəтиже. Барлығы елдің – тыныштығының, бейбітшілік пен ынтымақтастықтың арқасы.
World Happiness Report 2012 жылдан бері жарияланып келеді. «Жалпы өміріңізге қаншалықты қанағаттанасыз?» арқылы бағаланады. «Сіз қазір қаншалықты бақыттысыз?» деген сияқты адамдардан ауызша жауап алынады. Осы көрсеткіштерді пайдалана отырып, есеп авторлары бақыт деңгейі ең жоғары елдерді анықтайды. Салауаттылықтың субъективті өлшемдерінде басты айырмашылық өмірді когнитивтік бағалауда жəне эмоционалды есептерде жатыр. Экономикалық ғалымдар мен халықаралық экономикалық ұйымдар адамның əл-ауқатын неғұрлым тікелей жəне нақты бағалауды қамтамасыз ету үшін субъективті жəне объективті шараларды біріктіретін көп өлшемді бақылау тақталарын қолдап, əзірлеуде. Ересектердің əл-ауқатына əсер ететін көптеген əртүрлі факторлар бар, мысалы, бақыт туралы пайымдаулар ішінара маңызды шектеулердің болуын көрсетеді жəне əділдік, автономия (тұлғаның өзін-өзі жүзеге асыруға, өзін-өзі реттеуге жəне өзін-өзі анықтауға, өз бетінше əрекет ету, шешім қабылдау жəне тəуелсіздік қабілеттерін ашуға ұмтылуын сипаттайтын тұлғаның сапасы ретінде түсініледі), қоғамдастық жəне инклюзивтілік (физикалық дамуында қиындықтары бар, оның ішінде мүгедек немесе психикалық ерекшеліктері бар адамдардың қоғамның белсенді өміріне нақты қосылу процесі) өмір бойы бақыт пен əл-ауқаттың негізгі аспектілері болып табылады. Бұл факторлар бақытта рөл атқарса да, адамның бақытқа жетуіне көмектесу үшін олардың барлығы бір уақытта жақсаруы керек. Уақыт өте келе бақыттың тұрақты екені анықталды.
Бақыттың болмысы, табиғаты жəне оған жетуі туралы философиялық ғылым бар. Кейбір философтар бақытты өмірдің моральдық мақсаты немесе кездейсоқтық аспектісі ретінде түсінуге болады деп санайды; Шынында да, көптеген еуропалық тілдерде «бақыт» термині сəттіліктің синонимі болып табылады.
Осылайша, философтар əдетте бақыт дегеніміз не жақсы көңіл күй, адамға жақсы нəтиже беретін өмір деп түсіндіреді. Бақытқа жетудегі прагматикалық (ақиқат пен семантикалық мəннің критерийі ретінде практикаға негізделген философиялық ағым) алаңдаушылықты ескере отырып, психологиядағы зерттеулер көптеген заманауи философтарға өз теорияларын əзірлеуде басшылық етті. Демокрит (шамамен б. з. б. 460 – 370 ж.) «көңілділік» құндылығына ерекше мəн бергендіктен «күлкі философ» деген атпен танымал.
Бақытқа апаратын барлық нəрсені басқа адамдарға емес, өзіне байланысты ететін адам бақытты өмірдің ең жақсы жоспарын таңдаған. – Платон, «Республика»
Платон (шамамен б. д. д. 428 – 347 ж.) Республикада білім мен ізгілікке берілген өмір, бақыт пен өзін-өзі жүзеге асыруға əкеледі деп үйретеді. Бақытқа жету үшін адам материалдық дүниедегі өзгерістерге иммунитетке ие болып, идеялар патшалығында өмір сүретін мəңгілік, өзгермейтін формаларды білуге ұмтылуы керек. Федрдің күйме аллегориясы Платонның ішкі бақытқа қалай жетуге болатыны туралы ең маңызды ілімі болса керек. Платон əлеуметтік бақыт азаматтардың бір-біріне əділ қарым-қатынасынан, ізгі өмір сүруінен жəне əрқайсысы өзінің əлеуметтік функциясын адал орындауынан туындайды деп есептейді. Аристотель (б.з.д. 384 – 322 ж.) этика, метафизика, биология жəне ботаника пəндерінде ежелгі грек ғалымы болып саналды. Аристотель эвдаймонияны адамның ойы мен іс-əрекетінің мақсаты деп сипаттады. Eudaimonia жиі «бақыт» деп аударылады, бірақ кейбір ғалымдар «адамның гүлденуі» дəлірек аударма болуы мүмкін деп санайды. Нақтырақ айтқанда, eudaimonia адамзат белсенді түрде ұмтылып, қол жеткізе алатын болмыстың оң жəне құдайлық күйін білдіреді. Бұл күй адам үшін ең жағымды екенін ескере отырып, көбінесе бақыт сөзін жеңілдетеді. Дегенмен, Аристотельдің бұл терминді Никомахейлік этикадағы қолдануы бақыт деген жалпы ұғымның шеңберінен шығады. Никомахейлік этикада Аристотель көптеген мақсаттар шын мəнінде тек аралық мақсаттар болып табылатынын жəне олар жоғары мақсаттарға жетуге мүмкіндік беретіндіктен ғана қалағанын көрсетеді. Демек, байлық, ақыл-ой, батылдық сияқты нəрселер басқа нəрселерге қатысты ғана бағаланады, ал эвдаймония өз алдына жалғыз құнды нəрсе. Аристотель адамның бақытты болуы үшін ізгілік қажет деп есептеді жəне ізгілік болмаса, ең бастысы – қанағат пен разы болу деп есептеді. Аристотельдік этикада ізгілікке жету «не істеуім керек» дегеннен гөрі «мен қандай болуым керек» деген сұрақты қоюды қамтиды. Толық ізгі адам эвдаймонияға қол жеткізген адам ретінде сипатталады, сондықтан ол сөзсіз бақытты болады. Цинизмнің (Цинизм – бұл моральдық нормаларға, мəдени құндылықтарға жəне əдептілік туралы идеяларға ашық, немқұрайлы жəне менсінбейтін көзқарас, жалпы қабылданған нəрсеге теріс, нигилистік көзқарас) ізгілікке сай аскеттік өмірді жақтады. Ксенофонт Антисфеннің «жаннан келетін» қуанышты жоғары бағалағанын, ал Диоген Лаэрций Антисфеннің:
«Лəззат алғанша, жынданып кеткенім артық» дегенді ұнататынын айтады. Ол тек Сократтың күшін қажет ететін бақытты қамтамасыз ету үшін ізгілік өздігінен жеткілікті деп есептеді. Ол, барлық кейінгі киниктер сияқты, толығымен ізгі, сондықтан бақытты өмір сүру үшін ақшамен, билікпен жəне атақпен байланысты бақыттың кез келген əдеттегі идеяларын жоққа шығарды.
Осылайша, аскетті сүру, барлық шартты тілектерді қабылдамау, қарапайым өмірді артық көру, барлық иеліктен азат болу арқылы Бақытқа жетуге болады деп есептеді. Синоп Диогені (шамамен 412 – б. з. 323 ж.) көбінесе философияның тамаша көрінісі ретінде қарастырылады. Стоиктердің өзі оны данышпандық дəрежеге жеткен санаулылардың бірі деп санаған.
Нəтижесінде, данышпанның өз проблемалары болса да, аз ғана лəззат алса да, бақытты болады.
– Диоген Лаэрций Анницерис туралы
Аристипп Киренский (шамамен б. з. б. 435 – 356 ж.) Киренаика философия мектебінің негізін қалаған. Мектеп тек жақсылық – жағымды лəззат, ал ауырсыну – жалғыз жамандық деп дəлелдеді. Олар əрбір сезім өткінші, сондықтан барлық өткен жəне болашақ лəззаттардың жеке адам үшін нақты болмысы жоқ жəне қазіргі лəззат арасында заттық айырмашылық жоқ деп бекітеді. Клавдий Элиан өзінің «Тарихи жинағында» Аристипп туралы былай деп жазады: Ол бүгінгі күні, тіпті оның адам əрекет ететін жəне ойлайтын бөлігін нақтылауды ұсынды. Өйткені, өткен немесе күткеніміз емес, тек қазіргі уақыт қана бізге тиесілі, өйткені бір нəрсе кетіп, онымен аяқталды, ал екіншісінің қалай жүзеге асатыны белгісіз». Кейбір сəттік лəззаттар ауырсынудан ұмытыруы мүмкін. Дана адам лəззатқа иелік етіп, оның құлына айналмауы керек, əйтпесе ол азапқа əкеледі, бұл өмірдің түрлі лəззаттарын бағалау үшін көрегенділікті қажет етеді. Пиррон (шамамен б. з. д. 360 – 270 ж.) Батыстағы философиялық скептицизмнің алғашқы мектебі – пирронизмнің негізін қалады. Пиррондық тəжірибенің мақсаты – атараксия (жан тыныштығы) күйіне жету – бұзылудан азат болу. Пирро адамдардың атараксияға жетуіне олардың анық емес нəрселерге деген сенімдері, яғни догма кедергі болатынын анықтады. Адамдарды сенімнен босату үшін ежелгі пирроншылар көптеген күмəнді дəлелдер жасады.
Өмір бойы бақытты болу үшін даналық жинайтын барлық құралдардың ішінде ең маңыздысы – достық. – Эпикур
Эпикуризмнің негізін салушы Эпикур (шамамен 341 – б.з.д. 270 ж. ш.) өмірдің мақсаты тыныштық (атараксия) жəне қорқыныштан азат болу, сондай-ақ дене ауыруының болмауы (апония, грекше) деп үйретті). Осы мақсатта Эпикур аскеттік өмір салтын, асыл достықты жəне саясаттан аулақ болуды ұсынды. Бақытқа жетуге көмектесетін құралдардың бірі – тетрафармакос немесе төрт түрлі емдеу:
«Құдайдан қорқпа, өлім туралы алаңдама; Жақсы нəрсені алу оңай, жəне қорқынышты нəрсені көтеру оңай».
Парасаттылыққа сүйеніп, байыпты, жігерлі, байсалды, ештеңеге алаңдауға жол бермейтін адам болуыңыз керек. Ештеңе күтпей, бірақ қазір өмір сүруге қанағаттансаңыз, əр сөзіңізде қаһармандық шындықты айтып отырсаңыз, сіз бақытты өмір сүресіз. Ал бұған тосқауыл қоятын адам жоқ. – Маркус Аврелиус, медитация
Стоицизм – Цитийский Зенон (шамамен б. з. б. 334 – 262 ж.) негізін қалаған философия мектебі. Зенон ойдағы синкретист болғанымен, оның негізгі ықпалы киниктер болды, ал оның тəлімгері Фивиялық жəшіктер (шамамен б. з. б. 365 – 285 ж.) болды. Стоицизм – табиғат əлемі туралы логика мен көзқарастар жүйесін қамтамасыз ететін жеке этика философиясы. «Стоик» терминінің қазіргі заманғы қолданылуы əдетте стоицизмді ұстанушыларға емес, қоршаған əлем тəжірибесіне немқұрайлы қарайтын немесе жалпы сезімдерді басатын адамдарға қатысты. Стоицизмнің негативке немқұрайлы қарауға баса назар аударатынын ескерсек, ол бақытқа жету жолы ретінде қарастырылады. Стоиктер «бақыт үшін ізгілік жеткілікті» деп санайды. Осы ізгілік сезіміне жеткен адам данышпан болады. Эпиктеттің айтуы бойынша, бұл данышпан «ауырып жүр, бірақ бақытты, қауіп төнгенімен бақытты, өледі бірақ бақытты, айдауда жəне бақытты, масқара болады бірақ бақытты». Сондықтан стоиктер уақыттарын ізгілікке жетуге жұмсады. Бұған адам өз өмірін стоиктік логиканы, стоиктік физиканы жəне стоиктік этиканы зерттеуге арнаған жағдайда ғана қол жеткізуге болады. Стоиктер өздерін «табиғатпен үйлесімді өмір сүретіндер» деп сипаттайды. Кейбір стоицизм мектептері стоик философиясының тəжірибесінің мақсаты ретінде Аристотельдің эвдаймония тұжырымдамасын келтіреді.
Секстиандық мектептің негізін Квинт Секстий Үлкен (б.з.д. 50 ж.) салды. Ол негізінен пифагорлық, платондық, киниктік жəне стоиктік элементтерді біріктіретін философиялық-медициналық мектеп ретінде сипатталды. Олар бақытқа жету үшін адам вегетариандық болуы керек, түнде ар-ұждандық тексеруден өтіп, тұтынушылықтан да, саясаттан да аулақ болу керек деп дəлелдеді жəне қол жетпес тəндік күш денеге енеді деп сенеді.
Августин Гиппо
Бақытты өмір – ақиқатқа негізделген қуаныш. Бұл саған негізделген қуаныш, Уа, Құдай, ақиқат.
– Құтты болсын Августин, мойындау.
Гиппопалық Əулие Августин (б.з. 354 – 430 ж.) – ертедегі христиандық теолог жəне философ, оның еңбектері Батыс христиандығы мен Батыс философиясының дамуына əсер етті. Əулие Августиннің пікірінше, адамның барлық іс-əрекеті сүйіспеншіліктің төңірегінде өрбиді, ал адамдарда кездесетін басты проблема – махаббаттың жайлы дұрыс емес түсінік.
Бақытты тек Құдайдан табуға болады, өйткені Ол бақыт көзі. Адамзат Құдайдан жаратылған, бірақ содан бері құлаған кезден бастап, адамның жаны Құдаймен бірге болған кездегі бақытты есте сақтайды. Осылайша, егер адам Аллаға деген сүйіспеншілікке бағытталса, барлық басқа махаббаттар дұрыс реттелген болады. Осылайша, Əулие Августин неоплатондық (синкретикалық философиялық-діни ілімі, ол өзінің еңбектерінде жазған ежелгі философ Платоннің қызметі нəтижесінде пайда болды) дəстүрге сүйеніп, бақыт таза түсінікті дүниені ойлауда жатыр деп дəлелдейді.
Өлім иелерінің ортақ бір уайымы өлім. Олар бұл үшін жұмыс істейді, бірнеше мақсаттарға ұмтылады, əртүрлі жолдармен жүреді, бірақ бір мақсатқа – бақытқа жетуге ұмтымайды.
– Боэций, Философия жұбаныш.
Боэций (шамамен 480–524 жж.) – «Философия жұбаныш» кітабының авторы ретінде танымал философ. Бұл шығарма орта ғасырлардағы жəне ерте қайта өрлеу дəуіріндегі христиан дініне ең үлкен əсер еткен жəне классикалық кезеңнің соңғы ұлы шығармасы ретінде сипатталған. Кітап көптеген тақырыптарды қамтиды, бірақ олардың арасында бақыт пен Құдайдың табиғатын қарастыра отырып, тағдырдың өзгеруіне қарамастан бақытқа қалай жетуге болатынын талқылайды. Ол бақытқа, кемел игілікке қол жеткізу арқылы жəне бұл кемел игіліктің Құдай екенін дəлелдейді. Содан кейін ол Құдай ғаламды Сүйіспеншілік арқылы басқарғандықтан, Құдайға дұға ету жəне
Сүйіспеншілікті қолдану шынайы бақытқа жетелейді деген қорытындыға келеді.
Авиценна (шамамен 980–1037), «Ибн Сина» деген атпен белгілі, полимат жəне заңгер; ол исламның алтын ғасырының ең маңызды ойшылдарының бірі болып саналады.
Оның ойынша, бақыт адамның мақсаты, ал шынайы бақыт дүниелік мүдделерден таза. Сайып келгенде, бақыт адам интеллектінің жалпы белсенді интеллектімен бірігуі арқылы дамуы.
Əл-Ғазали (шамамен 1058–1111) – парсы текті мұсылман теологы, заңгер, философ жəне мистик. Өмірінің соңына қарай жазған əл-Ғазали «Бақыт алхимиясын» (Кимия-йи Саадат, (парсы тілінде) жазды. Ол өз еңбегінде ғұрыптық талаптарды сақтаудың маңыздылығын атап көрсетеді. Ислам діні, құтқарылуға жəне күнəдан сақтануға əкелетін амалдар. Əл-Ғазалидің айтуынша, бақыттың төрт негізгі құрамдас бөлігі бар: өзін-өзі тану, Алланы тану, дүниені шын мəнінде тану, өлгеннен кейінгі өмірді тану. Адамның ақыл-ой қабілетін – Құдай берген қабілетті – пайдалану арқылы ғана жан дүниеліктен Құдайға толық берілгендікке, ең жоғарғы бақытқа айналуы мүмкін.
Маймонид (шамамен 1135–1204) – еврей философы жəне астрономы, ол ең жемісті жəне ықпалды Таурат ғалымдары мен дəрігерлерінің бірі болды. Ол бақыт түпкілікті жəне мəні бойынша интеллектуалды деп жазады.
Адамның қалауы мен іздейтін нəрсесі қалса, толық бақытты емес.
– Фома Аквинский, Summa Theologica
Əулие Фома Аквинский (1225 – 1274 жж.) – философ жəне теолог, 1323 жылы Шіркеудің докторы болды. Ол өзінің «Summa Theologica» атты басты шығармасында аристотелизм мен католиктік теологияны синкреттеді. Фома Аквинскийдің ойынша, кемел бақыт кез келген физикалық лəззатта, кез келген дүниелік қуатта, қандай да бір дəрежеде дүниелік атақ пен құрметте немесе кез келген түпкілікті шындықта табылмайды. Ол тек шексіз жəне кемел нəрседе болуы мүмкін – бұл Құдай. Ал Құдай материалдық нəрсе емес, таза рух болғандықтан, біз Құдайды тану жəне оны сүю арқылы біріктіреміз. Демек, Құдаймен бірігу – ең кемел адам жəне адам өмірінің түпкі мақсаты.
Мишель де Монтень (1533–1592) – француз философы. Эллинистік философия мен христиандықтың əсерімен өмірдің қоғамдық жəне жеке салаларын бөлуге деген сеніммен бірге Монтень бақыттың субъективті көңіл күй екенін жəне қанағаттану əр адамда əртүрлі болатынын жазады. Одан əрі ол қоғамның араласуынсыз бақытқа жетудің нақты əрекеттерін орындау үшін ақиқатқа сенім керек екенін мойындайды.
Джереми Бентам (1748—1832) – британдық философ, заңгер жəне əлеуметтік реформатор. Ол қазіргі утилитаризмнің (этикадағы бағыт (этикалық теория), оған сəйкес мінез-құлық немесе əрекеттің моральдық құндылығы оның пайдалылығымен анықталады) негізін салушы болып саналады. Джереми Бентамның пікірінше, дұрыс іс-əрекет – бұл пайдалылықтың ең көп мөлшерін тудыратын бағыт, мұнда пайдалылық əрекеттен зардап шеккен əрбір жеке адамның кез келген азабы (ауыруы) шегерілген жалпы лəззат (бақыт) ретінде анықталады. Берілген əрекеттің пайдалылығын есептеу үшін ол Фелисиф есебін жасады. Бұл есептеуге сəйкес, мысалы, аскеттік құрбандық моральдық тұрғыдан дұрыс емес.
Артур Шопенгауэр (1788—1860) – неміс философы. Оның философиясы өзімшілдік əрекеттер – бұл жеке мүдде, лəззат немесе бақытқа ұмтылу, ал жанашырлық тек адамгершілік əрекет болуы мүмкін екенін білдіреді. Шопенгауэр бақытты қанағаттандырылған тілекпен түсіндіреді, бұл өз кезегінде жаңа тілектерді тудырады. Ал қанағатсыздық – бұл бос меланхолияға əкелетін азап. Сондай-ақ ол бақытты уақыттың қозғалысымен байланыстырады, өйткені біз уақыт жылдам өткенде бақытты сезінеміз, уақыт баяулағанда қайғырамыз.
Фридрих Ницше (1844—1900) неміс философы, ақыны, мəдениет тарихшысы жəне филологы болды, оның шығармашылығы қазіргі философияға үлкен əсер етті. Ницше ағылшын утилитарларының ең үлкен бақытқа ұмтылуын сынап, бақытты болуды өмірдің түпкі мақсатына айналдыру, оның сөзімен айтқанда, «адамды жексұрын етеді» дегенді білдірді. Оның орнына Ницше «жай бақыттан» гөрі жоғары жəне қиын мақсаттары бар мəдениетті іздеді. Ол «соңғы адамның» фигурасын утилитарлар мен бақыт іздеушілерге қарсы ойлау экспериментінің бір түрі ретінде енгізді.
Барлық қауіп-қатерден, қиындықтардан, сынақтар мен күрестерден аулақ болып, тек өз бақыты мен денсаулығына ұмтылатын бұл «кішкентай адамдар» менсінбеуге лайық. Оның орнына, Ницше қиынның, тек күреспен, қиындықпен жəне азаппен табуға болатын нəрсенің құны туралы ойлануды қалайды. Ол біздің өмірдегі үлкен құндылықтың бəрін, соның ішінде философияны емес, адамзат мəдениетінің барлық жоғары жетістіктерін тудыратын азап пен бақытсыздықтың жағымды құндылығы туралы ойлануды қалайды.
Владислав Татаркевич (1886—1980) – поляк философы жəне тарихшысы. Татаркевич үшін бақыт негізгі этикалық категория, ал шынайы бақыт толық қанағаттануды, яғни тұтас өмірге қанағаттануды талап етеді.
Герберт Маркузе (1898–1979) – неміс-американдық философ, əлеуметтанушы жəне Франкфурт сыни теория мектебімен байланысты саяси теоретик. Ол өзінің 1937 жылғы «Мəдениеттің жағымды сипаты» атты эссесінде мəдениеттің қоғам құрылымындағы шиеленісті дамытатынын жəне бұл шиеленіс кезінде қалыптасқан əлеуметтік тəртіпке қарсы тұруы мүмкін екенін айтады. Күнделікті дүниеден бөлінетін болса, бақытқа деген сұраныс сыртқы болудан қалып, рухани толғаныстың нысанасына айналады. Бір өлшемді адамда оның тұтынушылықты сынауы қазіргі жүйенің демократияландыруды көздейтінін, бірақ табиғаты бойынша авторитарлық екенін көрсетеді, өйткені аздаған адамдар бақыттың белгілі бір нұсқаларын сатып алуға мүмкіндік беретін еркіндік туралы қабылдауды талап етеді. Одан əрі ол «бақытты сатып алуға болады» деген концепцияның психологиялық тұрғыдан деструктивті екенін айтады.
Адамға қайта-қайта «бақытты бол» деп бұйырылатыны американдық мəдениетке тəн қасиет. Бірақ сіз бақытқа ұмтыла алмайсыз; Бұл орындалу керек. Адамның «бақытты болу» үшін себебі болуы керек. – Виктор Франкл
Виктор Франкл (1905–1997) – австриялық невропатолог, психиатр, Холокосттан аман қалған жəне логотерапияның негізін салушы. Оның философиясы мəнге, қасіреттің құндылығына жəне өзінен жоғарырақ нəрсеге жауапкершілікке баса назар аударудың айналасында болды; Тек осы сұрақтарға тап болған адам бақытты бола алады.
Роберт Нозик (1938—2002) – американдық философ, Гарвард университетінің профессоры. Ол өзінің саяси философиясы мен ойлау эксперименттерімен танымал. «Тəжірибе машинасы» (1974) ой экспериментінде ол күнделікті шындық пен шексіз лəззат беретін имитацияланған шынайылық арасындағы таңдауды елестету арқылы бақыт туралы гедонистік (Гедонизм аксиологиялық ілім, оған сəйкес лəззат өмірдің ең жоғары игілігі мен мəні, жалғыз түпкілікті құндылық болып табылады (ал басқа барлық құндылықтар аспаптық, яғни лəззатқа жету құралы болып табылады) түсініктерді сынға алады. Пайдалы құбыжық (1974) – толық лəззат утилитарлық (этикадағы бағыт (этикалық теория), оған сəйкес мінез-құлық немесе əрекеттің моральдық құндылығы оның пайдалылығымен анықталады) тұжырымдамасын сынау үшін Роберт Нозик жасаған ой эксперименті.
Мишель Онфрай (1959 ж. т.) – гедонистік, эпикуристік жəне атеистік дүниетанымы бар француз жазушысы жəне философы. Онфрэй гедонизмнің саяси өлшемі Эпикурдан Джон Стюарт Миллге, Джереми Бентамға жəне Клод Адриен Гельветиске дейін созылатынын айтады. Саяси гедонизм ең көп адамдар үшін ең үлкен бақыт құруды мақсат етеді. Онфрэй гедонизмді «өзіне немесе басқаларға зиян келтірмей, өзіне лəззат алуға жəне басқаларды қуантуға негізделген өмірге деген интроспективті көзқарас» деп анықтайды.
Дэвид Пирс (1959 жылы туған) – этикалық мəселелерге лексикалық, теріс, утилитарлық тұрғыдан қарайтын британдық трансгуманист (адамның психикалық жəне физикалық мүмкіндіктерін жақсарту үшін ғылым мен техниканы пайдалануға ықпал ететін əлеуметтік тəртіп, саяси ұстаным жəне философиялық тұжырымдама. Трансгуманистер қажет емес деп санайтын адам өмірінің сол аспектілерін жою – азап, ауру, қартаю жəне өлім. Трансгуманистер мұндай технологияларды қолданудың мүмкіндіктері мен салдарын, оларды пайдаланудың қауіптілігі мен пайдасын зерттейді, оның ішінде биологиялық, ақпараттық, когнитивтік жəне нанотехнологиялардың конвергенциясы идеясын қарастырады) философ.
Адамгершілікке деген көзқарас – Бақыт философиясы көбінесе этикамен бірге талқыланады. Гректерден жəне христиан дінінен мұраға қалған дəстүрлі еуропалық қоғамдар көбінесе бақытты моральмен байланыстырды. Бұл тұрғыда мораль қоғамдық өмірдің белгілі бір түрінде белгілі бір рөлді орындау болды. Бақыт моральдық философия үшін қиын термин болып қала береді. Мораль философиясының бүкіл тарихында адамгершілікті бақытқа əкелетін салдарлар тұрғысынан анықтау немесе оны бақытқа мүлдем қатысы жоқ деп анықтау əрекеттері арасында тербеліс болды. Психологияда бақыт пен адамгершіліктің байланысы əртүрлі тəсілдермен зерттелді. Эмпирикалық зерттеулер қарапайым адамдардың адамның бақыты туралы пайымдаулары ішінара сол адамның моральдық қасиеттерін қабылдауына байланысты екенін көрсетеді, бұл басқалардың бақыты туралы пайымдаулар моральдық бағалауды қамтиды деп болжайды. Көптеген зерттеулер сонымен қатар əлеуметтік мінез-құлықпен айналысу бақытты арттыра алатынын көрсетеді.
Eudaimonia – классикалық грек сөзі, «eu» («жақсы» немесе «əл-ауқат») жəне «даймон» («рух» немесе «кіші құдай») сөздерінен құралған. Осы түсінігімен бақытты өмір дегеніміз – жақсы өмір, яғни адамның адамдық болмысын жақсырақ сезінген өмірі. Атап айтқанда, Аристотель жақсы өмір – бұл жоғары саналы əрекеттің өмірі деп дəлелдеді. Ол бұл мəлімдемеге «функция аргументі» арқылы келді.
Негізінде, егер бұл рас болса, онда əрбір тірі заттың бірегей орындайтын қызметі бар. Аристотель үшін адамның функциясы – бұл ақыл-ой, өйткені бұл адамдар біржақты түрде жасайтын жалғыз нəрсе. Ал өз функцияңызды жақсы немесе тамаша орындау өз таңдау еркіңізде. Аристотельдің ойынша, тамаша рационалды əрекеттен тұратын өмір – бақытты өмір. Аристотель жоғары саналы əрекетке қабілетсіз адамдар үшін екінші ең жақсы өмір моральдық ізгілік өмір деп тұжырымдады. Аристотель жауап беруге тырысатын негізгі сұрақ: «Адам өмірінің түпкі мақсаты не?» Көптеген адамдар рахатқа, денсаулыққа жəне жақсы беделге ұмтылады. Олардың құндылығы бар екені рас, бірақ олардың ешқайсысы адамзат ұмтылған ұлы игіліктің орнын баса алмайды. Барлық игіліктер бақытқа жету құралы болып көрінуі мүмкін, бірақ Аристотель бақыт əрқашан өз алдына мақсат деп айтқан.
Бақытқа қалай жетуге болатыны туралы теорияларға «күтпеген оң оқиғаларға тап болу», «өзгенің маңыздылығын көру», жəне «басқалардың қабылдауы мен мақтауын көру» жатады. Кейбіреулер бақыт тек сыртқы, бір сəттік лəззаттан ғана емес деп есептейді. Позитивті психология, əл-ауқат, эвдаймония жəне бақыт саласындағы зерттеулершілер Динер, Рифф, Кейс жəне Селигманның теориялары «өмірдің биологиялық, жеке, қарым-қатынастық, институционалдық, мəдени жəне жаһандық аспектілерін» қоса алғанда, деңгейлер мен тақырыптардың кең ауқымын қамтиды. Психиатр Джордж Вайлант жəне Гарвард университетіндегі ересектердің дамуын зерттеудің директоры Роберт Уолдингер бақытты жəне дені сау адамдар адамдар арасындағы қарым-қатынастың күштірек екенін айтты. Зерттеулер жеткілікті ұйқының əл-ауқатқа ықпал ететінін көрсетті. Жақсы психикалық денсаулық пен жақсы қарым-қатынас табысқа қарағанда бақытты болуға көмектеседі. 2018 жылы Лори Р. Сантостың «Психология жəне жақсы өмір» атты курсы Йель университетінің тарихындағы ең танымал курс болды жəне Йельдік емес студенттерге онлайн режимінде тегін қолжетімді болды. Кейбір комментаторлар лəззат іздеу жəне жағымсыз тəжірибелерден аулақ болу гедоникалық дəстүрі мен толық жəне терең қанағаттанарлық өмір сүрудің эвдаймоникалық дəстүрі арасындағы айырмашылықты атап өтті. Каннеман:
«Адамдардың өздері үшін не қалайтынын, өз мақсаттарына қалай ұмтылатынын қараған кезде, олар бақыт іздеуден гөрі қанағаттануды іздеуге көбірек итермелейтін сияқты» деді. Осыған ұқсас нəрсені психиатр Виктор Франкл байқады, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өзінің жəне нацистік концлагерьлердегі басқа тұтқындардың тəжірибесін бақылауға мүмкіндік алды. Ол кісі үмітін үзгендердің тез өлетінін, ал сенімдері берік жəне мақсат ұстанғандардың өмір сүруге бейім екенін атап өтті. Франкл атап өткендей, қуаныш пен қасірет адамның қоршаған ортасынан гөрі оның көзқарасы мен таңдауына көбірек байланысты. Ол тек жағымды жағдайлар емес, оң мағына да өмірге ең үлкен қанағат əкеледі деп сендірді. Ол өз жұмысында анықтайтын негізгі үш мағына көздеріне мыналар жатады: 1. Маңызды жұмысты жасау немесе əрекетті орындау. 2. Басқа адаммен немесе тəжірибемен терең кездесуде көрінетін сүйіспеншілік. 3. Еріксіз азаптың мағынасын табу, мысалы, оны Жаратушының емі деп түсіну жəне білім алу мүмкіндігі ретінде көру. Маслоудың қажеттіліктер иерархиясы адамның психологиялық жəне физикалық қажеттіліктерінің деңгейлерін бейнелейтін пирамида. Адам пирамида баспалдақтарымен көтерілгенде, өзін-өзі іске асыру пайда болады. Қажеттіліктерді қанағаттандыру тəртібінен басқа, Маслоу ең жоғары тəжірибе деп аталатын ерекше тəжірибе сəттерін, сүйіспеншіліктің, түсіністіктің, бақыттың немесе лəззаттың терең сəттерін елестетеді, оның барысында адам өзін толық, тірі, өзін-өзі қамтамасыз етуші жəне сонымен бірге өзін əлемнің бөлігі ретінде сезінеді. Бұл Михали Чиксентмихалийдің ағын туралы тұжырымдамасына ұқсас. Ағын концепциясы – бұл біздің негізгі қажеттіліктеріміз қанағаттандыру, санамызды өзгерту арқылы уақытты ешқашан жоғалтпай үлкен бақытқа қол жеткізе аламыз деген идея. Біздің интенсивті назарымыз бізді кез келген басқа проблемаларды ұмытуға мəжбүр етеді, бұл өз кезегінде жағымды эмоцияларға ықпал етеді. Эрих Фромм былай деген: «Бақыт – бұл адамның адам болмысының мəселесіне жауап тапқанының белгісі: өз мүмкіндіктерін өнімді жүзеге асыру жəне, осылайша, əлеммен бір мезгілде бірлік жəне өзінің «Мен» тұтастығын сақтау. Күш-қуатын тиімді жұмсай отырып, күш-қуатын арттыру, күш-қуатты «адалға жұмсамаса жанып кетеді». Өзін-өзі анықтау теориясы ішкі мотивацияны үш қажеттілікке байланыстырады: құзыреттілік, автономия жəне байланыстылық. Құзіреттілік дегеніміз – адамның қоршаған ортамен өзара əрекеттесуінде тиімді болуы, автономия – таңдау жəне шешім қабылдаудағы икемділік, ал туыстық – жылы, тығыз жеке қарым-қатынас орнату қажеттілігі. Рональд Инглехарт Дүниежүзілік құндылықтар сауалнамасы деректерін пайдалана отырып, бақыттағы ұлтаралық айырмашылықтарды анықтады. Ол қоғамның еркін таңдауға рұқсат ету дəрежесі бақытқа үлкен əсер етеді деп санайды. Негізгі қажеттіліктерді қанағаттандыру, өмір сүру тəсілін еркін таңдауды қамтамасыз ететін экономикалық жəне мəдени факторларға байланысты. Таңдау еркіндігі шектеулі елдерде бақыт дінге де байланысты. Зигмунд Фрейд барлық адамдар бақытқа ұмтылады, бірақ оған жету мүмкіндіктері шектеулі, өйткені біз «контрасттан ғана қарқынды лəззат аламыз, ал заттардың күйінен өте аз» екенін айтты. Мотивациялық гедонизм идеясы – лəззат алу адам өмірінің мақсаты деген теория. Позитивті психология, 2000 жылдан бастап бейімсіз мінез-құлық немесе ауру емес, адамның бақыты мен гүлденуін зерттеуге бағытталған позитивті психология саласы ғылыми жарияланымдар тұрғысынан күрт кеңейді. Ол бақыттың себептері отбасымен жəне достарымен жағымды əлеуметтік өзара əрекеттесу сияқты бақытпен байланысты факторлар туралы көптеген əртүрлі көзқарастарды тудырды. Бұл факторларға алты негізгі күшті кіргізді: 1. Шығармашылық, ізденімпаздық, оқуға деген сүйіспеншілік пен көзі ашықтықты қамтитын даналық пен білім. 2. Батылдық, қайсарлық, адалдық пен өміршеңдікті қамтитын батылдық. 3. Сүйіспеншілікті, мейірімділікті жəне əлеуметтік интеллектті қамтитын адамгершілік. 4. Көшбасшылықты, адалдықты жəне əділеттілікті қамтитын ізгілік. 5. Өзін-өзі реттеу, сақтық, кешірімділік, кішіпейілділік пен қарапайымдылықты қамтитын ұстамдылық. 6. Діншілік/руханилықты, үмітті, шүкіршілікті, сұлулық пен кемелділікті бағалауды жəне əзіл-қалжыңды қамтитын трансценденттілік. (эксперименталды білімге түбегейлі қол жетпейтін, сезімдік тəжірибе шегінен шығатынын білдіретін философиялық ұғым) Көптеген авторлар, соның ішінде Камю мен Толле бақыт іздеу əрекеті бақытты болумен үйлеспейтінін жазған. Джон Стюарт Милл адамдардың басым көпшілігі үшін бақыт кездейсоқтық, олар қол жеткіземіз деп сенеді. Бұл өз бақытын елестету немесе күмəндану туралы ойлау, өзін-өзі танудың, іштей қараудың жоқтығын білдіреді. Сонда, қолайлы жағдайларда адам «дем алатын ауадан бақыт жұтып соны Бақыт деп атайды». Уильям Инге: «Жалпы, бақытты болу үшін ешқандай себеп жоқ адамдар ең бақытты жаратылыс». Орисон Светт Марден «кейбір адамдар бақытты болып туылады» деген. Когнитивті мінез-құлық терапиясы – ойлар мен проблемалық мінез-құлықты өзгерту арқылы əдеттерді өзгерту үшін қолданылатын танымал терапевтік əдіс. Ол эмоционалды реттеуге бағытталған жəне көптеген позитивті психологиялық тəжірибелерді пайдаланады. Көбінесе ол депрессия, мазасыздық немесе тəуелділікпен ауыратын адамдар үшін қолданылады жəне бақытты өмір сүру жолында жұмыс істейді. Когнитивті мінез-құлық терапиясындағы жалпы процестер проблемалық ойлау үлгілерінен ойларды пайдалы немесе қолдаушылармен ауыстыру, пайдалы күрес дағдыларын табу жəне қалаған мінез-құлықты қолдайтын жəне жағымсыз мінез-құлықтарды болдырмайтын жаңа əрекеттерді таңдау арқылы қайта құру болып табылады. Салауаттылық психологияда, əсіресе позитивті психологияда зерттелетін тақырып – бақытты болу. Байланысты ұғымдар: эвдаймония, қуаныш, гүлдену, өмір сапасы, қанағаттану жəне мағыналы өмір, өмірдің мəні. Орталық теорияларға Динердің субъективті əл-ауқаттың үш жақты моделі, Рейффтің психологиялық əл-ауқаттың алты факторлы моделі, Кори Кейстің гүлдену жөніндегі жұмысы жəне Селигманның позитивті психологияға қосқан үлесі жəне оның шынайы бақыт теориялары жəне P.E.R.M.A. Позитивті психологияда эвдамония, «жақсы өмір» немесе гүлдену, өмірдегі ең маңызды құндылықтар. Жақсы өмір сүру үшін жəне қанағаттанарлық өмірге ең үлкен үлес қосатын факторлар қандай? Позитивті психологтар жақсы өмірдің нақты анықтамасын беруге тырыспаса да, олар «жақсы өмірді» сезіну үшін адам бақытты, белсенді жəне мағыналы өмір сүруі керек деген пікірмен келіседі. Мартин Селигман «жақсы өмірді» – «шынайы бақыт пен мол қанағатқа жету үшін өз күштеріңізді күнделікті пайдалану» деп атайды. Кристофер Петерсонның сөзімен айтқанда, «эвдаймония гедонизмді жеңеді». Позитивті психология, субъективті əл-ауқат, эвдаймония жəне бақыт саласындағы зерттеулер жəне Динер, Рифф, Кейс жəне Селигманның теориялары «өмірдің биологиялық, жеке, қарым-қатынастық, институционалдық, мəдени жəне жаһандық аспектілерін» қоса алғанда, деңгейлер мен тақырыптардың кең ауқымын қамтиды. Бақытқа ұмтылу жағымды эмоцияларды да, депрессиялық белгілерді де болжайды. Бақытты бірінші орынға қоятын адамдар психологиялық тұрғыдан əлдеқайда қабілетті, қалғандарының бəрі бірдей. Өмірге қанағаттану, бағалау мен бақыт арасында қандай байланыс бар?
Психикалық денсаулық өмірге қанағаттанудың ең күшті жеке болжамы (орташа өмір сүру жасы) болып табылады. Психикалық ақау субъективті əл-ауқаттың нашарлауымен байланысты. Шын мəнінде, психикалық денсаулық кейінгі өмір сүру сапасының ең күшті болжамы (орташа өмір сүру жасы) болып табылады. Зерттеу мазасыздық пен өмір сапасы арасындағы байланысты құжаттады. VOXEU бақытын талдауы ересектердің өміріне қанағаттанудың негізгі детерминанттары табыс, ата-ана болу, отбасының бұзылуы, ананың психикалық денсаулығы жəне мектептегі білім екенін көрсетті. Өмірге қанағаттануды түсіндіретін факторлар қорлануды түсіндіретін факторлармен шамамен (теріс) байланысты. Оларға алдымен депрессия/мазасыздық диагнозы қойылады, физикалық денсаулық (аурулар саны), табыс пен серіктес болуы сияқты адамдар арасындағы субъективті əл-ауқаттың əртүрлілігін түсіндіреді. Бұл факторлар адамның жұмыс істейтін немесе қылмыскер еместігінің əрқайсысынан екі есе маңызды, бұл өз кезегінде білім алған жылдар санынан 3 есе маңызды. Жалпы алғанда, ересектердің өміріне қанағаттанудың ең жақсы болжамы – ана мен баланың балалық шақтағы эмоционалдық денсаулығы. Бұл адамның алатын біліктілігі жəне оның анасы мен 16 жасындағы баласының мінез-құлқы сияқты факторлардан асып түседі. Баланың, демек, ересек адамның эмоционалдық денсаулығы ананың психикалық денсаулығына байланысты, ол отбасының табысынан екі еседен сəл артық маңызды. Ата-ананың қатысуы отбасы табысының 2/3-і маңызды, бұл 0,1 ішінара корреляция коэффициенті агрессивті ата-анадан (теріс), əкенің жұмыссыздығынан (теріс), некедегі жанжалдан (теріс) жəне анасы зерттелуші бірінші жылы жұмыс істеді ме, жоқ па?
Дегенмен, ананың одан кейін жұмыс істегені əл-ауқатпен 0 байланысы бар. Корреляция (екі немесе одан да көп кездейсоқ шамалардың (немесе белгілі бір қолайлы дəрежедегі дəлдікпен осындай деп санауға болатын мəндер) арасындағы статистикалық қатынас, мəндердің өзгеруі, осы шамалардың бір немесе бірнешеуі басқа шамалардың мəндерінің жүйелі өзгеруімен бірге жүреді) жəне əсер мөлшері бойынша аффективті əл-ауқаттың негізгі детерминанттары:
Сыбайлас жемқорлық индексі (-0,54)
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес (0,47)
Бюрократиялық сапа (0,40)
МЖƏ бойынша түзетілген жан басына шаққандағы ЖІӨ (0,39)
Экономикалық еркіндік (0,35)
Адам құқықтарының бұзылуы (-0,33)
Саяси жəне этникалық зорлық-зомбылық (-0,28)
Азаматтық бостандықтар (0,28)
Ана мен сəбидің денсаулығы (0,27)
Өмір сүру деңгейіне қанағаттану (0,24)
Соңғы 33 жылда əйелдер бақытының айтарлықтай төмендеуі зерттеушілерді ер адамдар əйелдерге қарағанда бақытты деген қорытындыға əкелді. Керісінше сауалнамада жалпы алғанда, ерлерге қарағанда əйелдердің өз өмірлеріне қанағаттанатынын көрсетті. Басқа зерттеулер бақытта гендерлік айырмашылықты анықтаған жоқ. Бұл нəтижелердің бір бөлігі ерлер мен əйелдердің өз бақыттарын əртүрлі есептеулеріне байланысты болуы мүмкін.
Əйелдер бақыты позитивті өзін-өзі бағалауға, қарым-қатынастағы жақындыққа жəне дінге деген сенімінде. Ер адамдар бақыты өзін оң бағалау, белсенді бос уақыт жəне физикалық күш-қуат. Осылайша, ерлер де, əйелдер де бақытты болу жағынан бірінен бірі асатын емес. Ерте жаста əйелдер ерлерге қарағанда өз мақсаттарына (материалдық мақсаттар мен отбасылық өмірге ұмтылыстар) қол жеткізеді, осылайша олардың өмірлік қанағаттанушылығы мен жалпы бақыты артады. Алайда, кейінірек ер адамдар өз мақсаттарына жетеді, отбасылық өміріне жəне қаржылық жағдайына қанағаттанады жəне нəтижесінде олардың жалпы бақыты əйелдердікінен асып түседі. Ықтимал түсініктемелерге үй шаруашылығындағы еңбектің тең емес бөлінісі жатады немесе əйелдер эмоцияларында көбірек өзгергіштікке ұшырайды (көбірек экстремалды), бірақ жалпы бақыттырақ. Жыныстың əл-ауқатқа əсері парадоксалды: ерлер əйелдерге қарағанда өзін бақытты сезінетінін айтады, əйелдердің депрессияға түсу ықтималдығы жоғары. Сиамак Ходарахими əртүрлі тесттер арқылы сауалнама жүргізілген 200 ирандық жасөспірім мен 200 жас ересек арасында оң психологиялық құрылымдарда – психологиялық тұрақтылық, эмоционалдық интеллект, өзін-өзі тиімді ету жəне бақытты етуде жыныс пен жастың рөлін анықтау үшін зерттеу жүргізді. Зерттеу көрсеткендей, үлгідегі ер адамдар жасына қарамастан, əйелдерге қарағанда төзімділік, эмоционалдық интеллект, өзін-өзі тиімді ету жəне бақыт бойынша айтарлықтай жоғары ұпай жинады. Бақыт ішінара генетикаға байланысты. Егіздік зерттеулерге сүйенсек, берілген адамның бақытты деңгейінің 50 пайызы генетикалық жолмен анықталады, 10 пайызы өмірлік жағдайларға байланысты, ал бақыттың қалған 40 пайызы өзін-өзі бақылауға байланысты. Эмоциялар генетикалық түрде анықталады ма, жоқ па деген сұрақты Дэвид Ликкен мен Ауке Теллеген зерттеген. Олар Миннесота штатында туған егіздер арасындағы ұзақ мерзімді əл-ауқаттағы айырмашылықтың 80% -ы тұқым қуалаушылыққа байланысты екенін анықтады. Қалған теориялық 20%, қоршаған орта/ғылыми көздерден алынған ойлар мен мінез-құлықтағы елеулі өзгерістерге əлі де орын қалдырады, оны елемеуге болмайды, жəне егіздік зерттеулердегі дисперсияны (айырмашылықтар) түсіндіру тіпті клиникалық психологтар арасында даулы.
Өзін-өзі бақылаумен еркін анықталған жалпы эвдаймониядағы жəне эвдаймонияның аспектілеріндегі жеке айырмашылықтар тұқым қуалайды. Бір зерттеудің деректері осы белгінің Рифф аспектілерінің негізінде жатқан 5 тəуелсіз генетикалық механизмді қолдайды, бұл жалпы өзін-өзі бақылау тұрғысынан эвдаймонияның генетикалық құрылымына əкеледі жəне мақсат, агенттік, өсу жəне позитивті психологиялық мүмкіндіктерді қамтамасыз ететін төрт қолдаушы биологиялық механизмдер. Жалпы алғанда, бақыт, кем дегенде, ішінара дофаминергиялық, адренергиялық жəне серотонергиялық метаболизм арқылы жүзеге асады. Гормон деңгейі мен бақыт арасындағы корреляция анықталды. Prozac (антидепрессант) сияқты SSRI (антидепрессанттық препараттар тобы), препараттары клиникалық бақытсыз адамдарда серотонин деңгейін түзету үшін қолданылады. Александр сияқты зерттеушілер көптеген адамдардың есірткіні қолдануы оларды бақытсыз ететін жағдайларды жеңу үшін гормон деңгейін реттеу əрекеттерінің нəтижесі болуы мүмкін екенін көрсетті. Мидың оң жақ прекунеус аймағындағы сұр зат көлемі мен субъектінің бақыттың субъективті рейтингі арасында оң байланыс анықталды.
Нейробиология жəне визуализация ғылымға бақыт пен қайғыны түсінуге көмектесу үшін өсіп келе жатқан əлеуетті көрсетті. Бақыттың кез келген жан-жақты объективті өлшеміне қол жеткізу мүмкін болмаса да, бақыттың кейбір физиологиялық корреляциясын өлшеуге болады. Стефан Клейн өзінің «Бақыт туралы ғылым» кітабында нейробиологиялық жүйелердің динамикасын (мысалы, дофаминергиялық, опиат) позитивті психология мен əлеуметтік психологияның тұжырымдамаларымен жəне жаңалықтарымен байланыстырады.
Нобель сыйлығының лауреаты Эрик Кандел жəне зерттеуші Синтия Фу мидың fMRI сканерлеуіне қарап депрессияның өте дəл диагнозын сипаттады. Эмоциялардың нейрондық корреляциясын анықтау арқылы ғалымдар «бақытты» болудың əртүрлі жолдары туралы көбірек айтып беру үшін ми сканерлеуі сияқты əдістерді пайдалана алады. Ричард Дэвидсон мидың қай бөліктері оң эмоцияларға қатысатынын анықтау үшін зерттеу жүргізді. Ол сол жақ префронтальды қыртыстың біз бақытты болған кезде белсендірек болатынын жəне сонымен бірге жағымсыз эмоциялардан қалпына келтіру қабілетінің жоғарылауымен, сондай-ақ жағымсыз эмоцияларды басу қабілетінің жоғарылауымен байланысты екенін анықтады. Дэвидсон адамдар мидың осы аймағындағы белсенділікті арттыру үшін өздерін жаттықтыра алатынын анықтады. Біздің миымыз тəжірибелеріміздің нəтижесінде өмір бойы жан-жақты өзгеруі мүмкін деп есептеледі; Бұл құбылыс нейропластика деп аталады. Эволюциялық перспектива бақыт пен өмір сапасын түсінудің баламалы тəсілін ұсынады. Мидың қандай функциялары адамдарға оң жəне теріс көңіл күйлерін ажыратуға мүмкіндік береді? Бұл ерекшеліктер адамның өмір сүру жəне көбею қабілетін қалай жақсартады? Эволюциялық көзқарас бұл сұрақтардың жауаптары бақыт дегеннің не екенін жəне адамдарға берілген ми мүмкіндіктерін қалай жақсырақ пайдалану керектігін түсінуге нұсқайды. Бұл көзқарас эволюциялық биолог Бьорн Гринде өзінің «Дарвиндік бақыт» кітабында. Бұрынғы зерттеулер əл-ауқат пен дамуға қатысты ересектерге көп көңіл бөлді, ал эвдаймония зерттеудің жаңа саласы болмаса да, жасөспірімдік жəне жас ересектік саласында аз зерттеулер жүргізілді. Осы жас тобында жүргізілген зерттеулер бұрын əл-ауқатқа қарағанда, проблемалық жəне қауіпті мінез-құлық (мысалы, есірткі мен алкогольді пайдалану) сияқты жағымсыз аспектілерді зерттеген. 2013 жылы зерттеу жүргізген ғалымдар эвдаймония зерттеулерінде жасөспірімдердің жоқтығын жəне осы даму кезеңінің маңыздылығын мойындады.
Жасөспірімдер когнитивті, əлеуметтік жəне физикалық өзгерістерді тез бастан кешіреді, бұл оларды даму жəне əл-ауқат тұрғысынан зерттеудің негізгі субъектілеріне айналдырады. Эудаймоникалық сəйкестік теориясы өз зерттеулерінде өзін-өзі тану жəне өзін-өзі таныту арқылы тұлғаның дамуын зерттеу үшін пайдаланылды. Олар адамның «даймонын» (жын-перісін) ашуда жəне тыныштандыруда табуға болатын жеке құндылықты атап көрсетеді. Зерттеушілер өз зерттеулерін дамудың үш элементі: өзін-өзі анықтайтын агенттік, жеке экспрессивтілік жəне мақсатқа бағытталған мінез-құлық контекстінде PYD (жастардың оң дамуы) жəне эвдаймоникалық сəйкестік теориясына бағыттады. Олар жасөспірімдердің өзін-өзі анықтайтын бірнеше əрекетті таңдайтынын анықтады; Бұл əрекеттер жеке басын қалыптастыруға көмектеседі, өйткені адамдар өздерінің кім екенін көрсететін əрекеттерді таңдайды. Бұл өзін-өзі анықтайтын əрекеттер жасөспірімнің əлеуметтік ортасын анықтауға да көмектеседі. Мысалы, спортпен айналысатын жасөспірім өзін белсенді жəне бəсекеге қабілетті пікірлес адамдармен қоршауы мүмкін. Психолог А. С.Уотерман анықтағандай тұлғалық экспрессивтілік – бұл субъективті тəжірибе арқылы білдіру жəне біздің «даймонмен» байланысу үшін таңдаған əрекет. Ақырында, мақсатқа бағытталған мінез-құлық мақсат қою арқылы дамиды, өйткені адамдар жеке басын анықтау үшін жұмыс істейді. Жасөспірімдер өздерінің құмарлықтарын, қабілеттерін жəне мүмкіндіктерін мойындайды жəне өз мақсаттарына жетуге тырысады. Өздерінің шынайы болмысын қанағаттандыратындай əрекет етеді. Жасөспірімдерге арналған зерттеу Италия, Чили жəне Америка Құрама Штаттарында жүргізілді жəне нəтижелер біршама басқаша болды. Нəтижелер мүмкіндіктердің (əрекеттердің) қолжетімділігіне жəне таңдауына байланысты болды. Нəтижелерге əлеуметтік-экономикалық контекст де əсер етті, өйткені барлық адамдар өздерінің шынайы болмысына көбірек сəйкес келетін əрекеттерге қол жеткізе алмады. Зерттеуді жүргізу үшін жеке экспрессивті белсенділік сауалнамасы (PEAQ) пайдаланылды. Жасөспірімдік шақ PEAQ қолданылған ең жас тобы болды. PEAQ жасөспірімдерден өздері қатысатын əрекеттер туралы өздігінен есеп беруді жəне өзін-өзі анықтайтын əрекеттерді пайдалана отырып, өздерін сипаттауды сұрады. Жасөспірімдердің 80%-ы өзін-өзі анықтайтын екі-төрт əрекет арқылы өздерін анықтайтынын хабарлады, бұл жасөспірімнің бос уақыт, жұмыс пен оқу, көңіл көтеру. Бос уақытты өткізу іс-əрекеттері жеке тұлғаларға ең үлкен əсер ететіні анықталды, себебі бұл əрекеттер үш саланың ішінде ең өзін-өзі басқаратыны болды, өйткені жасөспірімдерде іс-əрекетті таңдау мүмкіндігі болды жəне оларды өздерінің шынайы болмысымен сəйкестендіру ықтималдығы жоғары болды. Зерттеу субъективті тəжірибе іс-əрекеттердің өзінен маңыздырақ екенін жəне жасөспірімдердің субъективті əл-ауқаттың (бақыт деңгейі) жоғары деңгейлерін хабарлағанын көрсетті. Олар жасөспірімдердің өзін-өзі анықтайтын əрекеттері арқылы көптеген салаларда өзін-өзі танытқанда, олар өздерін, неге қол жеткізгісі келетінін жəне жақсы əл-ауқатын айқынырақ сезінетінін хабарлады. Мақсат қою бірегей болжаушы болып табылды; Жасөспірімдер алға қойған мақсаттарына жету жолында жұмыс істеп, оларға қол жеткізген кезде, олар күштірек қалыптасып келе жатқан сəйкестікке жəне жақсы əл-ауқатқа ие болады. Зерттеушілер таңдаған іс-əрекеттерге қатысқан жасөспірімдердің көбірек бақытты болатынын анықтады, өйткені бұл əрекеттер олардың шынайы болмысына сəйкес таңдалған.
Орта жастағы дағдарыс қарапайым адамның өміріндегі бақыттың алғашқы елеулі төмендеуін көрсетуі мүмкін. Дəлелдер 40 пен 50 жасты қоспағанда, адамдардың көпшілігі қартайған сайын бақытсыздана бастайды, бұл дағдарыстың болуы мүмкін əдеттегі жас. Ғалымдар 20 мен 70 жас аралығындағы адамдар үшін бақытты болу үшін ең маңызды шақ болып есептеледі. Мысалы, күйзеліс пен ашулану сезімі 20 жастан кейін азаяды, 50 жастан кейін алаңдаушылық азаяды, ал лəззат ересек жаста өте баяу төмендейді, бірақ 50 жастан кейін күшейе бастайды. Қартайған кездегі əл-ауқат басқа контекстік факторларға, соның ішінде өлімге жақындыққа байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, əл-ауқаттың осы терминалдық төмендеуінің көпшілігі жасқа байланысты нормативтік функционалдық құлдыраулардағы басқа өзгерістерге, соның ішінде физикалық денсаулық пен функцияға байланысты болуы мүмкін. Бұған қоса, əл-ауқаттың жасына байланысты өзгерістерінің популяцияға негізделген бірыңғай бағалаулары егде жастағы адамдардың өмірлік тəжірибесін шынымен көрсетеді. Зерттеушілерге олардың деңгейі мен əл-ауқатының өзгеруіне қарай популяцияға қарағанда бір-біріне ұқсас индивидтердің біртекті топтарын анықтауға мүмкіндік берді жəне олардың көпшілігі соңында тұрақты əл-ауқат туралы есеп беретінін көрсетті. Зерттеулер сондай-ақ жастың əсерін оқшаулауға тырысу үшін табыс, жұмыс мəртебесі жəне ата-ана тəрбиесіне (баласыз қалуға қарсы) бақылау жасады. Зерттеушілер адамның жасына байланысты өзгерістер бақытқа əсер етеді деген идеяны қолдайды. Бұл əртүрлі себептерге байланысты болуы мүмкін.
Қалауларды басқару жəне күту мүмкіндігі – шындыққа жанаспайтын үміттер болса да бақытқа ықпал етеді; өлімге жақындау адамдарды жеке мақсаттарға жетуге ынталандыруы мүмкін; кешіру сияқты əлеуметтік дағдыларды дамыту үшін жылдар қажет болуы мүмкін – кешірімділікпен айналысу бақыттың жоғары деңгейімен байланысты сияқты; немесе бақытты адамдар ұзағырақ өмір сүре алады. Жасқа байланысты химиялық өзгерістер де рөл атқаруы мүмкін. Басқа зерттеулер егде жастағы адамдардың денсаулығына қатысты мəселелердің көп болғанын, бірақ жалпы проблемалардың аз екенін көрсетті. Жастар ашу, мазасыздық, депрессия, қаржылық проблемалар, проблемалық қарым-қатынастар жəне мансаптық стресс туралы көбірек хабарлады. Сондай-ақ зерттеушілер егде жастағы адамдардағы депрессия көбінесе енжарлықпен байланысты екенін айтады – олар адамдарға қартайған кезде де бақыт əкелетін əрекеттерді жалғастыруды ұсынады. Депрессиялық əсердің белсенділікті шектеу моделі дəстүрлі күнделікті əрекеттерді бұзатын стресстер психикалық денсаулықтың нашарлауына əкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Қарт адамдар жасына байланысты немесе мүгедектік факторларына байланысты белсенділікке шектеулі не осал. Жоспарланған белсенділікті арттыру, сондай-ақ əлеуметтік қолдау əрекетті шектеу ықтималдығын төмендетуі мүмкін. Депрессия мен шаршау салдарынан, Кейстің зерттеулері ересектердің 14% жыл сайын бастан кешіретін депрессияның ауыр шығындары бар екенін көрсетті: ол əлеуметтік рөлдерді нашарлатады; ол жыл сайын жұмысқа келмеу, өнімділікті жоғалту жəне денсаулық сақтау шығындары миллиардтаған долларды құрайды; Ақырында, депрессия суицидтердің кем дегенде үштен бірін құрайды. Сондықтан, депрессия сияқты мəселелерді шешу арқылы не нəрсеге қол жеткізуге болатынын жəне позитивтіге назар аударудың салдары бір адамның ғана емес, айналасындағылардың өмірін қалай жақсартатынын білу үшін өркендеуді зерттеу маңызды. Гүлденудің маңызды оң аспектілері бар, олар əлсіреген ересектермен салыстырғанда жақсырақ, ал əлсіреген ересектер депрессияға ұшыраған ересектермен салыстырғанда жақсырақ деп түсіндіреді Кейс. Мысалы, летаргиялық (баяулықпен жəне шаршаумен сипатталатын) ересектер депрессияға ұшырағандармен бірдей созылмалы ауруларға шалдығады, ал өркендеген ересектердің физикалық денсаулығы ерекше жақсы. Жалқау ересектер депрессияға ұшыраған ересектер сияқты көптеген жұмыс күндерін өткізбейді жəне шын мəнінде депрессияға ұшыраған ересектерге қарағанда дəрігерлер мен терапевттерге жиі барады. Тұлғаның позитивті өзгеруінің күшті жақтарына негізделген көзқарас күйзелісті түсіну жəне емдеу əрекеті кезінде клиникалық психологияның оң жəне теріс қызметке бірдей салмақ беруін қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл негіздеме эмпирикалық деректерге негізделген. Позитивті сипаттамалар тəртіпсіздікті болжау үшін жағымсыз өмірлік оқиғалармен өзара əрекеттесетіндіктен, тек жағымсыз өмірлік оқиғаларды зерттеу жаңылыс нəтижелер əкелуі мүмкін. Осылайша, психологтар пациенттерді емдеу үшін позитивті психологияны қолдануға тырысады. Эми Кренцман, басқалармен қатар, пациенттерді емдеу əдісі ретінде оң араласуды талқылады. Ол позитивті араласуды теріс ойларға немесе дисфункционалды мінез-құлыққа назар аударудан гөрі, ең алдымен оң сезімдерді, жағымды мінез-құлық немесе позитивті танымдарды арттыруға бағытталған терапия немесе əрекет ретінде анықтады. Позитивті араласуды клиникалық емдеу ретінде пайдаланудың бір жолы – оң белсенділік араласуларын пайдалану. Позитивті белсенділік интервенциялары немесе PAI – бұл оң сезімдерға, ойларға жəне мінез-құлыққа ықпал ететін қысқа, өздігінен жүретін жаттығулар. «Үш жақсы нəрсе» пациенттен бір апта бойы күн сайын бір күн ішінде жақсы өткен үш оқиғаны жəне сəйкес себебін немесе себептерін құжаттауын талап етеді (бұл жаттығуды контрфактивті ойлау арқылы өзгертуге болады, яғни егер олар нашар болса, ойды оңға бұру арқылы). «Ең жақсы болашақ Менікі» пациентті «болашақтағы өмірі туралы ойлауға жəне барлығы мүмкіндігінше жақсы өтті деп елестетуге мəжбүр етеді. Олар тынбай еңбек етіп, өмірдегі барлық мақсаттарына қол жеткізді. Бұл өмірдегі барлық армандарыңызды жүзеге асыру деп ойлаңыз» делінеді. Содан кейін науқастан не елестеткенін жазуды сұрайды. Бұл позитивті араласулар депрессияны азайтады жəне күшті жəне жағымды эмоцияларға бағытталған араласулар, шын мəнінде, когнитивті мінез-құлық терапиясы сияқты басқа жиі қолданылатын тəсілдер сияқты ми бұзылуын емдеуде тиімді болуы мүмкін. Сонымен қатар, 60 зерттеудің (49) мета-анализіне сəйкес, байқалатындай əсері жарияланымның терістігіне байланысты болмауы мүмкін. Зерттеу нəтижесінде алғыс хаттар жазу, оптимистік ойлау, жағымды өмірлік тəжірибелерді еске түсіру жəне адамдармен қарым-қатынас жасау кіреді. Бұған қоса, жақында жүргізілген мета-талдау (39 зерттеу, 6 қатысушы, 139) стандартталған орташа айырмашылық субъективті əл-ауқат үшін 20,12 психологиялық əл-ауқат үшін 34,0 жəне депрессия үшін 20,0 жоғары болды.
Интервенциядан кейін үш-алты ай өткен соң субъективті əл-ауқат пен психологиялық əл-ауқатқа əсер ету əлі де маңызды болды, сондықтан əсерлер айтарлықтай күшті болып көрінеді. Дегенмен, жоғары сапалы зерттеулерде оң əсер əлі де оң болғанымен əлсіз болды, сондықтан авторлар дəлелдемелерді нығайту үшін жоғары сапалы зерттеулер қажет деп есептеді. Олар жоғарыда аталған мета-талдау (23) зерттеулердің сапасына жеткілікті назар аудармады деп сендірді. Оң нəтижелеріне дұғалар, жақсы тəжірибелер, жеке мақсаттарды қабылдау жəне алғыс білдіру кіреді. Ризашылық журналы жəне үш жақсы нəрсе деп аталатын интервенциялар алғыс арқылы жұмыс істейді. Алғыс журналын жүргізген кезде саннан гөрі сапаға, мал-мүлікке емес адамдарға назар аудару тиімдірек екендігі туралы деректер бар. Сондай-ақ аптасына бір немесе екі реттен көп жасалса, алғыс журналын жүргізудің əсері төмендейтіні туралы деректер де бар. Алғыссыз күнделік жүргізу жалпы жағымсыз эмоцияларды азайтуда тиімді, бұл емдік əсерге тек ризашылық емес, күнделік жазу актісі де қатысады деп. Позитивті психология клиникалық психологияға оның көзқарасын кеңейту əлеуеті жəне осы мүмкіндіктердің артықшылықтары туралы ақпарат беруге тырысады.
Посттравматикалық өсу (ПТС) жарақаттан кейінгі стресстен (ПТСР) басқа, жарақаттан кейінгі ықтимал нəтиже болып табылады. Зорлау, инцест, қатерлі ісік, шабуыл немесе төбелес сияқты травматикалық оқиғадан кейін «депрессия мен мазасыздықтың белгілерін сезіну қалыпты жағдай». Дегенмен, ПТГ көрсететін адам бұл жағымсыз əсерлерді біраз уақыт бастан кешіреді, содан кейін əл-ауқаттың жарақат алғанға дейінгіден жоғарырақ жақсарғанын көрсетеді. Позитивті психологияның негізін салушы Мартин Селигман «бұрынғыға қарағанда психологиялық қызметтің жоғары деңгейіне жету» ПТГ-дегі негізгі нүкте екенін атап көрсетеді. Оның орнына адам депрессиялық кезеңді бастан кешірсе, бірақ оқиғадан айығып, психологиялық жұмысының қалыпты деңгейіне оралса. Бұл ПТГ-де жарақат адамның үлкен əл-ауқатқа жетуі үшін бұрылыс нүктесі ретінде əрекет ететінін көрсетеді. Селигман «жарақат көбінесе өсу үшін негіз болатынын» мойындайды жəне дұрыс құралдардың көмегімен адамдар бұл мүмкіндікті барынша пайдалана алады. Травматикалық өсу туралы ойлағанда, Селигман ПТГ-ді жеңілдету үшін келесі бес элементті пайдалануды ұсынады: жарақат реакциясын түсіну, алаңдаушылықты азайту, конструктивті ашуды пайдалану, жарақат туралы əңгіме құру жəне өмірлік ұстанымдар мен көзқарастарды айту. ПТГ-ны бастан кешірген адам Селигманның «жақсы өмір» теориясының элементтеріне қол жеткізеді, соның ішінде өмірді мағыналы жəне мақсатты түрде бағалау, жақсартылған позитивті қарым-қатынастар, жетістік жəне кеңейту мен құрылыс теориясына сəйкес оптимистік жəне ашық ойлау. ПТГ құбылысы көптеген пəндерге қатысты. Бұл дизайн сарбаздар, алғашқы көмек көрсетушілер жəне жарақаттанған оқиғаларды бастан өткерген адамдар үшін ғана емес, сонымен қатар жалпы қиындықтарға тап болған қарапайым азаматтар үшін де маңызды.
Азаматтарды ПТГ туралы əңгімелермен таныстырудың бір жолы – конструктивті журналистика. Конструктивті журналистика, Чапел Хилл Солтүстік Каролина университетінің аспиранты анықтағандай, «өзекті сақтай отырып, өнімді жаңалықтарды жасау арқылы оқырмандарды тарту мақсатымен жаңалықтарды басқаруға позитивті психология əдістерін қолданатын журналистиканың жаңа стилі мен функциялары бар». Қолданбалы позитивті психология бойынша магистр дəрежесі бар тəжірибелі репортер жəне екі кітаптың бірлескен авторы Кэтрин Гилденстед жағымсыз валенттілікпен байланысты типтік жаңалықтардың көңіл-күйге зиянын тигізетінін көрсетті. Жəбірленушілердің күшті жақтарына жəне қиындықтарды жеңу мысалдарына назар аудару үшін ПТГ пайдалану оқырмандарды ұқсас идеалдарды өз өмірлеріне енгізуге ынталандырады. «Осылайша, əл-ауқат теориясындағы позитивті психологияның мақсаты адамның гүлденуін өлшеу жəне құру болып табылады». PTG, PERMA жəне «кеңейту жəне құру» сияқты позитивті психология конструкцияларын журналистикамен біріктіру ықпалды жақсарту жəне адамдарды позитивті психологияның артықшылықтарына шабыттандыру мүмкіндігіне ие. PERMA жеке өмірімізде маңызды рөл атқарып қана қоймайды, сонымен қатар қоғамдық жаңалықтар үшін де пайдаланылуы мүмкін. Бұл модель арқылы журналистер оқиғаның жағымды аспектілеріне назар аудара алады жəне жанжал немесе тіпті қайғылы оқиғалар адамдарды қалай жақындастыратыны, біреудің жарақаттан кейінгі өсуді қалай сезінетіндігі жəне т.б. сұрақтар қоя алады. Содан кейін жаңалық оқиғалар перспективаны құрбан болудан мүмкіндіктерді кеңейтуге ауыстырады. Позитивті психология конструктивті журналистика арқылы жаңалықтар репортажына баяу, бірақ сенімді түрде енеді. PERMA журналистерге осы прогресті жалғастыру үшін дұрыс сұрақтар қоюға көмектеседі, оң шешімдері бар ықтимал теріс оқиғаны көрсетеді.
Аффект – жағымды жəне жағымсыз əсер етудің арақатынасы.
2005 жылы Фредриксон мен Лосада сыни позитивті коэффициент ретінде белгілі позитивті жəне теріс əсердің арақатынасы өркендеген адамдарды жоқ адамдардан ажырата алады деп тұжырымдады. Сағыныш 2,5 оң əсерге жəне жағымсыз əсерге қатынасымен сипатталды. Оңтайлы жұмыс істеу немесе өркендеу 4,3 қатынасында болады деп айтылады. Гүлдену летаргияға жол беретін нүкте.
Лосада сызығы деп аталады жəне 2,9 оң коэффициентінде орналасқан. Жоғары ұпай жинаған адамдар кеңірек мінез-құлық репертуарына, үлкен икемділікке жəне қиындықтарға төзімділікке, көбірек əлеуметтік ресурстарға жəне өмірінің көптеген салаларында оңтайлы жұмыс істеуге ие болады деп айтылады. Модель сонымен қатар 11,5 позитивтілік деңгейінде қол жеткізілетін бақыттың жоғарғы шегі болатынын болжады. Фредриксон мен Лосада бұл шекте өркендеу ыдырай бастайды жəне өнімділік пен шығармашылық құлдырай бастайды деп дəлелдеді. Олар позитивтілік артқан сайын, «сəйкес теріс» де артуы керек деп ұсынды. Бұл белгілі бір жағдайларға байланысты уақыт шектеулі, əрекет етуге болатын кері байланыс ретінде сипатталды, яғни. сындарлы сын. Бұл позитивті коэффициент теориясы 2013 жылға дейін кеңінен қабылданды, ол кезде қолданбалы позитивті психология бойынша магистрант Ник Браун Алан Сокал жəне Харрис Фридманмен бірге жұмыстың математикалық негізі дұрыс емес екенін көрсететін жұмысты жазды.
Фредриксон математиканың қате болуы мүмкін екендігімен келісіп, бірақ эмпирикалық дəлелдердің əлі де жарамды екенін айтып, қағазды ішінара қайтарып алды. Браун мен оның əріптестері сыни позитивтілік көрсеткіші туралы ешқандай дəлел жоқ деп сендіреді. Психологтардың көпшілігі адамның ең негізгі эмоцияларына назар аударады.
Жеті мен он бес негізгі эмоциялар бар деп есептеледі.
Эмоционалды тəжірибенің неғұрлым нəзік вариацияларын жасау үшін эмоцияларды əртүрлі тəсілдермен біріктіруге болады. Бұл біздің өмірімізден жағымсыз эмоцияларды толығымен жоюдың кез келген əрекеті біздің ең терең эмоционалды тəжірибелеріміздің əртүрлілігі мен нəзіктігін жоғалтудың күтпеген салдары болады деп болжайды. Жағымды эмоцияларды арттыру əрекеті автоматты түрде жағымсыз эмоциялардың төмендеуіне əкелмейді, ал жағымсыз эмоциялардың төмендеуі міндетті түрде жағымды эмоциялардың өсуіне əкелмейді.
Эмоционалдық реакцияларды негізгі аффектілер ретінде сипаттады, олар үнемі бастан кешірілетін, бірақ жиі мойындалмайтын қарабайыр эмоционалдық реакциялар; Олар жағымды жəне жағымсыз, сондай-ақ белсендірілген жəне өшірілген өлшемдерді араластырады, біз оларды бейсаналық деңгейде бізбен бірге алып жүреміз. 2012 жылғы зерттеу оң жəне теріс эмоцияларды бастан өткерген адамдардың əл-ауқаты жоғары екенін анықтағанымен, дəлелдер теріс эмоциялардың деструктивті болуы мүмкін екенін көрсетеді. Барбара Фредриксон жəне басқалары «Позитивті эмоцияларды жою əсері» деп аталатын мақалада оң эмоциялар жүрек-қан тамырларына теріс эмоциялардың жағымсыз əсерлерін жояды деп ұсынды. Адамдар күйзеліске ұшыраған кезде жүрек соғу жиілігі жоғарылайды, қандағы қант жоғарылайды, иммунитетті төмендетеді жəне дереу əрекет ету үшін оңтайландырылған басқа да бейімделулерді сезінеді. Егер реттелмеген болса, ұзаққа созылған физиологиялық белсендіру ауруға, жүректің ишемиялық ауруына жəне өлім-жітімнің артуына əкелуі мүмкін. Зертханалық жəне социологиялық зерттеулер оң эмоциялар стресске ұшыраған адамдарға қолайлы, сау физиологиялық базаға оралуға көмектесетінін растайды. Басқа зерттеулер көңіл-күйді жақсарту жаттығулардың əртүрлі артықшылықтарының бірі екенін көрсетеді. Мінез-құлық репертуары. Позитивті эмоциялар теориясы оң эмоциялар (мысалы, бақыт, қызығушылық, қуаныш) сананы кеңейтіп, жаңа, əртүрлі жəне зерттеуші ойлар мен əрекеттерді ынталандырады деп болжайды. Уақыт өте келе бұл кеңейтілген мінез-құлық репертуары дағдылар мен ресурстарды дамытады. Мысалы, пейзажға деген қызығушылық құнды навигациялық білімге айналады; бейтаныс адаммен жағымды қарым-қатынас қолдаушы достыққа айналады; Мақсатсыз физикалық ойын жаттығулар мен физикалық кемелдікке айналады. Позитивті эмоциялар теріс эмоцияларға қарсы қойылады, өмір сүруге бағытталған мінез-құлықты ынталандырады. Таңғаларлық моральдық ізгіліктің игі əрекеттерін байқау арқылы тудыратын жəне моральдық түрде əрекет етуге жəне «жақсылық» жасауға ұмтылуға əкелетін жағымды моральдық эмоция. Эмоция ретінде оның биологиялық негізі бар жəне кейде кеудедегі кеңею сезімімен ұштасады. Өмірді жақсартатын элементтер бар, өмірді нашарлататын басқа да элементтер бар. Бірақ оларды бір жаққа тастаған кезде жиналатын нəрсе бейтарап емес: бұл нақты позитивті.
Бұл əл-ауқаттың өлшемі гедоникалық жəне эвдаймоникалық əл-ауқат дихотомиясының (екі бөлікке бірізді бөліну, бір-бірінен гөрі іштей байланысты) эмпирикалық түрде расталған кеңейтімі ретінде ұсынылды. Гедоникалық əл-ауқат өмірге қанағаттану арқылы, ал эвдаймониялық əл-ауқат адамның өміріндегі мəнді қабылдау арқылы өлшенсе, психологиялық байлық өмірлік тəжірибе арқылы өлшенеді. Психологиялық байлық əртүрлі, қызықты, жаңашыл, күрделі жəне көзқарасты өзгертуші ретінде сипатталатын психологиялық бай тəжірибелер арқылы өсіріледі. Бұған дəлелдердің бірі колледж студенттерімен жүргізілген зерттеулерден алынған, онда саяхатқа барған студенттер, қысқа экскурсиялар немесе семестрлік шетелде оқу бағдарламалары болсын, психологиялық байлықтың немесе өмірдің мəнінің артқанын хабарлады. Жеке қанағаттануға əкелетін гедоникалық əл-ауқат пен қоғамға үлес қосады деп есептелетін эвдаймониялық əл-ауқаттан айырмашылығы, психологиялық байлық даналыққа жетелейді деп саналады. Позитивті психологиядағы «гүлдену» термині адамның оңтайлы жұмыс істеуін білдіреді. Оның төрт бөлігі бар: мейірімділік, генеративтілік, өсу (даму) жəне тұрақтылық. Ізгілік мыналардан тұрады: бақыт, қанағаттану жəне тиімді жұмыс; Генеративтілік болашақ ұрпақтың өмірін жақсартуға бағытталған жəне «ойлар мен əрекеттердің кеңейтілген репертуарымен жəне мінез-құлық икемділігімен» анықталады; өсу жеке жəне əлеуметтік активтерді пайдалануды көздейді; Ал төзімділік қиындықтарды жеңгеннен кейін аман қалу мен өсуді көрсетеді. Өркендеген өмір осы төрт бөлікті де меңгеруден туындайды. Екі қарама-қарсы идеология: шаршау жəне психопатология.
Психикалық денсаулық континуумында олар орындалмайтын жəне мағынасыз өмірді көрсететін аралық психикалық бұзылулар болып саналады. Шаршаған адамдар эмоционалды ауырсынуды, психоəлеуметтік бұзылыстарды, қалыпты əрекеттерді шектеуді жəне жұмыс күндерін өткізіп алады.
Американдықтардың 6 пайызға жуығы бақуатты өмір сүреді. Өркендеген өмірдің артықшылықтары оң жəне теріс əсердің жоғары арақатынасын бастан кешірудің əсерлері туралы зерттеулерден туындайды. Позитивті əсер етудің зерттелген артықшылықтарына жауап беру қабілетінің жоғарылауы, «кеңейтілген мінез-құлық репертуары», күшейтілген бейнеқосылғылар, қабылдау мен қиялдың жоғарылауы жатады. Бұған қоса, өркендеумен байланысты жақсы сезімдер иммундық жүйенің жұмысының жақсаруына, жүрек-қан тамырларының қалпына келуіне жəне жағымсыз əсер ету мен фронтальды ми асимметриясының əсерінің төмендеуіне əкеледі. Психикалық денсаулығы орташа немесе қалыпты деңгейде өркендеу деңгейі бар адамдар үшін басқа артықшылықтар: күшті психологиялық жəне əлеуметтік өнімділік, жоғары төзімділік, жақсы жүрек-қан тамырлары денсаулығы жəне жалпы салауатты өмір салты. Өркендеудің табылған артықшылықтары келесі анықтаманы ұсынады: « [өркендеген] адамдар энергия мен өміршеңдік, өзін-өзі анықтау, үздіксіз өзін-өзі дамыту, тығыз қарым-қатынас жəне мағыналы жəне мақсатты өмір сүру арқылы эмоционалдық, психологиялық жəне əлеуметтік əл-ауқаттың жоғары деңгейін сезінеді. Психологтар Питер Хиллс пен Майкл Аргайл психологиялық əл-ауқаттың кең өлшемі ретінде Оксфорд бақытының инвентаризациясын жасады. Бұл тəсіл бақыттың теориялық үлгісінің жоқтығы жəне өзін-өзі бағалау, мақсат сезімі, əлеуметтік қызығушылық, мейірімділік, əзіл сезімі жəне эстетикалық бағалау сияқты байланысты ұғымдармен тым көп сəйкестігі үшін сынға алынды. «Бақыт» əртүрлі эмоционалдық жəне психикалық құбылыстарды қамтиды.
Ғалымдар волонтерлерге өздерінің ағымдағы жағдайының егжей-тегжейлерін жазуды еске салу үшін дыбыстық сигналдарды пайдаланады. Сонымен қатар, еріктілер күн сайын таңертең бір күн бұрын егжей-тегжейлі күнделік жазбаларын толтырады. Сəйкессіздік зерттеушілер осы қысқа мерзімді «тəжірибе таңдау» əдістерінің нəтижелерін ұзақ мерзімді бағалаулармен салыстырған кезде туындайды. Атап айтқанда, соңғысы өте дəл болмауы мүмкін; Адамдар кез келген сəтте олардың өмірде неден лəззат алатынын білмеуі мүмкін. Мысалы, ата-аналардың рейтингі балаларын лəззат көзі ретінде атайды, ал «тəжірибе үлгісі» ата-аналардың басқа əрекеттермен салыстырғанда балаларына қамқорлық жасауды ұнатпайтынын көрсетеді. Психолог Дэниел Каннеман бұл сəйкессіздікті ажырата отырып түсіндіреді: Бізден тəжірибе туралы ойлануды сұрағанда, Peak-End эффектісі сияқты жадқа бейімділіктер үлкен рөл атқарады (мысалы, Біз көбінесе демалыстың əсерлі сəттерін жəне оның соңында қалай өткенін еске аламыз).
Колоноскопиялық науқастарды зерттеуде таңғажайып қорытынды жасалды. Бұл инвазивті процедураға 60 секунд қосу арқылы Каннеман қатысушылар колоноскопияны жағымдырақ деп есептейтінін анықтады. Бұл колоноскопиялық құрылғының қосымша
60 секунд бойы қозғалмауымен байланысты болды – қозғалыс ең үлкен ыңғайсыздықтың көзі болып табылады. Осылайша, Каннеман есте сақтаушы адамның тəжірибенің соңына назар аударуға бейімділігіне жүгінді. Мұндай нəтижелер аффективті болжаудағы адамның қателігін – адамдардың болашақ эмоционалдық күйлерін болжай алу қабілетін түсіндіруге көмектеседі.
Есте сақтаушы Мен, Уайымдаушы Мен-ге, рахат сыйлайтын ақпарат көзі емес. (колоноскопия)
Адамдарда сан алуан қабілет бар. Бұл эмоционалды гедоникалық бейімделу қабілетін қамтиды, бұл идея сұлулық, атақ пен ақша бақытқа ұзақ əсер етпейді (бұл əсер гедоникалық жүгіру жолы деп те аталады). Осыған байланысты кейбір зерттеулер тек соңғы оқиғалар, яғни соңғы 3 ай ішінде болған оқиғалар ғана бақыт деңгейіне əсер ететінін көрсетті. Бейімделу жəне осылайша бақыттың бұрынғы деңгейлеріне оралу тенденциясы лотерея жеңімпаздарының ұтқаннан кейін көптеген жылдардан кейін бақытты болмайтынын көрсететін зерттеулер арқылы көрсетілген. Басқа зерттеулер параплегиялардың бірнеше жылдардан кейін сау спортшылар сияқты бақытты екенін көрсетті. Дэниел Каннеман былай түсіндіреді: «Олар толық уақытқа параличке ұшырамайды… Бұл зейіннің бөлінуімен байланысты». Сонымен, біздің алдын ала болжамымызға қарамастан, лотерея мен параплегия тəжірибені біз қалағандай өзгертпейді. Дегенмен, жақында жүргізілген зерттеуде (2007), орташа лотереяда ұтып алу оқиғадан екі жыл өткен соң да британдық психикалық денсаулығына 1,4 GHQ ұпайына тұрақты əсер етті. Оның үстіне бейімделу өте баяу жəне аяқталмаған процесс болуы мүмкін. Жұбайының қайтыс болуы немесе жұмысынан айырылуы сияқты алаңдататын өмірлік өзгерістер бірнеше жыл ішінде бақыттың өлшенетін өзгерістерін көрсете алады. Тіпті жоғарыда аталған «бейімделген» параплегиялар да лəззаттың төмен деңгейлері туралы хабарлады (əлі толық бейімделмеген). Осылайша, бейімделу күрделі процесс жəне ол көптеген өмірлік оқиғалардың эмоционалдық салдарын жеңілдетсе де, оларды толығымен жеңілдете алмайды. Бақытты орнату нүктесінің идеясы – адамдардың көпшілігі эмоционалдық уақытша көтерілу мен құлдыраудан кейін бақыттың орташа деңгейіне немесе белгіленген нүктеге оралуы. Белгіленген ұпайлары оң эмоционалдылыққа бейім адамдар көбінесе көңілді болады, ал негативті эмоционалдылыққа бейім адамдар пессимистік болады. Ликкен бақыт сезіміне қолайлы орта жасау жəне генетикалық құрылыммен жұмыс жасау арқылы əл-ауқат деңгейімізге əсер ете алатынымызды анықтады. Субъективті əл-ауқаттың тұрақты болуының бір себебі – генетиканың үлкен əсерінен. Өмірлік оқиғалар субъективті əл-ауқатқа біршама əсер еткенімен, жалпы популяция бастапқы жағдайға оралады. Любомирскийдің «Бақытқа қалай жетуге болады» кітабындағы бақыт көздерін талдауы. Бір адамның бақыт рецептінде бір ингредиентті кінəлаудың мағынасы жоқ (өйткені бəрі қажет). Дегенмен, екі адамның бақытын салыстырған кезде, генетика сияқты ингредиенттер айырмашылықтың жартысына дейін болуы мүмкін. Соня Любомирский «Қалай бақытты болу керек» кітабында да адамдардың бақытты болуы олардың генетикалық құрылымына байланысты екенін дəлелдеген. Дегенмен, Динер «генетика бақыттың 30—50% əсер етеді» деп айтудың бекер екенін ескертеді. Динер адамның бақытының рецепті əрқашан генетика (тұқым), қоршаған орта (сыртқы орта) жəне мінез-құлықты (ішкі орта) қамтиды деп түсіндіреді, сондықтан адамның бақытты болуы тек бір ингредиентке байланысты деп айтудың мағынасы жоқ. Тек бақыттағы айырмашылықтарды факторлардың айырмашылығына жатқызуға болады. Басқаша айтқанда, Любомирскийдің зерттеуінде бір адамдағы бақытты талқыламайды; Ол екі немесе одан да көп адамдар арасындағы бақыт айырмашылықтарын талқылайды. Атап айтқанда, Любомирский бақыт деңгейінің ауытқуының 30—40% генетикаға (яғни тұқым қуалаушылық) байланысты деп болжайды.
Басқаша айтқанда, Динер бір адамның бақыты «50% генетикаға байланысты» деп айтудың мағынасы жоқ, бірақ бір адамның бақытындағы айырмашылық 50% -ды олардың өміріндегі айырмашылықтарға байланысты деп айтудың мағынасы бар дейді. Генетика басым (жəне қалғаны мінез-құлық пен қоршаған ортаға байланысты). Егіздік зерттеулердің нəтижелері жоғарыда аталған тұжырымдарды қолдайды. Бір-бірінен бөлек өскен егіздердің бақыт деңгейі дерлік бірдей болды, бұл қоршаған орта адамдардың бақытындағы айырмашылықтарға толығымен жауап бермейді дегенді білдіреді. Адамның негізгі бақыты толығымен генетикамен, тіпті адамның өмірінің басында генетикасына əсер етумен де анықталмайтынын ескеру маңызды. Адам өзінің бастапқы деңгейін өзінің генетикалық мүмкіндіктерінің биігіне көтере ала ма, ол ішінара бірнеше факторларға, соның ішінде əрекеттер мен əдеттерге байланысты.
Бақытты арттыратын кейбір əдеттерге ризашылық, разылық жəне тіпті альтруистік (басқалардың игілігі үшін риясыз қамқорлықпен байланысты əрекетті концептуализациялайтын, жанқиярлық – яғни өз игілігін басқа адамдардың игілігі үшін құрбан ету ұғымымен байланыстыратын ұғым, ортақ игіліктер үшін) мінез-құлық жатады. Бақытты арттырудың басқа зерттеуге негізделген əдеттер мен əдістері осы бетте талқыланады. Жаңа əдеттерді дамытудан басқа, антидепрессанттарды қолдану, тиімді жаттығу жəне дұрыс тамақтану сіздің көңіл-күйіңізге айтарлықтай əсер етуі мүмкін. Вегетариандық диета стресс пен алаңдаушылықты азайтатыны туралы дəлелдер бар. Жаттығуды кейде «ғажайып» дəрі деп атайды, бұл оның беретін дəлелденген артықшылықтарының кең ауқымын меңзейді. Жақында шыққан «Эпидемия анатомиясы» кітабы психикалық ауруға шалдыққандарға арналған дəрі-дəрмектерді консервативті емес қолдануға, əсіресе олардың ұзақ мерзімді пайдалы кері əсерлеріне қатысты мəселелерді атап өткен жөн. Йонгей Мингюр Ринпоче неврологтар медитация арқылы адамның бақыттың бастапқы деңгейі өзгеретінін анықтағанын айтты жəне медитация бірнеше зерттеулерде бақытты арттыратыны анықталды. Брахма Кумарис Раджа йога медитаторларына жүргізілген зерттеу олардың бақылау тобына қарағанда бақытты (Оксфорд бақытының инвентаризациясы) жоғары екенін көрсетті.
Жақында жүргізілген үлкен панельдік зерттеулер ажырасу, жұбайының қайтыс болуы, жұмыссыздық, мүгедектік жəне осыған ұқсас оқиғалар кейбір түзетулер орын алса да жəне туа біткен факторлар əсер етсе де, ұзақ мерзімді субъективті əл-ауқатты өзгертетінін көрсетті. Фуджита мен Динер зерттеудің алғашқы бес жылы мен соңғы бес жыл арасында адамдардың 24% айтарлықтай өзгергенін анықтады. Əрбір төртінші адамның дерлік жылдар ішінде əл-ауқатының өзгеруін көрсетті; Шынында да, кейде бұл өзгерістер өте күрт болды. Брюс Хиди адамдардың 5—6%-ы 15—20 жыл ішінде өмірге қанағаттану деңгейін күрт арттырғанын жəне адамдардың көздеген мақсаттары олардың өміріне қанағаттануына айтарлықтай əсер еткенін анықтады. Бақытты арттырудың ең оңай жəне ең жақсы жолы – оң жəне теріс эмоциялардың тепе-теңдігін арттыру. Кейбір нанымдарға қарамастан, көптеген сценарийлерде адамдар өздерінің жағымды эмоцияларын ғана арттырғысы келеді, күн түнсіз бола алмайды.
Бақытты арттыруға көмектесетін көптеген əдістер əзірленді. Бірінші əдіс тұрақты бақыт моделі (SHM) ретінде белгілі. Бұл модель ұзақ мерзімді бақыт мыналармен анықталады деп болжайды: (1) генетикалық түрде анықталған көзқарастар, (2) мəн-жай факторлар жəне (3) қасақана əрекеттер. Любомирский, Шелдон жəне Шкаде ұзақ мерзімді бақытқа ие болу үшін бұл өзгерістерді дұрыс жолмен жасауды ұсынады. Бақытты арттырудың тағы бір ұсынысы Үміт Тренинг деп аталатын процедура. Үміт жаттығулары, ең алдымен, əл-ауқаттың жағымды эмоцияларын тудырады деген сенімге байланысты үмітке бағытталған. Бұл тренинг үміт теориясына негізделген, ол адамдардың əл-ауқатының жоғарылауы мүмкін мақсаттарды алға қойғанда жəне олардың сол мақсаттарға қол жеткізе алатынына сенетінін айтады. Үміт үйретудің негізгі мақсаттарының бірі адамдарды жалған үміт синдромынан арылту болып табылады. Жалған үміт синдромы, атап айтқанда, адам өзінің мінез-құлқын өзгерту оңай деп санағанда жəне өзгерістердің нəтижесі қысқа уақыт ішінде айқын болады деп есептегенде пайда болады. Ғылыми зерттеулермен қамтамасыз етілген оң психологияға негізделген коучинг процестері бар, позитивті психологияда оқытылған жаттықтырушылар коучинг процесінде қолдана алатын араласу құралдары мен бағалаулары бар. Позитивті психология бойынша коучинг клиенттермен өз мақсаттары бойынша жұмыс істеу үшін осы салалардағы ғылыми дəлелдер мен түсініктерді пайдаланады. Филип Зимбардо бақытты «уақыт тұрғысынан» талдауға болатынын айтады. Ол адамдардың өмірінің фокустарын валенттілік (оң немесе теріс) жəне уақыт перспективасы (өткен, қазіргі немесе болашақ бағдар) бойынша сұрыптауды ұсынды. Бұл адамның əрекетті ұнататынына емес, тəуекелге баруды таңдайтынына жəне қанағаттануды одан əрі кешіктіретініне байланысты кейбір жеке қақтығыстарды анықтауы мүмкіндік береді.
Зимбардо сонымен қатар зерттеулер бақытты өмірдің перспективаларының оңтайлы тепе-теңдігін көрсетеді деп санайды; Түсініктеме: Біз өткеніміздің жағымды аспектілерін сезінуге, одан кейін оң болашаққа сенуге жұмсалған уақытқа жəне ең соңында қазіргі уақыттан лəззат алуға жұмсалған қалыпты (бірақ шамадан тыс емес) уақыт мөлшеріне үлкен мəн беруіміз керек. 1970 жылдары Циксентмихали ағынды, адамның қабілеттері қазіргі талаптарға жақсы сəйкес келетін сіңу күйін зерттей бастады. Ағын интенсивті шоғырланумен, өзін-өзі танудың жоғалуымен, қиындыққа ұшырау сезімімен жəне «зымыраған уақыт» сезімімен сипатталады. Ағын табиғатынан пайдалы; Ол сондай-ақ мақсаттарға жетуге (мысалы, ойында жеңіске жету) немесе дағдыларыңызды жақсартуға (мысалы, жақсы шахматшы болу) көмектеседі. Кез келген адам ойын, шығармашылық жəне жұмыс сияқты əртүрлі салаларда ағынды сезіне алады. Дағдысы төмен адамға тапсырманың сəйкес келмеуі қобалжу жағдайына əкеледі; Жоғары білікті адам үшін жеткіліксіз сынақ зерігуге əкеледі.
Қиындық жағдайлардың əсері ағынның жиі уақытша қоздыратынын жəне əртүрлі күйзелістерді тудыратынын білдіреді, бірақ бұл «жақсы» күйзеліс деп те аталатын эстресс деп саналады. Эстресс созылмалы стресске қарағанда зиянды болуы мүмкін, бірақ стресске байланысты жүйелердің жолдары ұқсас. Екеуі де «тозу» əсерін жасай алады; Дегенмен, эстрестің əртүрлі физиологиялық элементтері мен қосымша психологиялық артықшылықтары кез келген тозуды теңестіре алады. Циксзентмихали ағымның тоғыз индикаторлық элементін анықтады: 1. Əр қадамда айқын мақсаттар бар, 2. Дереу кері байланыс адамның іс-əрекетіне бағыт береді, 3. Қиындықтар мен жеңілдіктер арасында тепе-теңдік бар, 4. Іс-əрекет пен сана біртұтас болады, 5. Ой санадан жойылады, сондықтан ерінбей жазу керек 6. Сəтсіздік (кездейсоқтық) қорқынышты емес, 7. Өзін-өзі тану 8. Уақыт сезімі 9. Белсенділік «өзіндік мақсат, өз мүддесі үшін жасалған өмір». Зерттеулерде. жұмыс кезінде ағынның көп болатынын көрсетеді, ал бос уақытта бақыт көбірек болады.
СЕНІМДІЛІК ҚҰПИЯЛАРЫ
Өз-өзіне сенімділік – бұл жеке тұлғаның қадір-қасиеті, негізгі дағдылары мен қабілеттері. Маңызды мақсаттарға жету, қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті деңгейде өзіне деген сенімділік. Өзіне деген сенімділік, адекватты мінез-құлықтан жоғары болуы керек. Адекватты мінез-құлық сөздің ісіне сай екендігін білдіреді, ал өзіне деген сенімділік жоғарғы амбицияны білдіреді.
Өзіне деген сенімділікті дамыту – жеткілікті мінез-құлық репертуарын құрастыру. Яғни өзіне сенімді болу үшін қандай мінез-құлыққа ие болуым қажет? Қажетті мінез-құлық орнағаннан кейін əлеуметтік проблемалар оңай жəне жеңіл шешіледі, өз мақсаттарыңызға тез жетудегі оң тəжірибе қалыптасады. Өзіне деген сенімділікті арттыру үшін өмірдегі объективті табыс, əлеуметтік мəртебе маңызды. Алайда ең бастысы өз іс-əрекетіңіздің нəтижелеріне субъективті оң, позитивті баға жəне таныс (жақын) / таныс емес адамдардан келетін оң, позитивті баға маңызды. Дағдыларыңыз бен қабілеттеріңіздің сапасын жəне тиімділігін оң, позитивті бағалау жеткіліксіз. Адекватты баға керек (сөз іске сай). Жаңа мақсаттар қоймас бұрын қандай міндеттерді орындау керек екеніңізді анықтап алған жөн, анықтауда əлеуметтік батылдық танытыңыз, ешкімнен қорықпай ұялмаңыз, бұл адамның оларды жүзеге асырудағы бастамасын анықтайды. Өзіне деген сенімділік – адамның өз дағдылары мен қабілеттеріне оң баға беру жəне тиімділік тұжырымдамасын қалыптастыру (мақсатқа жетудегі тиімді / тиімсіз əдеттер). Əлеуметтік қорқыныш əлеуметтік батылдыққа қарама-қайшы, сол себепті жаңа əлеуметтік байланыстарға шектеу қояды. Мақсатқа жету үшін бірге жүретін достар / əріптестер сізге тек жағымды эмоционалды фон сыйлауы керек. Дұрыс байланыстардағы бастама осындай байланыстарға дайын болуда.
Өзіне деген сенімділік «Менікі дұрыс» деген аффирмациядан басталады, ал бұған келіспейтіндер тің басты жаулары. Бұл тіркес Бейсанадан шығады жəне үлкен күш береді. Сенімділік сезімі өмірдегі ең рахат сезімдердің бірі. Сенімді əрекет, күшті ұстанымы бар адамдарға тəн сенімді мінез-құлық, шешімдерді сенімді қабылдау – шексіз сенімділік деген осы.
Өзіне деген сенімділік – қабылданған шешімдердің дұрыстығына сенімділік, оның дұрыстығын анықтау үшін ішкі / сыртқы деректер қазіргі уақытта жеткіліксіз болуы мүмкін. Қазіргі жағдайды «өзіне деген сенімділік» ұғымынан ажырату керек. Өзіне деген сенімділік – Жеке тұлғаның қадір-қасиеті, өзінің оң дағдылары мен қабілеттері, ол үшін маңызды жəне оның қажеттіліктерін қанағаттандыратын мақсаттарға жету үшін жеткілікті ретінде оң бағалауы болып табылады. Өзіне деген сенімділік артып, қорқыныш азайған сайын кейде қауіпті мінез-құлыққа бейімділік пайда болады. Өзіне тым сенімді адам нақты тəуекелдерді жоғарылатып, нақты қауіп-қатерге мəн бермеуі мүмкін, мысалы, өз денсаулығы туралы идеяларды бұрмалайды (мысалы, өзіне сенімді адам темекі шегуі жəне алкогольді теріс пайдалануы мүмкін екеніне шын жүректен сенуі мүмкін). Жоғары сенімділік көбінесе жалған үміттерді тудырады жəне қоректендіреді (мысалы, адамдар жаман əдеттерден оңай бас тартады, ал мен үшін мүмкін емес деп негізсіз сенеді).
Сенімділік – ойдың қателесуден қорықпай пайымдаумен келісімін білдіретін көңіл күйі, күмəнсіз болу, күмəнданбау. Қателік жасаудан қорқудың болмауы əрқашан сенімнің теріс факторы бола бермейді, өйткені қателік жасаудан қорқудың болмауы адамды əрекет етуге мəжбүр етеді; адекватты сенімділікті күшейтетін себептер оң фактор болып табылады. Сенімділік – өзін-өзі сендірудің психологиялық қасиеті. Моральдық сенімділік – сенім мотиві адамның үйреншікті мінез-құлық заңына негізделеді; Физикалық сенімділік – сенімділік мотиві физикалық заңға негізделген; Метафизикалық сенімділік – сенімділік мотиві метафизикалық заңға негізделген. Өз-өзімен келісу, сенімділіктің арту күші осы ретпен өседі. Сенімділік феноменіне көзқарастардың əртүрлілігіне қарамастан, бұл конструкцияны түсінуде орыс жəне шетелдік психологияда дамыған екі негізгі ереже жəне сəйкесінше зерттеудің екі жетекші бағыты бар: өз пайымдауларыңыздың (ой-пікір) дұрыстығына сенімділік («Менікі дұрыс…") жəне өзіне деген сенімділік (Мен дұрыс…). Сенімділікті əр нəрсені ақиқат деп санайтын психикалық күй ретінде де анықтауға болады. Сенімділік – сенім мен түсініктің психологиялық сипаты. Сенім жеке адамның өз тəжірибесінің нəтижесі немесе сыртқы əрекеттің нəтижесі болуы мүмкін. Мысалы, сенімділік адамда оның еркіне жəне санасына қосымша (кейде оған қарсы) саналы бейімделудің əсерінен пайда болуы мүмкін. Адам өзін-өзі гипноздау арқылы да сенімділікке ие бола алады (мысалы, аутогендік жаттығулар).
АУТОГЕНДІК ЖАТТЫҒУ
Аутогендік жаттығу – стресс нəтижесінде бұзылған адам ағзасының гомеостатикалық механизмдерінің динамикалық тепе-теңдігін қалпына келтіруге бағытталған психологиялық əдіс. Аутогендік жаттығу əдісі (автотренинг, АТ) бұлшықет релаксациясын, өзін-өзі гипноздауды жəне аутодидактиканы (өзін-өзі тəрбиелеу) қолдануға негізделген. Гипнотерапияның «туысы» бола отырып, АТ пациенттің гипнозды емдеудегі пассивті рөлінен айырмашылығы, емделуші терапия процесіне белсенді қатысуымен соңғысынан жақсы ерекшеленеді. АТ емдеу əдісі ретінде 1932 жылы неміс дəрігері Иоганн Шульц ұсынған. Ресейде ол 20 ғасырдың 50-жылдарының аяғында қолданыла бастады. АТ емдік əсері вегетативті жүйке жүйесінің парасимпатикалық бөлігінің тонусының жоғарылауымен жүретін релаксация нəтижесінде пайда болатын трофотропты реакцияға байланысты, бұл өз кезегінде жүйке жүйесінің жағымсыз стресс реакциясын бейтараптандыруға көмектеседі. Кейбір зерттеушілер (мысалы, Лобзин В. С., 1974) АТ əсерін мидың лимбиялық жəне гипоталамусты аймақтарының белсенділігінің əлсіреуімен байланыстырады. Доктор Шульцтің бүгінгі күнге дейін қолданылып жүрген классификациясы бойынша АТ релаксация жаттығулары мен өзін-өзі гипноздауды қамтитын «төменгі» кезеңге жəне пациентті əртүрлі тереңдіктегі транс күйлеріне енгізуге бағытталған қарқындылығы «жоғары» кезеңге бөлінеді. Автотренингтің ең төменгі деңгейінде жаттығу кезінде пациент үш бастапқы позаның бірінде (жаттықтырушы позасы, жату немесе жартылай жату) кезекпен алты жаттығу түрін орындайды:
Жаттығу «салмақ» – бұлшықет тонусын босаңсыту. «Жылу» жаттығуы – терінің қан тамырларын кеңейту. Жаттығу «импульс» – жүрек соғысын қалыпқа келтіреді. Тыныс алу жаттығулары – өздігінен жəне біркелкі тыныс алуды дамытады. Жаттығу «күн плексусы» – ішкі органдарды қанмен қамтамасыз етуді қалыпқа келтіреді. Салқын маңдай жаттығулары – бас ауруы басылады жəне/немесе тоқтатылады. Төменгі деңгейдегі АТ жаттығуларының кілті доктор Шульц енгізген «қосу» тұжырымдамасы болып табылады. Неміс психотерапевті Д. Мюллер-Гегеман оны АТ формулаларына назар аудару нəтижесінде пайда болатын ми қыртысының белсенділігінің төмендеуі ретінде анықтайды. Бұл күйдің ояулық ЭЭГ мен ұйқының ЭЭГ арасындағы аралық ретінде сипатталады, ал күйдің өзі гипноздық ұйқының бірінші кезеңіне – ұйқышылдыққа жақын. Жоғары деңгейдегі жаттығулар белгілі бір күрделі тəжірибені ояту үшін қолданылады. Жаттығу көзді жұмып, белгілі бір түстің жарқын психикалық бейнесін, содан кейін қандай да бір заттың жарқын бейнесін оятуды қамтиды. «Көзді жұмып іштей ойлау» күйіне жеткенде абстрактілі ұғымдарды «көру» ұсынылады, мысалы, бақыт, сұлулық жəне т. б. Бұл жағдайда бірін-бірі алмастыратын əртүрлі идеялар туындайды. И. Шульцтің пікірінше, бұл кезең гипноздағы катарсиске ұқсас. Катарсис ежелгі грекше «жоғары көтеру, тазарту, емдеу» – эмоцияларды босату, ішкі қайшылықтарды жəне моральдық көтерілуді шешу. Люте В. AT формулаларын бес санатқа бөледі: бейтараптандыру – тітіркендіргіш факторға немқұрайлылықпен қарауды («зонд жұтуса да», құсқысы келмеу, «тозаң болса да» аллергияның болмауы жəне т.б.); күшейту – жасырын ойлау процестерін белсендіру («Мен дəретханаға барғым келгенде ғана оянамын» – энурез кезінде жəне т.б.); абстиненцияға бағытталған – тəуелділіктен арылу («Мен алкогольден тазамын» жəне т.б.); парадоксалды – ұсыныс формулаларының «кері əрекет» əсерін қолдану; қолдаушы – ең жұмсақ, тұлғаның жағымды қасиеттерінің дамуын ынталандырады. Көрсеткіштер мен қарсы көрсеткіштер – Автотренинг невроздарды, функционалдық бұзылуларды жəне психосоматикалық ауруларды, ең алдымен неврастенияны емдеуде көрсетілген. АТ истерия, психастения жəне ипохондриялық синдромдарды емдеуде төмен нəтиже көрсетеді. Аутогендік жаттығулар эмоционалдық стресске негізделген ауруларды, сондай-ақ тегіс бұлшықет кернеуін емдеуде жақсы нəтиже көрсетті – бронх демікпесі, гипертензияның бастапқы кезеңі, облитерациялық эндоартрит, ентігу, өңеш түйілуі, стенокардия, асқазан-ішек жолдарының спастикалық ауруы жəне іш қату. Асқазанның ойық жарасын емдеуде АТ қолдану арқылы қанағаттанарлық нəтижелер алынды. Аутогендік жаттығулар кекештіктің тұрақты патологиялық күйінің жойылуын жеделдетуге жəне бұл ауруды емдік кешеннің басқа компоненттерімен біріктіріп емдеудің кешенді əдісінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Автотренингті қолдану түсініксіз сана жəне делирий, өткір соматикалық шабуылдар жəне вегетативті дағдарыстар жағдайында көрсетілмейді. Спортшыларды жарыстарға дайындау жүйесінде де автогендік дайындық қолданылады. Ең алдымен, жарыстардан кейін қалпына келтіру процестерін жеделдету жəне жарыс алдындағы психикалық күйлерді түзету.
ӨЗІН-ӨЗІ ГИПНОЗДАУ
Автогипноз – əдетте өзін-өзі гипноздау үшін қолданылатын гипноздың өзіндік индукциясының түрі, əдісі немесе нəтижесі. Оны гипнозбен ұзақ уақыт емделген адамдар жиі қолданады. Ағылшынша «гипноз» терминін 1841 жылы шотландиялық дəрігер жəне хирург Джеймс Брейд енгізген. Брейдтің айтуынша, ол гипнозды ашқаннан кейін екі жыл өткен соң «өзін-өзі гипноздауды» (өзі осылай атады) алғаш рет қолданып, оны өзіне қолданбас бұрын, алдымен өз клиенттеріне үйреткен: «Бұл тақырыптағы алғашқы тəжірибелерім [яғни, өзін-өзі гипноздау] 1843 жылы 1 мамырда жəне одан кейінгі күндерде кейбір достарының қатысуымен жасалды. Менің ойымша, бұл бұрын-соңды сыналмаған осындай алғашқы тəжірибелер болды жəне олар мен жұмыс істеген əрбір жағдайда нəтиже берді.» Кейінгі жұмысында «Транс немесе адамның күту күйіндегі бақылаулар» (1850) Брейд өзін-өзі гипноздауды өзіне қолданатын біреудің өзін-өзі гипноздау туралы алғашқы есебін берді. Эмиль Куэ автогипноздың кейінгі дамуындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі болды. Оның «саналы өзін-өзі гипноздау» əдісі 20 ғасырдың басында əлемге əйгілі өзін-өзі басқару жүйесіне айналды. Коу өзін «гипноз» түсінігінен алшақтатқанымен, ол кейде Чарльз Бодуэн ізбасарлары сияқты өзінің жасаған əрекетін өзін-өзі гипноздау деп атады. Қазіргі гипнотерапевттер Коу мұрасын өз саласына тиесілі деп санайды.
Өзін-өзі гипноздау қазіргі заманғы гипнотерапияда кеңінен қолданылады. Ол гипноз түрінде болуы мүмкін, оған кіруді гипнотерапевт үйренген үлгі бойынша жүзеге асырылады. Гипноз ауырсынуды, алаңдаушылықты, депрессияны, ұйқының бұзылуын, семіздікті, астма мен тері жағдайын бақылауға көмектеседі. Өзін-өзі гипнозды толық меңгерген кезде сіз зейінді, есте сақтауды жақсарта аласыз, мəселелерді шешу қабілетіңізді кеңейте аласыз, бас ауруын жеңілдете аласыз жəне тіпті эмоцияларды бақылауды жақсарта аласыз. Гипноздық трансты өздігінен тудырудың негізгі қадамдары. Өзін-өзі гипноз жасау төрт түрлі дағдыны қажет етеді. Мотивация. Тиісті мотивация болмаса, адамға өзін-өзі гипноз жасау өте қиын болады. Босаңсу. Адам толығымен босаңсуы керек жəне жаттығуға уақыт бөлуі керек. Сонымен қатар, алаңдататын нəрселерді жою керек, өйткені толық назарды гипнозға аудару қажет. Концентрация. Сананы толығымен прогреске шоғырландыру керек, өйткені бір бейнеге бағыттау арқылы ғана нəтижеге қол жеткізіледі. Бағыт. Бұл опция адам белгілі бір тапсырмамен жұмыс істегісі келсе ғана қолданылады. Адам қалаған нəтижені визуализациялауға өзінің шоғырлануын сақтауы керек. Аутогендік тренинг – неміс психиатры Иоган Шульц əзірлеген жəне 1932 жылы алғаш рет жарияланған релаксация əдісі. Шульц өзінің көзқарасын неміс гипнозисті Оскар Фогттың жұмысына негіздеді. Бұл əдіс бұлшықет тонусы, тыныс алу жиілігі жəне жүрек соғу жиілігі сияқты физиологиялық процестерді бақылаудан психикалық бейнелерді басқару, дыбыстық терапия жəне т. б. Стресске ұшыраған жəне/немесе өзін-өзі бағалауы төмен емделушілерге демалуға жəне/немесе өзін-өзі бағалауды жақсартуға көмектесетін өзін-өзі гипноздау əдістерін үйретуге болады. Атап айтқанда, науқас өзін-өзі гипноздық күйде болғанда, терапевт дауыстық командалар арқылы релаксация жəне өзін-өзі бағалаудың жоғарылату процестерін тудыра алады. Өзін-өзі гипнозға үйрету кезінде науқасқа қайталау үшін белгілі бір сөз немесе сөз тіркесі берілуі керек. Тек гипноздық трансқа кіру ниеті болған жағдайда ғана кодты сөйлемнің қайталануы əсер етеді. Стресс иммундық жүйенің тиімді жұмысына кедергі келтіретіндіктен, стресстің алдын алу үшін өзін-өзі гипноздау иммундық жүйені стресстің жағымсыз əсерінен қорғайды. Емтихан кезінде өзін-өзі гипноздауды қолданған студенттердің оны қолдану техникасын үйренбегендермен салыстырғанда иммундық жүйесі күштірек болғандығы туралы эксперименттік дəлел бар. Өзін-өзі гипноздау жүкті əйелдерге ауырсынуды жеңілдетуге көмектеседі. Джозеф Дели, акушер-гинеколог, 20 ғасырдың басында гипнозды босану кезіндегі жалғыз қауіпсіз ауырсынуды басатын дəрі болды деп мəлімдеді. Өзін-өзі гипноздаудың таралған əдістеріне мыналар жатады: Қолғап анестезиясы: қол жансызданып, ауырсынуды жою үшін оны ауырған жерге қойыңыз. Уақыттың бұрмалануы: ауырсынуы бар уақыт кезеңдерін қысқарақ қабылдау жəне ауырсынусыз уақыт кезеңдерін ұзағырақ қабылдау. Қиял арқылы түрлендіру: ауырсынуды проблема тудырмайтын жақсы, қолайлы сезім (мүмкін жай қысым) ретінде қарау. Джон Ф. Кистром: «Автогипнозды дəстүрлі „гетеро“ гипнозбен салыстыру олардың бір-бірімен тығыз байланысты екенін көрсетеді» деген қорытындыға келді. Бұл ретте Кихстром өзін-өзі гипноздау бен классикалық гипноздың сапалық айырмашылығы неде деп ойлайды.
ГИПНОЗДЫ ИНДУКЦИЯ
Гипноз жасау үшін қажетті жағдайды анықтау үшін гипнозшы бастайтын процесс. Брэйдтің (1841) стандартты индукция əдісі, 1904 жылы Джеймс Коутс (1843—1933) көрсеткен «көзді жоғары жəне ішке қарай қию». Өзін-өзі гипноздауда зерттелуші жазылған индукцияны тыңдайды немесе гипнозшы мен субъектінің рөлдерін ойнайды. ХІХ ғасырда Джеймс Брейд гипноздық индукцияның кілті ретінде жарқын нысанға қарауды көрді. Бір ғасырдан кейін Зигмунд Фрейд көзді бекітуді немесе монотонды дыбысты тыңдауды «қарау немесе сипау арқылы тікелей əсер ету əдістеріне» қарама-қарсы индукцияның жанама əдістері ретінде қарастырды – олардың барлығы, алайда, бір нəтижеге əкеледі – субъектінің бейсаналық. гипнозшыға шоғырлану. Кино мен теледидардағы гипноздық индукцияның негізгі элементтері болып табылатын тербелетін сағат пен қарау іс жүзінде қолданылмайды, өйткені тез өзгеретін қозғалыстар мен оларды қолданудың айқын клишелері назар аударудың орнына алаңдатады. Гипноздық индукция адамды транс күйіне түсіру үшін қажет нəрсе ретінде анықталуы мүмкін. Яғни ол сыни қабілеттер төмендейтін жəне субъектілер гипнозшының пəрмендері мен ұсыныстарын қабылдауға ынталы болатын өсу мүмкіндігінің күйі ретінде түсінілгенде. Мидың белсенділігі мен психикалық процестеріндегі өзгерістердің дəлелі гипноздық индукциялармен тəжірибе жүзінде байланысты болды. Теодор Х. Барбер гипнозды индукциялау əдістері жай ғана бос, бірақ гипноздың пайда болуы үшін маңызды емес, кеңінен күтілетін рəсімдер екенін дəлелдеді: бұл көзқарастағы гипноз тек күтілетін мəдени рəсімдер арқылы күшейтілетін (немесе рəсімделген) əсер ету процесі. Оливер Зангвилл гипнозды индукция үшін мəдени күту маңызды болғанымен, гипнозды əсер етудің саналы процесі ретінде ғана қарау гипноздан кейінгі амнезия немесе гипноздан кейінгі сенім сияқты құбылыстарды ескермейтінін атап өтті. Гипноздық индукцияның жылдам əдістері. Ертедегі гипноздық əдебиеттерде гипнозды индукциялау біртіндеп жасалатын, ұзақ процесс болды. Əдістер гипноз жасайтын субъектіні босаңсыту жəне оны ішкі фокус күйіне келтіру (оның кезінде оның қиялы бірінші орынға шығады), гипнозшы оған жақсырақ əсер етіп, оған бейсаналық деңгейде өзгерістер енгізуге көмектесу үшін əзірленген. Олар əлі күнге дейін, əсіресе гипнотерапияда қолданылады, бұл жерде жылдам индукцияға қарағанда, клиентті біртіндеп релаксациялау жақсырақ болуы мүмкін. Əдетте гипнотерапевт əрбір жеке клиент үшін ең қолайлы жəне тиімді деп тапқан индукцияны пайдаланады. Дегенмен, Дэйв Элман енгізген Эльман индукциясы сияқты жаңа жəне жылдамырақ əдістер ұсынылды, бұл оның көздерін ашу үшін тым босаңсығанын елестетуді қамтиды, сондықтан ол оларды ашуға тырысқан сайын, соғұрлым қиын болады. Оларды ашу үшін (басқаша қос үндеу ретінде белгілі).
Содан кейін терапевт релаксация жағдайын одан əрі жақсарту үшін субъектінің қолын көтеріп, оның құлауына мүмкіндік береді. Соңында, терапевт зерттелушіден бұлттарды жəне бұлттардың ішіндегі сандарды, олардың шар сияқты үрленіп жатқанын елестетуді сұрайды (əрбір үрленген сан транс эффектісін арттырады) субъект басқа сандар туралы ойлауға тым шаршағанша жалғастыру керек. Бұл процесс бірнеше минутты алады, бірақ пациенттерді белгілі бір операция түрлеріне дайындауда өте тиімді екені белгілі. Дегенмен, шок пен таңдану принциптерін қолданатын гипноздың бұдан да жылдам лездік индукциялары («шерту» индукциялары сияқты) бар. Субъектінің жүйке жүйесіне соққы əсер ету субъектінің уақытша есінен тануына əкеледі. Осы қысқаша алаңдаушылық кезеңінде гипнозист тез араласып, субъектінің қарқынды, гиперқиялды жəне ішкі фокус күйіне енуіне мүмкіндік береді.
Индукция транс тудыратын əдіс екенін ұмытпайық. Транс құбылыстары индукцияны қолданбай-ақ пайда болуы мүмкін (мысалы, күнделікті өмірдің стихиялық транстары). Бірақ егер психотерапевтік сеанс кезінде науқасты трансқа түсіруді мақсат етсе, онда ол транс күйін жасау үшін белгілі бір əдісті қолдануы керек. Индукцияның мақсаты пациентті сыртқы əлем туралы хабардар етуден бірте-бірте алып тастау жəне терапевт шабыттандырған немесе пациенттің өзінің есте сақтау қабілеті мен қиялымен жасалған бейнелер мен ойларға ену. Индукциялар стилі мен əдісі бойынша əртүрлі. Индукциялар авторитарлық болуы мүмкін (мысалы, «Сіз барған сайын босаңсып, …сезінесіз»; «Мен сіздің елестеткеніңізді қалаймын…») немесе
(«Сіз қалауыңыз мүмкін…»). «Сіз ойлайсыз…»). Сабырлы, салмақты, тегіс сөйлеуді қолдану ұсынылады. Индукциядан кейін əдетте транс күйін тереңдету үшін арнайы əдістер қолданылады. Тереңдетуге келесі əдістерді қолдану арқылы қол жеткізуге болады: тікелей ұсыныс (мысалы, «Өзіңізге осы күйге тереңірек жəне тереңірек түсуге мүмкіндік беріңіз…»); өзіңізді жағымды, тыныш, қауіпсіз жерде елестетуге шақыру; төмен түсу немесе көтерілу (мысалы, таудан түсу) процесінде өзіңізді елестетуге шақыру; ауырлық сезімін ұялату (мысалы, қолында), ал дененің бір бөлігі ауырлаған сайын клиент транс күйіне тереңдеп, тереңірек батады; бөлшек техникасы деп аталатын: клиентке не қысқа уақыт ішінде көзін ашуды сұрайды (сол уақытта ол транстан қысқаша шығады), содан кейін көзін жабу. Əрбір көзді жұмған сəтте транс күйі одан да тереңдей түседі деген болжам бар. Сондай-ақ, клиентке оның қабақтары барған сайын ауырлай түсетіні жəне клиенттің көзін азырақ ашқысы келетіні, ол барған сайын жағымды транс күйінде қалуды қалайтыны ұсынылады; тыныс алуды шоғырландыру арқылы, əр дем шығарумен транс күйінің тереңдей түсуі ұсынылады; санауды қолдану: гипнолог кері ретпен санайды (мысалы, 10-нан 0-ге дейін) жəне əрбір айтылған санмен транс күйінің тереңдей түсуін болжайды; Эриксондық гипнозда əңгімелерді айтуға болады, гипнолог тереңдетумен байланысты сөздерді немесе метафораларды (мысалы, «төмендеуді жалғастыру»), сондай-ақ релаксация мен жайлылыққа баса назар аударады.
Индукция болмай жатса, Ми машинасын (Мозговая машина) сатып алуға кеңес беремін. Ми машинасы пайдаланушының миында белгілі бір жиілікке жету үшін дыбысты жəне/немесе жарықты пайдаланады. Теориялық тұрғыдан алғанда, ми машинасының əрекетінің нəтижесі медитация мен гипнозды қолдану нəтижесінде алуға болатын жағдайлармен салыстыруға болатын терең релаксация, шоғырлану немесе өзгерген сана (транс) күйі болуы мүмкін. Сол арқылы индукцияға кіру де оңай болады, жəне өз миыңызды бұрынғыдан да жеңіл басқаратын боласыз.
ӨЗІН-ӨЗІ СЕНДІРУ
Сендіру – адамның санасына психологиялық əсер ету, установкалар мен көзқарастарды қабылдату. Сөздік (ауызша), эмоционалды, əрекет арқылы гипноздау, өзін-өзі гипноздау жолдарымен əсер ететін сенім мен түсінік деп аталатын конструкция. Сенімді адамның əл-ауқатын жақсарту жəне психологиялық жарақатты емдеу үшін қолдануға болады. Тікелей сенімдер, анық тікелей: «Беске дейін санаймын, болады…»; тікелей камуфляжды (бірдеңе ашық түрде ұсынылады, бірақ сонымен бірге ол маскировкаланады, өйткені оның бір бөлігі клиенттен келеді; клиентті ерекше əрекет етуге үйретеді): «Аурудың алдындағы кезеңге қатысты ауыр сезімін азырақ жағымды сезімдерге ауыстырамын». Жанама ұсыныстар. Қабылдау реті, (адам келісетін бірнеше мəлімдеме): «Сіз маған келдіңіз, қазір мына жұмсақ орындыққа отырыңыз, менің дауысымды тыңдаңыз, бүгін сіз өзіңізді əлдеқайда жақсы сезінесіз» («бүгін сіз өзіңізді əлдеқайда жақсы сезінесіз» – бұл, шын мəнінде, ұсыныс жəне одан кейінгі сөздер, адамның келісімін береді); «Неге бұған жол бермеске?»; «Осы креслода ыңғайлы болмайынша, трансқа түспеңіз» (импликация қосылды); «Қолыңыз бетіңізге тимейінше терең дем алма» (импликация қосылды); «Қолыңыз толығымен жамбасыңызға тимейінше, транс күйінде қаншалықты жағымды болатыныңызды білмейсіз» (импликация қосылды); «Сізге (жақын болашақта пациенттің сөзсіз əрекеті орын алғанша) ештеңе істеудің қажеті жоқ». Тосын, шығармашылық сəттер; Жалқаулық (бас тарту қиын): «Ыңғайлы отырғанда, демалуға болады»; «Трансқа əр адам өзінше түседі»; «Адамдар көп нəрсені ұмытады. Кілттер, телефон нөмірлері, кездесулер…» (амнезия құрастырылады); кез келген мақал мен мəтелдер; «Сіздің бас ауруыңыз қазір, санаңыз оны босатуға дайын болған кезде басылуы мүмкін»; «Сіздің бейсаналық санаңыз бұл мəселені неғұрлым сындарлы түрде шешуге болатынын түсінген кезде, сіздің симптомыңыз жоғалып кетуі мүмкін»;
Идеомотор (біз идеомоторлы реакцияларды тудырғымыз келеді – қозғалыс) «Көптеген адамдар бір қолдың екіншісінен жеңілірек екенін сезуі мүмкін». Жұмылдыру (анықталмаған жұмылдыру шеңберлері ұсынылады, оны адам өз ресурстарына қарай өзі толтырады; жұмылдыру сөздерінен кейін үзіліс жасалады): «Сіздің бейсанаңыз барлық қажетті нəрсені өз орнына қояды»;
«Сіздің бейсаналық ресурстарыңызды пайдалану бұл жұмысты орындауға (кідіртуге) мүмкіндік береді»; «Сіздің бейсаналықыңыз үйлестіру қажет барлық нəрсені үйлестіре алады (кідіртеді).» Шектеулі ашық (көрсетілмеген шектеулі таңдау ұсынылады; əдетте бас тарту қиын нəрселер): «Сіз əртүрлі тəсілдермен үйренуге болады»; «Жұмыс істеудің əртүрлі тəсілдері бар»; «Кейбір позалар жайлылық тудырады». Сыныптың барлық мүмкіндіктерін қамту (барлық мүмкіндіктерді тізімдегеннен кейін «немесе басқа нəрсені» қосу керек): «Мен сіздің проблемаңызды шешуге көмектесу үшін бейсаналық санаңыздың не қолданатынын білмеймін. Мүмкін мен айтатын немесе айтпайтын кейбір сөздер, мүмкін бейнелер, мүмкін дыбыстар, мүмкін сезімдер, мүмкін эмоциялар, мүмкін естеліктер немесе басқа нəрсе». Өзін-өзі гипноздау – бұл адамның өзіне, идеяларына, ойларына, сезімдеріне психологиялық əсер ету (мысалы, ауыратын құбылыстарды жою жəне жалпы əл-ауқатты жақсарту үшін, дəрігердің ұсынысы бойынша). Өзін-өзі гипноздайтын адам психотерапевттің көмегімен үйренетін аутогендік жаттығулар арқылы жүзеге асырылады. Адам өзіне əсер ету үшін өз бетінше оқиды (өзіне немесе дауыстап) немесе жай ғана ойланып, белгілі бір сөздерді немесе тұтас тіркестерді айтады.
Сырттан келген сендіру мен өзін-өзі гипноздаудың арасында түбегейлі айырмашылық жоқ. Оларды біріктіретін нəрсе – қиял. Оның үстіне, өзіндік сендірусіз үшінші тараптың сендіруі болуы мүмкін емес. Өзін-өзі гипноздау сыртқы гипнозбен салыстырғанда адамға теңдесі жоқ күшті əсер етуі мүмкін. Бұл адамның өмір бойы өзін-өзі гипнозбен өз бетінше жəне шексіз айналыса алатындығымен түсіндіріледі.
СЕНІМДІЛІК ФЕНОМЕНІ
Сенімділіктің жалпы жағдайы – өзіне деген сенімділік. Өзіне деген сенімсіздік (үмітсіздік) психологиялық мəселе. Сенімсіз тұлға ең əуелі өзіне қауіпті. Философияда, атап айтқанда таным теориясында сенім (үміт) білімнің маңызды аспектілерінің бірі ретінде қарастырылады. Философия (кем дегенде тарихи) осы күйді іздейді. Гносеология – білімді, сенімділік пен шындықты зерттейтін ғылым. Философиядағы сияқты білімге деген қазіргі көзқарастар, негізінен, сенімділік факторын есепке алмайды. Көбінесе бірінші философ болып саналатын Сократ өзіне дейінгі басқа ғалымдарға қарағанда ақиқатқа деген жоғары стандартқа ие болды. Ол философияда қабылдаған скептицизм мəселесіне өте байыпты қарады. Нəтижесінде ол ештеңе білмеймін деп мəлімдеді. Сократ оның даналығы өзінің надандық санасымен шектелгенін жиі айтатын. Филология сөйлеуде сенім білдіру əдістерін зерттейді. «Менің ойымша, ол келеді» деген сөз тіркесінде сөйлеушінің «менің ойымша» сөзіндегі реңкті төмендетуі арқылы, ал əрі қарай реңкті көтеру арқылы ерекшеленеді. Сенімділік феноменіне көзқарастардың əртүрлілігіне қарамастан, бұл конструкцияны түсінуде орыс жəне шетелдік психологияда дамыған екі негізгі ереже жəне сəйкесінше зерттеудің екі жетекші бағыты бар: өз (ой-пікір) пайымдауларыңыздың дұрыстығына сенімділік; өзіне деген сенімділік.
Сенімділікті кейбір білімнің ақиқат деп санайтын психикалық күйі ретінде де анықтауға болады. Сенім – түсініктің психологиялық сипаты. Сенім жеке адамның өз тəжірибесінің нəтижесі немесе сыртқы əрекеттің нəтижесі болуы мүмкін. Мысалы, сенімділік адамда оның еркіне (ішкі) жəне санасына (сыртқы) қосымша (кейде оған қарсы) саналы бейімделудің əсерінен пайда болуы мүмкін. Адам өзін-өзі гипноздау арқылы сенімділікке ие бола алады (мысалы, аутогендік жаттығулар). Сенімділіктің ең маңыздысы – өзіне деген сенімділік. Ал өзіне деген сенімсіздік (үміт сіздік) психологиялық проблема.
ДАҒДЫЛАНҒАН ДƏРМЕНСІЗДІК
Үйренген (дағдыланған) дəрменсіздік жағдайында қолайсыздықты, ауырсынуды, осыған ұқсас жағымсыз факторларды бастан кешірген адам құтылатын мүмкіндікке ие болса да, өз жағдайын жақсартуға əрекет жасамайды, себебі сенбейді. Сенімсіздік теріс, негативті, жағымсыз жағдайларға əсер ету немесе болдырмаудың сəтсіз əрекеттерінен кейін пайда болады, ол пассивтілікпен, белсенді əрекет етуден бас тартумен жəне дұшпандық ортаны өзгертуге немесе одан аулақ болуға, тіпті мұндай мүмкіндік пайда болған кезде де əрекет жасамайды. Адамдарда үйренген (дағдыланған) дəрменсіздік еркіндік пен бақылау сезімін жоғалтумен, өзгеру мүмкіндігіне жəне өз күшіне сенбеумен, ерік-жігерді басумен жəне өлімге дейін депрессиямен бірге жүреді. Жануарлар (соның ішінде адамдар) дəрменсіз туылады жəне үйрену процесі арқылы, өзгеру мүмкіндігі туралы түсінікке ие болады жəне өз қабілеттеріне сенім артады. Жануарларға жүргізілген тəжірибелер нəтижесінде Селигман тобы ауыр жəне басқа да жағымсыз факторлардың өзіне əсерін бақылау мүмкін болмаған жағдайда, мұндай əсерлерді жою мүмкіндігі туындаған кезде адамдар ештеңе жасағысы келмейді деген қорытындыға келді. Кейінірек олар адамдарға əсер ететінін растады, бірақ субъектілерді ауыртпалықсыз (тəжірибелерде тітіркендіргіш дыбыстар қолданылды). Зерттеушілер бұл жүре пайда болған мінез-құлықты «үйренген (дағдыланған) дəрменсіздік» деп атады.
Кейіннен Селигман «үйренген дəрменсіздіктің» аналогы ретінде «əдеттенген пессимизм» деген ұғымды енгізді, айырмашылығы саналы түрде үйренуге болатын «əдеттенген оптимизм» – ға қарама-қарсы. Құбылыс ашылғаннан бері оның жұмыс істеуінің биологиялық механизмі жақсы түсіндірілді: пассивтілік – дорсальды рафе ядросындағы серотонин белсенділігіне байланысты жануарлардағы негізгі, табиғи жағдай жəне оны медиальды префронтальды қыртыстың белсенділігі арқылы жеңуге болады. Нəтижесінде, авторлар өз теориясын қайта қарап, себеп-салдар байланысы керісінше деген қорытындыға келді: өткен оқиғалар жоғалтуға емес, оқиғаларды бақылау (контроль) сезіміне алып келеді, бұл жануарларда ұзақ уақыт бойы мидағы ингибиторлық (торможение) – оқиғаларды бақылау (контроль) сезімі жоқ болса да сезіміне алып келеді. Психология ғылымында 1950—1960 жылдары парадигма өзгерді, ғалымдар адамдардың когнитивтік функцияларына назар аударып, когнитивті процестерді ақпаратты өңдеумен жəне өзін-өзі реттеумен байланыстыра бастады. Қалаулар мен импульстардың салдары ретіндегі мотивация туралы бұрын басым болған пікір тым жеңілдетілген болып шықты; мотивация психологиясында зерттеушілер субъектілердің өздері қалаған нəрсеге қол жеткізу мүмкіндіктерін бағалауына назар аударды, бұл олардың түсінігінде, олар іздеген нəрсеге қол жеткізу субъектінің нəтижеге қол жеткізуге инвестициялауға дайындығына жəне мотивацияның ұқсас аспектілеріне байланысты. Содан кейін ғылыми айналымға «бақылау локусы» жəне «себеп-салдарлық атрибуция» ұғымдары енгізілді. 1960 жəне 1970 жылдары психикалық бұзылулардың ең көп таралған диагнозы депрессия болды, Мартин Селигман жəне оның əріптестері оның себептерін анықтауға тырысты. 1964 жылы Мартин Селигман мен Стивен Майер Пенсильвания университетінің психология зертханасында иттерге жасалған бірқатар эксперименттерге қатысты. Тəжірибелер И. П.Павловтың классикалық кондициялау (Павловтық қорқынышты кондиционерлеу бұл оқу мен есте сақтаумен байланысты қорқынышты зерттеу үшін кеңінен қолданылатын зертханалық парадигма. Дəстүрлі Павловтық қорқынышты кондициялау парадигмаларының негізгі шектеуі мұздату бақыланатын жалғыз қорғаныс əрекеті болып табылады.) иттерде жоғары дыбысқа шартты қорқыныш рефлексін қалыптастыру болды. Теріс күшейту ретінде торда отырған иттер дыбысты естігеннен кейін бастан кешіретін жұмсақ, бірақ сезімтал электр тоғы қолданылды. Бірнеше рет қоздырғаннан кейін иттердің дыбыстан қорықпағанын білу үшін торлар ашылды. Экспериментаторлар дамыған қорқыныш рефлексінің арқасында иттер электр тоғының соғуын болдырмау үшін қатты дыбысты естігенде қашып кетеді деп күткен. Алайда, күткенге қарамастан, иттер қашып кетпеді. Олар еденге жатып, ыңылдады, бірақ қораптар ашық болған кезде бұл қиын болмаса да, қашуға əрекет жасамады. Нəтиже сол кездегі психологияда басым болған бихевиоризмге (Бихевиоризм (ағылш. мінез-құлық) – адам мен жануарлардың мінез-құлқын зерттеудің жүйелі тəсілі. Ол барлық мінез-құлық рефлекстерден, қоршаған ортадағы белгілі бір тітіркендіргіштерге реакциялардан жəне жеке адамның қазіргі мотивациялық жағдайымен жəне бақылаушы ынталандырулармен бірге күшейту мен жазалау сияқты жеке тарихтың салдарынан тұрады деп болжайды. Бихевиористер əдетте əртүрлі қоршаған орта факторларына жауап беру дəрежесін анықтауда тұқым қуалаушылықтың маңызды рөлін мойындағанымен, олар ең алдымен қоршаған орта факторларына назар аударады) ешбір жағдайда сəйкес келмеді. Эксперименттің күтпеген нəтижелерін байқаған Мартин Селигман, мүмкін, иттер соққыдан сақтануға тырыспағандықтан, қорқыныш болмағандықтан емес – олардың мінез-құлқынан олар соққыны күткені көрініп тұрды – эксперимент кезінде олар одан аулақ болуға тырысты деп болжайды, бірақ нəтиже болмағандықтан, олар оның еріксіздігіне үйренді. Басқаша айтқанда, иттер «дəрменсіз (шарасыз) болуды үйренді». Селигман өз гипотезасын өзі тексеруге шешім қабылдады жəне 1967 жылы тағы да дəрменсіздік табиғатын эксперименттік түрде зерттеу үшін Павлов дизайнын қолданды. Əріптесі Стивен Майермен бірге ол электр тогының соғуымен ұқсас эксперимент жасады, бірақ иттердің үш тобының қатысуымен. Бірінші топқа ауырсынуды болдырмауға мүмкіндік берілді: мұрнын арнайы панельге басу арқылы бұл топтағы ит соққы тудыратын жүйенің қуатын өшіре алады. Осылайша ол жағдайды басқара алды; оның реакциясы маңызды болды. Екінші топта соққы құрылғысының өшірілуі бірінші топтың əрекетіне байланысты болды. Бұл иттер бірінші топтағы иттер сияқты соққыға ұшырады, бірақ олардың реакциясы нəтижеге əсер еткен жоқ. Екінші топтағы итке ауырсыну əсері ажырату панелін онымен байланысты бірінші топтың иті басқан кезде ғана тоқтады. Үшінші топтағы иттер (бақылау) мүлде соққы алған жоқ. Белгілі бір уақыт аралығында иттердің екі эксперименталды тобы бірдей қарқындылықтағы, бірдей көлемде жəне бірдей уақыт көлемінде электр тогының соғуына ұшырады. Бір ғана айырмашылығы, олардың кейбіреулері жағымсыз əсерді оңай тоқтата алатын болса, басқалары жағымсыз əсерге əсер ете алмайтындығына көз жеткізе алды. Осыдан кейін иттердің барлық үш тобы олардың кез келгені оңай секіретін жəне осылайша электр тогының соғуынан құтыла алатын қалқасы бар қорапқа орналастырылды. Соққыларды басқара алатын топтың иттері дəл осылай жасады. Бақылау тобындағы иттер тосқауылдан оңай секірді. Соған қарамастан, бақыланбайтын қиындықтарды бастан өткерген иттер қораптың айналасында жүгірді, содан кейін түбіне жатып, ыңылдап, үлкен күшпен электр тогының соғуына шыдады. Селигман мен Майер дəрменсіздік жағымсыз оқиғалардың өзінен емес, осы оқиғалардың бақыланбау тəжірибесінен туындайды деген қорытындыға келді.
«Белсенді іс-əрекетіне ешнəрсенің тəуелді еместігіне, қиындықтар өздігінен болатынына жəне олардың пайда болуына ешқандай əсер ете алмайтынына дағдыланса, тірі адам дəрменсіз болады.»
Үйренген дəрменсіздік, сондай-ақ жүре пайда болған дəрменсіздік, адамның өз іс-əрекеті мен оның нəтижелері арасындағы байланысты сезінбейтін психикалық жағдайын сипаттайтын психологиядағы ескірген ұғым. Бұл құбылысты американдық психологтар Мартин Селигман жəне Стивен Майер 1967 жылы иттердің мінез-құлқын зерттеу нəтижесінде тұжырымдаған.
Мартин Селигманның алғашқы эксперименттері кеңінен танымал болды жəне беделді психологиялық журналдарда жарияланды. 1976 жылы Селигман үйренген дəрменсіздік теориясы үшін Американдық психологиялық қауымдастықтың сыйлығын алды. Стивен Майер Селигманмен жұмыс істегеннен кейін нейрофизиолог болып, ми құрылымдарын зерттеді. 2000 жылдары ол 1960 жылдары болмаған аспаптық зерттеу əдістерін қолданып, өзінің жəне Селигманның 1960 жылдардағы тəжірибелерін қайталайтын бірқатар эксперименттер жүргізді. Ол əртүрлі ми құрылымдарының қызметін талдап, жануарлардың дəрменсіздікті емес, бақылауды үйренетінін немесе үйренбегенін анықтады. Бұдан ол дəрменсіздік емес, бақылау, оның қарама-қарсылығы деген қорытындыға келді. Дəрменсіздік – бұл бастапқы күй жəне ол бақылау мүмкіндігі туралы идеяны ассимиляциялау арқылы жеке тұлғаның дамуымен біртіндеп еңсеріледі. Майер Селигманмен кездесті, ол өзінің бұрынғы əріптесінің тұжырымдарымен келіседі жəне 2000-шы жылдардағы эксперименттерді тұжырымдаманы «өз басына» айналдыру деп сипаттады, ал заманауи психология үйренген дəрменсіздік тұжырымдамасын қате деп қабылдамады. Пассивтілік – бұл дорсальды рафе ядросындағы серотонин белсенділігіне байланысты жануарлар үшін негізгі, табиғи жағдай жəне оны медиальды префронтальды қыртыстағы белсенділікпен жеңуге болады. Қазіргі концепцияларға сəйкес түрлердің эволюциясы кезінде де, даралардың жеке дамуы кезінде де сыртқы жағдайларды бақылауға арналған мінез-құлық жəне когнитивті дағдылар қалыптасады. Сонымен қатар, эволюция барысында басқару функциялары салыстырмалы түрде жақында пайда болды. Адам миында жағымсыз əсерлерді жеңу церебральды жарты шарлардың префронтальды аймақтарында жүзеге асырылады. Олар жеке адамның реакцияларын реттеудің жаңа деңгейін қамтамасыз ететін қондырмалық жүйке құрылымдарының қалыптасуын қамтамасыз етеді. Дəрменсіздікті, бақылауды жəне олардың адам психикасына əсерін зерттеуді 1976 жылы психологтар Эллен Джейн Лангер жалғастырды жəне қарттар үйінде қазір əйгілі зерттеу жүргізген Джудит Роден. Зерттеуді жүргізу үшін Лангер мен Родин кездейсоқ түрде экспериментке қатысушылар болған егде жастағы еріктілердің екі тобын таңдады. Сонымен, бірінші эксперименттік топқа 8 ер адам жəне 39 əйел адам, екінші бақылау тобына 9 ер адам жəне 35 əйел адам, барлығы 91 адам кірді. Экспериментаторлар мекеме əкімшілігімен тəжірибе шартының екі түрі бойынша келісті. Оларды қысқаша сипаттауға болады: еріктілердің бірінші тобына өздеріне жəне өмір салтына жауапкершілік артты, екінші топ еріктілерге үйде пациенттердің назары мен қамқорлығымен қоршалған қалыпты өмір салтын жүргізуге мүмкіндік берілді. Екінші топқа бірінші жиналыста типтік нұсқаулар берілді: Біз сіздің бөлмелеріңіздің мүмкіндігінше ыңғайлы болғанын қалаймыз жəне бұл үшін бəрін жасауға тырысамыз. Біз сіздің осы жерде өзіңізді бақытты сезінуіңізді қалаймыз жəне сіз біздің қарттар үйімізбен мақтана алатыныңызға жəне осында бақытты болуыңызға жауаптымыз… Біз сізге көмектесу үшін қолдан келгеннің бəрін жасаймыз… Сіздердің барлығыңызға Арден Хаустың сыйлығы (қызметкер барлығын айналып өтіп, əр науқасқа бір өсімдік берді) енді бұл сіздің өсімдіктеріңіз, олар сіздің бөлмеңізде тұрады, медбикелер суарып, оларға қамқорлық жасайды, сізге ештеңе істеудің қажеті болмайды.
– Родин Дж., Лангер Э.
Институционализацияланған (белгіленген ережелермен, нормалармен қарым-қатынастар жасау) қарттармен бақылаудың тиісті араласуының ұзақ мерзімді əсері. Бірінші топқа мынаны айтты: Бөлмеңіздің қандай болатынын өзіңіз шешуіңіз керек, сонда барлығын сол қалпында қалдырғыңыз келе ме, əлде біздің қызметкерлер жиһазды қайта реттеуге көмектескенін қалайсыз ба… Сіз бізге өз тілектеріңізді айтыңыз, нақты нені өзгерткіңіз келетінін айтыңыз. сіздің өміріңізде. Сонымен қатар, кездесуімізді пайдаланып, əрқайсыңызға Арден Хаус сыйлығын тарту еткім келеді. Егер сіз өсімдікке ие болғыңыз келетінін шешсеңіз, осы қораптан өзіңізге ұнайтынын таңдай аласыз. Бұл өсімдіктер сіздікі, сіз оларға күтім жасауыңыз керек жəне өз қалауыңыз бойынша оларға күтім жасауыңыз керек. Келесі аптада фильмді екі кеште, сейсенбі жəне жұма күндері көрсетеміз. Сіз кинотеатрға қай күні баратыныңызды жəне фильмді мүлдем көргіңіз келе ме, жоқ па, соны шешуіңіз керек. – Родин Дж., Лангер Э.
Институционализацияланған қарттармен бақылаудың тиісті араласуының ұзақ мерзімді əсері. Осылайша, бірінші эксперименттік топқа əртүрлі өмірлік мəселелер бойынша таңдау жасауға жəне жағдайды бақылауға мүмкіндік берілді. Екінші бақылау тобына да дəл солай айтылды, бірақ жолдаудан олардың өміріне əсер ететін шешімдердің көпшілігін олар емес, басшылық қабылдайтыны белгілі болды. Эксперимент 3 аптаға созылды, оның барысында қарттар үйінің əкімшілігі мен қызметкерлері айтылған саясатты қатаң сақтады. Үш аптадан кейін пациенттер арасында өз өміріне қанағаттанушылықты өлшейтін сауалнамалар жүргізілді, сонымен қатар, медициналық қызметкерлер пациенттердің белсенділігі, көпшілдігі, жалпы тонусы, тамақтануы мен əдеттері бойынша сауалнамалар алды. Сондай-ақ əр топтан қанша субъектінің фильмді көруге шешім қабылдағаны жəне олардың қаншасы қарапайым конкурсқа қатысуға шешім қабылдағаны өлшенді (үлкен банкадағы кəмпиттердің санын есептеңіз). Екі топ арасындағы айырмашылықтар эксперименталды маңызды болып шықты. Осылайша, екінші топтағы −0,12 орташа бақытсыздық деңгейі бірінші топтағы орташа +0,28 баллмен (пациенттердің жеке есептері бойынша) қарама-қайшы болды.
Науқастардың жағдайының өзгеруі, медбикелер бағалаған эксперименталды топта +3,97 (жақсару) бақылау тобында -2,39 (нашарлау) көрсетті. Сондай-ақ басқа емделушілермен қарым-қатынас жасау, персоналмен сөйлесу жəне персоналды пассивті бақылауға жұмсалған уақыттың айтарлықтай айырмашылығы болды (соңғы критерий эксперименталды топта −2,14 жəне бақылау тобындағы +4,64 көрсетті). Тұрғындардың нақты мінез-құлқының рейтингі де бақылаудың оң əсері мен өз өміріне əсер ету мүмкіндігі туралы болжамды қолдады. Эксперименттік топтағы көбірек қатысушылар фильмді көріп, болжау ойынына қатысты (10 қарсы 1). Зерттеушілердің қорытындысы қартаюдың кейбір жағымсыз əсерлері (есте сақтау қабілетінің жоғалуы, тонустың төмендеуі) адамның өз өмірін бақылауды жоғалтуымен байланысты болуы мүмкін, бұл олардың шешімдер қабылдау құқығы мен сезімін қалпына келтіру арқылы алдын алуға болатынын білдіреді. Зерттеуден кейін алты айдан кейін Лангер мен Родин тағы бір өлшеу жүргізіп, эксперименттік əсердің жалғасып жатқанын білу үшін Арден Хаусқа оралды. Медбикелердің рейтингтері жауапкершілікті жоғарылататын топтағы субъектілер бақылау тобы үшін 262,00-ге қарсы 352,33 жалпы орташа баллмен жақсы нəтиже көрсетуді жалғастырғанын көрсетті. Сондай-ақ эксперименталды топтағы денсаулықтың сəл жақсаруы жəне бақылау тобындағы нашарлау болды. Ақырында, бірінші зерттеуден кейінгі уақыт аралығында бақылау тобына қатысушылардың 30% қайтыс болды, ал эксперименталды топ қатысушыларының 15% қайтыс болды. Алынған нəтижелерге сүйене отырып, əкімшілік пациенттердің өз өмірін бақылауға деген ұмтылысын одан əрі ынталандыру туралы шешім қабылдады. Басқа психологтардың егде жастағы адамдар туралы кейінгі зерттеулері де егде жастағы емделушілер таңдауға қабілетсіздігінің ауыр жағдайында өзін-өзі деструктивті мінез-құлық танытуы мүмкін екендігін көрсетті (тамақ пен дəрі-дəрмектен бас тарту), өйткені бұл олар үшін таңдай алатын жалғыз нəрсе. Басқа эксперименттер бақылаудың (жəне оның болмауының) адамның психикалық жай-күйінің басқа аспектілеріне əсерін анықтады. Мысалы, тіпті толып жатқан лифт субъективті түрде еркін болып қабылданады жəне басқару пультіне жақынырақ тұрған жолаушылар арасында аз алаңдаушылық тудырады. Басқа зерттеуде субъектілердің екі тобы қатты шу кезінде мəселелерді шешуге мəжбүр болды. Олардың бірі шуға ешқандай əсер ете алмаса, екіншісіне дыбысты кез келген уақытта өшіруге болатынын айтты, бірақ əлі де шыдай алатын болса, өшірмеулерін сұрады. Екінші топ тапсырмаларды əлдеқайда сəтті орындады.
СЕБЕП-САЛДАРЛЫҚ АТРИБУЦИЯ
Себеп-салдарлық атрибуция – тұлға аралық қабылдау құбылысы, ол басқа адамның іс-əрекетінің себептерін түсіндіруден, жатқызудан тұрады. Концепция батыстық əлеуметтік психологияда қалыптасты жəне Дж. Келли, Ф. Хайдер, Ли Росс əзірлеген атрибуция теориясында ең жалпы көрінісін алды. Себеп-салдарлық атрибуцияны зерттеушілер «қарапайым адам», «көшедегі адам» өзі қабылдайтын оқиғалардың, соның ішінде өзінің мінез-құлқының себеп-салдарлық байланыстарын өзі түсіндіретін механизмдер мен факторларды анықтауға тырысты. Атрибуцияның (басқа адамның мінез-құлқының себептерін түсіндіру механизмін білдіретін психологиялық термин) өлшемі мен дəрежесі екі көрсеткішке байланысты: əрекеттің рөлдік күтулерге сəйкестігі – сəйкестік неғұрлым көп болса, соғұрлым ақпарат тапшылығы аз болады, сондықтан атрибуция дəрежесі аз болады; əрекеттердің мəдени нормаларға сəйкестігі. Д. Келли атрибуцияның үш түрін анықтады: жеке атрибуция (себеп əрекетті орындаушы адамға жатқызылады); объектінің атрибуты (себеп əрекет бағытталған объектіге жатқызылады); жағдаяттық атрибуция (себеп мəн-жай, жағдайларға жатқызылады). Зерттеу барысында оқиғаға қатысушы жанама атрибуцияны, ал бақылаушы жеке атрибуцияны жиі қолданатыны анықталды.
Атрибуция – елеулі белгілер, ажырағысыз қасиет, мінез-құлқының себептері. Себеп-салдарлық атрибуция механизмдері келесі принциптерге негізделген: қоғамда бір-бірін тану, адамдар сыртқы бақылау нəтижесінде алынған ақпаратпен шектелмейді: олар əрекеттің себептерін анықтауға жəне жеке қасиеттер туралы қорытынды жасауға ұмтылады; Сыртқы бақылаудан алынған ақпарат жиі жеткіліксіз болғандықтан, бақылаушылар əрекеттің ықтимал себептерін анықтайды жəне оларды бақыланатын қатысушыға жатқызады; себептерді түсіндіру бақылаушының мінез-құлқына айтарлықтай əсер етеді. Адамдардың өз мінез-құлқын жəне басқалардың іс-əрекеттерін түсіндірудегі жүйелік айырмашылықтар; субъективті факторлардың (ақпараттық жəне мотивациялық) əсерінен ауыстыру процесінің логикалық нормалардан ауытқуы; адамның белсенділігіне жəне оның мотивациясына əсер ететін ынталандырушы əсер, мұндай əрекеттің қанағаттанарлықсыз нəтижелерін сыртқы факторлардың əсерімен, ал қанағаттанарлық нəтижелерді ішкі факторлардың əсерімен түсіндіру.
Теорияның ең көп тараған заңдылықтарының бірі – өз маңыздылығын асыра бағалау жəне белгілі бір факторлардың (мысалы, сəттілік, сыртқы немесе, қабілеттер, ішкі) жағдайды қалыптастырудағы рөлін асыра көрсету болып табылады. Себеп-салдарлық атрибуция механизмдеріне сəйкес адам қызметінің тиімділігіне, оның мотивациясына, эмоциялары мен мақсаттарына əсер ету үшін алынған нəтижелерді іс жүзінде қолдану əдістері анықталады. Атрибуцияны зерттеу топ мүшелерінің өз əрекеттері үшін жеке жауапкершілікті тағайындайтын немесе қабылдайтын сəтін анықтауға көмектеседі. Нəтижелер белгілі бір қатысушы топтың жалпы корпоративтік қызметіне нақты үлесін барабар бағалау үшін пайдаланылады.
Себеп-салдарлық атрибуция теориясы алғашында əлеуметтік психология шеңберінде ғана зерттелді. Қазір ол жалпы, педагогикалық, дамытушылық, сонымен қатар спорт психологиясында қолданылады. Зерттеудің негізгі бағыттары – өзін-өзі қабылдау, тұлғааралық қабылдау жəне басқа да əлеуметтік объектілердің үлкен көлемін қабылдау.
ИНТРОВЕРСИЯ – ЭКСТРАВЕРСИЯ
Психологияда кең тараған тұлғалық қасиеттерді категориялау критерийі немесе олардың өлшем көрсеткіші. Ең танымалдары – интроверсияның екі түрлі тұжырымдамасы – экстраверсия, Карл Юнг жəне Ганс Эйзенк. КСРО жəне ГДР психиатриясында К. Леонхардтың интерпретациясы да белгілі болды. Интроверсия жəне экстраверсия терминдерін алғаш рет Юнг енгізді, бірақ олардың түсінігі мен психологияда қолданылуы бастапқы мағынасынан ерекшеленеді. Тұлғааралық мінез-құлыққа назар аудара отырып, Юнг интроверсияны «өмірдің субъективті психикалық мазмұнға бағдарлануымен сипатталатын мінез-құлық түрі» ретінде анықтады (ішкі психикалық белсенділікке назар аудару); жəне экстраверсия «сыртқы объектілерге қызығушылықтардың шоғырлануымен сипатталатын мінез-құлық түрі» (сыртқы əлем) ретінде. Экстраверсия достық, əңгімешіл, жігерлі мінез-құлық арқылы көрінеді, ал интроверсия көбірек тұйық жəне жалғыз мінез-құлықпен көрінеді. Шындығында, барлық жан-жақты психологиялық типологиялар мен көптеген психологиялық тесттер бұл сипаттарды əртүрлі формада қамтиды. Мысал ретінде «Үлкен бестік» моделі, Юнгтың аналитикалық психологиясы, Ганс Эйзенктің үш факторлы тұлға теориясы, Рэймонд Кэтеллдің 16 тұлғалық факторы, Миннесотадағы көп өлшемді тұлғалық инвентаризация жəне Майерс-Бриггс типологиясы жатады. Карл Юнг экстраверттер мен интроверттерді ажырататын негізгі критерийді «қозғалысының бағыты» деп санады. Юнг бойынша, экстраверсия адамның бағытының (өмірлік энергиясының) сыртқы əлемге бағытталуынан көрінеді, экстраверт өмірдің əлеуметтік жəне практикалық аспектілерін, нақты сыртқы объектілермен, ал интроверттің қиял мен рефлексия əлемін ұнататындығынан көрінеді. Экстраверт өзінің энергиясын ысырап етуге, оны қоршаған объектілерге жылжытуға бағытталған, ал интроверт энергияны жинақтауға, ішкі əлемге жылжытуға бағытталған. Интроверсия – ұжымдық бейсананың архетиптік көріністерінің бірі. Динамикалық психологияның басқа екі көрнекті өкілі Зигмунд Фрейд пен Альфред Адлердің концепцияларындағы айырмашылықтарды талдай отырып, Юнг бұл авторлардың мəні бойынша ұқсас концепциялары ерекшеленеді деп есептеді. Егер біріншісі, Юнгтың пікірінше, экстраверт болса, ол объектіге деген тартымдылық мақсаттарына қызмет етуіне бағындыратыны соншалық, эго тек жетегінің функциясынан басқа ештеңе болып көрінбейді, онда екіншісі, интроверт, керісінше, ұжымдық жетектерден жеке билікті қамтамасыз ету үшін барлығы субъектінің артықшылығын бекітуге бағытталған деп есептеді. Ханс Эйзенк өзінің диспозициялық моделін жасау кезінде Юнгтан «экстраверсия» терминін алады. Тұлға өлшемдері рефлексияға, тəжірибеге жəне сезімдерге бағытталған емес, əлеуметтік қарым-қатынастарға бағытталған дəрежеде дəйекті түрде өзгеретінін анықтады. Эйзенктің пікірінше, типтік экстраверт, көпшіл, оптимистік, импульсивті, таныстардың кең шеңберіне ие жəне эмоциялар мен сезімдерді нашар басқарады. Типтік интроверт сабырлы, ұялшақ, жақын адамдарынан басқа барлығынан алшақ, өз іс-əрекетін алдын ала жоспарлайды, барлық істе тəртіпті жақсы көреді жəне өз сезімін қатаң бақылауда ұстайды. Бұл жағдайда Юнг термині пайдалы болды. Эйзенктің ойынша, экстраверсия тұлғаның негізгі қасиеттерінің бірі болуы мүмкін екендігі белгілі болды.
Психиатр Леонхардтың пікірінше, экстраверт – əлсіз ерік-жігері бар, сырттан əсер ететін адам, ал интроверт. ерік-жігері күшті адам. Сонымен қатар, Леонхардтың типологиясы психологиялық емес, психиатриялық болып табылады жəне ең алдымен патологияларға қатысты. Егер біз патологиялар туралы айтпасақ, онда бұл терминді Леонхардтың (бірақ Юнг емес) түсіндіруіне жақын бақылау локусы (ішкі жəне сыртқы), экстернализм жəне интернационализм деп есептеу керек.
Евген Блейлер психиатрияға шизофрения симптомы болып табылатын аутизм ұғымын енгізді, ол негізінен Юнгтің «интроверсия» концепциясымен қамтылған. Аутизм – бұл сыртқы əлемнен белсенді түрде кетумен бірге жүретін патологиялық интроверсия. Кейіннен экстраверсия тұлғалық қасиет ретінде үлкен бестік (Джон жəне т.б., 2008) немесе HEXACO (Ashton жəне т.б., 2004) сияқты заманауи үлгілерде сақталып, оның жүйелілігін көрсетеді. Экстраверттер мен интроверттердің мінез-құлқында айырмашылықтар бар. Бір зерттеуге сəйкес, экстраверттер көбінесе сəндік киім киюге бейім, ал интроверттер практикалық, ыңғайлы киімдерді қалайды (сұлуынан жылуы).
Экстраверттер интроверттерге қарағанда жігерлі, дəстүрлі музыканы ұнатады. Тұлғалық қасиеттер адамдардың жұмыс кеңістігін қалай ұйымдастыруына да əсер етеді. Жалпы алғанда, экстраверттер кеңселерін көбірек безендіреді, есіктерін ашық ұстайды, жақын жерде бірнеше қосалқы орындықтар ұстайды жəне үстеліне кəмпиттердің тостағандарын қояды. Олар басқа қызметкерлерді шақыруға жəне өзара əрекеттесуді ынталандыруға тырысады. Интроверттер, керісінше, аз безендіреді жəне өздерінің жұмыс кеңістігін əлеуметтік өзара əрекеттен оқшаулауға тырысады.
Осы айырмашылықтарға қарамастан,15 тəжірибелік іріктеу зерттеулерінің мета-талдауы экстраверттер мен интроверттердің мінез-құлқында елеулі сəйкестік бар екенін көрсетті. Бұл зерттеулерде қатысушылар күнделікті өмірде экстраверттік қасиеттердің (мысалы, батылдық, сөйлегіштік, талапшылдық, көпшілдік) қанша рет көрсетілгенін көрсету үшін мобильді құрылғыларды пайдаланды.
Fleeson жəне Gallagher (2009) экстраверттердің үнемі интроверт, ал интроверттердің үнемі экстраверттік тəсілдермен əрекет ететінін анықтады.
Шынында да, экстраверттелген мінез-құлықтағы адам арасында тұлға ішіндегі өзгергіштік көбірек болды.
Экстраверттер мен интроверттерді ерекшелендіретін басты ерекшелік экстраверттердің интроверттерге қарағанда шамамен 5% -дан 10% -ға дейін қалыпты экстраверттік əрекетке бейімділігі болды.
Липпа (1978) жүргізген зерттеулер адамдардың өзін қаншалықты басқаша елестететінін көрсетті. Бұл экспрессивті мінез-құлық деп аталады жəне индивидтердің осы мінез-құлықты басқаруға мотивациясы мен қабілетіне байланысты. Липпа (1978) 68 оқушыны зерттеді, олардан математика сабағын өткізіп жатырмыз деп рөлдік ойын ойнау ұсынылды. Студенттердің экстраверсия жəне интроверсия деңгейлері олардың сырттай/экспрессивті мінез-құлықтары негізінде бағаланды, мысалы: қадамның ұзақтығы, графикалық кеңдік, сөйлесуге жұмсаған уақытының пайызы, көзбен байланысуға жұмсаған уақыты жəне əрбір оқу сессиясының жалпы уақыты. Бұл зерттеу нақты интроверттердің экстраверт болып көрінетін экспрессивті мінез-құлықтары бар деп қабылданып, бағаланғанын көрсетті, өйткені олар өзін-өзі бақылау тұрғысынан (интроверттер) жоғары болды. Бұл интроверттердің өздерінің экстраверттік жəне əлеуметтік тұрғыдан қажет нұсқасын ұсынуға саналы түрде көбірек күш салатынын білдіреді. Осылайша, адамдар қоршаған ортаға байланысты мінез-құлықты реттей жəне өзгерте алады. Адамдар күрделі жəне бірегей, ал интроверсия-экстраверсия өлшемдердің континуумы (белгілі бір үздіксіздік қасиеттері бар объект) болғандықтан, адамдарда екі сипаттама түрі де аралас болуы мүмкін. Бір жағдайда өзін интроверт ретінде ұстанатын адам екінші жағдайда өзін экстраверт ретінде ұстауы мүмкін, ал адамдар кейбір жағдайларда «қарсы типті» мінез-құлықты үйренуі мүмкін. Юнг теориясында адамның негізгі қызметі экстраверсивті болса, екіншілік əрқашан интроверсивті.
ЕКІЖАҚТЫЛЫҚ
Ақырында, үшінші топ бар, мұнда мотивация негізінен қайдан келетінін айту өте қиын: сырттан немесе іштен. Бұл топ ең көп жəне аз сараланған қалыпты адамды қамтиды, ол өзіне қандай да бір шектен шығуға жол бермейтіндіктен немесе оларға мұқтаж болмағандықтан қалыпты деп саналады. Қалыпты адамға, сыртқы жəне ішкі əсер болады. Ол кең орта топты құрайды, олардың бір жағында мотивтері негізінен сыртқы объектпен анықталатындар, ал екінші жағында мотивтері ішінен қалыптасатындар.
Бірінші топты экстраверт, ал екінші топты интроверт деп атаймын. – C. G. Jung, Халықаралық білім конгресі, Швейцария, 1923 ж.
Амбиверсия интроэкстраверсия шкаласы бойынша орташа ұпайларға сəйкес келеді. Амбиверция жеке тұлғаның дербес сипаттамасы болып табылады жəне интроверсия мен экстраверсиядан бөлек санат болып табылады. Амбиверт интроверт те, экстраверт те емес, бірақ екеуінің де қасиеттерін біріктіреді. Амбиверт жағдайға байланысты интроверт немесе экстраверт сияқты əрекет ете алады. Негізіндеа дамдардың көпшілігі амбиверт. Интроверттер мен экстраверттер идеясын насихаттаған швейцариялық психиатр Юнг 1923 жылы халықаралық білім конгресінде оқыған лекциясында үшінші типтің (оның айтуынша, нормаға сəйкес) бар екенін мойындады. Алайда Юнг оны интроверсия – экстраверсия типологиясына кіргізбеді.
«Амбиверция» терминін 1923 жылы американдық психолог Эдмунд Конклин ұсынған. Конклин амбиверсияны психологиялық норма деп санады. Ғалым интроверт те, экстраверт те емес адамдарды белгілейтін терминнің жоқтығын психоаналитикалық терминологияның ең алдымен патологияларды сипаттау үшін жасалғандығымен түсіндірді. Конклин басқа екі түрінен айырмашылығы амбиверттер сау, икемді, бейімделгіш жəне позитивті деп есептеді. Американдық психолог М. Кроу жəне т.б. 2006 жылға қарай олар орта жастағы интроверсия деңгейі мен 25 жылдан кейінгі когнитивтік статус арасындағы байланысты зерттеді (қатысушылар саны 4039 адам). Тестілеу нəтижелеріне сəйкес амбиверсия когнитивті бұзылулардың төмен қаупімен байланысты; бұл авторларға гипотезаны ұсынуға мүмкіндік берді, оған сəйкес амбиверсия қартаю кезінде когнитивтік функциялардың сақталуына оң əсер етеді. Американдық психолог А. Гранттың (2013) зерттеуіне сəйкес, шығыс байланыс орталықтарында жұмыс істейтін 340 сатушының 3 айлық жұмысының нəтижесі бойынша, осы сатушылар арасындағы амбиверттер интроверттермен салыстырғанда 24%-ға жəне экстраверттермен салыстырғанда 32%-ға артық табысқа қол жеткізген. Гранттың айтуынша, амбиверттер тұтынушылармен қарым-қатынас жасауда икемді болады, мінез-құлық тəсілдерінің кең спектрін пайдаланады, қашан сөйлеу жəне қашан тыңдау керектігі туралы теңгерімді шешімдер қабылдайды, сендіру үшін жеткілікті сенімділік пен ынта білдіреді жəне мұқият болуға бейім, сатып алушының мүдделерін қабылдайды. Қақтығыс жағдайындағы экстраверттердің, интроверттердің жəне амбиверттердің мінез-құлқындағы айырмашылықтар 2016 ж.
Дубровина жəне т. б. Зерттеушілердің пікірінше, бəсекелестік стратегия экстраверттерге көбірек тəн; интроверттер жиі қашу, бейімделу жəне ымыраға келу стратегиясына жүгінеді; амбиверттер конфликті жағдайға басқаларға қарағанда түскісі келмейді. Апуневич жəне т.б. 2016 жылға қарай олар құқық қорғау органдары қызметкерлерінің эмоционалдық күйзелістерінің олардың интроэкстраверсия деңгейіне тəуелділігін зерттеді. Зерттеуге Череповец полиция бөлімінің 32 қызметкері қатысты. Авторлардың қорытындыларына сəйкес амбиверттер интроверттер мен экстраверттерге қарағанда эмоционалды күйіп кетуге төзімдірек. Сондай-ақ интроверттер қарым-қатынас жасауға бейім, бірақ оны жасауға құлшынысы жоқ адамдар болып саналады. Ганс Юрген Айзенк экстраверсия-интроверсияны адамның басқа адамдармен қарым-қатынасының дəрежесі ретінде сипаттады. Бұл мінез-құлық айырмашылықтары ми физиологиясындағы негізгі айырмашылықтардан туындайды деп болжанды. Айзенк мидың көтерілу/төмендеу активациясын ми бағанасында орналасқан жолды ретикулярлық белсендіру жүйесімен (PAC) біріктірді. Экстраверттер өздерінің қозу деңгейлерін жоғарылату үшін толқу мен əлеуметтік белсенділікке ұмтылады, ал интроверттер мұндай қозуды барынша азайтуға тырысып, əлеуметтік жағдайлардан аулақ жүреді. Айзенк экстраверсияны өзінің P-E-N тұлғалық моделіндегі үш негізгі белгілердің бірі ретінде анықтады, оған психотизм мен невротизм де кіреді. Айзенк бастапқыда экстраверсияны екі негізгі тенденцияның қосындысы деп ұсынды: импульсивтілік пен əлеуметтілік. Кейінірек ол жандылық, белсенділік жəне қозғыштық сияқты бірнеше басқа, неғұрлым нақты белгілерді қосты. Бұл қасиеттер оның жеке басының иерархиясында демалыс күндеріндегі кештер сияқты одан да нақты əдеттегі жауаптармен байланысты. Айзенк бұл сипатты ежелгі медицинаның төрт темпераментімен салыстырды: холерик жəне сангвиник темпераменттері экстраверсияға, ал меланхолик пен флегматик интроверсияға теңестірілді. Экстраверсия деңгейін анықтауда генетиканың қоршаған ортаға қатысты салыстырмалы маңыздылығы даулы мəселе болды, көптеген зерттеулердің назарында болды. Айзенк экстраверсия ми қыртысының қозуының өзгергіштігінен туындайды деп ұсынды. Ол интроверттердің экстраверттерге қарағанда белсенділік деңгейі жоғары екенін жəне сондықтан экстраверттерге қарағанда созылмалы түрде көбірек қоздырылатынын ұсынды.
Экстраверттердің интроверттерге қарағанда сыртқы ынталандыруды көбірек қажет ететіндігі бұл гипотезаға дəлел ретінде түсіндірілді. «Ынталандыру» гипотезасының тағы бір дəлелі интроверттердің лимон шырынын тамшысына жауап ретінде экстраверттерге қарағанда көбірек сілекей бөлетіндігі. Бұл тамақ немесе əлеуметтік байланыс сияқты ынталандыруларға жауап беретін олардың ретикулярлық белсендіру жүйесіндегі (PAC) белсенділіктің жоғарылауымен байланысты.
Экстраверсия мезолимбиялық допаминдік жүйенің потенциалды ынталандыруларға жоғары сезімталдығымен байланысты болды. Бұл экстраверттерде кездесетін жағымды əсердің жоғары деңгейін ішінара түсіндіреді, өйткені олар əлеуетті сыйлықтың толқуын (мотивация и поощрение) қарқындырақ сезінеді. Мұның бір көрінісі – экстраверттер оң нəтижеге қол жеткізу кезінде күтпеген жағдайлармен оңай күресе алады, содан кейін сыйлықтың өзі одан да көп қабылданады. Бір зерттеу интроверттердің мидың маңдай бөліктерінде жəне алдыңғы немесе фронтальды таламуста қан ағымы көбірек екенін анықтады, бұл жоспарлау жəне мəселелерді шешу сияқты ішкі өңдеуге қатысатын аймақтар. Экстраверттерде сенсорлық жəне эмоционалдық тəжірибеге қатысатын алдыңғы цингулятты қыртысқа, уақытша лобтарға жəне артқы таламусқа көбірек қан ағымы бар.
Интроверсия-экстраверсия ми қызметінің жеке айырмашылықтарымен байланысты екенін көрсетеді. Мидың көлемін зерттеу оң жақ префронтальды кортекстегі жəне оң жақ уақытша париетальды түйіспедегі интроверсия мен сұр зат көлемі арасындағы оң корреляцияны, сондай-ақ интроверсия мен ақ заттың жалпы көлемі арасындағы оң корреляцияны көрсетті. Экстраверсия эмоционалдық реактивтілікке тығыз байланысты тыныс алу (жиірек) сияқты физиологиялық факторлармен де байланысты болды. Экстраверсия жəне интроверсия дəрежесі көбінесе өзін-өзі есеп беру сияқты өлшемдер арқылы бағаланады, дегенмен əріптестердің есептері мен үшінші тарап бақылаулары да пайдаланылуы мүмкін. Өзіндік есептер лексикалық немесе мəлімдемеге негізделген (аффирмация) болуы мүмкін. Лексикалық өлшемдер экстраверттік жəне интроверттік қасиеттерді көрсететін жеке сын есімдерді пайдаланады, мысалы, көпшіл, ашық, ұстамды немесе жуас. Континуумда (белгілі бір үздіксіздік қасиеттері бар объект) орындалатын экстраверсия/интроверсияның құрама өлшемдерін жасау үшін интроверсияны білдіретін сөздер кері кодталды. Голдберг (1992) өзінің 100 сөздік Үлкен бестік маркерлерінің бөлігі ретінде 20 сөздік өлшемді əзірледі. Saucier (1994) өзінің 40 сөзден тұратын шағын маркерлерінде қысқаша, 8 сөзден тұратын өлшемді əзірледі. Дегенмен, бастапқы Saucier шағын маркерлерінің психометриялық қасиеттері Солтүстік Америкадан тыс үлгілерде оңтайлы емес екендігі анықталды.
Нəтижесінде, жоғары психометриялық қасиеттері бар жүйелі қайта қаралған шара əзірленді, Халықаралық ағылшын мини-маркерлері – Экстраверсия/интроверсияны жəне американдық тұрғындардың ішінде жəне əсіресе одан тыс жерде басқа бес тұлғалық факторларды бағалау үшін жақсы ішкі үйлесімділікке жəне басқа жарамдылыққа ие. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер үшін экстраверсия көрсеткішінің ішкі сəйкестік сенімділігі 0,92 жəне ағылшын тілінде сөйлемейтіндер үшін 0,85. Респонденттерден, мысалы, кешкілік уақытта əртүрлі адамдармен қаншалықты көп сөйлесетінін немесе басқалардың жанында қаншалықты жиі ыңғайсыз сезінетінін сұрайды. Кештердегі əңгімешілдік туралы мəлімдемеге американдықтар сияқты кештерге бармайтындар үшін мағыналы жауап беру қиын. Сонымен қатар, кейде Солтүстік Американың ауызекі сөйлеу тілі оларды Америкадан тыс жерде қолдануға жарамсыз етеді. Мысалы, «Артқы жағында қалу» жəне «Адамдарды қалай тарту керектігін білу» сияқты мəлімдемелер кейде ағылшын тілінде сөйлемейтіндер үшін тура мағынада ғана түсіну қиынға соғады.
Интроверсия мен экстраверсия қалыпты мінез-құлық екенін мойындау өзін-өзі қабылдауға жəне басқаларды түсінуге көмектеседі. Мысалы, экстраверт өзінің интроверт серіктесінің кеңістікке деген қажеттілігін қабылдай алады, ал интроверт өзінің экстраверт серіктесінің əлеуметтік өзара əрекеттесу қажеттілігін қабылдай алады. Зерттеушілер экстраверсия мен бақыт арасындағы байланысты анықтады. Яғни, экстраверт адамдар интроверттерге қарағанда бақыттың жоғары деңгейі туралы хабарлауға бейім. Басқа зерттеулер көрсеткендей, экстраверттік түрде əрекет ету керек деп айту, тіпті интроверттік сипаттағы адамдар үшін де оң əсердің жоғарылауына əкеледі. Бұл интроверттердің бақытсыз дегенді білдірмейді.
Экстраверттер жай ғана жағымды эмоцияларды бастан кешіреді, ал интроверттер бейтарапқа жақынырақ болады. Бұл қазіргі заманғы Батыс мəдениетінде экстраверсияның əлеуметтік жағынан қолайлы болуы жəне интроверттердің аз қабылдануымен байланысты болуы мүмкін. Бақыт туралы зерттеулерден басқа зерттеулер экстраверттердің интроверттерге қарағанда өзін-өзі бағалаудың жоғары деңгейін хабарлайды. Басқалары мұндай нəтижелер сауалнаманың өзінде əлеуметтік-мəдени ауытқуды көрсетеді деп санайды. Доктор Дэвид Майерс бақытты болу (бақыт формуласы) үш қасиетке ие болу мəселесі екенін айтты: өзін-өзі бағалау, оптимизм жəне экстраверсия. Мейерс экстраверттердің бақыттырақ екенін көрсететін зерттеулерге негіздейді; «Мен басқалармен бірге болуды ұнатамын» тармақтар тек экстраверттер арасында бақытты өлшеуге бейім болатындығына байланысты бұл тұжырымдарға күмəн келтірілді. Карл Юнгтың айтуынша, интроверттер өздерінің психологиялық қажеттіліктері мен проблемаларын мойындауға дайын, ал экстраверттер сыртқы əлемге көбірек көңіл бөлетіндіктен оларды елемейді. Экстраверт жастар қоғамға қарсы немесе құқық бұзушылық əрекеттерге жиі барады. Осыған сəйкес, кейбір дəлелдер экстраверсияның психопатиямен де байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Интроверсия интеллект жəне дарындылық сияқты жағымды қасиеттермен тығыз байланысты. Көптеген жылдар бойы зерттеушілер интроверттердің академиялық ортада табыстырақ болатынын анықтады, бұл экстраверттерді жалықтыруы мүмкін.
Экстраверсия бақыт деңгейінің жоғарылауы сияқты көптеген оң нəтижелермен байланысты болса да, жұқпалы ауруға да бейім болуы мүмкін, өйткені олар көбірек адамдармен араласады. Адамдар инфекцияға осал болған сайын, əлеуметтік шығындар салыстырмалы түрде жоғарылайды. Интроверсия да, экстраверсия да патологиялық емес болса да, психотерапевттер клиенттерді емдеу кезінде темпераментті (адамның психикалық процестерінің тұрақты динамикалық белгілерінің жиынтығы. Темперамент əрекеттің мазмұндық емес, динамикалық аспектілерімен байланысты. Темперамент психикалық процестердің жылдамдығын, эмоциялық сфераның тұрақтылығын, ерікті күш-жігер дəрежесін анықтайды.) ескеруі мүмкін. Клиенттер интроверсия-экстраверсия спектрінің қай жерге түсетініне байланысты емдеудің əртүрлі түрлеріне жақсырақ жауап беруі мүмкін. Мұғалімдер оқушылармен қарым-қатынас кезінде темпераментті де қарастыра алады, мысалы, интроверт балаларға сыныпта сөйлеу үшін көбірек ынталандыру қажет, ал экстраверт балаларға ұзақ уақыт тыныш отыру үшін тəрбиелеу керек. Əлем халқының жартысына жуығы (шамамен 44%) интроверттер. Еуропада интроверттер басым болатын көптеген елдер бар. Литва – Еуропадағы ең интроверт ел, ал Албания – экстраверттер елі. Зерттеушілер аралдарда тұратын адамдар материкте тұратындарға қарағанда интроверттік болатынын жəне ата-бабалары аралды жиырма ұрпақ бойы мекендеген адамдар жақында келгендерге қарағанда экстраверттігі азырақ екенін анықтады. Оның үстіне, аралдардан материкке эмиграцияланатын адамдар аралдарда қалғандарға жəне аралдарға қоныс аударғандарға қарағанда экстраверт болып келеді. Кейбіреулер американдықтар «экстраверттік қоғамда» өмір сүреді, бұл экстраверттік мінез-құлықты ынталандырады жəне интроверсияны болдырмайды. Себебі, Америка Құрама Штаттары қазіргі уақытта сыртқы тұлғалық мəдениет болып табылады, ал кейбір басқа мəдениеттердің адамдарын «ішкі болмысы мен моральдық бағдары» үшін бағалайды. Басқа мəдениеттерде, мысалы, Жапонияда, Қытайда жəне православиелік христиандық, буддизм, суфизм жəне т.б. басым аймақтарда интроверсия кең таралған. Бұл мəдени айырмашылықтар адамдардың бақытын болжайды, өйткені экстраверсия бойынша жоғары балл жинаған адамдар, əсіресе экстраверттік мəдениеттерде жəне керісінше, орта есеппен бақыттырақ болады.
БАҚЫТҚА ДЕГЕН КӨЗҚАРАС
Бұрын айтылғандай, экстраверттердің интроверттерге қарағанда көңіл-күй деңгейі жиі позитивті болады. Алайда, бұл салыстыру тек оң белсендірілген экстраверсия арасында табылды.
Экстраверсия мен қанағаттану немесе тыныштық сияқты оң əсер етудің белсендірілмеген нысандары арасында ешқандай байланыс жоқ, дегенмен бір зерттеу экстраверсия мен белсендірілмеген оң əсер ету арасында теріс байланыс (яғни, интроверсия артықшылығын көрсетті) тапты.
Аффилиативті (басқа адамдармен араласуға ұмтылу, адамның жылы, сенімді, эмоционалды маңызды қарым-қатынастар құру қажеттілігі) экстраверсия мен белсендірілген позитивті аффект (қысқа мерзімділікпен жəне жоғары қарқындылықпен сипатталатын, көбінесе айқын қозғалыстық көріністермен жəне ішкі органдардың жұмысындағы өзгерістермен бірге жүретін жарылыс сипаттағы эмоционалдық процесс) арасында маңызды байланыс жоқ, əсіресе невротизмді (эмоционалдық тұрақсыздықпен, алаңдаушылықпен, өзін-өзі төмен бағалаумен, кейде вегетативті бұзылыстармен сипатталатын тұлғалық қасиет) бақылау кезінде. Экстраверсия жəне эмоционалдық тұрақтылық субъективті əл-ауқаттың ең жақсы болжаушысы болып табылады деген қорытынды бар. Мысал ретінде, Аргайл мен Лу (1990), Айзенк тұлғалық сауалнамасы (EPQ) арқылы өлшенген ерекшелік экстраверсиясы Оксфорд бақытының инвентаризациясымен өлшенген оң əсермен жəне айтарлықтай корреляцияланғанын (белгілі бір үздіксіздік қасиеттері бар объект) анықтады. Бірдей позитивті аффект пен экстраверсия шкаласын пайдалана отырып, Хиллс пен Аргайл (2001) оң əсердің экстраверсиямен айтарлықтай корреляциясын (белгілі бір үздіксіздік қасиеттері бар объект) жалғастыратынын анықтады. Сонымен қатар, Эммонс пен Эдвард Динер (1986) жүргізген зерттеу экстраверсияның жағымсыз əсермен емес, оң əсер етумен жəне айтарлықтай корреляцияланғанын (белгілі бір үздіксіздік қасиеттері бар объект) анықтады. Оң жəне жағымсыз əсерлерді анықтайтын қысқартылған жалпы əл-ауқат кестесін Коста мен МакКрейдің (1986) бес факторлық тұлғалық инвентаризациясын (Үлкен бестік) қолдану, NEO (Невротизм-Экстраверсия-Ашықтық) экстраверсия шкаласының қысқа нұсқасында авторлар деректер жиналған екі кезеңде экстраверттердің əл-ауқатының жоғарылағанын хабарлады: алдымен 1971—1975 жж, содан кейін 1981—1984 жж.
Дегенмен, соңғы зерттеу экстраверсия мен позитивті аффект немесе əл-ауқат арасындағы қарым-қатынасты зерттеген кезде маңызды ковариат болып табылатын невротизмді (жағымсыз эмоцияларды тиімді реттей алмау) бақыламады.
Невротизмді бақылайтын зерттеулер экстраверсия мен субъективті əл-ауқат арасында маңызды байланыс таппады. Ларсен мен Кетелаар (1991). Экстраверттердің жағымсыз əсерге қарағанда позитивті аффектке көбірек жауап беретінін көрсетті, өйткені олар позитивті аффект индукциясына жоғары реактивтілік көрсетеді, бірақ олар жағымсыз əсердің неғұрлым жағымсыз индукциясына жауап бермейді. Даниялық психотерапевт Илзе Сандтың айтуынша, психологиялық жайлылыққа қол жеткізу үшін интроверттер эмоционалды күйзеліс деңгейін мұқият мөлшерлеуі керек. Тұлғаның қасиеттері аффективті салдары бар жағдайлар мен əрекеттерді тудырады, сондықтан эмоционалдық айырмашылықтар сондықтан. Экстраверттердің субъективті əл-ауқатының жоғарылауының бір түсіндірмесі экстраверсия позитивті əсердің жоғары деңгейіне ықпал ететін өмірлік жағдайларды жасауға көмектеседі.
Экстраверсияның тұлғалық қасиеті көбірек əлеуметтік өзара əрекеттесуге ықпал ететін фактор ретінде қарастырылды, өйткені экстраверттердің кортикальды қозуының төмен деңгейі олардың қозуын арттыру үшін көбірек əлеуметтік жағдайларды іздеуге əкеледі.
Əлеуметтік белсенділік гипотезасына сəйкес, əлеуметтік жағдайларға жиі қатысу оң əсер етудің жиі жəне жоғары деңгейін тудырады. Сондықтан, экстраверттер интроверттерге қарағанда көпшіл болып сипатталатындықтан, оларда əлеуметтік өзара əрекеттесу нəтижесінде пайда болатын жағымды əсердің жоғары деңгейі бар. Атап айтқанда, Furnham жəне Brewin (1990) зерттеуінің нəтижелері экстраверттердің интроверттерге қарағанда əлеуметтік іс-əрекеттерден көбірек лəззат алатынын жəне қатысатынын көрсетеді жəне нəтижесінде экстраверттер бақыттың жоғары деңгейлері туралы хабарлайды.
Сонымен қатар, Аргайл мен Лу (1990) зерттеуі экстраверттердің шулы əлеуметтік оқиғаларға қатысудан аулақ болу ықтималдығы аз екенін жəне кештер, əзілдер немесе киноға бару сияқты əлеуметтік əрекеттерге көбірек қатысатынын көрсетті. Экстраверттердің интроверттерге қарағанда əлеуметтік жағдайларды жиі іздейтінін анықтады, əсіресе рекреациялық (дені сау, бірақ шаршаған адамның қалыпты əл-ауқатын қалпына келтіру жəне еңбек өнімділігін қалпына келтіру мақсатында жүзеге асырылатын сауықтыру шараларының жиынтығы) қызметпен айналысқанда. Экстраверттердің интроверттерге қарағанда, тіпті жалғыз болса да бақытты болатыны анықталды.
Атап айтқанда, экстраверттер жалғыз немесе басқалармен бірге өмір сүре ме, тіпті ауылдық жерде тұрса да, бақыттырақ болады. Экстраверттердің интроверттерге (38%) қарағанда əлеуметтік емес жұмыстан гөрі əлеуметтік жұмысты жиі таңдағанымен (51%), олар интроверттерге қарағанда бақыттырақ екенін көрсетті.
Экстраверттердің интроверттерге қарағанда əлеуметтік белсенділігін артық екендігі анықталды, бірақ жалпы алғанда, экстраверттер мен интроверттер өздері айналысатын əлеуметтену көлемі бойынша ерекшеленбеді. Экстраверттер де, интроверттер де əлеуметтік қарым-қатынасқа қатысуды ұнатады, бірақ экстраверттердің əлеуметтік тұрғыдан көбірек қатысатынын анықтады. Зерттеулер экстраверттердің де, интроверттердің де əлеуметтік қарым-қатынастарға қатысатынын көрсетті, бірақ бұл қатысудың сапасы əртүрлі. Экстраверттердің əлеуметтік қатысу жиілігін экстраверттердің көбірек адамдарды білетіндігімен түсіндіруге болады, бірақ бұл адамдар міндетті түрде олардың жақын достары бола бермейді, ал интроверттер əлеуметтік қарым-қатынасқа түскенде таңдаулы болады жəне олармен жақын достары ғана болады. Экстраверсия мен бақыт арасындағы жоғары корреляцияның (белгілі бір үздіксіздік қасиеттер) тағы бір түсіндірмесін Ashton, Lee, and Paunonen (2002) зерттеуінен табуға болады. Олар экстраверсияның негізгі элементі сезімталдықты ынталандыру емес, əлеуметтің назарын аудару, əрдайым олардың қолдауын алу үрдісі екенін айтты.
Олар қоғамның назарын өзіне аудартудың негізгі қасиеттерінің бірі оған пайдалы болу қабілеті екенін дəлелдеді. Сондықтан, егер адам жағымды эмоцияларды, ынта-жігерді жəне энергияны көрсетсе, ол адамды басқалар жақсы қабылдайды жəне ол басқалардың назарын аударады. Жағымды реакция экстраверттерді одан əрі экстраверттік мінез-құлықпен айналысуға ынталандыруы мүмкін. Ashton, Lee, and Paunonen (2002) зерттеуі олардың əлеуметке көңіл бөлу өлшемі, əлеуметтік назар аудару шкаласы, сыйақыға сезімталдық өлшемдеріне қарағанда экстраверсиямен əлдеқайда күштірек байланысты екенін көрсетті. Темпераменттік көзқарас адамдардың тұлғалық қасиеттері мен олардың жағымды жəне жағымсыз əсерлерге сезімталдығы арасында тікелей байланыс бар деген пікірге негізделген. Аффективті реактивтіліктің моделі адамның аффектке қатысты оқиғаларға реакциясының күші адамдардың аффекттегі айырмашылықтарынан туындайды деп есептейді. Бұл модель Джеффри Алан Грейдің күшейту сезімталдығы теориясына негізделген, онда мінез-құлықты белсендіру жүйесі (BAS) күшті адамдар сыйақы (поощрение) реактивтілігінің жоғары дəрежесіне ие жəне тұлғалық экстраверсияға бейім, ал мінез-құлықты тежеу жүйесі күшті адамдар (BIS/мінез-құлықты тежеу жүйесі) марапаттарға аз жауап береді, невротикалық жəне интроверсияның жеке қасиеттеріне көбірек бейім. Сондықтан экстраверттер жағымды əсерге темпераменттік бейімділікке ие болып саналады, өйткені жағымды көңіл-күй индукциясы интроверттерге қарағанда оларға көбірек əсер етеді, сондықтан экстраверттер жағымды əсерлерге көбірек жауап береді. Сезімталдығы жоғары адамдар орташа жағымсыз əсердің жоғары деңгейлерін хабарлағанын, ал BAS сезімталдығы жоғары адамдар оң əсердің жоғары деңгейлерін хабарлады. Сондай-ақ, Зеленский мен Ларсен (1999) BAS сезімталдығы жоғары адамдар жағымды көңіл-күй индукциясы кезінде көбірек жағымды эмоциялар туралы хабарлағанын анықтады, ал сезімтал BIS (мінез-құлықты тежеу жүйесі) бар адамдар жағымсыз көңіл-күй индукциясы кезінде жағымсыз эмоциялар туралы көбірек хабарлады.
Əлеуметтік реактивтілік теориясы барлық адамдар қаласа да, қаламаса да əлеуметтік жағдайларға қатысуға міндетті екенін айтады. Экстраверттер интроверттерге қарағанда əлеуметтік өзара əрекеттесуді ұнататындықтан, олар сондай-ақ интроверттерге қарағанда мұндай жағдайлардан көбірек оң əсер алады. Бұл теорияны танымал еткен Брайан Р. Литлдің жұмысынан алынған. Өмір адамдардан əлеуметтік жағдайларға араласуды талап ететінін жəне əлеуметтік мінез-құлық интроверттерге тəн болмағандықтан, олардың əл-ауқатына зиян тигізетінін дəлелдейтіндер аз. Осылайша, интроверттердің əл-ауқатын сақтаудың бір жолы – олар өздерінің шынайы болмыстарына қайта оралатын жерлерде, яғни Литтл «қабілетіңді қолданатын қызмет саласы» деп атайтын жерлерде мүмкіндігінше жиі зарядтау болып табылады. Дегенмен, экстраверттердің интроверттерге қарағанда əлеуметтік жағдайларға қатты əсер етпейтіні жəне мұндай өзара позитивті əрекеттесу кезінде оң əсердің жоғарылауы туралы хабар бермейтіні анықталды. Экстраверттердің бақытты болуының тағы бір ықтимал түсіндірмесі экстраверттердің өздерінің аффективті күйлерін жақсырақ реттей алатындығына байланысты. Бұл екіұшты жағдайларда (жағымды жəне жағымсыз көңіл-күй тең пропорцияда араласатын жағдайлар) экстраверттердің оң аффекттің баяу төмендеуін көрсетеді жəне соның нəтижесінде интроверттерге қарағанда жағымды əсер ету тепе-теңдігін сақтау қажет. Экстраверттер сондай-ақ қиын тапсырмаларды күту арқылы интроверттерге қарағанда бақытқа ықпал ететін əрекеттерді (мысалы, жағымсыз сəттерден гөрі жағымды сəттерді еске түсіру) таңдауы мүмкін. Белгіленген нүкте моделіне сəйкес, оң жəне теріс əсер ету деңгейлері əрбір жеке тұлғада азды-көпті бекітілген, демек, оң немесе теріс оқиғадан кейін адамдардың көңіл-күйі алдын ала белгіленген деңгейге оралуға бейім. Белгіленген нүкте моделіне сəйкес, экстраверттер бақытты сезінеді, өйткені олардың алдын ала орнатылған оң əсер ету деңгейі интроверттердің оң əсер ету деңгейінен жоғарырақ, сондықтан экстраверттерге бақытты сезіну үшін оң əсер етуді күшейту аз қажет етеді. Питер Куппенстің (2008) зерттеуі экстраверттер мен интроверттердің жағымды эмоцияларды бастан өткерген кезде əртүрлі əрекет ететінін анықтады, бұл интроверттер білдіретін бақыттың жиілігі мен қарқындылығын жете бағаламауды түсіндіреді. Атап айтқанда, Куппенс (2008) қозу мен жағымды эмоциялар экстраверттермен оң корреляцияда екенін анықтады, яғни жағымды сезімдер экстраверттерде жоғары қозумен бірге жүру ықтималдығы жоғары. Екінші жағынан, қозу жəне жағымды эмоциялар интроверттермен теріс корреляцияланады, нəтижесінде интроверттер лəззат алған кезде төмен қозуды көрсетеді. Басқаша айтқанда, экстраверттің өмірінде бəрі жақсы өтіп жатса, бұл жағымды сезімдердің қайнар көзі болса, экстраверттер бұл жағдайды белсенді мінез-құлық пен мақсатқа ұмтылу мүмкіндігі ретінде қарастырады, бұл белсенді, қоздырғыш, жағымды күй тудырады. Интроверттер үшін жағдай жақсы болып жатқанда, олар мұны сақтықтан бас тарту мүмкіндігі ретінде қарастырады, нəтижесінде олар өздерін еркін қанағаттандырады. Көптеген зерттеулер невротизмнің (жағымсыз эмоцияларды реттей алмау) бақыт пен субъективті əл-ауқатқа экстраверсияға қарағанда бірдей, тіпті үлкен болмаса да əсер ететінін көрсетті. Бір зерттеу мектеп оқушыларын алған ұпайларына қарай төрт санатқа бөлді. Нəтижелер тұрақты интроверттер мен тұрақты экстраверттердің бақыт деңгейлері арасында айтарлықтай айырмашылықты көрсетпеді, ал тұрақсыз экстраверттер мен интроверттердің екеуі де əріптестеріне қарағанда бақытты əлдеқайда аз көрсетті.
Бұл зерттеуде невротизм жалпы əл-ауқаттың ең маңызды факторы болды. Сол сияқты, соңғы зерттеулерде зерттеушілер өзін-өзі бағалау жəне өмірлік мақсатқа бағдарлану сияқты санаттарды тексеру үшін бағалау шкаласын қолданды, олар бақытпен оң корреляцияға ие болды. Қатысушылардың осы сұрақтарға берген жауаптары невротизмнің əл-ауқат өлшемдеріне экстраверсиядан гөрі артық əсер еткенін көрсетті. Экстраверсия мен невротизм жеке бақытқа ең көп əсер ететін сияқты болғанымен, басқа да үлкен бестік тұлға факторлары бақыт пен субъективті əл-ауқатпен байланысты екені көрсетілген. Мысалы, бір зерттеу ұқыптылық пен келісімділіктің субъективті əл-ауқатпен шамамен 0,20 корреляциясын анықтады. Бұл қасиеттердің əсері экстраверсия немесе невротизм сияқты күшті болмаса да, олардың бақыт нəтижелеріне əлі де əсер ететіні анық. Сол сияқты, экстраверсия, невротизм жəне ар-ождан арасындағы өзара əрекеттесу субъективті əл-ауқатқа айтарлықтай əсер етті. Бір зерттеуде зерттеушілер субъективті əл-ауқатты бағалау үшін үш шкала қолданды. Олар невротизммен үйлескенде экстраверсия тек бір бағалаудың болжамы болғанын анықтады, ал қалған екі бағалау нəтижесі саналылық пен невротизм арқылы жақсы болжаланды. Бақытты бағалауға басқа факторларды қосудың маңыздылығы бар ма, сіздің ойыңызша? Тұлғаның басқа дəстүрлі емес элементтері бақытпен байланысты болуы мүмкін екендігі туралы дəлелдер де бар. Мысалы, бір зерттеу маңызды мақсаттарға жету жолындағы ілгерілеу немесе олардың арасындағы қақтығыстар сияқты əртүрлі мақсат ерекшеліктері эмоционалдық жəне когнитивті əл-ауқатқа əсер етуі мүмкін екенін көрсетті. Бірқатар басқа зерттеушілер де, кем дегенде, индивидуалистік мəдениеттерде адамның жеке басының үйлесімді сезімі (Мен-концепцияға сəйкес келетін əрекеттер) əл-ауқатпен оң байланысты екенін ұсынды. Осылайша экстраверсияға жəне невротизмге назар аудару бақыт пен тұлға арасындағы қарым-қатынастың толық емес бейнесін бере алады. Бақыттың жалпы деңгейі мəдениеттен мəдениетке қарай өзгеріп отырады, бақыттың таңдаулы көрінісі осындай. Əртүрлі халықаралық зерттеулерде елдер бойынша салыстыру əр түрлі ұлттар мен əртүрлі этникалық топтардың орташа өмірге қанағаттану деңгейінің айырмашылығын көрсететін шкала бар. Мысалы, бір зерттеуші 1958—1987 жылдар аралығында Жапонияда өмірге қанағаттану деңгейі 10 балдық шкала бойынша 6-ға жуық болса, Данияда ол 8-ге жуықтағанын анықтады. Америка Құрама Штаттарындағы этникалық топтарды салыстыра отырып, тағы бір зерттеу еуропалық американдықтардың азиялық американдықтарға қарағанда өз өмірлеріне «айтарлықтай бақыттырақ» болатынын хабарлады. Зерттеушілер елдер арасындағы осы айырмашылықтар үшін жауапты болуы мүмкін бірқатар факторларды, соның ішінде жалпы табыс деңгейіндегі ұлттық айырмашылықтарды, өзін-өзі жетілдіруді жəне көзқарастарды болжады. Біріктірілген бұл нəтижелер экстраверсия-интроверсия бақытпен күшті корреляцияға ие болса да, бұл субъективті əл-ауқаттың жалғыз болжамы емес екенін жəне бақыттың корреляциясын анықтауға тырысқанда басқа факторларды ескеру қажет екенін көрсетеді.
БАҚЫТ АҚИҚАТТА
Өмір өзенінде еркін жүзгіңіз келсе сіз сұр, өкінішті өмірге балама бар екені туралы білу керексіз. Сондықтан өз жүрегіңізді жаңа идеяларға, құндылықтар мен сенімдерге ашуға дайын болыңыз. Ойлау процесін қайта құру арқылы тұрақты идеалды «Мен» -ді қалыптастырасыз. Сіз кім болсаңыз да, не істесеңіз де, қандай жағдайда болсаңыз да, бақытты бола аласыз. Мұны үйрену сіз ойлағаннан да əлдеқайда оңай! Тек өзіңізбен, өзгемен шынайы болу, жалған маскамен өмір сүрмеу. Өзіңіздің шексіз əлеуетіңізді білдіруден жəне бай шығармашылық қабілеттеріңізді дамытудан, іштегіні сыртқа шығарып босатудан басқа адамды жігерлендіретін жəне шабыттандыратын ештеңе жоқ, себебі өмір солай ойластырылған. Біздер тұрмыс-тіршіліктен қолымыз тимей, дүниенің алдап жатқанын сезбейміз. Сананы тұрмыс-тіршілік билейді деп шатасып жүрміз жəне кейінгілерді де солай адастырып жатырмыз. Бізге түк қатысы жоқ, зияны көп ақпаратты қабылдау, оған құл болу – өмір сүру салтына айналды. Шарасыздық сезімі, сəтсіздіктер мен көңіл толмаушылық, біздердің – қоғамды, басқаларды, тағдырды (Құдайды) кінəлауға жəне əртүрлі кінəлілерді іздеуге мəжбүр етеді. Адамзаттың көпшілігі өз проблемаларының шешімін өзі емес сыртқы ортаның шешіп бергенін қалайды, өзіне-өзі толық жеткілікті бола алмаған, өз-өзін қамтамасыз ете алмайды, осының нəтижесінде Құлдық Санаға түсіп қалған, масыл жəне тəуелді адамдар қаптайды. Бұл гуманизм жолы емес! Өмірді тек СЫРТҚЫ адамдар (үкімет) басқарады. Менің өмірім қоршаған ортаға жəне СЫРТҚЫ жағдайларға ғана (отбасы, жұмыс) байланысты деген сияқты сенімдер – СЫРТҚА тəуелді адамның санасында берік орныққан. Олар керісінше дəлелдейтін логикалық сенімдерді қабылдаудан бас тартады. Уильям Джеймс, көрнекті философ жəне психолог: «Біздің заманымыздың ең үлкен жетістігі – ойлаудың ішкі жақтарын өзгерту арқылы біз өмірдің СЫРТҚЫ жақтарын өзгерте алатындығымыз», – деп айтып кеткен. Бұл қысқа мəлімдемеде үлкен шындық бар. «Біз өзіміз туралы ойлағандай емеспіз, бірақ біз күні бойы не туралы ойлаймыз – біз сондаймыз!». Барлығымыз болашағымызды жарқын етуге көмектесетін қызықты саяхатқа шыққымыз келеді. Біз алға ұмтылуға кедергі келтіретін сенімсіздікті жоюды, сенімділікті қалай қалыптастыруды үйренгіміз келеді. Ол үшін қазірден бастап болашақтың қамқоршысы болыңыз, болашақ көрсетеді демеңіз. Егер сіз өзіңізді тоқтап қалғандай сезінсеңіз, өзіңізді басқалардан төмен санасаңыз немесе өмірге сенімділікпен, ынта-жігермен қарай алмайтын болсаңыз онда сіз өмірге наразысыз, яғни риза емессіз (өкпе, реніш, кек, кінə, өкініш – жағымсыз сезімдер). Ал сезімдер адамды басқарады. Өткен өміріңіз қандай болмасын риза болу, бүгінгі күннен рухани лəззат алу жəне болашақтағы сізді күтіп тұрған нəтижелерге қанағаттанудан асқан қызықты саяхат жоқ. Шексіз сенімділік жағымсыз, негативті сезімдерден (эмоциялардан) толық арылған кезде ғана орнайды. Адамдардың сыртқы дүние-мүлікке, қоршаған ортаға, жалған сөйлейтін адамдарға т.б. «тəуелді» болып қалуы – «Құлдық Сананың» салдарынан пайда болатын ауру – бұны тəуелділік дерті деп те атайды. Тəуелділікті емдеудің салдарынан адамдар өз ішіне үңілуден қорықпайтын батырға айналады. Біздер Аффирмацияларды ДҰРЫС пайдалануды білмейміз, себебі біздер оны қалай нəтежиелі пайдалануды үйрене алмадық. Сол себептен бізге олар көмектеспейді. Пайдасын көре алмаған адам «ІШКІ əлемге енді қайтіп оралмаймын», «Өтірік бəрі» дейді де, қайтадан СЫРТҚЫ əлемге тəуелді болады. Кей адамдар жаман ойлауға əдеттеніп қалған жəне оны жеңбек тұрмақ қалай күресуді білмеуі мүмкін. Жаман ойдан қашу үшін адамдар неше түрлі əдіс-тəсілдер жасайды. Бірақ ол айла-əрекеттің барлығы СЫРТПЕН байланысты болғандықтан олардың көмегі уақытша, тұрақты емес, жұбаныш қана. Сенім əлемдегі ең қуатты күш деп айтуға болады. Сенім адамдарға суицид жасауға мүмкіндік береді, өйткені олар əрі қарай өмір сүрудің мəні жоқ деп сезінеді. Демек, сенім – мұқият басқаруды қажет ететін күш. Суицид – өзіне-өзі нүкте қоюдың ең қатал, ауыр түрі. Олардың басты проблемасы, сөзсіз, өзгелерден, өмірден, өзінен шаршауда жəне бұл үмітпен, сеніммен, ниетпен тығыз байланысты. Батылдық, ерлік, төзімділік қайда немесе уақытша сынақ, ауыр күнə емес пе деп айту бəрімізге де оңай. Өмірдің мəнін жоғалту – оның мағынасының болмауынан жəне ішкі бостықтан. Əр-түрлі жинап терген ақпараттың басын біріктіре алатын жəне де сол ақпаратты ойға айналдырып, тіл арқылы сөз қылып, ойын СЫРТҚА шығаратын кез келген адамды ақылды деп айтуға бола ма? Жалпы біздің ойларымыз шашыраңқы болып келеді, оларды дұрыс жинақтай білгенге ақылды болу оңай. Өмірде дұрыс таңдау жасап, шешім қабылдай алу үшін адам ең бастысы өз ойларымен айналысуы керек. Оның неше түрлі əдіс-тəсілдері бар, соларды үйреніп, қорықпай алға жылжи беру қажет. Есіңізде болсын: Ой дегеніміз – сіз ғана еститін ішкі сөздер мен сіз ғана көретін ішкі бейнелер. Ойлардың 3 түрі болады:
– аяқталған, толық ой
– жауап іздеуші ой
– эмоционалды ой
Осылардың бірігуі арқылы бала кезден қазірге дейін ойлау жүйесі қалыптасады. Ойлау Жүйесі өзгергеннен кейін, өмірдің мəні де өзгереді! Сондықтан ойлардың пайдалы жəне пайдасыз жақтарын таразылаңыз. Жалпы адамның «Басты Проблемасы» – үш процессті дұрыс жасамайды немесе оларды басқара алмайды:
– ақпарат қабылдау
– ойлану жəне сезіну
– əрекет ету
Осының салдарынан өзінің жағдайын, сыртқы ортаны сылтауратып, мотивация жоқтығынан жалқаулыққа салынады. Əрине бірінші кезекте тəн құмарлығы (тамақ, ұйқы) табиғат заңдылығы тұрғысынан маңызды, бірақ сонымен қатар жан құштарлығы (көрсін, білсін, естісін, танысын) да бірдей маңызды. Ең бастысы адам үшін жан мен тəннің Иман шегінен шықпауы жəне екеуінің үйлесім мен келісімде болуы. Өмір сүру барысында, тізгінді шамадан тыс жан құштарлығына не тəн құмарлығына беруге болмайды. Бұл екеуі бірігіп негізінен нəпсіні құрайды. Адам үшін нəпсінің қажеттіліктерін қанағаттандыру маңызды, бірақ Жан мен Тəн арасында Баланс болуы қажет. Сонда нəпсі өз Шын Иесін табады. Тəн – табиғат заңдылығына сəйкес өлімнен əрдайым қорқады. Қорықпаймын деу екіжүзділіктің белгісі. Адам өлімнің мəнін жəне одан шын қорықпауды – қайта тірілудің бар екеніне сену жəне оның мəнісін дұрыс түсіну арқылы үйренеді жəне сол шын иман – өлімнің сырын ашады жəне ұмыттырады. Пайдалы болсын, зиянды болсын белгілі бір сенім мен түсінікке негізделген сөздерді (ойша, ауызша, жазбаша) қайта-қайта еске алу немесе басқа адамның есіне салу бұл сіздің болашағыңызды қалыптастыратын тағдыр жəне басқалардың жан дүниесіне əсер қалдыратын із. «Тек Мен ғана сені бақытты етемін» дейтін жалған уəдені ешкім бере алмайды, себебі адамды бақытты ету мүмкін емес, адам өзі бақытты болуды үйренуі керек». Бақытты болудың рецепті жоқ, себебі ол абстрактілі ұғым. Сіз өмірден кішкене ғана мағына тапсаңыз, ол сізді терең мағынаны іздеуге итермелейді. Бұл іздеу ешқашан нəтижесіз болмайды: ол сізді мазалайтын сұрақтарға толығырақ жауап беруге, тереңірек жəне мағыналы өмірге жетелейді. Адамның өз қабілеттерін іске асыруға арналған ЖАН ҚҰШТАРЛЫҒЫ бар. Бұл адамның СЫРТҚЫ мақсаты. Проблема мынада, бұл өсуге жəне дамуға деген ұмтылыс – бақытты болуға жəне қанағаттануға кедергі келтіреді. Бізде өмір туралы қате сенімдер көп. Мысал: Қалауым орындалса ғана бақытты боламын!
Кітаптың тірі организм сияқты жаны бар деп ойлаймын. Себебі оларды ақыл мен жүрек иелері жазды. Кітап дегеніміз сыртқы əсемделген дизайн ғана емес, ойландыруға шақыратын əріптер, сөздер, сөйлемдер, идеялар əлемі. Пайдалы кітап – миға тамақ болады. Пайдалы, нəтежиелі, дəлелденген ақпарат; білім мен тəжірибеге сүйене отырып жазылған кітап; міндетті түрде пайдасын береді! Қазіргі уақытта ең танымал жазушылар адамның СЫРТҚЫ өмірін жазатындар емес, ішкі жан дүниесін жазатындар, себебі олар түсінген – проблема СЫРТТА емес екен. Сəтті жəне бақытты өмір қоршаған шындық пен сіздің санаңыздың арасындағы дұрыс қарым-қатынасқа байланысты. Адамның дүниеге келген кезінен бастап 3 түрлі байланысы болады: Өз-өзімен байланысы, Өзгелермен байланысы, Жаратушымен жəне оның жаратқан заңдылықтарымен байланысы. Адам өз-өзімен сөйлесетін жалғыз жаратылыс. Күні бойы біз үнемі өзімізбен сөйлесеміз, қоршаған орта – өмір туралы ақпарат жинаймыз. Адам дəл компьютерге ақпарат енгізетін бағдарламашы сияқты əрекет етеді, тек бір ерекшелігі: адамның миы бір уақытта əрі программист əрі компьютер. Ақпарат ағыныныда адам пайдасыз ақпаратты тез əрі оңай жаттап алады, ал пайдалыға біраз бас қатыру керек болады. Жалғыз ерік-жігер өмірде кездесетін проблемаларды шешу үшін жеткіліксіз, сондықтан барлық проблеманың шешімі «жалған/зиянды ақпаратты қабылдауды тоқтатудан» басталады. Жетістікке жету үшін жəне жемісті, бақытты өмір сүру үшін, жалғыз шешім қабылдау жеткіліксіз, өйткені бұл адамның ақылы мен жүрегін қозғамайды. Біз өз жағдайымызды шын бағалап, қоршаған ортамызды шынайы тұрғыдан түсінгеннен кейін ғана біз өзімізді сəттілікке қарай өзгерте аламыз. Біз «күнəһар», «жаман адам» деп атайтын бақытсыздыққа ұшырағандар – өзінің ішіндегі жағдайға жəне айналасындағы өмірге иман тұрғысынан дұрыс қарамайды, сондықтан «тек менікі дұрыс, өмір дұрыс емес» деп шарасыздықпен сеніп, шынайы өмірмен байланысын жоғалтып, Құлдық Санада болады. Өмірде қиындықтар – күнəлар мен қателіктер салдарынан болады. Адам оларды надандық пен білместіктің зардабынан өз еркімен тілеп алады. Алайда ешкім күнə мен қателіктерге əдейі бармайды, бұл шарасыздық дерті мен ішкі күйзелістен. Мұны қабылдау қиын шығар, бірақ бұл ғылыми дəлел. Əрекетсіз де əрекет жасауға болады екен. Сіз бірінші қалаған өміріңізді миыңызда қалыптастырасыз, сосын ол өмір шындығына айналады. Ал көптеген адамдар керісінше жасайды, олар бірінші дайындықсыз əрекет етеді, сол себепті қалауы орындалмайды, артынан өкініп жатады. Кімдікі дұрыс? Аффирмация мен Визуализацияға, Эмоция мен Медитацияға əрекетсіз сенетін болсаңыз, арман арман болып қала береді, мақсат орындалмайды, құрған жоспарыңыз жүзеге аспайды. Өмірдің екі негізгі қағидасы бар: уақытты барлығына тең үлестіре білу жəне құлшыныс жоғалтпай қажырлы еңбек ету. Талпынатын арман мақсатыңыз бекер, егер де ниет – Ізгі, Əділ, Адал болмаса. Сіз нені қаласаңыз, соның нəтижесін көресіз. Сондықтан болымсыз бір нəрсені қалап, артынан өкінгеннен гөрі, екеуін де жасамай-ақ қойған дұрыс, тым көп энергия мен уақыт жоғалтасыз. Жүректің қалауы – ешкімнің соңына дейін түсінбейтін жұмбақ жолдармен қозғалып, шынайы өмірде көрініс табуы. Сондықтан біз сақтық танытып, неге ұмтылып жатқанымызды түсінуіміз керек. Қалауымызға абай болайық, өйткені бізге оларды толықтай жүзеге асыра алатын таңдау еркі берілген! Дұға-тілек, терең ішкі қалау – бұл көпшілігіміз ойлағаннан да əлдеқайда мықты күш. Біз бір нəрсені қатты қалаймыз жəне тілейміз, біздің дұға-тілектеріміз бен қалауымыздың қарқындылығы оның орындалуын тездетеді. Сондықтан барлық бəле де бақ та ниет пен қалаудан басталады. Осы уақытқа дейін мен жəне көпшілік адам жасап келген қателіктер – дұрыс қабылдамау (өзін, өзгелерді, қоршаған ортаны, Құдайды) дұрыс ойланбау (не мүлдем ойланбау), дұрыс əрекет етпеу (дұрыс таңдау жасап, шешім қабылдамау), өзін-өзі дұрыс басқара алмау (нəпсісіне ие бола алмау). Біз танымал адамдардың ой-пікірі мен сенімінің көлеңкесі болып кеттік. Біз Алланың ғана нұры болуымыз керек. Сіздің ойларыңыз адамзат үшін болмаса да, өзіңіз үшін маңызды болуы тиіс, таңдау сізде – көптің бірі болу, не тұлға болу, бірақ ең дұрысы бəріне жəне барыңызға риза болу! Біз бала кезден жан құштарлығымен 5 сезім мүшесі арқылы бəрін білгіміз келді жəне осыдан қоршаған ортадағы ақпараттың құлы болдық. Бала кезде сенім мен түсініктің, шын немесе жалған екендігі бізге маңызды болған емес, біз балалықпен қабылдадық, өйткені орта талабы сондай болды. Сенім мен түсінікті қалыптастыратын айналадағы қоршаған орта, ғылыми тілмен айтқанда Эпигенетика. Адамның тағдыры текті тұқымына ғана емес, тұқымынан да жоғары уақыт пен заманға байланысты. Бірақ бұл уақыт пен заман қандай болса, біз де сондай болуымыз керек деген сөз емес. Сырттан ешнəрсе күтпеңіз, тек жақсы байланыс сақтаңыз! Ақиқатты түсінген сəттен бастап, адам осы өмірдің тұтқынынан босатылады, құлдығынан құтқарылады жəне өз өмірін Алла еркіне қайтарып, бақытты болуға лайықты өмір сүре бастайды. Ал енді ақиқат дегеніміз не? Жаратушы жəне оның жаратқан Өмір Заңдары, басқаша айтқанда ғылыми дəлелденген Өмір Заңдары. Рақаттың тазасы – Алланың заңдарында, ал күші олардың – махаббатпен бекітілген. Өмір қағидаларын жəне заңдылықтарын үйреніп, игеріп, меңгергеннен кейін сіздің өміріңіз бақытқа, махаббатқа, еркіндікке, сенімділікке жəне ақшаға толы болады. Негізінде адамның осы өмірде болғанының өзі бақыт. Бірақ біз болғанның (болмыс) шын бағасы мен құнын білмейміз. Бақыт, тыныштық жəне керемет денсаулық. Мұның бəрі сіздің өткеніңіз, бүгініңіз жəне болашағыңыз үшін жауапкершілік алудан қашпаудан басталады. Сіздің бес сезім мүшеңіз бағдарламалаудың бастапқы құралы, егер сізде дұрыс көзқарас болмаса, сіз Ақиқатпен байланыс жоғалтып аласыз, салдарынан өмірді өзіңіз қалағандай ғана көре бастайсыз. Бұндай жағдайда Жаратушымен байланыс əлсірейді жəне басқаға тəуелді (құл) болу қаупі бар. Біздің өміріміздің кітап сияқты мағынасы бар. Кітаптың мағынасы – оның ішін қаншалықты түсінуімізге байланысты. Кітаптың сырты емес іші маңызды, себебі кітаптың іші толған мағыналы сөздер. Адам да дəл кітап сияқты, сыртынан бұрын іші маңызды, адам өмірінің мəні – мағыналы өмірде. Өмірге не үшін келдік? Əр адам бұл өмірге босқа келмейді, жоғарыдан миссия жүктеледі, бірақ өкінішке орай көп адам сол миссиясын орындай алмай, жүзеге асыра алмай, өліп кетіп жатады. Тағдыр сіздің миыңызда жазылған. Бұл сіздің өмір атты кітабыңыз, ол əрқашан өзіңіздің қолыңызда. Позитивті ойлау – баянсыз, құбылмалы, тұрақсыз, уақытша, ал Адекватты ойлау – байыпты, шынайы, дəлелді, нақты. Тек позитивті ойлау – бұл əдемі шабыттандыратын ертегі, ал Адекватты ойлау – бұл нақты нəтижелерге қол жеткізу жəне өз тағдырыңды басқа біреу емес, өзің жазу. Қоршаған орта, жақын адамдар – бізді бақытты ете алмайды, себебі шын бақыт – бұл іштен сыртқа бағытталған мəңгілік тəжірибе. Ал көп адамның санасындағы қате сенім – жалған бақыт, сырттан ішке жиналуы керек уақытша тəжірибе. Бақытсыздық түбінде ұмытылады, біз жеңіп шығамыз, себебі адам мəңгілік бақытты болу үшін жаратылған. Жаратылып қойған энергияны жою мүмкін емес екен, соңғы физиканың дəлелі бойынша. Бұл не деген сөз? Бұл – адам нəпсісі мəңгілік өмір сүру үшін жаратылған деген сөз. Өлімді сезініп, бір айналып келетініміз рас, шынында бұл адам үшін үлкен бір қоштасу мен қайта қосылу. Жалпы бір-ақ қана бақытсыздық бар – ол сыналу (адамның сапасын тексеру үшін), бірақ бұның өзі бақытқа апаратын жол, себебі біз, бұл Жаратушының методикасы арқылы шыңдаламыз. Қараңғыда жалғыз қалмассың, жарықты іштей жаға алсаң, бақытсыз болып қалмассың, бақытты іштей баға алсаң. Бақыттының бəрі қулықсыз емес, бақытсыздың бəрі арайсыз емес.
