Kitobni o'qish: «Xatirələr. Yıxılan rejimin və bitməyən Eşqin hekayəsi»

FƏRƏH PƏHLƏVİ

XATİRƏLƏR

YIXILAN REJİMİN VƏ BİTMƏYƏN

EŞQİN HEKAYƏSİ

“Xatirə Ədəbiyyatı” silsiləsindən 21-ci kitab

İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvi və Şahbanu Fərəh Pəhləvi

Fərəh Pəhləvi 1938-ci il oktyabrın 14-də Tehranda doğulub. Atası Söhrab Diba İran Ordusunun zabitlərindən idi. Eyni zamanda Sorbonnada (Fransa) hüquq təhsili almışdı. Diba (farsca “ipək” mənasını verir) ailəsinin kökləri Azərbaycanda, Xəzər dənizi sahillərində yaşayan Qütbi xanədanına gedib çıxır. Fərəh Pəhləvi Tehrandakı Janna d’Ark və Razi məktəblərini bitirəndən sonra Parisdə memarlıq təhsili aldı. Memarlığa duyduğu böyük sevgi bütün həyatı boyunca davam elədi.

1959-cu ildə dekabrın 21-də İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləviylə ailə qurdu. 1967-ci ildə Kraliça (Şahbanu) oldu və İran tarixi ərzində tac qoyan ilk qadın kimi tanındı. Ailə qurandan sonra bütün diqqətini sosial fəaliyyətə yönəltdi. Qadınların azadlığına, idman və sənət sahələrinin inkişafına üstünlük verdi. Təhsil, sağlamlıq, mədəniyyət və yardım yönümlü iyirmi dörd dərnəyə rəhbərlik elədi. Sənətə olan meylinin İrandakı mədəni mühitin canlanmasına böyük təsiri oldu. İranlı gənc sənətçiləri dəstəkləməsi qədim ənənəvi sənətlər və memarlıqla bağlı muzeylərin açılmasına təkan verdi.

Ölkədə yaranan qarmaqarışıqlıqlar ucbatından Şahla birlikdə ölkəni tərk elədi. İrandakı şahlıq rejiminin 1979-cu il yanvarın 16-da devrilməsindən sonra Baham adalarından Meksikayacan uzanan geniş bir ərazidə sürgün həyatı yaşadı. Ciddi xəstəliyə tutulan Şah 1980-ci il iyulun 27-də Misirin paytaxtı Qahirədə vəfat elədi.

Rza, Fərəhnaz, Əli Rza və Leyla adlı dörd uşaq dünyaya gətirdi. Qızı Leyla 2001-ci il iyunun 10-da Londondakı bir otel otağında ölmüş vəziyyətdə tapıldı. 2003-cü ildə 65 yaşını qeyd eləyən Fərəh Pəhləvi “Xatirələr” adlı kitabını nəşr etdirdi. Hələ də uşaqlarıyla birlikdə Amerikada sürgün həyatı yaşayır.

Aydınlığın düşmənləri

tərəfindən qətlə yetirilənlərin xatirəsinə.

İranın bütövlüyü üçün

həyatlarını itirənlərin xatirəsinə.

İran xalqına;

uşaqlarıma;

şahıma olan sevgim adına.

Son uçuşu xatırla,

quş ölümlüdü…

Foruq Fərruxzad

Bu kitabın yazılmasında məndən

köməyini əsirgəməyən Lionel Duroya

minnətdarlığımı bildirirəm.

Fərəh Diba imzasıyla, 1959

Nə vaxt o 1979-cu il yanvar səhərini xatırlayıram, eyni dərin kədər gəlib ürəyimə saplanır. Aylardan bəri atəş və qan içində yaşayan paytaxtımız sanki qəfildən solub-saralmışdı, insanın hövsələsini daraldan səssizlik çökmüşdü Tehranın üzərinə. 16 yanvar günü ölkəmizdən ayrılırdıq. Şahın müvəqqəti olaraq geri çəkilməsinin çaxnaşmanın yatmasına köməyi olacağını düşünüb yurdumuzu tərk eləyirdik.

Getməyə məcburuyduq. Bu qərar on gün qabaq verilmişdi. Rəsmi olaraq, sanki bir neçə həftəlik tətil üçün xaricə gedirdik. Şah vəziyyəti xalqa bu şəkildə bildirməyi arzu eləmişdi. Amma zaman-zaman baxışlarında oxuduğum o dərin kədər buna özünün də inanmadığını göstərirdi. Mən də çox inanmırdım, amma bütün qəlbimlə ümid bəsləyirdim. Həyatının otuz yeddi ilini xalqına həsr eləyən bir insanın gələcəkdə nə vaxtsa millətinin inamını qazanmaması, mənə görə, mümkünsüzüydü. Onun hökmdarlığı müddətində İran qarşısıalınmaz inkişafa nail olmuşdu. Aralıq sakitləşəndə, hamı bu həqiqəti, əlbəttə, dərk eləyəcəkdi. Mən bu ümidimi qoruyub saxlayırdım. Bütün gördükləri xatırlanacaq, ona edilən haqsızlıq aradan qaldırılacaqdı.

Qar yağmışdı. Gün doğanda, Elbrus dağlarından əsən sərt külək buz kimi qar dənələrini ətrafa sovururdu. Gecə qəribə şəkildə sakit keçmişdi; elə sakit keçmişdi ki, Şah bir neçə saat yata bilmişdi, bu da az şey deyildi! Keçən bir il ərzində Şah xeyli arıqlamışdı, hadisələr onun içini yeyib-tükədirdi, bu da bəs deyilmiş kimi, xəstəlik də onu zəiflətmişdi. Üstəlik, son həftələrdə tez-tez asayiş qaydalarının ziddinə, əsgərləri heçə sayan və binaların damlarına dırmanan nümayişçilərin kin dolu səs-küyü saraya, bizə qədər gəlib çatırdı: “Allahü-Əkbər!”, “Rədd olsun Şah!” Bu həqarətlərdən Şahı qorumaq üçün hər şeydən keçərdim.

Artıq uşaqlarımız yanımızda deyildi. Kiçik Leylamın qəfildən qapını açıb içəri girməsi, Fərəhnazın atasına bir az ürkək, sevgi dolu baxışları, Əli Rzanın elədiyi və ərimin həmişə şəfqətlə qarşıladığı şaqraq zarafatları… Bütün bunlardan məhrum olduq. Saray zülmətə bürünmüşdü. Bütün bunların iyirmi il ərzində bizi xoşbəxt eləyən ailə həyatının sonu demək olduğunu qabaqcadan hiss eləsəm də, uşaqlarımın gedişini son ana qədər gecikdirmişdim. Böyük oğlum Rza Amerikada hərbi pilot olmaq üçün təhsil alırdı. O zaman on yeddi yaşındaydı və hər gün bizə zəng eləyirdi. Amerika televiziyalarının araşdırdığı tərzdə olan İrandakı vəziyyət onu son dərəcə qayğılandırırdı. Ölkənin çarəsiz şəkildə xaosa sürükləndiyini görməklə bərabər, oğlumu sakitləşdirməyə çalışır, dözməsi və tamamilə ümidini itirməməsi üçün onu ruhlandırmağa can atırdım.

Ölkənin büsbütün hər yerində insanlar işlərini atmışdılar, müəssisələr dayanmış, iqtisadiyyat pozulmuşdu. Hər gün yeni nümayişlər keçirilir, kinlə dolu yeni təhdidlər səslənir, uydurma xəbərlər sel kimi axırdı. Şah oğluyla telefonla çox qısa danışırdı, o da atasına qayğısını heç bildirməməyə çalışırdı. Və insanlar qaçırdılar. Hər ay firma şefləri, mühəndislər, tədqiqatçılar, dövlət məmurları ölkəni tərk eləyirdilər. Qısa bir müddətdən sonra biz də qara qüvvələrin qətiyyətlə batırmaq qərarı verdikləri bu gəmidə son “mühacirlər” kimi yerimizi tutacaqdıq.

Uşaqların yola düşməsindən lap qabaqkı bir neçə gün qorxulu keçmişdi. Yalnız səkkiz yaşında olan Leyla elə bil, yaşadığımız o insanı dəhşətə salan gərginliyin çox fərqində deyildi, amma on beş yaşlı Əli Rza və on iki yaşlı Fərəhnaz narahatlıqlarını gizlətmirdilər. Böyük qızımızın bağçanın barmaqlıqları önündə uzun müddət durduğunu və sakitcə boş küçələri izlədiyini görürdüm. Əvvəllər ara-sıra oynadığı, söhbətləşdiyi həminki nəşəli uşaqları görməmək onu təəccübləndirirdi. Bütün o uşaqlar hara qeyb olmuşdular? Bu arada generallar, siyasətçilər, pedaqoqlar və bəzi din adamları bir-birinin ardınca saraya gəlib, ərimə düşüncələrini ərz eləyirdilər. Bəziləri barış imkanları və siyasi çözüm yolları göstərirdilər, bəziləri isə vaxt itirmədən orduya atəş açmaq əmri verməsi üçün Şaha yalvarırdılar. Amma o, hər dəfədə: “Hökmdar taxtını yurddaşlarının qanı bahasına xilas eləməyə cəhd göstərməz, diktator bunu düşünə bilər, amma hökmdar bunu əsla eləməz!” – deyib hamısını qətiyyətlə rədd eləyirdi.

Şah ən ağıllı çözümün ölkədən getmək olduğunu düşünürdü. Beləcə, uşaqlardan ayrılmağı qərara aldıq. Fərəhnaz elə bir ay qabaq, 1978-ci il dekabrın ortalarında böyük qardaşı Rzanın yanına, Amerikaya getmişdi. Leyla və Əli Rzanı da anamla birlikdə onların yanına göndərdik. Əli Rzanın bütün qəlbiylə bağlı olduğu hökmdarlıq bayrağıyla mühafizə alayı uniformasını özüylə götürdüyünü xatırlayıram. Onları bir də nə zaman görəcəkdik görəsən? Amerika əvvəl bizi qəbul eləyəcəyini açıqlamış, sonra sözünü dəyişmişdi; anlaşılırdı ki, orda artıq çox arzulanmırıq. Prezident Sədatın ölkəsi, dost Misir bu səbəblərə görə, ilk dayanacağımız olacaqdı. Uşaqlarımızdan nə qədər uzaq düşürdük!

O səhər qəhvəmizi ayrı-ayrı içdik. Şah erkəndən qalxmış və həmişəki kimi iş otağına getmişdi. Həddən çox sevdiyi bu ölkədə son saatlarını keçirdiyini düşünürdümü? Bundan sonra ölkəsinə heç dönə bilməyəcəyi, görəsən, beynindən keçmişdimi? Bu gün belə, bunları düşünəndə, ürəyim sancır.

Bəzi lazımlı əşyaları yığışdırmaq üçün günortaya qədər vaxtım varıydı. Gecə uşaqların şəkilləri, ailə albomları ağlıma gəlmişdi, onları burda qoymaq fikri məni həqiqətən narahat eləmişdi. Albomları tez toplamalıydım. Keçmişdə qalan xoşbəxtliyimizin bütün xatirələri bu səhifələrin içində yaşayırdı. Bəs başqa nələri götürməliydim? Elə alt-üst olmuş ruhi vəziyyətdəydim ki, qəfildən şəhərdən kənarda geyməyi sevdiyim bir cüt idman ayaqqabısını götürüb ayırdığımı xatırlayıram. Gözüm ayaqqabılara dikilmişdi, çünki bundan belə istədiyimiz qədər gəzməyə vaxtımız olacağını düşünmüşdüm. Cəsarətimizi itirməmək və müvazinətimizi saxlamaq üçün gəzmək son dərəcə vacibiydi. Bəli, bu ayaqqabılar mənim ən dəyərli dostlarım olacaqdı. Ayaqqabıları özümlə götürmək fikri nagəhan şəkildə məni sakitləşdirmişdi. Bir neçə gün sonra onları əşyalarımın içində görəndə, öz-özümə acı-acı güldüm. Bu cür ayaqqabıların dünyanın hər yerində tapıldığını necə olub ki, ağlıma gətirməmişdim, ya rəbbim! Necə zülmət və soyuq sürgünə doğru yol başlayırdıq?

Sonra kitabxananı dolaşdım, ən sevdiyim kitabları, İranda və dünyanın hər yerində tanıdığım şairlərin, dövlət rəhbərlərinin və yazıçıların mənə ithaf elədikləri kitabları ayırdım. Saray xidmətçilərindən mənə yardım göstərməyə gəlmiş bir adamla birlikdə mənim iş otağımdaydıq.

“Miniatürlər sizindi, Şahbanu. Onları götürün!” – dedi mənə.

Böyük hüznlə bu adama baxdığımı xatırlayıram.

“Xeyr, olmaz, hamısı qalmalıdı. Bu incilərdən heç birini götürmək istəmirəm”.

Qərarsızıydım: bir tərəfdən bir gün geri dönəcəyimizə ümid eləyir, digər tərəfdən də, gözümün önünə gələn görüntüdən sarsılırdım: qəzəbdən çılğınlaşmış nümayişçilərin saraya girdiklərini, dolablarımızı, siyirmələrimizi yağmaladıqlarını görürdüm. Hər nəyin bahasına olursa-olsun, kiminsə dəyərli əşyalarımızı özümüzlə götürdüyümüzü düşünməsini istəmirdim! Təkcə ölkəmizin xeyrinə yorulmadan çalışdığımızı bilirdik və ölkəmizdən başımız dimdik ayrılırdıq. Bəli, bəzi xətalar eləmiş ola bilərdik, amma həmişə yalnız ölkəmizin rifahını düşünmüşdük.

Bəzi hökmdarlar və dövlət başçıları tərəfindən bizə verilmiş bir neçə hədiyyəni, bəzi şəxsi əşyaları götürmələri üçün bir neçə gün öncə muzey rəhbərlərini çağırmışdım. Heç olmasa, bu əşyalar oğurlanmayacaqdı. Onların maddi dəyərinin mənim üçün əhəmiyyəti yoxuydu. İnsanın keçmişindən, ruhundan bir parça qoyurmuş kimi, istəyə-istəyə, bilə-bilə ənənəvi İran geyimlərim də daxil olmaqla, digər hər şeyin, rəsmlərin, şəxsi əşyalarımızın, xalıların və b. eləcə yerlərində qalmalarını istəyirdim. Talanın, pis niyyətli cəhdlərin qarşısını almaq üçün televiziyadan bir neçə nəfəri sarayın içini lentə almaları üçün dəvət eləmişdim. Bizim həyatımız İranın taleyilə birgə keçmişdi və bu gün şəxsi əşyalarımızın ölkəmizdən çıxarılmadığından qürur duymaqdayam.

Duyğulu əzablardan son dərəcə yorğun anlar, Tehran qışının sərt havasında parkın ağaclarını seyr edərkən fikrə dalmalar, bu qədər qayğısız yaşadığımız, bizdən ötrü ilıq xatirələrlə dolu meydanlar arasında son saatlar çox tez keçib getdi. Bu əhvali-ruhiyyədə ola-ola, Amerikada Fərəhnazı aradığımı xatırlayıram. Qəfildən onun bir ay qabaq otağına və gənc yaşına uyğun xoşbəxtliklərinə yenidən qovuşacağına əmin halda getdiyinin fərqinə vardım. Zavallı uşaq! Bu xatirələri yazdığım ana qədər İranı bir daha görməyəcəyi heç ağlıma gəlirdimi? Ondan nə istədiyini soruşdum:

“Yaxşı fikirləş, Nanazcığım, xüsusi götürməyimi istədiyin bir şey varmı? Söylə…”

Qızımın o zaman İranda çox bəyənilən müğənni olan Səttarın, otağının baş tərəfindən asılmış rəsmini istədiyini biləndə heyrətləndim. Başqa heç bir arzusu yoxuydu. Elə bilirəm ki, mənim ayaqqabılarım kimi, bu afişa da onu sakitləşdirəcək, şüuraltında daha sonra yaşayacağını sezdiyim bədbəxtliyi zəiflədəcəkdi.

Rzaya gələndəsə, o, sarayda xüsusi hissədə yerləşirdi; Amerikaya gedəndən bəri bir iliydi ki, tamamilə qapalıydı. Böyük məhəbbətlə saxladığım uşaqlıq qığıltılarını, ilk kəlmələrini, ilk addımlarını yazdığımız kaseti, fotoalbomları, bütün xatirələri orda dururdu. Oğlumu axtarmağı ağlıma gətirmədim, hər şeyi atdım. Bu gün mənim üçün xəzinə dəyərində olan həmin əşyalara təkrar qovuşmağı nə qədər istəyərdim.

Günortaya yaxınıydı. Şah iş otağına çəkilmişdi, sarayın içindəki hava hər keçən dəqiqə bir az da ağırlaşırdı. Çaşqın halda ora-bura qaçan qadın-kişi saray xidmətçilərini xatırlayıram. Ən yaşlısı ərimin atası Rza şaha xidmət eləmiş kəsləriydi, bəziləri isə iyirmi il qabaqkı evlənmə mərasimimizdə iştirak göstərmiş adamlarıydı. Və hamısı da bizim ölkədən getməli olmağımızdan özlərini itirmiş vəziyyətdəydilər. Vərdiş eləmədiyimiz səssizlik içində gedib-gəlirdilər, dinməz-söyləməz dolaşmalarından artıq heç bir ümidləri qalmadığını sezirdim. Belə ayrılıb gedə bilməzdik, inamlarını itirməməliydilər.

Bizi yola salmaq üçün toplaşmışdılar. İranın uzun tarixindəki acı dövrlərindən birini də yaşamağa hazırlaşdığımızı onlara başa salmağa çalışdım; ilk bahar gələndə yenidən görüşəcəyimizi və Şahın qayıtmasını bayram eləyəcəyimizi söylədim. Əslində, qorxunc bir kabusun ölkənin gələcəyini necə zülmətə salacağını o anda kim bilərdi ki? Göz yaşlarımızı içimizə axıdırdıq. Bəziləri özlərində gülümsəməyə güc tapdılar. Hər birinə dəyərli əşya, öz qiymətli şeylərimdən birini, ya da bir az pul verdim. Uzun ayrılıq dövrü ərəfəsində bizi bağlayan tellərin olduğunu göstərmək istəyirdim.

Nəhayət, Şah gəldi. Onu görəndə, hamısı ağlamağa başladı. Hislərinə həmişə son dərəcə hakim olan Şah elə bil həyəcanını saxlamaqda çətinlik çəkirdi. Bir neçə qısa kəlməylə ayrı-ayrılıqda hər birinin könlünü almağa çalışdı. Bir çoxu hıçqırıqlar içində onları atıb getməməsi üçün yalvardılar. Bizi Mehrabad təyyarə limanına aparacaq iki vertolyotun hazır olduğu bildiriləndə, saray xidmətçiləri pilləkənlərdə sıraya düzüldülər. Artıq gedirdik, əşyalarımız qabaqcadan aparılmışdı. Bəziləri əllərini uzatdılar, pərişan üzləri gözümün önündədi. Şah hamısını son dəfə salamladı, mən də özümə yaxın olanları qucaqladım, sonra pərlərin gurultusu arasında sarayın şəhər evlərinin arxasında gözdən itdiyini gördüm. Mühafizə qrupunu gətirən vertolyotun müşayiətilə şahlıq pavilyonuna endik. Sərt və dondurducu külək altında titrəşən, bir-birinə qısılmış zabitlərdən və bəzi mülki şəxslərdən ibarət qrup orda bizi gözləyirdi. Əslində, Şah hamısından bu çətin günlərdə Mehrabada gəlməmələrini, vəzifələrinin başında qalmalarını tələb eləmişdi. Həmişə mühərrik gurultularından titrəyən təyyarə meydanı qəfildən ölüm səssizliyinə bürünmüşdü. Qarışıqlıq üzündən yerdə hərəkətsiz qalan təyyarələrin görünüşü adamın qanını qaraldırdı. Bomboş göy üzündə təkcə Elbrus təpələrindən əsən küləyin inadcıl qəzəbi duyulurdu.

Ərim gərginliklə, amma dimdik durub bir neçə dost və sadiq yaxınını salamladı. O anda mühafizə alayından bir zabit Şahın ayaqlarına yıxılaraq, getməməsi üçün yalvardı. Həmişə özünü ələ almağı bacaran Şah onu qaldırmaqdan ötrü əyiləndə, gözlərinin yaşardığını gördüm. Ağladıqlarını gizlətməyən bir neçə zabit də ondan ölkədən ayrılmamasını təvəqqe elədilər. Şah Baş Qərargah rəisiylə xüsusi və qısa söhbətdən sonra vidalaşdı. İranlı jurnalistlər də bir az geridə çaşqın vəziyyətdə mərasimi izləyirdilər. Xarici mətbuat dəvət olunmamışdı. Qısa bir müddətdən sonra Şah jurnalistləri görüb onlara doğru yönəldi. Hökumətin başına Şahpur Bəxtiyarı gətirmişdi və elə həmin o vaxt Baş nazir məclisdə etimad səsləri almağı gözləyirdi. Şah, qərarına məclis qismən səs verməmiş ölkəni tərk eləmək istəmirdi.

Jurnalistlərə: “Hökumət qurulanda söylədiyim kimi, özümü yorğun hiss eləyirəm, dincəlməyə ehtiyacım var, işlər yoluna düşəndə və hökumət vəzifəsinə başlayanda, səyahətə çıxacağımı da söyləmişdim. Elə bu səyahət indi başlayır”, – dedi.

Mən də ölkəmizin uzun tarixi ərzində bəzən çətin anlar yaşadığını, amma İran mədəniyyəti və mənəviyyatının hər şeyin öhdəsindən gələcəyinə qətiyyətlə əmin olduğumu ifadə elədim.

Budur, ən axırda “səyahətə” çıxırdıq. İnsanların özünə gəlməsi və kinin yatması üçün zamana ehtiyac varıydı; biz də bir müddət gözlərdən uzaq qalıb, onlara bu vaxtı verirdik. Bir neçə həftə sonra insanlar başa düşəcəkdilər… Bəli, inanmaq, gələcəyə inanmaq lazım gəlirdi. Nə olursa-olsun, ümidsizliyə boyun əymək istəmirdim.

İztirab dolu gərginlik içində keçən bir neçə dəqiqədən sonra Şaha məclisin Şahpur Bəxtiyara etimad göstərdiyi bildirildi. Özü vertolyotla təyyarə limanına gəlirdi.

Qısa müddətdən sonra Bəxtiyarın əyilə-əyilə vertolyotdan endiyini, üst-başını düzəldib pavilyonun pilləkənlərinə doğru gəldiyini gördük. Məclis rəhbəri Cavad Səid onunla birlikdəydi. İkisi də gəldilər, önümüzdə əyilib bizi həyəcanla salamladılar.

Ərim yumşaq səslə Şahpur Bəxtiyara: “İndi hər şey sizin əlinizdədir. Bacaracağınıza inanır, İranı sizə, sizi də Allaha əmanət eləyirəm”, – dedi.

Otuz yeddi gün sonra Şahpur Bəxtiyar Ayətullah Xomeyninin yaratdığı birinci İslam hökuməti tərəfindən devriləcək və ölümdən qurtulmaq üçün İrandan qaçmaq məcburiyyətində qalacaqdı.

Hər səfərə çıxanda, ənənəvi duaları oxumaq üçün daim hazır olan Tehran Cümə məscidinin imamı doktor Həsən İmani bu dəfə bizimlə birlikdə deyildi. Sonradan saraya çox yaxın olan bu din adamının yola salmağa gəlməməsiylə bizi qınadığını, gedişimizə tərəfdar olmadığını göstərmək istədiyini iddia elədilər. Acı gerçəyi bir müddət sonra öyrəndik: Cenevrədə xəstəxanaya yerləşdirilmişdi. Bir neçə həftə sonra öldüyünü eşitdik.

Artıq gedə bilərdik. Küləyə qarşı irəliləyib, rəsmi səfərlər üçün istifadə elədiyimiz “Şahin” adlı mavi-bəyaz “Boinq-707” təyyarəmizə çatdıq. Pilləkənin altına çatanda Şah döndü, bizi müşayiət eləyən kiçik qrup dayandı. Üz-üzə gəldiyimiz vaxt gizlədilməsi çətin olan həyəcan keçirdiyimizi xatırlayıram. Bizi yola salmağa gələn zabitlər, saray məmurları, pilotlar, saray mühafizə alayı mənsubları cəsarətlərini sübut eləmiş insanlarıydı. Ancaq yenə də o anda güclə gizlədikləri sarsıntı içində olduqları görünürdü. Göz yaşlarından boğula-boğula bir-bir Şahın əlini öpdülər. Əsasən, bizim getməyimizi tələb eləyən Şahpur Bəxtiyarın da gözləri yaşarmışdı.

Şah daha sonra xatirələrini yazdığı kitabında (Məhəmməd Rza Pəhləvi, “Tarixə şəhadət”, Paris, 1979), “Yurdumdan ayrılanda, mənə sədaqətlərini göstərənlər məni çox duyğulandırmışdı; hıçqırıqlarla pozulan, insanın ürəyinə bıçaq kimi saplanan sükut hakimiydi ətrafa”, – deyə yazacaqdı.

Nəhayət, bizimlə gəlmək istəyən bir neçə adamla birlikdə özümüzü təyyarənin içinə saldıq. Protokol şefi Əmir Aslan Əfşar, atası Əbülfət Atabəy, ərimdən qabaq sıra-sıra Əhməd Şaha və Rza Şaha xidmət eləyən Kambiz Atabəy, bizim şəxsi təhlükəsizliyimizi qoruyan Kiomərs Cahanbini və Yəzdan Nəvisiylə mühafizə zabitləri bunların arasındaydı. Uzun zamandan bəri xidmətimizdə olan başqa insanlar da vardı. Sarayda son anda ətrafımda heç bir qadının olmadığını görüb, dörd uşağımızın həkimi olan qohumlarımızdan doktor Luiza Pirniadan sonu naməlum bu səfərə mənimlə getməyi istəyib-istəmədiyini soruşmuşdum. Dərhal qəbul eləmiş, ailəsini orada qoyub təkcə, paltarlarını yığdığı kiçik bir çamadanla bizə qoşulmuşdu. Aşpazımız da bizimləydi, İranı, vərdiş elədiyi mətbəxi bir daha görməyəcəyini sezdiyindəniydi deyəsən, son dərəcə vasvası olan bu adam özüylə iri yemək qazanlarını, çuvallar dolusu noxud, düyü və mərcimək götürmüşdü… Qısası, hər kəs bir şeylə təskinlik tapmağa çalışırdı.

Təyyarəyə minər-minməz Şah komanda hissəsində əyləşdi. Bu əvvəldən ən böyük zövqlərindən biriydi. Beləcə, keçirdiyi iztirablara baxmayaraq, hətta bəlkə də bu sarsıntı üzündən özünü sonsuzluğadək İrandan uzaqlaşdıracaq, yaxınlarının əlindən qoparacaq bu səyahətdə təyyarəni şəxsən sürmək istəyirdi. Yaşadığımız hadisələrin çoxluğundan çaşıb qalmışdım, amma için-için də dözməyi bacardığımdan özümlə qürur duyurdum. Təyyarəmizin havaya qalxmasıyla bağlı daha bir xatirəm yoxdu.

İranın hava məkanında uçduğumuz müddətdə ərim təyyarəni idarə elədi. Sonra komandanı pilotlara verib yanımıza gəldi. Elə o zaman tarixin bizi içinə itələdiyi uçurumu bütün dərinliyilə hiss elədim. O anda dərhal dözmək üçün bəzi şeylər eləməsəydim, bəzi cəhdlər göstərməsəydim, ağlımı itirəcəkdim. Dünyaya zavallı ölkəmə yardım üçün müraciət eləməyi düşündüm. Üsyançılara qarşı olan, amma müdafiə imkanları olmayan xeyli adamı orda qoymuşduq, bu yaxınlarda mütləq ayaqlarına yıxılacaqdılar. Onlara tez kömək çatdırmaq lazım gəlirdi, bizə yaxın olan dövlət başçılarına xəbər verilməliydi. İçəridən bəzilərinə mesaj göndərmək üçün dərhal Şahdan izin istədim. Mənə qəribə tərzdə baxdı, sonra istəməyə-istəməyə razı oldu. Əfşar bəyin köməyilə bu çağırışları qələmə aldım. Sonra ilk dəfə Misirin güneyində, Asuana doğru uçanda, həyəcanla dəftərin ilk səhifələrini qaralamağa başladım. Bu dəftəri on səkkiz ay ərzində, Şahın ölümünə qədər özümdə saxladım. Aşağıda o dəftərdən bir neçə sətir çatdırıram:

“16 yanvar 1979.

Sarayda durum qorxuludu, çox qorxuludu. Görülməsi lazım gələn çox işlər, telefonla tapılmalı olanlar, ətrafdakı insanların hıçqırtıları…

Ümidsizliyə qapılmamalı, ağlamamalıyam, ürək-dirək verməliyəm. Bütün həyatımı arxada qoyuram, geri dönmək ümidimi qoruyub saxlayıram, amma eyni zamanda üzüntüdən ürəyim darıxır. Sarayda ayaqlarımızı qucaqlayan, yalvaran, suallar verən insanlar: “Hara gedirsiniz? Nə vaxt qayıdacaqsınız? Niyə bizi tərk eləyirsiniz? Bizi başlı-başına buraxmayın…”

“Xeyr, ayağa qalxın, Allaha güvənin. Siz zabitsiniz, ağlamamalısınız”, – dedim. Mən içimdə ağlayırdım, amma onlar görmürdülər.

Vertolyotdan düşəndə gülümsəməli, inandırıcı sözlər tapmalı, daim güclü olmalıyam. “Əminəm ki, beynəlxalq birlik bu vəziyyətin öhdəsindən gələcək, mən İran xalqına güvənirəm”.

Jurnalistlərə dediklərim bunlarıydı. Aralarından bir nəfər mənə: “Allah köməyiniz olsun!” – deyə pıçıldadı. Sonra hamı təyyarəyə doğru yönəldi. Orda insanlar Şahın qarşısında diz çökdülər. Ərim pərişan olmuşdu, gözləri yaşla doluydu. Pilotlar, zabitlər, jurnalistlər, mühafizəçilər, hamı hıçqıra-hıçqıra ağlayırdı.

Bomboş səmaya qalxdıq. Hər şeyi itirməyin qorxusu qəlbimi qorxunc şəkildə parçalayır. Uşaqlarım, dostlarım, ölkəm… ürəyim param-parça! Bu sonu bilinməyən səfərə çıxmaqdansa, yurdumda ölməyi üstün tutardım. Sonu bilinməyən bu səfər bizi hara aparacaq? Qəlbim bu qədər parçalanıbsa, yaşamağa, təpərli olmağa necə davam eləyəcəyəm?”

İlk gənclik illərimdə gələcəyimi düşünəndə, özümü mədəni, qürur duyacağım bir kişinin yanında təsəvvür eləyərdim. Get-gedə daha çox qadının İranın inkişafına qoşulmaq üçün səfərbər olduqları bir vaxtda, 50-ci ilin axırlarında təhsilimi bitirmədən ərə getməyi fikirləşmirdim. Günlərin birində ölkəmizin ən böyük şəxsiylə evlənmək ağlıma belə gəlməzdi. Şahdan bir gün:

“Niyə məni seçdin”, – soruşmuşdum.

“İlk görüşlərimizin birində, günortadan sonra yeddidaş (uşaq oyunu-N.Ə.) oynamışdıq, xatırlayırsanmı? Olduqca çoxuyduq. Daşların çoxu hədəfə dəymədən yerə düşürdü, sən də çox incə tərzdə dərhal qaçıb oyunçuların daşını toplayırdın. Səni ondan qabaq da bəyənmişdim, amma o gün nəcibliyini sevdim…”

Birinci hissə

“…Azərbaycanlı ailəsinə mənsub olan atamın atası da fransızca və rusca danışan diplomatıymış. Atam on iki yaşındaykən kiçik qardaşı Bəhramla Sankt-Peterburqdakı hərbi məktəbə göndərilib. On altı yaşında olanda, 1917-ci ildə bolşevik inqilabı baş verib, onlar da bizim səfirin köməyilə qaça biliblər. Daha sonra atam Fransaya gedib lisey təhsilini tamamlayır, hüquq təhsili almağa başlayır və Sent-Ceyrdəki hərbi məktəbə qəbul edilir…

Anama gəlincə, onun kökü Xəzər dənizinin sahilində yerləşən Gilan şəhərindəndi. Anam çox sayılan sufi Qütbəddin Məhəmməd Gilaninin soyundan gəlirdi. Təhsilini Tehranda, fransız rahibələrin idarə elədiyi Janna d’Ark məktəbində almışdı…”

* * *

“… Mən Azərbaycanı tanımırdım. Atam bir gün birlikdə gedəcəyimizə söz verdi, amma ailəsinin yaşadığı yerləri mənə göstərmək ona nəsib olmadı, sonrakı il biz atamı itirdik…”

Fərəh Pəhləvi, 1959

I

Körpəliyimə aid ilk xatirələrimin şahidi xoşbəxtlikdən uçan atamın öz əlləriylə şəkillər çəkib, təriflər aldığı, hər sətrindən sevgi daşan bir dəftər olmuşdu. Atam bu dəftərə çəkimi, ilk gülüşlərimi, ilk sözlərimi, ya da söz qəbul elədiyi səsləri qeyd eləmişdi. Xoşbəxtlikdən göylərdə dolaşdığı apaydın görünür və sonra birdən-birə sevinci ən qəddar kabusa dönür; bu da beşinci səhifədə yazdıqları: “Bu cümə həyatımın ən sarsıntılı günlərindən biridi: Fərəh soyuqlayıb. Sərsəm dayəsi lazım olan diqqəti göstərməyib. Xəstəliyini öyrənəndə, Tehranın mərkəzindəydim, dərhal maşına oturub Şəmirana getdim. Körpəm uzanıb yatırdı, çox pis görünür və güclə nəfəs alırdı. Anası ağlayırdı. Axırda doktor Tofiq gəldi, qızımın bərk angina keçirdiyini söylədi. Fərəhin qızdırması yüksəyiydi. Bütün gecəni ona kompres qoyduq, səhərə qədər gözümüzü qırpmadıq”.

Atam burda məni yataqda, alnımda böyük kompreslə təsvir eləyən şəkil çəkib; üstümdə iri sual işarəsi var. Mənə elə gəldi, öz-özündən sanki “görəsən, qızım yaşayacaqmı?” soruşurmuş. Atam sol yanımda anamı göz yaşı tökən, o biri yanımda özünü başını əllərinin arasına alıb düşünən vəziyyətdə çəkib; sarsıntısı üzündən açıqca oxunur.

Bir neçə gün sonra vəziyyətim düzəlib. Atam: “Allaha şükürlər olsun, Fərəh yaxşılaşır, amma bizim gözlərimiz ağlamaqdan qan çanağına döndü”, – yazıb.

1939-cu ildə (bioqrafiyasında 1938-ci il oktyabrın 14-də doğulduğu göstərilir – N.Ə.) dünyaya gəldim. Tehranın quzeyində, əsrin əvvəllərindən qalmış bağçalı bir evdə yaşayırdıq. Mən bu evdə böyümüşəm. Dayım Məhəmməd Əli Qütbi və arvadı Luiza da bizimlə yaşayırdılar. Anamla atamın və dayımla arvadının birinci mərtəbədə ayrı-ayrı böyük yataq otaqları vardı, qonaq otağı ortaq istifadə olunurdu. İranda adət olduğu kimi, qonaq və yemək otaqları birinci mərtəbədəydi, təkcə qonaqlar və ya dəvətlilər gələndə qapılar açılırdı. Atamın iş otağı da eyni mərtəbədəydi.

Mən doğulmamışdan altı ay əvvəl dayımın oğlu olmuşdu. Qohumum Rzayla birlikdə böyüdük. Gülümsədiyim ilk uşaq üzü onunku olmuşdu. İlk addımlarımızı birlikdə atdıq və Rza mənim çox intizar çəkdiyim qardaşım oldu.

Çox sonralar ata-anamın daha bir uşaq sahibi olmaq istədiklərini, ancaq İkinci Dünya Savaşının İrandakı dramatik nəticələri üzündən bu fikirlərindən vaz keçməyə məcbur olduqlarını öyrəndim. Ölkə 1941-ci ilin avqustundan ingilis və sovet müttəfiqlərinin işğalı altındaydı, vəziyyət dörd il ərzində heç də ümidverici görünmürdü.

Beləcə, tək uşaq olaraq qaldım. Ata-anamın göz bəbəyiydim. Atamın məndən ötrü çox qayğı çəkdiyini, xəstələnməyimdən çox qorxduğunu danışmışdılar. O dövrdə bəzi azadlıqlar hələ İranda olmadığı üçün qabaqcadan mənə əllə toxunmağı və xüsusilə məni öpmələrini qadağan eləmişdi; amma o başqa məsələdi ki, bütün bunlar yenə də daim uşaq xəstəliklərinə tutulmağıma mane olmamışdı. Böyüdükcə get-gedə sərbəstlik əldə eləyirdim, atam da başqa uşaqlarla oynamağımı artıq çox yasaqlamırdı.

Ailəmizdən qıraqda mənə ən yaxın olanlar evdəki adamlarıydı; böyük sevgiylə bağlı olduğum, ruhuma doğma olan və ağıl dəryası dayəm Münəvvər, aşpaz, anamın qulluqçusu, xırda-para işlərə baxan başqa iki adam. Rza və mən bütün bu adamları çox sevirdik; onlar bizi daha çox sevirdilər, həddən artıq əzizləyirdilər. Hamısı da bağçanın o biri tərəfindəki təzə bir evdə yaşayırdılar. Ata-analarımız evdən çıxar-çıxmaz dərhal onların yanına gedirdik. Bizi dizlərinin üstündə oturdar, nağıl danışardılar. Bəzən qorxulu olan bu nağıllardan dünyanın analarımızın bizə başa saldıqlarından daha artıq sirli və ürküdücü ola biləcəyini anlayırdıq.

Personalın qaldığı bu binanın bir hissəsi anbar kimi istifadə olunurdu; lobya, noxud, düyü, şəkər, badam, yağ kimi ərzaqları aylarla burda saxlayırdıq. Bir gün anbara ərzaq götürmək üçün girəndə, siçanlarla qarşılaşan anamın var gücüylə qışqırdığını xatırlayıram. Aşpaz dərhal köməyinə qaçmışdı. Rzayla mən də fürsətdən istifadə eləyib, həyəcanla onun arxasınca qaça-qaça heç görmədiyimiz, min bir qoxuyla dolu bu anbara girmişdik.

Ata-analarımızın nəzərində təhlükə və xəstəliklərlə dolu olan xarici aləmin uğultusu bağçanın hündür, qalın divarlarının üstündən bizə gəlib çatırdı. Əsasən, küçəyə çıxmağımız yasağıydı, amma köşkün köhnə pillələrində oturub barmaqlıqların arasından yoldan keçən adamları seyr eləyərdik. Ölkə işğal altındaydı və həyat heç də asan deyildi. Bəzən böyüklərin quzeydəki təhlükəli qonşumuz SSRİ-də, uzaqda, dağların arxasındakı savaşdan söz açdıqlarını eşidirdik. İngilis əsgərlərinin cipləri də həmişə diqqətimizi çəkərdi. Bir çox dilənçi müntəzəm olaraq, bizim evə gələrdi. Onları adlarıyla tanıyırdıq. Böyüklər də dilənçiləri düşünüb, heç bir şeyi atmazdılar. Gələndə yalnız yemək deyil, geyim, hətta uşaqları üçün oyuncaq belə verirdik.

Yayda küçə bayırda oynamalarına icazə verilən uşaqlarla doluydu, biz də barmaqlıqların arasından onlarla çənə vurardıq. O çağlarda maşın sahibi olmaq həqiqi üstünlük sayılırdı. Adamlar əsasən faytonlarla gəzirdilər. Uşaqların ən çox sevdiyi oyunlardan biri də havayı gəzə bilmək üçün arabanın arxasından sallaşmağıydı; bu bizi məst eləyən mənzərəydi. Piyadalar “Arxada adam var” qışqırırlar, arabaçı da qamçısını havada şaqqıldadıb arxadakı qaçaq sərnişinə çəkirdi. Bizə də nəfəsimizi udub bu səhnəni izləmək qalırdı.

Küçədə gördüklərim arasında məni heyran eləyənlər əsasən səyyar satıcılardı. Eşşək belində və ya özləri düzəltdikləri, rəngli şəkillərlə bəzədikləri arabalarda, ya da başlarının üstündə ustalıqla apardıqları böyük səbətlər içində bizə mövsüm meyvələrini gətirirdilər. Qışda mandarinlər, portağallar, fırnıda bişirdiyimiz çuğundurlar… Sonra səbirsizliklə yayı gözləyirdik; çiyələkləri, göy ərikləri, almaları dadmaq üçün. Satıcılar təzə-tər qalmaqdan ötrü turpların, təzə soğanların, nanə, tərxun və vəzərilərin üzərinə daim su səpirdilər. Nəhayət, Tehranın həmişə çox isti keçən ilk yay günlərində gilaslar, mis qoxulu almalar, qaysılar, daha sonra da qovunlar, qarpızlar gəlirdi. Və əlbəttə, dondurma satıcıları! Biz bütün bunlara heyrətlənsək də, satıcılara yaxınlaşmağımız yasağıydı. Böyüklər növbəylə ağlagələn hər cür mikrobla dolu olan bu dondurmaların sağlamlığa nə qədər zərərli olduğunu başa salmağa çalışırdılar. Hələ də Rzayla bərabər dovşan kimi qapının üstündən adlayıb nazik halva arasındakı bu nəfis zəhəri yediyimizi unutmamışam. Küçənin tozuna bulaşdıqları üçün “xoruz şəkəri” dediyimiz əmmə konfetləri də bizə qadağan eləmişdilər.

Ancaq əsl təhlükə sudan gəlirdi; su şəhərdə çox dəyərliydi və o dövrün Tehranında həyatın axarını adətən su göstərirdi. Şəhəri təmin eləyən yalnız iki qaynaq olduğundan içməli su çox azıydı. Atların dartdığı, bütün şəhəri gəzən çənli arabalar bizə də su gətirirdilər. Səyyar səbzi satıcıları kimi, suçular da gəldiklərini xəbər vermək üçün özlərinə xas nəğmələrini oxuya-oxuya çağırırdılar. Dərhal qablar çıxarılır, suçu da onları bir neçə quruş müqabilində doldurub gedirdi.

Təmizlik və ev işləri üçün istifadə edilən su Tehranın quzeyindəki Elbrus dağlarından gəlir və kiçik açıq kanallardan ibarət ibtidai şəbəkə bütün küçələrə su paylayırdı. Bu bulanıq suyu götürmək üçün hər səmtə müəyyən bir gün ayrılmışdı. Kiçik dəhnələrlə suyun istiqaməti dəyişdirilir, beləcə, bir neçə caat ərzində evlərin altındakı çənlərə, ya da bağçadakı, həyətdəki hovuzlara axıdılırdı. Bizim evdə həm çən, həm də hovuz vardı. Hovuza axan suda yuxarıdan üzüb gələn qarpız qabıqlarını, quru yarpaqları, siqaret kötüklərini, kiçik taxta parçalarını maraqla izləyərdim. Bir neçə gün sonra selinti dibə çökür, su damın altındakı çənə vurulub mətbəxdə və hamamda istifadə olunurdu. Çənə atılan kirəc məhluluna baxmayaraq, bu səbəbdən suyun içində xırda qurdlar qaynaşırdı, bizə kranlardan qəti su içməməyimiz daim təkrarlanırdı.

Küçənin bizi cəlb eləyən qarmaqarışıqlığı arasında bəzən oyuncaq satıcısının səsi də eşidilirdi. Uşaqların xəyallarını bəzəyən hər cür oyuncaq, başında apardığı səbətin iki tərəfində salxım-salxım, saçaq-saçaq düzülüydü. Taxtadan və ya bişmiş torpaqdan qavallar, rəngbərəng kağız fırlanğıclar, şarlar, fişənglər, ipatdılar və bu cür oyuncaqların hamısı biz uşaqlar üçün xəzinə dəyərindəydi. Ara-sıra satıcıdan bizə oyuncaq alınsa da, əsasən, oyuncaqlarımızı özümüz düzəldirdik, bəzən ev xidmətçiləri də bizə kömək edirdilər. Çağalarımızı araba arzusuyla ayaqqabı qutularında gəzdirirdik. Oğlanlar köhnə velosiped təkərlərini çəmbər kimi çevirirdilər. Kuklalarımıza da böyük ustalıqla ordan-burdan topladıqları parçalar düzəldirdilər… Mənim xəzinəmdə iki xarüqə oyuncaq vardı: “Ana” deyən kukla və sahibinə əlahiddəlik verən BSA markalı, əsl ingilis malı olan velosiped.

Oyuncaq satıcısından başqa bəzən “səyyar kino” göstərən də peyda olar və sehrbaz kimi bizi əyləndirərdi. Parlaq mislə örtülü qutusunda dörd ədəd göz dəliyi vardı. Uşaqlar pulu verib gözlərini bu deşiyə dayayanda, adamın inana bilmədiyi, fövqəladə mənzərəyə oxşayan rəsmləri və şəkilləri görürdü. Səsi də mənzərənin həyəcanlı, ya da komik olmasına görə, dəyişən tonlara ayrılırdı; mahnı oxuduğu da olurdu. Bizim hərfi mənası “Avropa şəhəri” (Shahre Farang) olan bu böyüdücü qutunun cazibəsinə qarşı durmağımız heç mümkün deyildi. Ona görə də traxomaya yoluxmağımızdan qorxan ailəmiz bizə bu sehrli qutunu da yasaq eləmişdi. Traxomanın o qorxulu bakteriyası gözə çox tez düşür və bir çox uşağın kor olmasına səbəb olurdu.

Rzayla mənim bəxtimiz gətirdi, traxomaya yoluxmadıq, amma mən “Şərq çibanı”ndan qurtula bilmədim. Bu, traxoma qədər təhlükəli xəstəlik olmasa da, çibanı törədən milçəyin qoyduğu iz ömür boyu qalır. Mənim çiban izim sağ əlimin üstündədi. Fəlakəti yenə asan keçirdiyimizi düşünən atam həkimdən qalacaq izin çox kiçik olması üçün əlindən gələni eləməsini rica edib. Ona: “Bilmək olmaz, doktor bəy, bəlkə də günün birində adamlar qızımın əlini öpəcəklər…”, – dediyini anam mənə danışmışdı.

Küçədə məni cəlb eləyən bu qədər çox şey olmasına baxmayaraq, ən böyük xoşbəxtlik yayda Tehrandan ayrılıb Elbrus yamaclarında salınan Şəmirana getməyiydi. Beləcə, şəhərin insanı bezdirən cəhənnəm kimi istisindən, tozundan qurtulur, dağların təmiz havasını udur, axşamlar da ləzzətli sərinlik hiss eləyirdik. Bu gün Şəmiran Tehranın quzeyində varlıların yaşadığı, çox yaraşıqlı yaylaq şəhərinə dönüb. Mən uşaq olanda, şəhər mərkəzindən on iki kilometr uzaqda, min səkkiz yüz metr yüksəklikdə salınmış balaca, gözəl bir qəsəbəydi. Bu cənnət guşəsində iki aylığa villa kirayələyirdik. Kef daha çox səfərlə başlayırdı. Hamımız atamın böyük “Ford” maşınına doluşurduq, xidmətçilər də faytonla arxamızca gəlirdilər. Sanki karvandaydıq, başqa yerə köç eləyirdik. Qocaman çinarların, kiçik sarı gül fidanlarının arasında qıvrıla-qıvrıla gedən bu yola heyran olurduq. Analar topladıqları qönçə güllərdən şərbət düzəldərdilər.

Şəmiranda evləri olan bir çox qohum və tanışla görüşürdük. Onlarla ara-sıra evcik oynadığım olurdu, amma bu çox sürməzdi. Mən daha çox oğlanlar kimi top qovmağı, gizlənpaçı, eşşək belində və ya piyada dağda-daşda dolaşmağı sevir, günorta yuxusundan qaçmaq üçün mümkün olan hər şeyi eləyərdim. Əllərimi palçığa batırıb torpaqla ev tikməkdən xoşlanar, təzə ceviz sındırar, barmaqlarımın qapqara olmasına fikir verməzdim. Əlimizi qaratut yarpaqlarıyla təmizlədiyimizi xatırlayıram. Xoşum gələn şeylərdən biri də ağaclara dırmanmağıydı. Hamısı mənim dostlarımıydı. Armud, alma, ceviz, qarağat, tut ağaclarını bir-bir tanıyırdım, bəzən ağacın başına çıxanda, oyunu belə unudar, düşməyi heç ağlıma gətirməzdim. Budaqların münasib yerinə örtük salır, özümə yuva qurub oturardım; göy üzünün ənginliyinə dalar, xəyallara cumardım; axşam düşər, evdəkilər məni görməyəndə narahat olardılar.

Şəmiranda axşamlar son dərəcə gözəliydi. Hamımız ailəlikcə kənd meydanında toplanardıq. Şiş kababı, közə basdırılmış qarğıdalı, təzə ceviz, hər cür şirniyyat satıcıları da orda olurdu. Dondurma burada artıq qadağan deyildi. Ata-analar gəzinəndə, ya da qəhvə arxasında oturanda, biz uşaqlar kiçik dükanların arasında dolaşıb şirniyyat yeyər, əylənərdik. Evə dönəndə, çox zaman böyük salonda hamımızın birlikdə yatmağımıza icazə verilərdi. Bütün qışı rahatca ata-anamızın otaqlarında yatdığımızdan, Rzayla məndən ötrü yerə sərilən döşəklərin üstündə yatmaq ağlagəlməz əyləncəydi; elə bil, dünya tərsinə dönürdü.

Tehrandakı italyan məktəbinə getdiyim ilk günlərdə dünya müharibəsi davam eləyirdi. Ailəm fransız dili xüsusi öyrənildiyi üçün bu dili seçmişdi. Atam da fransızca danışırdı və Fransaya çox bağlıydı.

Əvvəl Qacar xanədanı dövründə sarayda çalışmış, sonra Rza şaha xidmət eləmiş azərbaycanlı ailəyə mənsub olan atamın atası da fransızca və rusca sərbəst danışan diplomatıymış. Atam on iki yaşındaykən kiçik qardaşı Bəhramla Sankt-Peterburqdakı hərbi məktəbə göndərilib. On altı yaşında olanda, 1917-ci ildə bolşevik inqilabı baş verib, onlar da bizim səfirin yardımıyla qaça biliblər. Daha sonra atam Fransaya gedib lisey təhsilini tamamlayır, hüquq təhsili almağa başlayır və Sent-Ceyrdəki hərbi məktəbə qəbul edilir. Diplomunu alaraq geri, İrana dönüb, gələcək ərimin atası Rza şahın ordusunda əsgərliyini eləyib.

Anama gəlincə, onun kökü Xəzər dənizinin sahilində yerləşən Gilan şəhərindəndi. Anam çox sayılan sufi olan Qütbəddin Məhəmməd Gilaninin soyundan gəlirdi. Təhsilini Tehranda, fransız rahibələrin idarə elədiyi Janna d’Ark məktəbində almışdı. Eyni məktəbə illər keçəndən sonra mən də gedəcəkdim.

İtalyan məktəbində təhsilimə başlayanda, hələ on altı yaşındaydım. Anamın o gün mənə ağ kofta və dama-dama ətək geyindirdiyi dünənki kimi yadımdadı. Çəkingənliyimi də xatırlayıram. Digər uşaqlara qarışmağımın lazım gəldiyi deyilmişdi mənə, amma anamın içinə dəftər, qurğuşun qələm və tənəffüsdə yemək üçün alma qoyduğu kiçik çantamı bərk-bərk qucaqlayıb bir küncdə büzüşüb qalmışdım.

Xülasə, məktəbə alışmağım uzun çəkmədi. Yeni məktəb həyatı mənə azadlıq vermiş, dünyaya pəncərə açmışdı. Atam ara-sıra “Ford” maşınıyla məktəbə aparırdı, amma çox zaman xidmətçilərin birinə məni məktəbə aparıb-gətirməyi tapşırar, fayton pulunu da verərdi. Xidmətçi bu pulu əsasən özünə saxladığındandı ki, iki tərəfində barsız akasiya ağaclarının sıralandığı küçələrlə gördüklərimə heyran ola-ola piyada getdiyimizi xatırlayıram. Çiçək açmış bu barsız akasiya ağaclarını çox sevirdim, bu gün belə, qoxusunu duyanda, Tehranın həsrətindən burnumun ucu göynəyir.

Məktəbdə bizə Quran da öyrədilirdi. Daha doğrusu, mənası izah edilmədən, təkcə Müqəddəs kitabı oxumaq öyrədilirdi. Barmağımızı sətirlərin üstündə gəzdirməyə icazə verilmədiyindən, kağızdan düzəltdiyimiz çubuqdan istifadə eləyirdik, bu da məni çox çaşdırırdı. Anam və atam iranlıların böyük qismi kimi müsəlmanıydılar, anam din qaydalarına atamdan daha çox bağlıydı. Mollaların din uğrunda şəhid olanların yaşantılarını anlatdıqları və bəzən peşəkar ağıçı qadınların da iştirak elədikləri dini yığıncaqlarda anam da digər qadınlarla birlikdə hıçqıra-hıçqıra ağlayırdı. Biz uşaqlar niyə ağladıqlarını anlamasaq da, duadan sonra hamıya halva paylandığı üçün çox xoşbəxt olurduq.

Anam Ramazan ayı ərzində oruc tutub, namaz qılsa da, bizi buna heç vaxt məcbur eləməzdi. Rzayla mən yalnız bir az da az yeyirdik, vəssalam! İranda buna “qış orucu” deyilir. Mən də anamla birlikdə müqəddəs yerləri ziyarətə gedirdim; beləcə, ruhani səfərə çıxmaq və niyyət eləmək fürsəti qazanırdıq. Kiçik olanda, ana babamın məzarının yerləşdiyi müqəddəs Qum şəhərinə getdiyimi də xatırlayıram. Bir neçə il sonra, yeddi-səkkiz yaşındaykən, Xəzər sahilindəki müqəddəs bir yerdəydik, orda uşağın yaddaşında unudulmaz iz buraxan, ilk baxışda əhəmiyyətsiz və mənasız görürən hadisəylə rastlaşdım: başım açığıydı, bir molla mənə sərt şəkildə: “Saçlarını ört, yoxsa cəhənnəmə gedərsən!” – deyə qışqırdı. Görkəmdən yoxsul bu adamın məndə oyatdığı qorxunu heç unuda bilmədim. Otuz dörd il sonra Ayətüllah Xomeyni bu qorxunu yenidən oyandırdı.

Atamı əsasən birinci mərtəbədəki iş otağında oxuyub-yazan görürdüm. Farsca və ya əcnəbi dildə veriliş yayan radioları daim dinləyirdi. Onu heç uniformada görmədim: həmişə çox zövqlə geyinirdi, hətta ən sevdiyi idman olan tennis oynayanda belə, tərtəmiz pantalonunun üstündə bəyaz lələk olurdu. Orduda hüquq məsləhətçisiydi, müharibə vaxtı Yuqoslaviya səfirliyində çalışırdı. O hər dəfə evdən çıxanda, nə qədər sarsıldığımı çox aydın xatırlayıram. Uzaqlaşdığını görəndə, sanki bir daha heç geri dönməyəcəyini fikirləşirdim, qəlbim parçalanırdı. Bu sonradan başımıza gələn fəlakətlə bağlı öncəgörməydimi görən? Hər nəydisə, elə ağlayırdım ki, anam atamın evdən çıxdığını məndən gizlədirdi. Atam axşam dönəndə, tapşırıqlarıma kömək eləmək üçün yanımda oturanda, hər şeyi unudardım. Nadir hallarda da olsa, axşam yeməyini başqa yerdə yeməsi lazım gəlirdisə, səhər yastığımın altından tapdığım kiçik bir hədiyyəylə könlümü alırdı.

İkinci Dünya Müharibəsinin axırında Azərbaycan böhranı baş verdi. (Bu mövzuyla bağlı Fərəh Pəhləvinin fikirlərinin İran dövlətçiliyi mövqeyindən söyləndiyini oxucularımızın nəzərə almasını istərdik. – N.Ə.) Kiçik olmağıma baxmayaraq, hadisələrdən çox təsirlənməyimin səbəbi atamın azərbaycanlı olmasıydı. Orada yaşayan əmilərim və bibilərim dərhal ölkədən çıxarılmışdılar. Güneydə ingilis, quzeydə sovet qoşunlarının işğalı altında olan İran, ancaq sülhdən sonra azadlığına qovuşa bildi. İngiltərə və SSRİ 1942-ci ildə imzaladıqları müqaviləylə, döyüşlər sona çatdıqdan sonra qoşunlarını torpaqlarımızdan geri çəkməyi qəbul eləmişdilər. Hər iki ölkə bu müqaviləyə sadiq qaldılar, amma Moskva qoşunlarını Azərbaycanda saxlamaqda davam elədi. 1942-ci ildə qurulan Kommunist Tudə Partiyası sovetlərin mövcudluğundan istifadə eləyib, xüsusilə Azərbaycanda çox böyümüşdü. Azərbaycan Demokratik Partiyasının lideri kommunist Cəfər Pişəvəri artıq Azərbaycanın müstəqilliyi tələbini irəli sürürdü. Sovet İttifaqı da bölgənin öz ağuşuna düşməsini gözləyirdi.

Bu zərurət gerçəkləşdi. Qohumlarımızın həmin faciəni necə yaşadıqlarını çatdıracaq sözləri tapa bilmirəm. Anamın ailəsində dayılarım və xalalarım bir zamanlar “Sovet Sosialist Gilan Cümhuriyyəti” kimi elan edilən Gilan şəhərindən, 1920-ci ildə kommunistlər tərəfindən zor işlədilib, sürgün edilmələrinin acı izlərini yaddaşlarından silə bilməmişdilər. O kommunistlərin üzündən anamgil lap uşaq olanda Tehrana gəlmişdilər. Və budur, eyni zorakılıq bu dəfə atamın yaxınlarına qarşı işlədilirdi.

Mənim çox uzun müddət kommunistlərə qarşı duyduğum qorxunun səbəbi elə bu 1945-1946-cı illərdə qohumlarımın yaşadıqlarına şahid olduğum fəlakət və ata-anamın sarsıntısıydı. Kommunistləri sevmirdim, Şaha qarşı olduqları üçün onlardan qorxurdum. Başqa bir siyasi görüşüm yoxuydu. Çox qatı Şah tərəfdarı və yenilikçi olan ata-anamın nəzərində Tudə Partiyası İrana xəyanət eləyirdi, bu da pisliyin lap özüydü, çünki belə hərəkətiylə torpaqlarımızın bir hissəsini yabançı qüvvələrə verirdi.

On üç il sonra həyatımı birləşdirdiyim gənc Şahla bağlı ilk xatirəm bu 1946-cı ilə aiddi. Məhəmməd Rza Pəhləvi 16 iyul 1946-cı ildən bəri hökmdarıydı. Böyük Rza şahdan sonra işğal qüvvələri tərəfindən diz çökdürülən bir millətə rəhbərliyi o ələ almışdı, Azərbaycanın qurtuluşu, heç şübhəsiz, ona bütün iranlıların minnət duymasını sübut eləyən ilk tarixi gerçəyiydi.

Dahi bir diplomat olan Baş nazirimiz Qəvam-üs-Səltənənin (Cənubi Azərbaycanın müstəqilliyinin boğulmasında başlıca şəxs olub- N.Ə.) rəhbərlik elədiyi Tehran hökuməti xarici ölkələrin də dəstəyilə Stalini öz imzasına hörmət eləmək zorunda qoydu və nəhayət, 1946-cı il mayın 10-da sovet qoşunlarına İrandan çıxmaq əmri verildi. Amma müstəqilliyini elan eləmiş Azərbaycanda hələ Tudə Partiyasına mənsub olan üsyançıların işğalı sürürdü. Qayda-qanunu bərpa eləmək üçün İran Ordusu Azərbaycana girdi və axırda, 1946-cı il dekabrın 12-də paytaxt Təbriz azad olundu.

Ailəm bayram sevinci yaşayırdı, bu çox böyük bir günüydü. Azərbaycandan dönən şahın Tehrana girdiyi məlum olanda, bütün şəhər onu alqışlamaq üçün küçələrə töküldü. Şah bizim küçənin yaxınlığındakı məhəllədən də keçəcəkdi. Hamımız ordakı qarajın damına çıxdıq. Şahı görmək üçün adamlar bir-birini itələyir, qışqırır, alqışlayırdılar. Nəhayət, Şah göründü. Mənim kimi, hələ səkkiz yaşında olan uşaq üçün bu, gözqamaşdırıcı mənzərəydi; ona heyran olmuşdum.

O axşam, ya da ertəsi gün bu hadisəni ailəmizdə də bayram elədik. Mən Azərbaycanı tanımırdım. Atam bir gün birlikdə gedəcəyimizə söz verdi, amma ailəsinin yaşadığı yerləri mənə göstərmək ona qismət olmadı; sonrakı il atamı itirdik.

II

Bütün dünyada olduğu kimi, İranda da üfüqün aydınlaşdığı, artıq gələcəklə bağlı xəyallar qura biləcəyimiz bir vaxtda ortaya çıxan atamın ani rahatsızlığı bizi dərindən yaraladı. Sağlam və düzgün həyat sürən atamda qəfildən yorğunluq əlamətləri göründü. Dübbədüz eyni vaxtda gözləri və dərisi saralmağa başlayanda, həkimlər sarılığa tutulduğunu güman elədilər. Xəstəliyin ilk həftələrindən, xüsusilə yadımda qalan atamın daim qaşınmasıydı. Qollarının, qıçlarının qaşınması onu əsəbiləşdirir, heç bir şey uzun müddət rahatlanmasına kömək eləmirdi.

Sarılığa qarşı ən yeni dərmanlarla müalicə aparır, bundan başqa ənənəvi olaraq, evlərdə düzəldilən dərmanların hamısını da içirdi. Ailəmizdə İranda çox geniş istifadə edilən, bitkilərdən düzəldilmiş xüsusi dərmanların köməyinə hamımız inanırdıq. Bu gün belə, mən hələ bu ənənəvi dərmanları laboratoriyada düzəldilmiş dərmanlardan üstün tuturam. Atam da qara bitki suyu içir, dadlı su balıqları yeyirdi, amma heç birinin xeyri dəymirdi; nə qaşınmaları keçib-gedir, nə də dərisində düzəlmə olurdu.

Hamımıza çox ağır təsir göstərən, amma hər şeyə baxmayaraq, nəzarət altına almağa çalışdığımız bu xəstəlik qəfildən bizə başqa hər şeyi unutdurdu, gündəlik həyatımızı alt-üst elədi: atam xəstəxanaya yerləşdirildi. Həkimlərin bundan sonrakı müayinəsi həyəcan təbilinin çalındığını göstərirdi. Neçə həftədən bəri sarılıq müalicəsi apardıqları atamın, əslində mədəaltı vəzinin xərçənginə tutulduğu və əməliyyatın vacibliyi ortaya çıxmışdı. Bu həqiqəti mənə çox sonra söylədilər, amma onun xəstəxanaya aparıldığı gün sözlə başa salınmaz dərin qayğı duymuşdum. Atama nə olmuşdu? Məni baş çəkməyə aparanda, onu tanıya bilməmişdim: zəifləmişdi, üzünün kül rəngli dərisi qırış-qırışıydı, mənə bir-iki söz deməyə gücü də qalmamışdı. Ən çox da anamın “dren” dediyi, qarnına qoşulmuş və içindən sarı maye axan o boru məni qorxutmuşdu. Niyə bu borunu taxmışdılar? Xəstəliyi nəydi? Evə nə vaxt qayıdacaqdı? Üzüntüləri üzlərindən oxunan anam, dayım, bibim sanki dillərini udmuşdular, suallarımı məcburi təbəssümlə başlarından eləyirdilər: “Narahat olma, canım, yaxşılaşacaq”.

Sonra birdən-birə xəstəxana ziyarətləri bitdi. Səbəbini dərk eləməkdə çətinlik çəkirdim. Atamın müalicə olunmaq üçün Avropaya getdiyini dedilər. Yalanıydı bu! Atam ölmüşdü, amma mən bütün gücümlə həmin yalana sarıldım, axırda bunu məktəbdə öyünmə mövzusu eləməyi də bacardım. O dövrdə hamını heyrətə salan Avropaya müalicə olunmağa getmək ancaq çox varlıların, adlı-sanlı adamların imkanı daxilindəydi. Beləcə, atam da Avropadan hörmət qazanıb qayıdacaqdı.

Bir gün anamı və Luiza bibimi hıçqıra-hıçqıra ağlayanda yaxaladım. Anamın bir xalasının öldüyünü söylədilər: bu da evdə hamının, xüsusən də anamın niyə o qədər üzgün olduğunu aydınlaşdırmağa bəs eləyirdi. Onlara inandım. Elə hesab eləyirəm ki, məndən gizlədikləri acı həqiqəti qəbul eləməkdənsə, söylədikləri hər şeyə inanmağa, özümü aldatmağa razıydım.

Günlər, həftələr keçir, atamdan heç bir xəbər almırdıq.

“Atam niyə bizə məktub göndərmir?”

“O xəstədi, Fərəh, xəstələr məktub yaza bilməz”.

“Bu doğru deyil, İffət xala da xəstədi, amma ailəsinə yazır”.

Bu xala doğrudan da, Avropadaydı və ailəsi müntəzəm olaraq ondan uzun məktublar alırdı.

Yas tutulduğu bəsbəlli olan bu böyük evdə yavaş-yavaş mən də daxil olmaqla, hamı atamdan söz açmağı tamamilə bir tərəfə qoydu. Qapını döymədən otağa girəndə adamlar susur, ya da dərhal mövzu dəyişdirilirdi; bibimdən daha solğun, üzüntüdən xarab olmuş anamsa elə hey ağlayırdı.

Aylar keçdikcə atamı bir daha görməyəcəyim barədə fikir beynimə necə yerləşdi, heç bilmirəm. Şüuraltı duyğuyla, sözə çevrilmədən oldu bu. Madam ki mənə onun öldüyünü deməmişdilər, madam ki məzarının üstünə getməmişdim, deməli, rəsmi olaraq atam ölmüş sayıla bilməzdi. Tehranın güneyində İmamzadə Abdulla məzarlığında yatan atamın qəbrinin üstünə ilk dəfə gedəndə, on yeddi yaşındaydım. Bəli, rəsmən ölü deyildi, amma mən onu sözün tam mənasında itirmişdim. Həyatımda böyük boşluq varıydı, gözləyirdim… Sonra hər şey hüzn pərdəsinə büründü. Mən bir damcı göz yaşı tökmədən heç dözə bilməyəcəyim şey olmuşdu. Bu gün bəzi adamların atamın qəbrini gizlicə ziyarət elədiklərini, çiçək qoyduqlarını bilirəm. Hətta atamın xatirəsinə hörmətsizlik edilməməsi üçün qəbrinin üstündəki adını silmək niyyətində olduqlarını da bilirəm.

Aradan qırx il keçəndən sonra bir həkimin müayinəxanasından qayıdanda, eyni bərk ağrı məni də yaxaladı. Ərimi itirməyimdən bir neçə il keçmişdi. Yaşadığımız bu qədər hadisədən sonra uşaqlara və mənə çox kədər verən yasdan, keçmişdən və ailə yaşantımızdan söhbət eləyirdik. Atamı “itirməyimi” danışma tərzimdə bəzi şeylər qəribə gəlmişdi ki, doktor qəfildən olub-keçəni niyə açıq bildirmədiyimi soruşdu:

“Atanız ölüb, yox? Niyə belə demirsiniz?”

Bunu bacarmayacağımı güman eləyirdim, amma axırda mənə çox ağır gələn həmin iki kəlməni birləşdirib “atam öldü” dedim və hıçqırıqlar məni boğdu.

Bir neçə ay sonra uşaqlığımı keçirdiyim bu böyük evdən ayrılmaq məcburiyyətində qaldıq, anam və dayım artıq atamın sağlığında yaşadığımız həyatı davam etdirmək imkanında deyildilər. Bir binanın damı altındakı mənzilimizə daşındıq. İri xiyabanından paytaxtın böyük hissəsinin, xüsusilə Tehran Universitetinin tikililərinin göründüyü mənzilimizə dərhal isinişdim. 50-ci illərin başlanğıcıydı. Universitetin sayı sürətlə artan yeni nəsil üçün təzə binalara ehtiyacı vardı. Kranların işləmələrini, yük maşınlarının manevrlərini izləyə-izləyə keçən yüzillikdən qalan şəhərin, orda-burda göydələnlərin ucaldığı, avtomobillərin sel kimi axdığı geniş məhəllələrə bölünmüş müasir paytaxta çevrilməsinə göz qoya-qoya, neçə-neçə saatlar keçirdim bu xiyabanda!.. Elə güman eləyirdim ki, bir neçə il sonra seçdiyim memarlıq peşəsinə olan bağlılığım bu dövrdə başladı. Bizimlə eyni evdə yaşayan dayım da memarıydı, axşamlar onun layihələrinin üzərinə əyilib işlədiyinə tamaşa eləmək xoşuma gəlirdi.

Yayda istidən canımızı qurtarmaq üçün yorğan-döşəyimizi xiyabana çıxarır, hamımız birlikdə açıq havada yatırdıq. Yuxuya getməzdən qabaq təsəvvürün tam olması üçün bir gözümü yumub qolumu uzadır, bir ulduzu və ya ayı barmaqlarımdan birinə keçirir, qiymətli daşdan üzüyüm olduğunu xəyalıma gətirirdim, bu oyundan zövq alırdım. Başqa gecələr Rzayla Tehranın açıq havadakı kinoteatrı olan “Diana”nın iri pərdəsində göyüzünə oxşayan mənzərələri heyranlıqla izləyərdik.

Şəmirandakı uzun yay tətillərinə də əlvida demişdik, anamın artıq orda villa kirayələyəcək qədər pulu yoxuydu. Şəmirana ara-sıra, ancaq bir neçə günlüyünə, orda evləri olan üç dayımdan birinin yanına gedirdim. Belə dəyişiklikdən çox zərər çəkdiyimiz deyilə bilməzdi, çünki böyüklər tətilimizi Şəmiran əvəzinə Gilan və Azərbaycandakı qohumlarımızın yanında keçirməyi qərara aldılar. Bu tətillər və xüsusilə oraya getmək üçün səfərlərimiz böyümə çağımın şübhəsiz, ən gözəl xatirələrini təşkil eləyir. Avtobuslara minərdik. O dövrdə yollar hələ asfaltlanmamışdı, yandırıcı küləklə sovrulan toz buludları açıq pəncərədən içəri dolardı. Yolun kənarında limonad içmək üçün dayananda – su içməyimiz qadağanıydı – saç və kirpiklərimizin tozdan dümağ olduğunu, tanınmaz hala düşdüyümüzü, yaşlılara bənzədiyimizi görüb qəhqəhəylə gülərdik.

Azərbaycanda Təbrizə, əmim Mənuçöhrün evinə gedirdik. Orda ailəyə məxsus böyük, qədim evdə qalırdıq. Əmim bizi meyvə ağaclarıyla dolu olan geniş ərazisində istirahət eləməyə aparır, mən də doyunca qaysı, gilas yeyirdim.

Güzəranlarını torpaqdan qazanan bütün qohumlarımın ən böyük qorxusu quraqlığıydı. Hey yağış yağmasına ümid bəslənir, yağmur duasına çıxılırdı. Adətə çevrilən bu yağış həsrəti, mənim üçün də yavaş-yavaş iztirab mövzusu olmağa başlamışdı. Torpaq sahibi olmadığımız üçün Tanrıya səmimi şükür elədiyimi xatırlayıram. Başqa bir dünyanın qüvvələrini öyrənməyə başlamışdım: ədalətin olmadığı, rəhmsiz, ibtidai dünyanın… Torpaq islahatı hələ keçirilməmişdi, yoxsul kəndli ailəsini dolandırmaq üçün bir az buğda oğurlayar, ya da yanlış iş görərdisə, torpaq ağası onu döyə, hətta daha ağır cəza verə bilərdi. Bu vəziyyəti qəbul eləmir, üsyana qalxırdım, hətta iki-üç dəfə kəndliləri istismar eləyən torpaq sahiblərinə çox qəzəblənmiş, hirsimdən ağlamışdım. Onları gecə, projektorların işıqlandırdığı cipləriylə ceyranları ovlayanda gördüyüm zaman da eyni üsyanı yaşamışdım. Gözləri işıqdan qamaşan zavallı heyvanların ən kiçik də olsa, qurtuluş şansları yoxuydu! Sevilən bir uşağıydım, yaxınlarım duyğularımı ciddi qəbul eləyirdilər, amma ağaların bu alçaldıcı və zalım hərəkətlərinin mənim kimi kiçik şəhərli qızı nə qədər çox yaralaya biləcəyini tam dərk eləmirdilər.

Zəncanda yaşayan bibim Əzizin yanında olanda, ciplə uzaq kəndlərə ziyarətə, ya da şənliklərə qoşulmağa gedirdik. Bibim bu bəhanəylə bəzi ailələrə dərman aparırdı. Səfərlər mənim İranın nə qədər böyük və iqliminin nə qədər sərt olduğunu görməyimə imkan verirdi, çünki təhlükələr heç də əskik deyildi. Çayları keçməyimiz, qorxudan nəfəsimizi kəsən dar aşırımların ətrafında dolaşmağımız, heyvanlardan, xüsusilə canavarlardan ehtiyatlı olmağımız lazım gəlirdi; kişilər bu səbəbdən silah gəzdirirdilər.

Ara-sıra ata minib, tarlaların arasında dolaşa-dolaşa kəndlilərlə söhbət elədiyimiz də olurdu. Günorta vaxtı hamımız birlikdə çəmənlikdə oturur, kişilərin kəsdikləri qarpızı bölüşdürürdük. Adamlar Azərbaycanın kommunist kampaniyaya qoşulmağa məcbur olduğu günləri hələ qorxuyla xatırlayırdılar. Bir gün köhnə axuru gəzəndə, yanımdakı kəndli bir atın yanında dayandı:

“Bu ata yaxşı bax, Fərəh, – dedi, – əmin Mahmud xan elə bu atın belində Tudəylə döyüşdü”.

Çox yaşlı, bəyaz atıydı bu. Onu görəndə üstünə gün işığı düşmüşdü. İnsanı həyəcanlandıran həmin mənzərəni yaddaşıma həkk elədim.

Anamın böyük qardaşı Hüseyn dayımın yaşadığı Gilana getmək üçün Tehranın quzeyində hündürlüyü dörd min beş yüz metri keçən Elbrus sıra dağlarını aşmaq lazım gəlirdi. İnsanı heyrətdən-heyrətə salan səfəriydi bu. Çay yatağı boyunca qayalıq və çılpaq əraziylə yuxarı dırmanırsınız, sonra yol qəfildən azacıq əyilib, Xəzər dənizinin çimərliklərinə qədər uzanan yamyaşıl vadiyə uzanır. Rütubətin qəfil artdığı bu yerdə bir-birinin ardınca düyü tarlalarını, çay bağçalarını görürsünüz, göyüzü adətən əllə tutulacaq qədər yaxın və qapalıdı. Yayın, yetişən düyünün qoxusu insanı sərxoş eləyir. Əsasən quraqlıq olan Elbrusun güney bölgəsinin əksinə, Gilan yaylalarının suyu boldu. Birdən-birə qabağınıza əncir, portağal, şabalıd ağacları, küsdümağacı, bizdə “ipək ağacı” kimi tanınan ağ çiçəkli albizyalar çıxır, heyrətə düşürsünüz.

Dayımın Ləhican yaxınlığında çay plantasiyaları varıydı – çay keçən yüzillikdə Çindən gətirilmişdi. Mən də dayımın uşaqlarıyla birlikdə çay yığmağı sevirdim. Fəhlələrə axşam gün boyu yığdıqları çayın ağırlığına görə haqq ödənilirdi. Biz də ən yorğun olanların səbətlərinin dolmasına kömək eləyirdik. Körpələriylə gəlib işləməkdən başqa çarələri olmayan gənc anaların xatirəsi yaddaşımda eləcə qalıb. Körpələri sakit dursun, yatsın deyə, onlara kiçik dozada nəşə verirdilər. Bir gün körpələrdən biri zəhərlənmişdi, biz də qorxudan qıc olmuş gənc ananın körpəsini həyata qaytarmaq üçün başına su töküb, yanaqlarına vurmasına baxa-baxa qalmışdıq.

Kommunistlərin Gilana müvəqqəti sahib olmalarının imkan verdiyi sürgün və qorxudan burda da danışılırdı. Amma bir neçə ağanın torpaqların xeyli hissəsini əlində saxladığı və insanların çoxunun muzdlu qol güclərindən başqa bir şeylərinin olmadığı ogünkü sistemdə yoxsul kəndlilərin yaşamasının mümkünsüzlüyü də aydınıydı. Torpaq islahatının keçirilməsi qaçılmazıydı, gənc Şahın da bu islahata tərəfdar olduğu söylənirdi. Elə taxta çıxmağından sonrakı ilk bir neçə ayda özü sahib olduğu torpaqların böyük hissəsini hökumətə verib onun kəndlilərə paylanmasını istəmişdi, bu barədəki qərarının ilk əlamətlərini də göstərmişdi. İslahatı bəzi adamlar narahatlıqla, başqaları da səbirsizliklə gözləyirdilər. Toyumuzdan az müddət sonra Şahın verəcəyi ən əhəmiyyətli qərarlardan birinin də torpaq islahatı olacağı o zamanlar ağlımın yanından da keçməzdi, əlbəttə!..

On bir-on iki yaşındaydım, ölkəmin Tehran və tehranlılardan ibarət olmadığını anlamağa başlayır, özümdən əvvəlki nəsillər kimi, mən də iranlı olmağı öyrənirdim. Bu aidiyyət duyğusunu məktəbli gənclər şairlərimizdən ən böyüyü olan Firdovsinin “Şahnamə”sinin (“Şahların kitabı”) gözqamaşdırıcı şerlərində tapırlar. Biz uşaqlar üçün o, İran şəxsiyyətini və iranlı olmağın qürurunu təmsil eləyirdi. Mən də Firdovsini məktəbdə tanıyıb sevmiş, Rzayla onun kitabını oxumuşduq. “Şahnamə” islamiyyətdən qabaqkı dörd xanədanın, yəni İran qurucularının dastanıdı. 995-ci ildə bu şedevri yazan Firdovsi əsərində əfsanəvi qəhrəmanlarımızın igidliklərini, faciələrini, rəhbərlərin tarixini min ildən bəri heç əskilməyən bir dillə danışır.

Firdovsi bu ana əsəri çox çətinliklə əldə elədiyini və içində bir çox gözəl hekayə olan, qədim zamanlardan qalma kitabdan təkan alıb yazmağı bacardığını deyir:

“Bu kitabı əldə eləmək istəməyimin səbəbi içindəki hekayələri şerə çevirmək arzumdu. Bir çox adamdan onu bilib-bilmədiklərini soruşdum. Vaxt keçdikcə, bu əsəri başqalarının axtaracağı qədər uzun yaşamayacağımın qorxusundan ürəyim sıxılırdı. Bir müddət beləcə kitabı axtarmağa sərf olundu. Məqsədimi gizli saxlayır, kimsəyə söyləmirdim. Şəhərdə sadiq bir dostum vardı: güman ki, mənimlə eyni xəmirdən düzəldilib. Ona sirrimi açanda, mənə bunları söylədi: “Bu gözəl fikirdi, axırda məqsədinə çatacaqsan, bu vaxtacan əbəs yerə axtarmayıbsan, həmin qədim kitabı sənə mən gətirəcəyəm. Gözlə! Səndə şer duyumu var, gözəl söz söyləyirsən, gəncsən, qədimlərin dilini də bilirsən. “Şahnamə”ni yaz və onun köməyilə böyüklərin yanında şanlı yerini tut”. Sonra kitabı mənə gətirdi, içimdəki kədər xoşbəxtliyə çevrildi”.

Məktəbdə yoldaşlarımla, evdə də Rzayla “Şahnamə”ni oxuyanda, eyni coşqunu yaşayırdıq. Onun əsərində döyüş səhnələrindən sonra birdən-birə heç bir uşağın laqeyd qalmayacağı və bu öyüdün fövqəladə təsir göstərdiyi sevgi fışqırır sətirlərdən:

“Sənə bir həyat bağışlanıb; sən başqalarının canını almağı necə fikirləşə bilərsən?”

“Bir buğda dənəsini sürütləyən qarışqanı belə incitmə, çünki onun da həyatı var; qarışqa üçün belə həyat çox dəyərlidir”.

Cəsarət və gücün əxlaqla yarışdığı bu dastanvari şeirlərlə “Şahnamə” gənc iranlılara minillik şəxsiyyətlərinə hörmət eləməyi öyrədir. Onun məqsədlərindən biri budur və əsrlərdən bəri davam elədiyi kimi, uşaqlığımın İranında da gəzərgi ozanlar o kənddən bu kəndə gedib, Firdovsinin şerlərini söyləyər, ya da mahnıyla oxuyardılar. “Şahnamə”nin bir başqa hədəfi də zatıqırıq hökmdarların siyasi və əxlaqi təhsilinə kömək eləməkdi. “Şahların kitabını bitirəndə, onu şahlara ver”, – yazır Firdovsi. Çünki ona görə, İranın böyüklüyü hökmdarlığın davamlılığına və ya hökmdarlıq dağılar, ya da çökərsə, onun yenidən doğuluşuna çox möhkəm bağlıdır.

Mən yenicə ərə gedəndə, Tehran Universitetində professor olan Cozef Santa Kroka “İranın taleyilə “Şahnamə” arasında çox sıx əlaqə var” dedirdən də eyni şey olmalıdır. Krokun belə bir yozumu da var:

“Yüzillər boyu yeni xanədanların ortaya çıxdığı görünür. Bu xanədanlar ölkəyə yenidən müstəqillik qazandırırlar, dilini gücləndirirlər, mənəviyyatı zənginləşdirirlər. Bu davamlı yenidəndoğulmaların qaynağının Firdovsinin əsəri olduğu nə şübhə ediləcək şeydi, nə də boş iddiadı. Bu əsər İran tarixinin böyük imperatorlarını istiqamətləndirdiyindən, onların ilham qaynağı olduğuna heç bir şübhə yoxdu”.

50-ci illərin iranlıları üçün Qacar xanədanından sonra başa keçən Pəhləvi xanədanı Firdovsinin kitabındakı öncəgörmə məntiqinə uyğun gəlir. Başqa necə ola bilərdi ki? Məclisin qərarı nəticəsində Rza şah Pəhləvi tac qoyduğu zaman İran sanki ortaçağı yaşayan başsız bir ölkəydi. Qacarların sonuncusu Əhməd şahın hökmdarlığının sınırları Tehranın o biri tərəfinə keçmirdi. Ölkə qəbilə başçılarının və böyük torpaq sahiblərinin əlindəydi. Hər yerdə mövcud olan qanun – “gücü yetən-yetənə”ydi. Milli müəssisələr də, məlum yeraltı qaynaqlar da yadlara verilmişdi: ingilislər neftimizi çəkib aparırdılar; ordu deyilən bir şey qalmamışdı, amma qalan qüvvələr güneydə rus, quzeydə ingilis zabitlərinə bağlıydılar; belçikalılar gömrüyümüzü, isveçlilər jandarmamızı idarə eləyirdilər. İran dünyadakı ən böyük səfaləti yaşayan ölkələrdən biriydi, orta yaş həddi otuz ilə düşmüşdü, uşaq ölümü faizi bölgəmizdəki ən yüksək faizlərdən biriydi. Oxuma-yazma səviyyəsi yüzdə birə çatmırdı; qadınların heç bir hüququ tanınmır, məktəbə belə getmirdilər. Qısası, Hindistan və Osmanlı imperatorluğu kimi böyük qonşularının əksinə, nə doğru-dürüst şose yolu varıydı, nə dəmir yolu, nə elektrik, nə də su…

İyirmi beş il sonra mənim böyüdüyüm İran isə artıq məktəblərə, universitetlərə malikiydi; hamısı asfalt olmasa da, yollar çəkilmiş, ən azı, əlaqə təmin edilmişdi və nəhayət, İran dəmir yolları Xəzər dənizini Bəsrə körfəzinə bağlayırdı. Heç şübhəsiz, görülməsi lazım gələn bir çox şey varıydı, amma keçilən məsafəyə baxılanda, valideynlərimin qənaətinə görə, Mustafa Kamal Atatürk Türkiyədə nə eləmişdisə, Rza şah da ölkəsində eyni uğur qazanmışdı; bir damcı qan tökmədən sənaye və mədəniyyət inqilabı gerçəkləşmişdi. Onu minnətdarlıqla xatırlamamaq mümkünüydümü? Firdovsidən “ziyalı hökmdar”a hörmət və sevgini öyrənən biz uşaqların bu gənc Pəhləvi xanədanında şairin xəbər verdiyi yenidən dirilməni görməmək mümkünüydümü?

Firdovsidən səhifələr dolusu şerləri əzbərlədiyimiz kimi, başqa şairləri də oxuyurduq. Şerə duyduğumuz bu hörmət qədimlərə bağlıdı. Bu səbəbdən, nəsr yazanlarımızın sayı o qədər də çox deyil və məktəbdə öyrəndiyimiz milli mədəniyyət zənginliyimizi başlıca olaraq, klassik şairlər təşkil eləyir. Onları burada xatırlamağımın səbəbi şerə olan bu bağlılığımın yalnız məktəbdə yox, evdə də gündəlik həyatımı doldurmasıdı. Anam, dayım, bibim və Rzayla ən sevdiyimiz oyun oxunan misranın son hərfiylə başlanan yeni misra tapıb şeir oxumağıydı. Kim misranı tapmaz, ya da artıq fikirləşərdisə, oyundan kənar edilir, beləcə, çevrə kiçilə-kiçilə davam eləyərdi. Başlıca olaraq, yaddaşı ən güclü, mədəni səviyyəsi ən yüksək olan oyunu udurdu.

Hafizi sevməyi mənə öyrədən anam və Qütbi dayımıydı. Şahbanu olduğum zaman Şirazda onun qəbrini ziyarət eləmiş, axşam sərin külək əsəndə həyat və xoşbəxtlik mövzusunda düşüncələrə dalmışdım. Hafiz də qəbrinin üstünə gələn səyyahları buna dəvət eləyir:

“Mənim torpağımda şərab və sazla otur, ta ki qoxunu duyaraq mən də qalxıb rəqslə sənə qoşulana qədər…”

Mənə görə, şairlərimizin ən insanpərvər, ən comərd, ən seçilmişidi Hafiz. İnsan qarmaqarışıq ruhi vəziyyətdə olanda nə qərar verəcəyini, hara gedəcəyini bilmirsə, əsərini gözüyumulu açıb cavabı mütləq onun misralarında tapır. “Qeybdən gələn səs” kimi tanınan şair həqiqəti sirli şəkildə sizə pıçıldayır. Hafiz həyatın üstün gəldiyi anlarda sizə yoldaşlıq eləyib ağrının öhdəsindən gələ, ya da bəxtin qabağında dura bilməyəndə, ona boyun əyməmək üçün qüvvə verir. Bu sətirləri yazan da odur:

“Məqsədinə çatmaq üçün səhranı keçməyin gərəkdisə, illərlə yoluna davam elə, tikanların açdığı yaralara fikir vermə”.

Anam təpədən-dırnağa qədər şeirlə dolu həyat yaşayırdı. Hər hadisəylə bağlı xatırladığı bir şeir olurdu mütləq, üzü qəfildən işıqlanır, şeiri əzbərdən deyirdi. Mən də ona başqa şeirlə cavab verəndə, çox sevinirdim. Bu, oyundan daha artıq şeyiydi. Yer üzündə gəlib-gedəri olmağımızı qəbul eləməyin və təvazökarlıqla düşünənlərin biliyinə sığınmağın bir başqa yoluydu şeir. Mən yenə şirazlı olan Sədini, Mövlanə Cəlaləddin Rumini, Ömər Xəyyamı və çağdaş şairlərimizdən Foruq Fərruxzadı, Firudin Məclisini, Söhrab Sepehrini və bir çox başqalarını sevirəm.

Zamanla evdəki kədərli hava bir az dağılmışdı, atamın itkisinin ağrısını hamımız ürəyimizdə dəfn eləmişdik. Dayılar, bibilər uşaqlarla yanaşı həyat keçirirdik. Artıq məktəb yoldaşlarımı da evə gətirirdim, beləcə, Rzayla keçirdiyimiz ayrılmaz ikili həyatımız və ailə dairəsi genişlənirdi. Bir çox dostum varıydı; əsasən, uşaqlarla yaxşı dil tapırdım, ətrafımdakı böyüklərin şəfqət daşan münasibətlərinin hədəfiydim. Niyə hamı mənə bu qədər mehribanlıq göstərirdi? Başqalarından nə gözəl, nə də sevimli sayırdım özümü. Sonra düşündüm ki, başqalarının üstümdə titrəmələrinin səbəbi nə gözəl gözlərimin xətriydi, nə insani cazibədarlığımıydı. Yeganə səbəb atam öldüyü üçün mənə acımaları ola bilərdi.

Bu vəziyyət aylar boyunca məni narahat elədi. Həmin sevgi əlamətlərini qəbul eləmək meyliylə, qulağıma çox xoş gələn o sevgi sözlərinin səmimi olmadığını pıçıldayan daxili səsimə inanmağım arasında vurnuxa-vurnuxa qaldım. Bu narahatlığım sonralar keçib-getdi. Amma həmin çağdan qalma bir şəkkaklığım varıydı; mənə atılan böhtanları araşdırıram. Bu səbəbdən, Şahbanu olanda ikiüzlülərdən, saraydakı yaltaqlardan çox ehtiyatlı olmuşam. Ara-sıra onların oyununa düşdüyüm oldusa, mənə söylədiklərinə nadir hallarda diqqət vermişəm. Beləcə, ayaqlarımın yerdən üzülməməsinə nail olduğumu güman eləyirəm. Qənaətimcə, tərifləmələr, ürəkdən gəlməyən davranışlar insan zəkasına həqarət mənasını verir, insanı aldatmaqdan fərqi yoxdu. Həmsöhbətlərimi incitməmək üçün onların üzünə heç şeyi vurmuram, amma bu vəziyyət məni dərindən yaralayır.

Min illərdi elə eyni tarixlərdə keçirdiyimiz, həyatın hər şeyə baxmayaraq davam eləməsinin lazım gəldiyini, bölüşdürüləcək ortaq xoşbəxtliklər olduğunu göstərən milli bayramlarımız var. Bu bayramların ən başlıcası yazın birinci günü olan 21 marta düşən Novruz (hərfi mənası “yeni gün”) hamının ən çox hazırlaşdığı bayramdı. Onun gəlişi ailədəki əhvali-ruhiyyəni canlandırırdı. Çünki uşaq olanda, Novruzu hamımız birlikdə böyük evdə keçirər, bir-birimizə növbənöv şirniyyatlar, noğullar, meyvələr verərdik.

Bu həmişə belə olmuşdu. Evlərdə bayramdan iki həftə qabaq təpədən-dırnağacan təmizlik işləri başlayardı, çünki Novruz hər şeydən qabaq yeniliyin rəmziydi; incikliklər unudular, təmizlənib-yuyunub yeni paltarlar geyinilər, evlər təmizlənər və yeni il ayrı daxili aləmlə qarşılanardı. Bizim kiçik ailəmizin bu coşquyla hərəkətə başlamasının ilk əlamətləri təmizliklə bağlı işləriydi. Ev nəhayət, tərtəmiz olandan sonra o məşhur şəkər-şirniyyat hazırlıqlarına başlana bilərdi. Bunun üçün kamil aşpaz olan Əmcət xalamın evində toplaşırdıq. Aşağı mərtəbədəki geniş mətbəxə doluşub, aşpaza kömək eləyərdik. Bu hazırlıqların günlərlə davam elədiyi olurdu… Ən axırda bayram günü süfrə hazırlanırdı. Yer üzünün bütün nemətləri Novruz süfrəsində olur: doğuluşun rəmzi yumurtalar, sağlamlıq üçün sarımsaq, eşq üçün kiçik quru yemişlər, gözəllik üçün alma, rifah üçün qızıllar, işıq üçün şamlar və bir güzgü, yenidən doğuluşun rəmzi kimi, qabaqcadan gözəl qabda xüsusi cücərdilmiş buğda, bir kasa suyun içində dünyanın əbədi olduğunu bildirən şamama və nəhayət, bu dünyanın fani olduğunu göstərən ağac yarpağı. Əlbəttə, etiqad edilən dinə görə, müqəddəs kitab da süfrədəki yerini tutur.

Vaxt yetişəndə – yazda, gündüzlə gecə bərabərləşdiyi gün (saatı illərə görə dəyişir) ailəliklə masanın ətrafında toplaşıb qucaqlaşır, bayram təbrik edilir, yeni il üçün diləklər tutulur. Böyüklər uşaqlara bayram pulu verir: bəzən xırda pul, bəzən də təptəzə kağız pullar.

Bu ilk gündə bütün ölkə bayram havasına bürünür. Adətə görə qabaqca ailənin ən yaşlısına baş çəkir, sonra digərləri: böyük ana-atalar, əmilər, dayılar, xalalar, bibilər, onların uşaqları ziyarət olunur. Elə ki, İran küçələri rəngarəng geyinmiş, nəşəli, əlləri çiçəklərlə dolu, balet oynayırmış kimi gedib-gələn, gülən, bir-birinə şirniyyat verən minlərlə insanla dolur və bu şənlik günəş batana qədər davam eləyir.

On üç gün sonra gələn Sizdah yalnız bayırda keçirilməsi lazım gələn gündü, əks təqdirdə uğursuzluq gətirəcəyinə inanırlar. İlin on üçüncü günü elə bil, bütün ölkə piknikə gedir. Varlılar yemək dolu maşınlarıyla şəhər ətrafına çıxır, imkanı daha az olanlarsa, küçələrdə, ya da dərə yamacında, çinarın altında xalılarını sərib samovarlarını qoyur, yazın ilk şəfəqləri altında manqal kömüründə kabab çəkir, yemək bişirirlər. Hər yer nağara, saz, zurna çalan çalğıçılarla dolu olur.

Tehrandan kənarda yemək yeyilməsi üçün bu günlər ən gözəl günlərdi. Hava hələ çox isti deyil. Elbrusun hələ qarlı olan təpələrindən şəhərə xəfif, yüngül külək əsir. Yeni ilin uğurlu olması üçün gün çıxmamışdan qabaq cücərmiş buğdanı götürüb axar suya atmaq lazım gəlir. Biz bunu anamla birlikdə eləyirdik.

Ölkəmdən çox uzaqlarda olduğum bu gün belə, mənim buğda cücərtilərimi başqa çaylar götürüb aparır. Bir dəfə Amerikada sürgündə olanda və hara gedəcəyimizi bilməyəndə, axırda dənizdə yaşamağa qərar verdiyimizi xatırlayıram. Amma o zaman çimərlik bağlıydı və mənim mühafizəmə cavabdeh olan adamların tanışı çimərlik gözətçisiydi. Ona Novruz ənənələrimizdən söz açanda – amerikalılar ənənələr barədə son dərəcə diqqətlidilər – gözətçi bizə buğda cücərtilərimizi dalğalara atmağımıza icazə verdi.

Novruzdan qabaq “Çərşənbə suru” bayram edilir. Bu, ilin son çərşənbə axşamına təsadüf eləyir. Son çərşənbə axşamı tonqalın üstündən atılır, beləcə, rəmzi olaraq içimizdəki bütün pislikləri alova atır və oddan istilik, işıq alırıq. Biz bu Novruz tonqalını Tehranda bağçalarda, kəndlərdə, başqa bir yer yoxuydusa, küçədə qalayardıq. Bəlkə unudula bilər, amma bu gün belə kimliyimizi təşkil eləyən həmin ənənələrdən vaz keçməkdənsə, evimdə rəmzi olaraq şam yandırır və onun üstündən atılıram. Bu kiçik hərəkət mədəniyyətimə olan aidiyyatımı tamamilə üzə çıxarıb, mənə elə bil sürgün əzablarına dözmək üçün güc verir.

Böyüyürdüm, yavaş-yavaş vasvası anamın nəzarəti altında uşaqlıqdan çıxırdım. Çox kiçikliyimdən etibarən anamla birlikdə həftədə bir dəfə hamama gedərdik – bu bir növ mərasim kimiydi. Anam bağlamaya təmiz geyimlərimizi qoyandan sonra əl-ələ verib hamamın yolunu tutardıq. Kiçik qız olanda, hamam məni bir az ürküdürdü, çünki çimizdirən qadın qaçmayım deyə, məni qıçlarının arasına alardı, isti su dərimi yandırar, sabun gözlərimi acışdırardı. Hamamçının adı Tubaydı. Məni sakitləşdirmək üçün Tubanın mahnı oxuduğunu xatırlayıram.

“Səni elə adi adama verməyəcəyik. Şah belə, ordusunu götürüb, vəziriylə səni istəməyə gəlsə, bəlkə verərik, bəlkə də vermərik”.

İllər keçdikcə hamamı və oradakı mərasimə oxşar mühiti sevməyi öyrəndim. Hər kəs öz bağlamasını hazırlayardı. Oturmaq üçün gümüş suyuna çəkilmiş girdə məcməyi və üstündə dualar yazılmış mis tas da aparmaq lazım gəlirdi. Yuyunma hissəsi qurtaranda, duaların bizi qoruyacağına inana-inana bu tasla başımızdan su tökürdük. Təmizlik qayğısıyla heç bir zaman hamamın həsir döşəkçələrinin üstündə oturmazdıq; qızlara döşəkçənin üstündə oturduqları təqdirdə hamilə ola biləcəkləri deyilirdi. Bu sadəlövhcəsinə fikrin məni necə dəhşətə saldığını hələ xatırlayıram. Artıq Tubanın belimi qıl kisəsiylə kisələməsindən xoşlanırdım, olduqca uzun sürən bu kisələmə prosesi dərimi təzələyir, mən də bundan ləzzət alırdım. Bizdə hamamın başqa bir funksiyası da var: analar arada evlənmə çağındakı oğullarına göstərmək, bəlkə də evləndirmək üçün qız bəyənirdilər.

Bir gün azərbaycanlı bir qadın onun dilini başa düşmədiyimi güman eləyib, mənim nə qədər zərif olduğumu söyləmişdi: “Boy, nə gözəl qızdı” – yəni, türkcə “bu qız gözəldi” demişdi: gənclik çağımın astanasında eşitdiyim bu tərif məni utandırdığı qədər sevindirmişdi.

Fərəh Pəhləvi – müasir qadının simvolu

III

Yeniyetməliyə ilk addımlarımı on yaşında getdiyim Tehrandakı Janna d’Ark məktəbində atdım. Anam da təhsilini orda almışdı. Məndən ötrü də həmin məktəbi seçdiyinə görə ona minnətdaram. Həyatın bu dönüş nöqtəsində şəxsiyyətimi ən çox inkişaf etdirdiyim illərimi məktəbdə keçirdim. Buna görə qismən, təşəbbüsləriylə məktəbi heyrətləndirən gənc rahibə Kleri tanımağıma borcluyam. Rahibə Kler basketbol komandası yaratmışdı. Əvvəllər çəkingən uşağıydım, bu basketbol komandası iki-üç ildə məni özümə güvənən, zahirən dəyişən gənc qız elədi.

Janna d’Ark məktəbinə gələr-gəlməz həmin komandaya daxil oldum və həyatsevər fransız rahibəylə tanışlıq qurdum. Bu da onun mənim barəmdə söylədikləri:

“Komandaya yalnız orta, iri və son sinif şagirdlərini qəbul eləməyə qərar vermişdim. Uşaqlar çox kiçik olanda hər şeyə həvəs göstərib, başladıqları heç bir şeyi axıra çatdırmırlar. Fərəh hələ orta məktəbin ilk sinfindəydi, amma bilmirəm nədəndi, onu görər-görməz sevdim. Aramızda xüsusi münasibət yarandığını hiss eləmişdim. Xasiyyətimiz oxşarıydı, yalnız o bir az da ağır təbiətli görünürdü. Heç bir qüsuru olmayan, tərtəmiz, çox səmimi baxışları olan balaca qızıydı. Ağ önlüyünü kənarları qırmızı ağ yaxalıq tamamlayırdı. Özündən əmin görünsə də, səbəbini bilmədiyim çəkingənliyi varıydı, adamla ara saxlayırdı. Amma çox nəşəli, yanındakıları elə hey güldürən uşağıydı. Qəti maskalanmazdı. Rahibələrin qaldığı binada saxladığım topu gedib ancaq o gətirərdi. Çox kiçik yaşında atasını itirməsinə baxmayaraq, xoşbəxt, qayğısız uşağıydı. Güman ki, fəal və güclü şəxsiyyətimə görə o da digər rahibələrdən çox məni sevirdi”.

Bir il sonra basketbol komandasının kapitanı seçildim. Bu da, güman ki, idman qabiliyyətimə görə yox, eyni zamanda yumşaq təbiətli olduğumdanıydı. Olduqca sadə və təbiiydim, nazlanmağı sevməz, dedi-qoduları dinləməzdim. Əgər bir adam mənə acıqlanardısa, heç dindirməz, özü gəlib məni danışdırmasa, onu yaxın qoymazdım. Bir müddət sonra Janna d’Ark məktəbi basketbolçularının rəhbəri kimi, qızlara örnək olduğumu, məni qəhrəman hesab elədiklərini sezdim. Başqa məktəblərdəki qızlarla yarış keçirəndə, həmişə udan biz olurduq; bir müddət sonra hamının qazanmağa can atdığı “Tehran çempionu” adını da biz aldıq. Qəzetlər komandamızın şəklini çap eləmişdi, tez-tez uşaqların məni ata-analarına barmaqla göstərdiklərini görürdüm: “Ana, bax, Fərəh budu!”

Rahibə Klerin coşqunluğu bizə güc verirdi. Rəqabət duyğusunun köməyilə başqa sahələrdə də çalışmağa başladım: uzununa tullanma, hündürlüyə tullanma və qaçışla məşğul oldum. 1954-cü ildə İran Qızlar Atletika Çempionatında hündürlüyə tullanma və qaçış növlərində birinci olmuş, o dövrdə İranda idmana məsul olan general İzzət Pənahın təqdimiylə Şahın adından İran bayrağıyla birgə iki medal almışdım. Medallar hələ gözümün qabağındadı, hər ikisinin üzərində Şahın və Şahbanu Sürəyyanın rəsmləri varıydı.

Məktəbə də hər gün həvəslə gedirdim, çoxlu yoldaşım varıydı, müəllimlərimin çoxunu sevirdim, elə güman eləyirəm, onlar da məndən razıydılar. Janna d’Ark məktəbinin ən aşkar özünəməxsusluğu olan ciddiyyət və şagirdlər arasındakı yoldaşlıq duyğularını bəyənirdim.

“L” hərfi şəklində, bitişik tikilmiş, yüz yaşlı iki binası olan məktəb elə ilk dəfə girəndə, hörmət və ciddiyyət təlqin eləyirdi. Qanadlardan biri rahibələrə ayrılmışdı, orda bağça varıydı. O biri qanadda siniflər iri küknarın kölgə saldığı böyük daş küçəyə açılırdı. Ayrı bir yerdəki kilsə həmin binaların hamısına dini və müqəddəs görkəm verirdi. Bu ağır mühit xüsusilə günorta yeməyində gülməyimizə mane olmazdı. Mənim vaxtımda məktəbdə bufet yoxuydu, hər şagird öz yeməyini çantasında gətirirdi. Aşağı mərtəbədə olan köhnə kömür peçlərinin üstündə yeməklərimizi isidər-isitməz, ordan çıxmağa tələsirdik zirzəmi bizi bir az ürküdürdü.

Başqalarını və özümü kəşf elədiyim, şəxsiyyətimin ortaya çıxdığı bu illər ərzində necə uşağıydım mən? Burda sözü rahibə Klerin məni çox riqqətləndirən, o qədər də tərəfsiz olmayan şəhadətinə verirəm:

“O, bəlkə də digər uşaqlardan çox üstün deyildi, amma ağıllı, qabiliyyətli və məsuliyyət hissi olan uşağıydı. Dərsləri fransızca alırdı. Bunu təkcə dil qabiliyyəti olan uşaqlar bacarırdılar. Ədəbiyyatdan çox riyaziyyat və fənn sahələrində daha bacarıqlıydı. Geyiminə həmişə çox diqqət verirdi. Çalışması mükəmməliydi, yoldaşlarının üzərində böyük təsiri varıydı, həyat sevinciylə dolu, sağlam və həmişə köməyə hazır olan qızıydı. Mənə görə, o, iranlı qızın ən yaxşı cəhətlərini şəxsiyyətində toplamışdı; incə, hər şeyin yerini bilən, zərif, dostlarıyla ilıq davranan sadiq insanıydı”.

Dosdoğruydu; mübaliğəsiz, təbii olaraq, xoşbəxtliyə can atmaq kimi cəhətlərimi atamdan miras aldığıma heç şübhəm yoxdu. Həm də bu xüsusiyyətlərimin əsasını gözündən heç bir şey qaçmayan anamın sərt xasiyyətinə borcluydum. Gənc qızların təhsili barədə söhbət düşəndə, xüsusilə adət-ənənələrə ciddi əməl eləyən cəmiyyətdə məni təkbaşına böyütmək məcburiyyətində qalması, əlbəttə, anamı çox qorxudurdu. Baxmayaraq ki, Qütbi dayım yavaş-yavaş mənə atalıq eləməyə başlamışdı, amma o, gündəlik məsələlərlə çox maraqlanmırdı, mənə kömək eləyir, həyatla bağlı böyüklük göstərir, gələcəyimi hazırlayırdı. Arvadı Luiza bibim məndən heç şeyi əsirgəməzdi. Məni daim azalmayan sevgiylə sevərdi, onun gözlərində qüsursuzuydum; indi geriyə dönüb baxanda, anamla birlikdə məni ən çox sevən insan olduğunu düşünürəm.

Anamın gözü daim üstümdəydi, ən kiçik səhvimdə sanki misli görünməmiş fəlakətə səbəb olmuşam kimi, qəzəbindən göyə çıxardı. On üç-on dörd yaşlarındaydım, ilin sonunda imla dərsindən zəif qiymətlər alıb, sentyabrda təkrar imtahana qalmışdım. Anam qatlandığı bu qədər fəlakətdən sonra ona belə əzab verməyə haqqım olmadığını təkrarlayıb durmuş, adəti üzrə özünü itirmişdi, mən də ailənin üzqarası olduğumu düşünmüşdüm. Qorxulu vəziyyətiydi, sarsıntıdan alt-üst olmuşdum, yadıma düşəndə, bu gün belə həyəcanlanıram. İmladan uğursuz çıxmağım sanki gələcəyimi məhv eləmişdi, bütün günü otağıma qapanıb ağlamışdım.

Digər tərəfdən, elə həmin illərdə ölkə miqyasında mənim siyasi biliyimi sürətlə inkişaf etdirəcək həddən artıq əlamətdar hadisələr baş verirdi. 1952-ci iliydi, hökumət neftin milliləşdirilməsini təmin eləmək üçün dönməz iradəylə ingilislərə qarşı mübarizə aparırdı. İranlıların ingilislərə duyduğu qəzəbi istiqamətləndirməyi bacaran Millətçi Cəbhənin başında duran Məhəmməd Müsəddiq Şah tərəfindən hökumətə rəhbər təyin olunmuşdu. Müsəddiq cəsur və qətiyyətli hərəkət eləmişdi, amma barışmaz xasiyyəti üzündən ingilislər bizim neft istehsalımızı dondurdular; İrandan bir damcı neft ixrac eləmək mümkün deyildi, buna görə də bütün ölkədə iqtisadi geriləmə başlamışdı. Ölkəmiz hər sahədə itirirdi: beynəlxalq məhkəmələrdə haqlarını əldə eləməsi gecikirdi və bundan başqa, ingilislərin embarqosunun qurbanı olduğundan, İran cəmiyyətinin bütün təbəqələrinə təsir eləyən böhrana sürüklənirdi.

Şahın çox narahat olduğunu danışırdılar. Şah milliləşdirmə cəhdlərində ingilislərin bütün müzakirə istəklərini inadla rədd eləyən Müsəddiqin çox irəli getdiyini düşünürdü. Xalqın get-gedə yoxsullaşması, narazılığın artması şübhəsiz, kommunist Tudə Partiyasının çörəyinə yağ sürtürdü. Tudə heç zaman bu qədər güclü olmamışdı. Bəziləri Müsəddiqin özü də istəmədən kommunistlərin oyununa düşdüyünü iddia edəndə, başqaları yeritdiyi siyasətin uğursuzluğuna baxmayaraq, millətçi müqavimətiylə ölkənin nüfuzunu yüksəltdiyini deyib, ona dəstək verirdi.

Böhran təhlükəli hal aldığına görə, Şah baş nazirinin istefasını tələb elədi, amma Müsəddiq tələbə boyun əymədi; onun bu barədə göstərdiyi inad iranlıların yaddaşında bu gün belə, yara izləri hələ ağrıyan vicdani toqquşmaya yol açdı.

Neftin milliləşdirilməsinin necə təmin ediləcəyi mövzusu bütün ailələrdə çəkişmələrə səbəb oldu. Bir çox ailə Şah tərəfdarları və Müsəddiqə rəğbət bəsləyənlər kimi, ikiyə bölünmüşdülər. Bizim ev də bu toqquşmadan öz payını götürdü: bir axşam alovlu Müsəddiq tərəfdarı olan dayılarımdan birinin, qəzəbini cilovlaya bilməyən qohumlarımdan hansınınsa təhqirinə məruz qaldığının şahidi oldum. O dövrdə qatı kommunist düşməni və şahlıq rejimi tərəfdarı olan qohumum Rza Paniranist Partiyasıyla yaxınlıq eləyirdi. Hələ on üç yaşında olmasına baxmayaraq, su kimi içdiyi “Şahnamə” haqqında söylədiyi şərhlərlə ad qazanmışdı. Yoldaşları ona inşalarını, heç olmasa, giriş hissəsini yazması üçün yalvarırdılar… Mən də bütün qəlbimlə Şah tərəfdarı və millətçiydim. Bu xasiyyətim yalnız aldığım təhsildən qaynaqlanmırdı, bundan başqa Firdovsinin öyüdlərindəki həqiqətlərin qəlbimə işlədiyinə heç bir şübhə yoxuydu: bizdə yalnız Şah məqbuluydu.

Çəkişmədən təbiətinə görə Janna d’Arkın sinifləri də təsirlənirdi: şagirdlər məktəbdə ailələrinin tərəfini saxlayırdılar. Amma ovaxtkı yaşımızda məsələni böyük hissiyyatla qəbul eləyir, hələ siyasi dəlil-sübutlar göstərə bilmirdik, bu, ya da o biri adamı müdafiə eləməyimizin səbəbi təkcə ona duyduğumuz sevgiydi. Mənə səmimi və qətiyyətli baxışlarıyla təsir eləyən gənc Şahımıza necə qarşı çıxmaq mümkün olduğunu şəxsən başa düşmürdüm. Tənəffüsdə həyətə çıxanda, bu mövzuda çəkişə-çəkişə, qızışıb bir-birimizə portağal qabıqları atdığımız da olurdu. Amma neftin milliləşdirilməsi söhbət mövzusuna çevriləndə, hamımız eyni fikirdəydik. Həmin güclü ingilis şirkəti “BP”nin emblemini “Benzine Pars” (İran benzini) kimi çevirməkdən qürur duyurduq. Dayımın oğlu Rzanın məktəbi Elbrusda xüsusilə, oğlanlar arasında vəziyyət ciddiləşirdi. Tudənin kommunist emissarları gəlir, məktəbin girişində qışqıra-qışqıra qəzetlərini satmaları üçün şagirdləri səsləyirdilər. Mühit sürətlə gərginləşir, səs tonu yüksəlir və həyəcanını boğa bilməyən Rza qəzetləri cırmaqdan çəkinmirdi. Tudə tərəfdarları da davanı qızışdırırdılar. Axırda bir axşam qorxduğumuz başımıza gəldi. Rza bıçaqlandı. Onun xəstəxanada olduğunu öyrəndik. Bəxti yaxşı gətirmişdi, o gün əynində qalın paltar vardı, bıçağın ucu həyati orqanlarına zərər verməmişdi.

Daha sonra Şahın gərginliyin daxili müharibəyə çevrilməməsi üçün ölkəni tərk eləmək barədə düşündüyüylə bağlı şayiələr çıxdı. Minlərlə insan, xüsusilə gənclər sarayın qarşısında toplaşıb ondan qalmasını xahiş elədilər. İran yenidən az qala uçurumun kənarına gəlmişdi. Tehranda tanklar qovşaqları tutmuşdular. Allahım, Şah bizi atsa, nələr olacaqdı? Bu zərurət məni elə narahat eləyirdi ki, nə yemək yeyə, nə də yata bilirdim, dayımla bibim çox sarsılmışdılar, anamın ağzını bıçaq açmırdı, onların bu vəziyyəti narahatlığımı artırırdı. Hər axşam Məclis Meydanı yaxınlığındakı evdə yaşayan əmim Əhməd Dibaya zəng eləyir, ondan ən son xəbərləri almağa çalışırdılar.

Axırda “od düşdü, kabus sona yetdi” deyə düşünəndə, o qorxulu 1953-cü ilin yazında daha pis hadisələr yaşadıq. On beş yaşına girmək üzrəydim. Şahın ölkədən getməsi xəbəri bizə çatanda, Xəzər dənizinin kənarında, Bəndər-Pəhləvidə ailəlikcə tətildəydik. Bu dəfə şayiə deyildi, radio xəbəri təsdiqləyirdi. Hökmdarın Müsəddiqi azad elədiyi, amma onun müqavimət göstərdiyi və cəsarətlənən tərəfdarlarının Baş naziri dəstəkləmək üçün küçələrə töküldüyü bildirilirdi. Qaldığımız pansionda otuz beş il qabaqkı “bolşevik inqilabı”ndan qalmış “bəyaz” rus qadın varıydı. “Qurtardı, bura da Rusiyaya dönəcək”, – deyə təkrarlayıb dururdu. Zavallı qadın qorxudan dümappağıydı, ümidsiziydi. Bəlkə də İranın taleyini müəyyənləşdirəcək çox çətin günlər yaşayacağımızı bilirdik. Qaldığımız yaylaq kəndinə bir saatın tamamında xəbərləri çatdırmaq üçün səsgücləndiricilər qoyulmuşdu. Adamlar kədərli görkəmlə ortalıqda dolaşıb-dururdular. Şaha qarşı olanların indidən “Ənzəli! Ənzəli!” deyə qışqırdıqları eşidilirdi. Ənzəli Bəndər-Pəhləvi limanının köhnə adıydı. Bu, rəmzi qəzəb nümayişiydi, amma Şahın adını indidən sildikləri üçün çox dərin məna daşıyırdı. Bizim taleyimiz necə olacaqdı? Ürəyim elə əzilirdi, sarsıntım elə dəriniydi ki, ağlaya bilmirdim.

Üç gün ərzində müxalifətçilər Tehranda böyük qarışıqlıq yaratdılar. Kommunistlər, müsəddiqçilər, hətta din adamları Şaha qarşı kinlə dolu şüarlarla küçələrə hakim olmuşdular. Şah da ölkənin xeyrinə olacaq bəzi tədbirlər görmək fikrində deyildi. O, ölkəni tərk eləməzdən əvvəl Məhəmməd Müsəddiqin yerinə general Fəzlullah Zahidini Baş nazir təyin eləmişdi. Ordu general Zahidinin tərəfinə keçdi və Müsəddiqin villasının tankla yerlə-yeksan edilməsi vəziyyətə hakim olmağa başlanmasının ilk əlaməti oldu.

Doğrudan da, ertəsi gün Şah xalqın canfəşanlığı sayəsində Tehrana qayıtdı. Şahbanu Sürəyyayla getdiyi, bir həftə belə çəkməyən bu sürgün bir çox iranlı kimi məni də qıcıqlandırmışdı.

Ölməmişdən bir az əvvəl yazdığı xatirələrində Şah həmin qısa sürgündən söz açır. Mənim yeniyetməlik xatirələrim səthi olduğu, tarixi dəyər daşımadığı üçün buraya Şahın yazdıqlarını əlavə eləyirəm:

“Müsəddiqin eləmək istədiklərini və ehtirasını bilirdim. Zora əl atmazdan əvvəl İranı tərk eləmək qərarı verib, qan tökülməsinin qarşısını almaq və seçiminin azad gerçəkləşdirilməsi üçün ölkəni sərbəst buraxmaq istəyirdim. (…)

Xüsusilə Tehranda çarpışmalar üç gün sürdü. İlk iki gün Müsəddiq və Tudə tərəfdarları nümayişlər keçirdilər. Ancaq üçüncü gün, 1953-cü il avqustun 19-da fəhlələr, sənətkarlar, tələbələr, müstəqil əqidə adamları, əsgərlər, jandarmlar, qadınlar, hətta uşaqlar fövqəladə cəsarətlə o çılğın diktə tərəfdarlarının tüfənglərinə, pulemyotlarına, hətta tanklarına sinə gərərək, vəziyyəti tərsinə çevirdilər. Sabiq Baş nazirin villasına Şah tərəfdarı olan tankdan açılan tək bircə dəqiq atəş üç il sürən çılğınlığa son qoymağa bəs eləmişdi… (…)

Dərhal Tehrana qayıtdım, xalq məni coşqun sevgi nümayişləriylə qarşıladı. Doğrudan da, bu, İranın hər tərəfində heç kimsənin qabağında dura bilməyəcəyi xalq səsverməsiydi. Buna qədər çətin sınaqdan keçməzdən əvvəl taxtı atasından miras qalmış hökmdarıydım. Bundan sonra artıq doğrudan da, xalq tərəfindən seçilmiş olduğumu söyləməyə haqqım vardı (…)

“Müsəddiq rejiminin devrilməsinə səbəb olan vəziyyəti 1951-53-cü illər arasında baş verən hadisələrə bağlı çox acı həqiqətin ortaya çıxmasını labüd elədi. Məsələn, 1951-ci ildə Müsəddiq Müdafiə Nazirliyinə rəhbərlik eləyəndə, təkcə, kommunist Tudə tərəfdarı olan yüz on zabitin sayı artıb, 1953-cü ildə altı yüz qırxa çatmışdı.

Kommunistlərin planı əvvəlcə məni devirmək üçün Müsəddiqdən istifadə eləmək idi. Tudə Partiyasından ələ keçirilən məlumatlara görə, mən ölkəni tərk eləyəndən iki həftə sonra Müsəddiq sıradan çıxarılacaqdı. Elan edilməsi nəzərdə tutulan İran Xalq Cümhuriyyətinin pullarının belə, kəsilmiş olduğunu gördüm. (…)

Üç il həbsdə yatandan sonra azadlığa çıxan Müsəddiq paytaxtın qərbində yerləşən Əhmədabaddakı malikanəsinə çəkildi və 1967-ci ildə orda öldü”.

Yaxın tarixdə ölkəmizdə baş verən şiddətli sosial toqquşmalar geridə qaldı. Bu gün artıq Şahın neftin milliləşdirilməsi məsələsində Müsəddiqi qızğın müdafiə elədiyini və ona hörmətlə yanaşdığını qətiyyətlə söyləyə bilərəm. Onu devirməzdən əvvəl uzun-uzadı düşünmüşdü. Məncə, əgər Müsəddiq Şahın ümid elədiyi kimi, ingilislərə qarşı bir az daha yumşaq, daha ölçülü-biçimli davransaydı, ölkə illərlə davam eləyən bu toqquşmanı yaşamayacaqdı. Bu gün bütün qəlbimlə iranlıların, gələcəyin İranında artıq yeri olmaması lazım gələn bu əlli illik savaşa son vermələrini və ölkəni hamının birlikdə ayağa qaldırmalarını arzulayıram.

Ara sakitləşdi, ölkədə və evdə həyat normal axarına qayıtdı. Rahib Mişel Goyauxun çoban dəyənəyinin ardınca gedib ləpirçiliyi kəşf eləmişdim. Janna dArkın oğlan şöbəsi olan Lazarist rahiblərin idarəsindəki Sen-Lui məktəbində kiçik uşlarda cəsarət tərbiyə eləmək məqsədiylə könüllü axtarırdılar. Mən də basketbol komandasının kapitanıydım. Qısa müddətdən sonra da dəstə başı oldum.

Ləpirçilikdə məsuliyyət öyrənmə sahəsində böyük nailiyyət qazandım, Şahbanu olduğum zaman ləpirçilik dövrümü gizlincə, şükranlıqla xatırladım. Hələ on beş yaşında olanda, otuza qədər uşağın məsuliyyətini çiyinlərimdə daşımaq, kampaniyanın iki-üç həftə çəkdiyi nəzərə alınarsa, heç də asan şey deyildi. Kampaniyada təşkilatçılıq, fədakarlıq, soyuqqanlılıq, cəsarət və səbr sahibi olmağı öyrəndik. Bundan başqa, çox nadir tapılan boş saatlarda buraxılan səhvlər üzərində, gündəlik təlaş içində danışdığımız və gördüyümüz işin peşmançılıq doğuran cəhətləri haqqında təkrar düşünməyi öyrəndik. Əlbəttə, gənc yaşımda Şahbanu olanda, mənə məsuliyyət hissini çox erkən öyrətdiyi üçün rahib Goyauxa minnətdarlıq duydum. Onun dinamizmini, insanlara qarşı səmimiyyətini, comərdliyini sevmişdik. İranda ləpirçilik hərəkatını o istiqamətləndirirdi. Mən sürgünə gedənə qədər məktublaşmamız davam elədi.

Yenə ləpirçilik sayəsində 1956-cı ilin yazında Fransaya ilk səyahətimə getdim. Paris yaxınlığındakı Jambvill Şatosunda (inzibati vahid-tərc.) beynəlxalq ləpirçi toplantısına aramızdan iki qız, iki oğlan şagird göndərildi, mən də onların arasındaydım. Dəvət edilsək də, təyyarə biletlərinin pulunu özümüz ödəməyə məcburuyduq. Tehrandakı bir teatrla Sen-Lui məktəb müdiriyyəti arasındakı münasibətlər sayəsində Marsel Paqnonun “Topaz” adlı tamaşasını göstərib qazancıyla Fransaya gediş-gəliş biletimizi satın ala bildik.

Parisi görmək fikri məni hədsiz həyəcanlandırırdı. Bu şəhərin ailəmin könlündəki yeri xüsusiydi, atam elə hey məni Parisə aparmağı düşünürdü. Babam Mehdi Diba yüzilliyin başlanğıcında Fransada, İranın konsulluğunda katib kimi çalışmışdı. Ata-oğul fransızca mükəmməl danışırdılar, atam Fransaya, xüsusilə, onun paytaxtına bəslədiyi sevgi və dostluq hislərini mənə də təlqin eləmişdi.

Parisə enər-enməz Champs Elysees rayonuna gedib Atoll meydanınadək gəzdik. Gözlərim qamaşmışdı, həyəcandan uçurdum, elə o gün, günortadan sonra bütün Parisi gəzmək istəyirdim, vaxt çox azıydı. Uşaqlığımda xəyallarımı bəzəyən İnvalide, Sen-German-de-Pre, Sorbonna, Notr-Dam və Eyfel qülləsi kimi yerlərdən keçib, gəzintimizi davam etdirdik. Axşam-bizi qonaq qəbul eləyən ailələrdə qalırdıq – son dərəcə xoşbəxtiydim, amma ayaqlarıma su yığılmışdı, partlayan, qanayan yerlər belə, vardı.

Və metro! O dövrdə kiçik iranlı qız uşağı üçün metro adamın ağlını alırdı. Xəritəyə baxır, saf-çürük eləyir, metroya girir, on beş dəqiqə sonra bambaşqa bir səmtə, avqust ayının göyüzü altına, yerin üstünə çıxırdınız. Qrup rəhbəri olmağıma baxmayaraq, bir neçə quruşluq xırda pul müqabilində konfet, saqqız və xüsusilə, bizə uşaqlıq illərimizin, “xoruz konfeti”ni xatırladan dondurmalar verən avtomatlardan istifadəni bacarmadığımı yadıma salıram.

Sonra Jambvillə getdik. Dünyanın dörd guşəsindən gəlmiş uşaqlar cürbəcür tamaşalarla ölkələrini tanıtmağa çalışdılar. Bəziləri özlərinin xalq mahnılarını oxudu, bəziləri tamaşalar göstərdi. Çox həyəcanlandırıcı günləriydi, dil maneəsinə baxmayaraq, münasibət qura bilmişdik. O vaxt istifadə edilən deyimlə bu “Özünü tanıtma kampaniyası” bizi qrup animasiyalarına hazırlama məqsədi güdürdü. Kütlə qarşısında danışmağı, diqqəti toplamağı, gərginliyə üstün gəlib hekayət söyləməyi – hamısını orda öyrəndim. On il sonra ana olanda, yaxşı hekayət söyləməyin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu öz uşaqlarıma da başa saldım.

Jambvilldən sonra bu dəfə “idman kampaniyası”nda keçirilənləri öyrənmək üçün bizi Royana apardılar; orda dırmanma, üzmə və s. öyrənilirdi. Nəhayət, qayıdanda, yolüstü bir-iki günlüyə Afinada qaldıq və Akropolu gəzdik. Yoldaşım Elliylə qədim Pers imperatorlarından Daranın Dionis Teatrındakı mərmər taxtında oturanda, böyük həyəcan və qürur duydum.

O dövrdəki iranlı anaların çoxunun əksinə, anam mənim görücü üsuluyla ərə getməyimin söhbətini belə eləmirdi, mən də əlbəttə, buna qarşıydım. Ailədən bəzilərinin onu təşviq elədiyini duyurdum; onlara görə, məndən ötrü yaxşı qismət axtarmağın normal olduğu yaşa çatmışdım. Amma anamla mən ərə getməyi düşünməzdən qabaq təhsilimi bitirməli olduğuma inanırdıq. Anam liseyi bitirmişdi, ziyalı xanımıydı. Onunla bir yerdə olanda, ərə getməkdən söz açdığı zaman mənim yeganə fikrim atamdan miras qalan, qəlbən çox bağlı olduğum “Diba” soyadımızı qoruya bilməkdi. Həmin soyadı daşıyan kişi qohumlarımın sayı çox az olduğundan, soyadımızın yox olub getmə təhlükəsi varıydı. Bu mövzuda qohumlarıma, dostlarıma, əmi və bibilərimə dediklərimi çox yaxşı xatırlayıram: “Yaxşı təhsil alsam, fövqəladə bacarıqlı bir qadın olsam, bəlkə də soyadımı qorumağıma izin verərlər, nə deyirsiniz?”

İranın ən birinci şəxsiyyətiylə evlənəndə, həmin soyadı itirdim. Amma taleyin işinə baxın ki, bir çox ölkədə, xüsusilə, Fransada məni Fərəh Diba çağırmaqda davam eləyirlər. Buna görə də rəsmi olaraq, tarix qarşısında bütün mənliyim və bütün ruhumla mən Fərəh Pəhləviyəm.

Bu həqiqətdi ki, uzun təhsil tələb eləyən nüfuzlu peşə seçməyə qərar verib liseyi bitirmək sınağına hazırlaşmaq üçün Tehrandakı fransız Razi liseyində birinci sinfə başladım. Hər səhər məktəbə getmək üçün uzun yol qət eləyirdim. Tehranın bu başından o biri başınacan davam eləyən səfər xoşuma gəlirdi. Şəhərdə indi maşınların sayı artmış, ayrı-ayrı nöqtələrdə yol daralmağa başlamışdı. Mən də beləcə, çox bəyəndiyim, bağçalarında çinarlar, barsız akasiyalar, maqnoliyalar görünən, divarlarından xanıməlləri sallanan qədim evləri gözlərimlə oxşamağa vaxt tapırdım. Ah! Yayın duyulan o gözəl xanıməli qoxusu!.. Hər küçənin başında səyyar satıcılar mövsümə görə satdıqlarıyla birgə cürbəcür rənglərə çalan arabalarının qabağından keçənləri alış-verişə dəvət eləyirdilər.

Lisey sırayla düzülmüş gözəl sütunları, mozaik qapılı divarları olan çox qədim binada yerləşirdi. Bir sinifdən o birinə getmək üçün tamamilə əks tərəfdə pilləkanın bir neçə pilləsini enmək, ya da dolanbac yollardan keçmək lazım gəlirdi. Şahbanu olandan sonra bir neçə qədim binanı uçmaqdan qurtardım, amma təəssüf ki, Razi liseyinin o həddən-artıq gözəl binasını xilas eləməyi ağlıma gətirmədim; bu ən çox peşimançılıq duyduğum şeylərdən biridi. Məktəb binası Tehranın güneyindəydi; 1960-1970-ci illər arasında bir çox binanın dağılıb getməsinə səbəb olan yeni tikintilər vaxtı Razi liseyi də uçuruldu.

Liseydə dərslər iranlı və fransız müəllimlər tərəfindən farsca və ya fransızca keçilirdi. Mən fars ədəbiyyatı fənnini öyrənirdim. Məktəb dünyəvi olsa da, din dərsi də keçirdik. Müəllimlər böyüdüyümüzü qəbul eləyib, buna görə davranır, müstəqilliyimizə hörmətlə yanaşıb, şəxsiyyətimizi inkişaf etdirmək üçün zəkayla kömək göstərirdilər, beləcə, mənim sinfimdəki bütün şagirdlər daha sonra dünyanın ən yaxşı universitetlərinə girə bildilər. Müəllimlərimizdən hamısını çox sevir, sayırdıq, amma iranlı müəllimlərimizdən fransızca bizdən daha yaxşı danışanı səhv eləyəndə, gizli-gizli gülüşməyimizi saxlaya bilmirdik.

Anam artıq daha az mühafizəkarıydı; qarışıq lisey olan Razi liseyinə yazılmağım bunun sübutuydu. Liseydə dərsə başlayanda, hər hansı şok keçirmədim, çünki Janna d’Arkda oxuyanda, Sen-Luidəki oğlanlarla gəzməyə gedirdik. Ailədə və sonra ləpirçilik dövründə oğlanlarla birgə olmağa alışmışdım. Günorta yeməyi saatlarında iki qız yoldaşımla bağçada, çinarların kölgəsində oturmaqdan çox xoşum gəlirdi. Bu məktəbdə də bufet olmadığı üçün yeməyimizi çantalarımızda gətirirdik. Danışır-çəkişirdik, gələcəyimizə inamla baxırdıq, xoşbəxtiydik.

O dövrdə qızların sevgilisi olması və onunla gəzməsi ayıb sayılırdı. Əgər birinə vurulsaq belə – o zamanlar bu cür deyilirdi – bunu heç kəsə, ən yaxın yoldaşımıza belə söyləməzdik. Sevilən uşağa gələndə, onun bundan xəbəri də olmazdı.

Öz yaşımdakı bütün liseyli qızlar kimi, gözdolusu, səs-küylə yaşayırdım. Evlərimizdə bal təşkil eləməyə və ilk rəqslərimizi oynamağa başlamışdıq. Tehranlı bütün gənclər kimi, mən də xüsusulə, Elvis Preslini çox sevirdim, o qədər sevirdim ki, onun oynadığı filmə baxmaq üçün bir gün məktəbdən də qaçdım.

Kinonun heyrətamizliyini yeni-yeni kəşf eləyirdik. Kinoya qrup halında gedir, içəri girmək üçün inanılmaz şəkildə itələşib-qışqırışırdıq, çünki bizim camaat arxada növbə gözləməyin lazım gəldiyini hələ bilmirdi. Bir çox film bizə dublyaj olunmadan gəlirdi, bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq üçün subtitr yerinə görüntülərin arasına olub-keçəni izah eləyən mətnlər salınırdı. Ceyms Din, Qreqori Pek, Elizabet Teylor, Montqomeri Klift və başqaları… hamısını tanıyır və bəyənirdik. Amerika musiqisi əlbəttə, qanımızı qaynadırdı, amma mən İran musiqisini və xalq mahnılarını da sevirdim, ənənəvi klassik musiqimizsə, məni çox kədərləndirirdi. Daha sonra bu musiqi də məni çox riqqətləndirdi. Bundan başqa, klassik Qərb musiqisini və operanı sevirdim. Rzayla gəzən vaxt, bir satıcıdakı vallar arasında Enriko Karuzonun 78 mahnıdan ibarət valını tapanda, nə qədər sevinmişdim. Üslubları bambaşqa olan Tino Rossi, Jaklin Fransua, Əbdül Əli Vəziri, ya Qəmər Malik Vəziri də çox xoşladığım müğənnilər arasındaydı, çünki onları dinləyəndə, elə bil, atacığımın köhnə qramafonumuza valları qoyduğunu görürdüm.

Anam məni həm çox ciddi tərbiyə eləmək istəyir, həm də dünyanı tanımağıma çalışırdı, bu səbəbdən, ixtiyarındakı görünməz qadağaları çox yavaş işə salırdı. Bayıra çıxmağıma gecə yarısına qədər qayıtmaq şərtiylə izin verir, amma qızlardan birinin yaxın adamının məni evəcən ötürməsini tələb eləyirdi, gecikəndə, anamı əynində gündüz paltarı küçə qapısının qabağında qayğı içində gözlədiyini görürdüm.

Zavallı anam qızının hər şeyə baxmayaraq, nə qədər ağlı başında olduğunu bilsəydi, gözləmədən gedib yatardı.

Amma elə hey səhv eləyəcəyimdən qorxurdu və məndə gördüyü hər müstəqil davranış onun dərin narahatlıq keçirməsinə səbəb olurdu. Məsələn, bir axşam bala gedəndə, rəfiqəm pomada çəkmişdi, təbii ki, pomadasını mənə də verdi, mən də dodaqlarımı boyadım. Çaşmış halda, həyəcanla aynada özümə baxanda, anam evə qayıtmaq vaxtımı bir dəfə də xatırlatmaq üçün sürətlə otağıma girdi. Üzünün qızardığını gördüm. Aman Allahım! Niyə belə bayağı hərəkət eləyirdim. Yalnız evli qadının pomada sürtə biləcəyini bilmirdimmi?

Dayım belə mübahisələrə heç qoşulmazdı. Nə olursa-olsun, məni bir dəfə də danladığını xatırlamıram. Bununla belə, liseyi bitirəndən sonra hansı sahədə ali təhsil almaq istədiyim anam qədər onu da maraqlandırırdı. Bir ara dəqiq elmlər sahəsində tədqiqatçı olmağa yönəlmişdim, dayımla bu mövzuda danışmışdıq, daha sonra bayırda olmağı çox sevən adam kimi, ömrümü laboratoriyada, mikroskop qabağında keçirməyə həvəs göstərmədiyimi düşünüb, özüm fikrimdən daşınmışdım. O vaxt memarlığa olan meylim ağlıma gəldi. Mənim aləmimdə memarlıq təkbaşına yaradılan şeyin insanlara, sənət və bacarığı ictimai həyata, batini zahirə bağlayan peşəydi. Mən də bayırda, tikintilərdə çalışmaq istəyirdim. Lap kiçik olanda, bu peşəni seçib memar olan dayımı gah çertyoj üstünə əyilib işləyəndə, gah soyuqdan və ya istidən qızarmış halda tikintidən dönəndə görmüşdüm. Həvəslə yerinə yetirdiyi işindən razı olduğu açıq-aşkar bilinirdi.

Üstəlik, sürətlə inkişaf eləyən İranda sayı bilinməyən tikintilərdə işləyən, yalnız bircə memar qadın Nektar Papazian – Andreyeva varıydı. Ölkəmin quruculuğuna qoşulanda, başqa hansı sahə, qadın kimi, duyğu və düşüncələrimi ifadə eləmək üçün mənə bu qədər çox fürsət verə bilərdi?

Fərəh Pəhləvi, 1967

IV

Parisdə memarlıq təhsili xərclərimə təsir göstərməsi üçün burs (güzəşt verən sənəd -tərc.) almağı düşünür və bu bursu təmin eləyəcəyimə ümid bəsləyirdim. Liseyi sinfimizin birincisi kimi bitirmişdim, Raspel məhəlləsində yerləşən çox ciddi, tələbə seçimi barəsində çox nüfuzlu olan memarlıq məktəbinə qəbul edilmişdim. Bürokratiyayla ilk tanışlığım heç cür ala bilmədiyim bu bursla bağlı oldu. Sanki maneələrlə qaçış yarışlarında iştirak eləyirdim. Təhsil Nazirliyində heç kəs, hətta ailəmizin tanışı, görüşmək imkanı tapdığım nazir belə, mənə necə hərəkət eləyəcəyimi demədi. Dil sınağından keçməyimin lazım gəldiyini iddia edənlər də oldu, amma bu sınağın məsuliyyətini kimin daşıyacağını, sınaqdan necə keçəcəyimi izah eləməkdə aciziydilər. Həftələr keçdi, yay qurtardı, mənim burs haqqında ərizəm Milli Təhsil Nazirliyinin cürbəcür masaları arasında itib-batdı. Parisdə dərslər başlamışdı, mən hələ Tehranda qaça-qaça qalmışdım. Elə hiddətlənmişdim ki, bir də bu ölkəyə ayaq basmayacağımı deyib, Fransaya getdim. Təbii ki, uşaqsayaq hiddətiydi, səkkiz gündən sonra unutdum.

Bizi bir-birimizə bağlayan sevgidən bir az əvvəl söz açdığım Rzanın anası, bibim Luiza Qütbi o vaxtlar Parisdəydi. 1957-ci ilin yazının ilk günlərində oteldə qaldıq. Sonra Monser parkı yaxınlığındakı universitet şəhərciyində, bizə ən ciddi şəkildə idarə olunduğu deyilən “Hollandiya” yurdunda (yataqxana tipli evlər-tərc.) bir otaq tapa bildim. Bu yurdda oğlan və qız tələbələrin bir-birinin yanına gedib-gəlmələri qadağanıydı. Ürəyi rahat olan bibim Tehrana qayıtdı.

Doğrusu, memarlıq məktəbinə gələndə, qəlbimdə İrandakı bürokratiyaya şükr elədim: ilk on beş gündə dərsləri buraxıb bizütaj (Ç.N.Bizütajın adıyla bağlıdı, Fransada bu gün qadağan olunmasına baxmayaraq, bəzi universitetlərdə, xüsusilə, tibb fakültələrində birinci kurs tələbələrinə ikinci və üçüncü kurs tələbələri tərəfindən edilən alçaldıcı zarafatlar) ənənələrinin ilk günlərdəki ən sərt təsirlərindən canımı qurtarmışdım. Başa düşmədikləri bu yad ənənənin şiddətindən mütəəssir olan bəzi tələbələr ölkələrinə qayıtmağı üstün tutmuşdular.

Qızlarla edilən zarafatlar o qədər də qəddar deyildi; bizdən yaşlı tələbələrə xidmət göstərməyi tələb eləyirdilər. Günün hər hansı saatında aralarından bir nəfərin bizə verdiyi əmri yerinə yetirmək məcburiyyətindəydik. Məsələn, bir dəfə “əyri pərgarı” tapıb gətirməyimizi tələb eləmişdilər. Biz dilbilməzlər belə pərgar olmadığını bilmədiyimiz üçün bütün auditoriyaları qapı-qapı gəzib “əyri pərgarı” axtarmışdıq. Getdiyimiz hər auditoriyada bu şeyi o biri sinifdə, ya da üst mərtəbədə tapacağımızı demiş, sonra da qəhqəhə çəkib gülmüşdülər, təbii ki, biz bu gülüşmənin səbəbini başa düşməmişdik.

Bu məsxərələrə qoşulmağı qəbul eləməsəydik, dərhal “bir qədəh nəsə” içirdik, başqa cür desək, sinəmizi önlüklə örtəndən sonra divara qısılır, ağzımızı geniş açır, bizim nəşəli cəlladlarımızdan birinin üstümüzə bir bardaq su atmasını gözləyirdik. Sözləri bir-birinə düzgün şəkildə calayaraq, “Təşəkkür edirəm, həqiqi və çox hörmətli böyüklər!” demək məcburiyyətindəydik. Bu cümləni düzgün deməyi bacarmayan qız və ya oğlan tələbələr ikinci “qədəh” cəzası alırdılar. Ən pisi hirsləndiyini büruzə verməyiydi, onda təhqirlərin sonu görünmürdü. Əgər ağlasaydıq, auditoriyanın “günah keçisi” olmaqdan qurtula bilmirdik, onların da ən çox xoşuna gələn şey buydu. Mənə gəlincə, qrup oyunlarına alışmışdım, yumşaq təbiətli olduğumdan, həmin zarafatlardan asan qurtardığımı hesab eləyə bilərəm.

Mənim kimi yad ölkələrdən gələn bir çox tələbə vardı. Bir gün yuxarı kurs tələbələri biz əcnəbi tələbələri toplayıb:

“Haydı görək, söhbət eləməyinizə izin veririk, amma hər kəs öz dilində danışacaq…” dedilər.

Məqsədləri gülünc, mənasız, amma şübhə yoxuydu ki, əyləncəli, bir növ laqqırtı yaratmağıydı. Beləcə, çox hörmətli böyüklər bizim sayəmizdə yenə çox əylənmişdilər. Amma bilmədiyim bir şey varıydı, danışıqlarımızı lentə yazmışdılar. Bu da diplomatik və protokol qaydalarına görə, məni çox ciddi şəkildə sıxıntıya məruz qoya bilərdi, çünki Şahla nişanlandığımın ertəsi günü “böyüklərdən” biri bu lent yazısını Parisdə fəaliyyət göstərən bir radioya göndərdi, onlar da dərhal efirə verdilər. Allaha şükür, ən xırda pis söz də söyləməmişdim, ona görə də həmsöhbətinizin sizin dilinizi anlamadığından əmin olduğunuz təqdirdə, belə bir şeyi sınaqdan keçirə bilərsiniz.

Memarlıq məktəbindəki bilik səviyyəsi Janna d’Ark və Razi liseyindən çox fərqliydi. İllər boyunca bizə dözümlülük və kollektivçilik ruhu öyrədilirdi, buradasa, uğur qazanmaq üçün tam tərsinə alışmaq lazım gəlirdi. Mənim o dövrdəki yoldaşlarımda başlıca xüsusiyyət fərdiyyətçilik, özlərini hamıdan ayrı tutmağıydı. Ahəng və ünsiyyəti hər şeydən çox sevən bir adam kimi, belə vəziyyətə dözməyin məndən ötrü təhqirlərə qatlanmaqdan daha çətin olduğunu etiraf eləyirəm. Bu vəziyyətin günahkarı sistemiydi… Yalnız ən yaxşılar ikinci kursa keçə bilərdilər – bu bir növ yarışmaydı-nəticədə hamı yoldaşının qarşılaşdığı maneələrdən sevinc duya bilirdi. Əgər biri gəlib məndən riyaziyyatdan kömək istəsəydi, heç başqa cür hərəkət eləməyi ağlıma belə gətirməzdim. Amma bunun əksi olan vəziyyət yarananda, hamının bir bəhanəylə aradan çıxdığını görürdüm. Bunu son dərəcə təhqiramiz sayır, əzab çəkirdim. Ən pisi atelyedə altmış tələbənin imtahanı zamanı baş verənləriydi.

Aramızdan bir nəfər imtahan çertyojlarının üstünə mürəkkəb dağıdardısa, ya da diqqətsizlik eləyib, çertyoju cırardısa, o, “Tfu! Allah lənət eləsin!” deyə sarsıntı keçirəndə, başqaları xor halında “Oh, nə gözəl oldu! Biri əksildi!…” – deyib sevincdən qışqırırdılar.

Mənə gələndə, rəsmdə yaxşıydım, amma xüsusi məktəblərdə öyrədilən rəsm texnikalarını bilmirdim, bu mənim üçün çox əhəmiyyətli maneəydi, çünki rəsm dərsinin həcmi olduqca çoxuydu. Yoldaşlarımın hətta böyük təhqirlərinə baxmayaraq, gücümü, xüsusilə, rəsm dərsinə vermişdim. Müəllimim: “Siz şərqlilər perspektivdən heç bir şey anlamırsınız”, deyə təkrarlayıb dururdu. Canımı dişimə tuta-tuta çalışıb, çəkdiyim at başı rəsmiylə 20 baldan 17 bal almışdım və rəsmim divardan asılanda, çox qürur duymuşdum.

Bu mühit məni olduqca bezdirmişdi, üstəlik, atelyedə yalnız beş-altı qızıydıq və oğlan tələbələrin sataşmaları işimizi büsbütün çətinləşdirirdi. Oğlanların çoxu bizimlə lağ-lağı eləyib, alçaldırdılar. “Heç bir qızın memar olmağa qəti haqqı yoxdu”, ya da “Siz qızlar buraya ər tapmağa gəlirsiniz”, deyirdilər. Bir gün aralarından biri hamının qarşısında mənə hücum eləyərək, “Sən ölkədə neçə dəvə eləyirsən” (“Sənin qiymətin ölkənizdə neçə dəvədi?-tərc.) dedi. Bunu deyən fransızıydı, qürurum elə sınmışdı ki, onu qəti unuda bilmədim. Sonralar Tehrana məktub yazıb, yardım istəyəndə, ona cavab vermədim. O, cavab yazmadığım yeganə adamdı. Başqalarıyla, hətta üzümə su atan o “çoxhörmətli böyüklər”lə belə məktublaşdım, amma onunla qətiyyən.

İlk aylarda ailəmə və İrana duyduğum həsrət ürəyimi darıxdırırdı. Üstəlik, iqtisadi səbəblər üzündən dörd ildən tez ailəmi görməyə gedə bilməyəcəyimi də bilirdim. Dörd uzun il! Bitmək bilməz! Hələ dan ağarmamış oyanmaq, bir tərəfdə büzüşmüş narazı, yorğun sifətli fəhlələrin siqaret çəkdikləri metroya enmək və məktəbdə bitib-tükənməz lağlağılara dözmək… Mənim kimi çox sevilib, bir az da ərköyünləşdirilmiş qız üçün bu qədər şey artığıydı.

Əlbəttə, rahibə Klerə 1957-ci ilin oktyabrında yazdığım və tələbəlik həyatımı olduqca yaxşı təsvir eləyən aşağıdakı məktubda ondan məni üzən bəzi hadisələri gizlətdim.

“Hörmətli xanım Kler!

Tələbə yurdunda, Hollandiya bölümündə hər cür rahatlığı olan və pəncərəsi bulvara baxan təkadamlıq otağım var. Bir tanışlıq məclisi düzəltdik. Mənim üçün yaxşı oldu, yoxsa qəti bir kəslə görüşməyi bacarmayacaqdım. Otağımdan səhər çıxıb, axşam qayıdıram. Bəziləri məni istirahət otağında kitab oxuyan zaman tapırlar.

Məktəbdə ayrı-ayrı növbələrdə voleybol və basketbol məşqlərimiz var. Yoldaşlarıma Tehran çempionluğunu qazanmış komandanın oyunçusu olduğumu demədim. Hava günəşli olanda, universitetin bağçası çox gözəldi. Məktəb yeməkxanasında çox komik adət var; əgər biri başında şapka, hətta şalla girirsə, hamı o, başındakını çıxarana qədər çəngəliylə boşqabını döyəcləyir.

Bəzən ailəmi, dostlarımı görmək üçün çox çılğın istək duyuram, amma nisgilim qonşu otaqdakı bir yoldaşımın təbəssümüylə dağılır”.

Müvəqqəti olaraq, bursdan vaz keçmişdim, amma heç bir əskikliyim yoxuydu. Anam hər ay mənə ehtiyaclarımı ödəyəcək qədər pul göndərirdi, bəzən yoldaşlarıma yemək kuponu və ya metro kuponu verdiyim də olurdu. Yeganə əsl lüksüm vallar, hər ayın başında satın alıb, uzun müddət qalması üçün qayğıyla qulluq elədiyim bir dəstə çiçəyiydi.

Məktəbdə mühit yavaş-yavaş düzəldi. Bəzi oğlan tələbələr daha isti, daha incə rəftar eləyirdilər. Onlara sevgilim olmadığını söyləyəndə, mənə inanmadıqlarını görürdüm, bizim adət-ənənələrimizdə qızların boyfrendi olmasının yaxşı qarşılanmadığını başa düşmürdülər. Məni rahat buraxmaları üçün məktəbdəkilərə yurdda nişanlım olduğunu söyləyirdim, yurddakılar üçün də nişanlım universitetdən bir oğlanıydı. İşdi, mənə inanmazdılarsa, ya da vazdakı gülləri görərdilərsə, onlara Tehranda bir nəfərlə nişanlı olduğumu iddia eləyirdim. Mənim bu sözümə görə, nişanlıma Mahmud adı qoymaqla kifayətlənməyib, işi daha da irəli apardılar: başı türbanlı iri bığlı kişi rəsmi çəkib-güman eləyirəm, onların təsəvvür elədikləri iranlı kişi beləydi – altına “Fərəhin nişanlısı Mahmud” yazıb, şəkli qapımdan asdılar.

Qısa müddətdən sonra baş verənlər onların ən coşqun xəyallarına belə sığmayacaqdı. 1958-ci ilin sonunda Şahın Şahbanu Sürəyyadan boşandığını öyrəndik. O axşam xatirə dəftərimə bunları yazdım: “Şah və Sürəyya ayrılırlar, təəssüf!” Sonrakı aylarda mətbuat İran hökmdarının taxtın varisi olacaq oğlan uşağının doğulmasını hər şeydən çox istədiyinə və evlənmək üçün dərhal gənc qız axtarmağa başladığına işarə vururdu.

“Şah niyə səninlə evlənmir? Sən çox gözəgəlimlisən!” Bu cümlə bizim dövrün zarafatı oldu. Məşğələmiz qurtaran kimi, atelyenin arxa tərəfində bunu danışıb-güldüyümüzü xatırlayıram. “Ona yazsanız, – deyirdim, – burada ondan ötrü qız olduğundan xəbərdar etsəniz onu!” Yoldaşlarım da “Fərz elə ki, İrana qayıtdın və kraliça oldun, birinci nə iş görərsən?” soruşanda, “İlk qərarım hamınızı İrana dəvət eləyib, gəzdirmək olardı”, – deyə cavab verirdim.

O il adı Mərmanə olan əfqan qız yoldaşım varıydı, o da israrla: “Sən xarüqəsən! Şah səninlə evlənməlidi!” – deyirdi. İspaniyada birlikdə tətildə olanda, mənə verdiyi kartını gizlətdim. Üstündə məktəblərdə kiçik qızların oyun kimi yazdıqlarına bənzər bir şey yazmışdı: “Fərəh Diba-Fərəh Pəhləvi”. Beləcə, Şahın soyadını mənim adımla birləşdirən birinci adam Mərmanə oldu.

Məktəbdə dərslərimə başlayanda, uğur qazanacağımı güman eləyirdim, amma xüsusilə, rəsm dərsindəki bütün səylərimə baxmayaraq, ilin axırında kursda qaldığımı öyrəndim. Bir çox tələbə mənimlə eyni vəziyyətdəydi, köhnə tələbələr də eyni sıxıntıları yaşamışdılar. O yay kədərimi dağıtmaq və nisgilimi azaltmaq üçün bir neçə əcnəbi tələbəylə birlikdə Bretan bölgəsinə getdim. Mənim üçün ən heyrətamiz olan Mon-Sen Mişel dairəsində gediş-gəliş məsələləriylə tanış olmağıydı. Batz adasına da getdik, sonralar ordakı bir çimərliyə mənim adım verildi.

Fransadakı ikinci ilim başdan-ayağa daha xoş keçirdi; artıq Parisə alışmışdım, güvənə biləcəyim bir neçə qız-oğlan yoldaşım varıydı. Onlarla kinoya gedirdik, sabun köpüyünə oxşayan filmlərə getmək yaxşı qarşılanmadığı üçün kino salonlarına üstünlük verirdik, bundan başqa ciddi filmlərə də baxırdıq. Xüsusilə, İnqmar Berqmanın “Yeddinci möhür” adlı filmindən çox təsirləndiyimi xatırlayıram. Operaya, konsertlərə – güzəştli tələbə talonum vardı – gedirdik və Edit Piaf, Cəmşid Şeybani, Həmid Canbari, Jak Brel, Pol Anka ən çox sevdiyim müğənniləriydi. Günlərim latın məhəlləsində, universitet ətrafından keçib gedirdi. Sen-German bulvarı üzərindəki kino-teatrları və qəhvəxanaları ayaqdan salırdıq, burda dərslərdən vaxt tapanda, yoldaşlarımız arasında axşam yeməkləri təşkil eləyirdik. Məktəbin bu tədbiri böyük bir hadisəydi: bura qatılan ölkələrin tələbələri öz pavilyonlarını hazırlayırdılar. Biz iranlı tələbələr Perserolis aslanlarının iki böyük surətini çəkmiş, ölkəmizin yeməklərini bişirmişdik, o gün Gilanın ənənəvi qiyafəsini geyinmişdim.

Ara-sıra ailə üzvlərimizdən, qohumlarımızdan biri Parisə gələndə, restoranda axşam yeməyi yemək fürsəti qazanırdım. Mənuçöhr əmim məni Mulen-Ruja aparanda, orada verilən yeməkləri heç bəyənməmişdim. Həddən artıq bəsit zövqlərim varıydı, yeni-yeni dəbə minən “self servis” restoranlarını sevirdik. Bəzi axşamlar evlənib, öz evlərində yaşayan yoldaşlarımın axşam yeməyi dəvətlərini qəbul elədiyim də olurdu.

Artıq mən də məktəbin köhnə tələbələrindən biriydim, yəni bizütajdan canımı qurtarmışdım. Bundan sonra məndən “cəlladların” arasında yerimi tutmağım gözlənilirdi. Mənim başıma gətirilməsini sevmədiyim şeyləri başqalarının başına gətirməyəcək qədər vicdanlıydım.

Mənim eləyə bildiyim zarafatlar doğrudan da, çox ağır olan rəsm taxtamı metronun girişinəcən aparmaq və ya oturacağa adımı yazandan sonra ona kimsənin əl vurmayacağını söyləmək, siyirməmə asma kilid düzəltmələrini tələb eləmək oldu.

O il Münhendə yaşayan iranlı qız yoldaşlarımdan birinin dəvətiylə Milad bayramını orda qarşıladıq. Bu şəhərlə bağlı çox gözəl xatirələrim var. Muzeyləri gəzib, hər guşəsi tarix qoxuyan küçələrində uzun-uzadı dolaşdıq, dincəlmək vaxtı gələndə, isti kakao və çay içdik. Elə yenə bu cür çay süfrəsi açdığımız qəhvəxanada yan-yörəmizdəki adamlar başa düşmədikləri dildə danışdığımızı eşidəndə, bizdən gəldiyimiz ölkənin adını soruşdular, verdiyimiz “İran!” cavabı həmsöhbətlərimizi yəqin çox heyrətləndirmişdi, ona görə də əl-qol hərəkətləriylə onların gözündə vəhşi olduğumuzu başa salmağa çalışdılar. Tələbə təşkilatlarının sayəsində Beynəlxalq Brüssel sərgisini gəzib, bu münasibətlə Belçikanın paytaxtını tanımaq fürsəti də qazandım.

O il kommunistlərdən qorxmaqda haqlı olduğumu göstərən hadisə də baş verdi. İranlı qız yoldaşlarımdan biri Əlcəzairdəki müharibəyə etiraz bildirmək məqsədilə təşkil olunan nümayiş və toplantıda iştirak etməyim üçün məni dilə tutmağa çalışırdı. 1958-1959-cu illəriydi. Fransız imperializmiylə mübarizə aparan əlcəzairli döyüşçüləri müdafiə eləməyimiz lazım gəldiyini deyirdi. Əlcəzairin kolonializmə qarşı apardığı mərd mübarizəyə rəğbət bəsləyə bilərdim, amma comərd hərəkət eləyib, bizə qucaq açan Fransaya qarşı mübarizədə iştirakımın düzgün hərəkət olmadığını düşünürdüm. Təhsil almaq üçün bu ölkədəydim, siyasətlə məşğul olmaq üçün yox! Üstəlik, kommunistlərin yığıncağında iştirak eləməyi də qətiyyən istəmirdim. Guya hər bir ölkənin öz müqəddəratını həll eləməsinə hörmətlə yanaşmaq, “beynəlxalq inqilab” deyilən şeyin müdafiəsinə qalxmaq lazımıydı, amma mən bir şəxsiyyət kimi o inqilabın insan mənəviyyatına zərbə vuran üsullarını Azərbaycanda və Gilanda (universitetli bir qız yoldaşım Kommunist Partiyasının üzvü və silahlı üsyan tərəfdarı olduğundan, şahlıq dövründə həbs edildi. Azadlığa buraxılması üçün fəaliyyət göstərməyimi rədd eləməsi mənim gözümdə onu ucaldan hərəkətiydi. İllər keçəndən sonra balaca Leylamın ölümüylə bağlı mənə təziyə məktubu göndərdi. Çox uzun müddət bir-birimizdən xəbər tutmamışdıq. Ona zəng elədim, danışdıq. İkimizin də taleyimizdə çox böyük əzablar yaşamaq varmış… Bir gün onunla yenidən görüşəcəyimizi bilirəm) görmüşdüm.

Rəfiqəm Parisdəki qəhvəxanada məni fəal kommunist olan rəfiqəsiylə və başqa yoldaşlarıyla tanış elədi. Çox qan qaraldan, məni narahat eləyən yığıncağıydı. Bu lap gənc qızların və oğlanların gözündə dünya qapqaraydı. Hələ o yaşda sanki bütün dünyanı mənasız sayırdılar, kədərli və çox narazıydılar. Onlara görə, bu dünyada Sovet İttifaqından başqa qorunacaq heç bir şey yoxuydu.

Əlcəzair müharibəsinə qarşı təşkil olunacaq nümayişə qoşulmağı rədd eləyəndə, yoldaşım cəsarətli olmadığımı deyib, məni ələ saldı. Axırda ona bunun əksini sübut eləmək üçünmü nümayişə qoşuldum? Heç şübhə yoxdu ki, elədi. O gün nə danışdığımızı tamamilə unutdum, amma kişilərin dəri gödəkçələrinin altında dəyənəklər, dəmir çubuqlar gizlətdiklərini görəndə, heyrətimdən donub qaldığımı çox yaxşı xatırlayıram. Xatırladığım başqa bir şey də öz-özümə “Əgər pis bir şey baş verərsə və polis bizi həbs eləyərsə, anama və səfirlik nümayəndələrinə nə deyəcəyəm”, – deyə düşünməyimdi.

Ayrı bir vaxt eyni qızlar məni Şərqi Almaniyadan gələn bir adamla tanış elədilər. Bunu yada salmağımın səbəbi illər keçəndən sonra çox qəribə təsadüf üzündən bu adamla yenidən qarşılaşmağımdı. Şahla Gilanda tamaşaya baxmaq üçün teatra getmişdik, mühafizəmizə cavabdeh olanlardan biri gəlib, səhnədə tamaşa üçün vacib olan atəş açılacağını, narahat olmamağımızı söylədi. Əlində oyuncaq tapançayla kimi gördüm, deyirsiniz? Şərqi Almaniyalı adamı! Əyilib Şahın qulağına qısaca hekayəti danışdım. Tamaşa sona çatdı. Şərqi Almaniyalı da sirrini özündə saxlayaraq, başqa üfüqlərə yol aldı.

Yenə 1959-cu ilin baharında ilk dəfə Şahı yaxından görə bildim. Şah general de Qolla rəsmi görüş keçirmək üçün gəlirdi; belə vəziyyətlərdə həmişə olduğu kimi, İran səfiri Fransadakı iranlılardan bəzilərini Şaha təqdim eləmək istəmişdi. Seçilənlərdən biri də məniydim.

Bu ilk görüş axşamı anama yazdığım məktubda o gün nə qədər həyəcanlı və qürurlu olduğumu görə bilirəm:

“Qara-ağ tvid (parça növü-tərc.) kostyum geyinib, yaxama kameliya taxdım. Səfirliyə getdik. Maşını nə qədər gözəliydi! Özü də çox xoş təsir bağışladı. Saçları ordan-burdan tamamilə ağarıb, gözləri hüznlə doludu. Onu ilk dəfə bu qədər yaxından görməkdən o qədər xoşbəxtəm ki! Amma həmişə olduğu kimi, tələbələr onun başına yığılanda, yeddi santimetrlik dabanı olan ayaqqabı geyinməyimə baxmayaraq, Şahı görməkdə çətinlik çəkdim. Onda mədəniyyət attaşemiz Tafazoli yanıma gəldi, əlimdən tutub: “Buyurun, lütfən, siz də yaxınlaşın, daha yaxına gəlin!” – dedi. Amma sən qızını tanıyırsan… Yerimdən qımıldanmadım, arxada qaldım. Özümü ona göstərməyə çalışdığımın söylənməsini istəmirəm.

Daha sonra Şahın əlini sıxdım və “Fərəh Diba, memarlıq tələbəsiyəm”, – dedim. – Məndən “Nə vaxtdan bəri buradasınız?” – deyə soruşdu. “İki ildi”,– cavabını verdim. Mədəniyyət attaşemiz dərhal təriflədi: “Bu balaca xanım çox çalışqandı, kursda birincidi, fransızca da çox yaxşı danışır!” Mənim üçün belə incə şeylər söyləməsi nə qədər kübar hərəkətiydi! Şahın əlini reverans edib sıxdığımı söyləməyimə ehtiyac yoxdu, qəlbimin necə küt-küt vurduğunu da təxmin eləyə bilərsən.

Dərhal sonra yoldaşlarım üstümə cumdular: “Fərəh, gününü gözəllik salonunda keçirdin. Şah burdadı, amma sən ona yaxınlaşmağa cəsarət eləyə bilmirsən…” Orda olan qohumlarımdan biri Şahın məni bəyəndiyini iddia elədi: “Sən salondan çıxanda, gözləriylə müşayiət elədi”. Təbii ki, bunların hamısı uydurmaydı.

Sonra attaşenin yaxınlaşdığını hiss elədim: “Qızların Şahın başına elə toplaşmaları heç yaraşan hərəkət olmadı, hardasa polislik eləyib, onları uzaqlaşdırmağım lazım gəlirdi!” Allaha şükür, mən onların arasında deyildim. Onda yeri gəlmişkən, ağayi Tafazoliyə burs məsələsini təkrar izah elədim. Mənə yardım göstərməyə çalışacağına söz verdi”.

Tədris ili sevinclə başa çatdı. İkinci kursa keçdiyimi öyrəndim. Sen-German bulvarında dolaşanda, sonra Pon-Neufu keçəndə, rast gəldiyim yoldaşlarımdan biri müjdə verdi. Eyni zamanda da bütün yayı Tehranda keçirə biləcəyimi öyrəndim. Anam təyyarə biletlərimi göndərirdi. Heç bir şey məni bundan artıq sevindirməzdi.

Parisdə son günlərimi mənim kimi tətildə Tehrana qayıtmalı olan rəfiqəmlə mağazaları gəzə-gəzə keçirdim. Elə sevinirəm ki, sanki özümə sığmıram. Bundan başqa, məni görəndə, geyimimi bəyəndiklərini, “tamamilə parisli xanım” kimi geyindiyimi düşündüklərini xatırlayıram. Fildişi və açıq-yaşıl rəngli, güllü ipək blüz, eyni fildişi rəngli bədənimə kip oturan dar ətək, qəhvəyi rəngli ayaqqabılar, dəbli çanta və nəhayət, zeytun yaşılı manto aldım. Dörd aydan sonra, bu dəfə əməlli-başlı Şahbanu kimi cehizimi hazırlamaq üçün Parisə qayıdıb, “Qrillon” otelində qalacağım və yenidən mağazalara qaçacağım ağlımın guşəsindən belə keçmədi!

V

Tehran hava limanından yaddaşımda qalan çox görkəmsiz bina olmasıydı, sərnişinləri yola salmaq üçün o binadan çıxmaq və təyyarələrin lap yaxınlığında çəkilmiş divara qədər getmək olurdu. O qədər sadə binaydı ki, tamamilə aviasiyanın başlanğıc illərini xatırladırdı. Qayıdanda, həmin binanı tanımadım. Yalnız iki ildə uçuş zolaqları ətrafdakı əraziyə yayılmışdı; gözəl nəzarət qülləsinin arxasında təptəzə, par-par yanan bürolarıyla yeni sərnişin binası ucalırdı. Amerika və Avropa aviasiya şirkətlərinin çoxsaylı nümayəndəlikləri onların da İranı kəşf elədiklərini sübuta yetirirdi.

Beləcə, neftin milliləşdirilməsinin səbəb olduğu böhrandan altı il sonra iqtisadiyyatımız yenidən sürətli inkişaf yoluna qədəm qoymuşdu. Yolları maşınlardan tıxanmış, sayı çox artmış tikintilərdən toz-torpaq içində qalan Tehranı tanımaq çətiniydi. Uşaqlığımızın faytonları hara yox olmuşdu? Səkilər səyyar satıcılarla doluydu. Mən Parisdə olanda, anamgil atamın vəfatından sonra yaşadığımız evdən köçmüşdülər, yeni evi görmək üçün çox tələsirdim. Bu ev Qütbi dayımın əsəriydi, illərlə çalışandan sonra ölkədəki dirçəlişin köməyilə bizə rahat ev tikə bilmişdi. Üzgüçülük hovuzu da olan evimiz Tehran təpələrində, Şəmiran yaxınlığında, düz tətilimi keçirdiyim yerdəydi… Ailəliklə ən xoşbəxt anlarımızı yaşadığımız bu yerdə anama, bütün qohum və dostlarıma qovuşmaqdan çox böyük sevinc duyurdum.

Fransadan qulaqlarımda Rey Çarlz, Sidni Bechet, Edit Piafın melodiyalarıyla qayıtmışdım. Həddən artıq səmimi tərzdə son dəbli olduğumu güman eləyirdim, amma bir az sonra getdiyim ilk ballarda Tehranda da yeni müğənnilərin dinlənildiyini gördüm. Janna d’Ark və Razi Liseyini bitirmiş qız-oğlan bütün qohumlarım da mənimlə eyni vaxtda Avropada oxuduqları universitetlərdən qayıtmışdılar.

İnkişaf eləməkdə olan ölkənin müstəsna uşaqları kimi, biz doğrudan da, yurdsevər, amma başqa mədəniyyətlərə açıq, kompleksləri olmayan, xoşumuza gəlməsinə görə, hər şeyi dinləməyə, sevməyə hazır gəncləriydik. O yay evlərdə çoxlu rəqs elədik, çoxlu rok musiqisi dinlədik, mən burda olmayanda açılmış bir çox kino-teatrlara getdik.

İkinci kurs layihə mövzusu kimi, İsfahandakı fasadı fəvqəladə gözəl mozaik naxışlarla bəzənmiş Şah Məscidinin memarlığı üzərində işləməyi seçmişdim. Xüsusilə, fasadın bir hissəsini bərpa eləmək istəyirdim, bu səbəbdən, rəsm çəkmək və məscidlə bağlı bütün məlumatları oxumaq üçün günlərimin böyük hissəsini Tehran Arxeoloji Muzeyində keçirirdim. Axşam qayıdanda, yoldaşlarımla tapışır, ya Şəmirandakı çəmənliklərdə yemək yeyir, ya da Tehranda bir yerə əylənməyə gedirdim. Təhsil həyatımdan məmnun, ailəm və öz ətrafımdakı yoldaşlarımla gözəl ünsiyyətdəydim. İki il əvvəl gedəndə, heç vaxt qayıtmayacağımı dediyim Tehranla təzədən barışmışdım. Həyatımın heç bir dövründə bu qədər tamam-kamal xoşbəxt olmamışdım.

Bir gün dayım oğlu Rzanın yoldaşlarından, şahın qohumu Söhrab bizim tələbə qrupumuzu Tehrandan kənarda, Ana Şahbanuya məxsus bir evə – Şah-Dəştə dəvət elədi. Şah ailəsini yetişdirmiş bu evə girəndə, ağzımız açıq qalmışdı… Çaşqın və həyəcanlıydıq, hər otaqda aramızdan bir nəfər mütləq: “Təsəvvür eləyirsinizmi, bəlkə də Şah bu kresloda oturub… Bəlkə də bu yataqda yatıb…” – pıçıldayırdı. Həyəcandan nəfəsimiz kəsilmişdi.

Hələ kiçik yaşlarımdan etibarən Şaha qarşı dərin hörmət bəsləməyi öyrənmişdim. Şah bizim üçün müqəddəsiydi! Əmilərimdən İsfəndiyar Diba Şahın otaq xidmətindəydi və bu vəzifəsinə görə, hər il Novruz bayramı gələndə, Şah ona üzərində rəsmi olduğu üçün “Pəhləvi” deyilən kiçik qızıl pul hədiyyə eləyir, əmim də bu qızılı mənə verirdi. O qızılın fövqəladə gücü olduğuna elə əminiydim ki! Ailədə qeydsiz- şərtsiz Şahdan gələn hər şeyin uğur gətirəcəyinə inanırdıq, o dövrdə adamlar yuxularında Şahı görsəydilər, bu xeyir əlaməti deməyi idi.

Artıq burs problemimi çözmək məcburiyyətindəydim. Baxmayaraq ki, indi dayımın maliyyə vəziyyəti yaxşıydı, anam da ehtiyaclarımı ödəyə bilirdi, amma mən bu yardıma haqqım olduğunu düşünürdüm. Parisdəki təhsil xərclərimi dörd-beş il də ödəmək, hər şeyə baxmayaraq, ailəmin böyük fədakarlıq göstərməsi deməyiydi. Bu bursu almalıydım, bütün məsələ kimin üstünə getməyin lazım gəldiyini öyrənməyi idi.

Ölkə xaricində oxuyan tələbələrin işləriylə artıq Şahın kürəkəninin məşğul olduğunu eşitdik. Təbii ki, bu dərhal mənə uğurlu əlamət kimi göründü. Üstəlik, haqqında danışdığım adam Şahın M.Müsəddiqin əvəzinə 1953-cü ildə baş nazir təyin elədiyi general Fəzlullah Zahidinin oğlu Ərdəşir Zahidi, Şahın 1939-cu ildə Misir kralı Farukun bacısı Şahzadə Fövziyyəylə evliliyindən olan tək uşağı, qızı Şahzadə Şahnazla evlənmişdi.

Əmim İsfəndiyar Diba Ağayi Zahidini tanıyırdı, bizə görüş təyin eləmək vəzifəsini o, üstünə götürdü. Ərdəşir Zahidi bizi paytaxtın yamyaşıl bağçalı, çox gözəl qədim binalarının birində qəbul elədi. Gənc, xoşsifət adamıydı: əlbəttə, iyirmi il sonra sürgün əzablarını yaşayanda, onun da bizim yanımızda olacağını düşünməzdim.

Ağayi Zahidi mənə təhsilimlə bağlı suallar verdi, bir az Parisdəki həyatımı danışdırdı, nələrdən xoşum gəldiyini öyrəndi, sonra görüşümüz başa çatanda, heç gözləmədiyim hərəkət elədi, əmimə məni gənc arvadı Şahzadə Şahnaza təqdim eləmək istədiyini dedi.

Beləcə, bir neçə gün sonra Şahzadənin evində çay içməyə dəvət olundum. Villa Şəmiranın azca irəlisində, Elbrus dağlarının ətəklərində salınmış Hessarakdaydı, bütün Tehrana hakim olan şahanə mənzərəsi varıydı.

Şahzadə də çox nəzakətlə mənə suallar verdi. Vəziyyət həm bir az gülməli, həm də qəribəydi, çünki eyni yaşda olsaq da – Şahzadə o vaxt on doqquz, mən də iyirmi yaşındaydıq – o, incə tərzdə ev sahibəsi rolunu yerinə yetirəndə, mən də utancaqlığıma üstün gəlməyə çalışırdım (Şahzadə Şahnaz o yaşda ana olmuşdu. Sonralar tanıdığım qızı Mahnazı böyük məhəbbətlə sevəcəkdim. Böyük oğlum Rzayla aralarında yalnız bir neçə yaş fərq var. Mahnaz dayı və xalalarına, yəni uşaqlarıma çox yaxın olmuşdu).

Sonra birdən-birə səslər və açılıb-örtülən qapı gurultuları eşidildi, bir nəfər içəri girib, bizə Şahın gələcəyini bildirdi. Aman, Allahım! Həyəcandan sanki ürəyim yerindən qopacaqdı. Həm heyrətimdən donub qalmış, həm də sevinmişdim. Əslində, Şahın qızının evindəydim, eləydisə, onun xəbər vermədən qızını görməyə gəlməsində qəribə bir şey yoxuydu, amma yenə də mənim üçün nə böyük şansıydı! Heyrətlənmişdim, bunun fövqəladə təsadüf olduğunu düşündüm.

Nəhayət, Şah gəldi. İki ay əvvəl Parisdə qarşılaşdığım laqeyd, bir az hüznlü halından olduqca fərqli, rahat, gülərüzüydü. Şahzadə və əri ağayi Zahidi məni təqdim elədilər. Şah çox təbii görkəmlə aramızda oturdu və söhbətə başladı. Elə həlim tərzdə, elə gülərüzlə sözlərimi təsdiqləyirdi ki, boğazımı qovuşduran böyük həyacanıma baxmayaraq, mən də təbii vəziyyətdə suallarına cavab verib, Parisdəki tələbə həyatımı danışırdım. O gün gözəl, nəşəli söhbət elədiyimizi, bir neçə dəqiqə harda olduğumuzu unudub baxışlarımızın qarşılaşmasından, bir-birimizin sözünü təsdiqləməkdən ikimizin də zövq aldığımızı xatırlayıram. Geriyə dönüb baxanda, o günün doğrudan da, Allahın lütfü olduğunu düşünüb, şükr eləyirəm, çünki ilk görüşümüzdəki o rahat söhbət imkanı qazanmasaydıq, bəlkə də həyatımızı birləşdirmək şansımız olmayacaqdı.

Amma o anda bu görüşün nəyin əlaməti olduğu haqqında heç bir fikrim yoxuydu – mənə görə, bu qarşılaşma möcüzəli təsadüfün sonucuydu, eləydisə, bir də belə gün yaşamağımın qəti mümkün olmayacağı aydın idi. Bu inamla evə qayıdanda, sözün əsl mənasında, partladım. Zəncirdən açılmış kimi, yaşadıqlarımı sözbəsöz əvvəlcə anama, sonra da dayıma və bibimə danışdım, həyəcanım hamıya keçdi. Şahla yalnız bir saat görüşmək belə, ailəmizdə illərlə unudulmayacaq tarixi hadisə idi.

İran Bastan Arxeoloji Muzeyində bir-iki həftə də işlədim. Həyat normal axarına qayıtmış, içimdə gizli xəzinə kimi saxladığım həyəcanım bir az səngimişdi ki, Şahzadə Şahnazdan axşam yeməyinə dəvət aldım. Bu dəfə xüsusi məqsədlə və gizlincə mənimlə bağlı bəzi şeylər hazırlandığını sezdim. Əgər o gün Şah təsadüfən yox, xüsusi olaraq, mənimlə görüşməyə gəlibsə… Ərdəşir Zahidinin Şahın məni bəyənə biləcəyini fikirləşməsi mümkün idimi? Onda ağlına Şahzadənin evində ilk görüş üçün qeyri-rəsmi tanışlıq mühiti yaratmaq gələ bilərdimi? Bu görüşün davamı olmaya bilərdi, buna baxmayaraq, Şahzadə məni yenidən evinə dəvət eləmişdi, üstəlik, bu çay dəvəti yox, axşam yeməyi dəvətiydi. Təbii olaraq, Şahın yeməkdə iştirak edəcəyindən söz açılmırdı, amma mən onun orda olacağından əmin idim.

Birdən-birə hər şeyi xatırladım; Parisdə gözlərində gördüyüm kədər on səkkiz ay əvvəl Şahbanu Sürəyyadan boşanması vaxtı danışılanlar, qəzetlərdə oxuduğum hər şey, xanədanın davamını təmin eləmək üçün evlənib, taleyin o zamana qədər ondan əsirgədiyi xoşbəxtliyi yaşadacaq ailə həyatını 39 yaşında qurma arzusu… hamısı gözlərimin önündən keçdi. Niyə baxışları birdən-birə mənə dikilmişdi? Digər tərəfdən, mən də Şaha qarşı böyük bağlılıq duyurdum, son həftələrdə yaşadıqlarımı heç yaşamamış olsaydım, bunu özümə belə, qəti etiraf eləməzdim. Qadının idealındakı kişi üçün təsəvvürünə gətirəcəyi bütün intellektual sərvətlərə sahib olan bir insan kimi… Şah mənim nəzərimdə son dərəcə cəlbedici kişiydi; bəzən səmimiyyət və sevgidolu, yumşaq, ciddi baxışı, gözəl təbəssümü mənə təsir eləyirdi. Və sonra bəzi detallara da fikir vermişdim: onun vüqarlı duruşu, inanılmaz dərəcədə, romantik saydığım uzun kirpikləri, əlləri… Bəli, Şah məni çoxdan fəth eləmiş, gizlicə qəlbimə girmişdi.

Çox sonralar mənə sadəliyimi sevdiyini söyləmişdi. Mən də elə güman eləyirəm ki, bu sadəlik sayəsində – ya da heç fərqinə varmadan – çəkingənliyimə üstün gəlməyə özümdə güc tapmış, məni qorxudan buz kimi dondura biləcək bərabərliyə soyuqqanlılıqla başlaya bilmişdim. O axşam yeməkdə, çay içdiyimiz gün bizi bir-birimizə çəkən səmimi, tamamilə sevgi dolu mühiti yenidən yaratdıq. Özündən Parisdə, İran səfirliyindəki toplantıda mənimlə görüşməsini xatırlayıb- xatırlamadığını soruşmağa cəsarət elədim. Xatırlamadığını söyləyib, mənə detallarıyla danışdırdı. Hər detala əhəmiyyət verməyimin onu çox əyləndirdiyini gördüm, rəsmi ziyafətdəki belə kiçik şeylər ondan ötrü heç bir məna ifadə eləmirdi. O, güldü. Mən də güldüm.

Sonra Şahzadənin evində başqa görüşlər də oldu. Xüsusilə, bir gün günortadan sonra yeddi daş oyunu oynayanda, adam olduqca çoxuydu. Mən qonaqların yerə saldığı kauçuk halqaları çəkinmədən əyilib topladım. Görəsən, Şah o günmü arvadı və uşaqlarının anası kimi məni seçdi? Bunu düşündüyünə şübhə yoxuydu, amma qərar vermək üçün özünə bir az vaxt qazandı.

Münasibətlərimiz dostluğa çevriləndə, mənə ara-sıra Tehran ətrafında maşınıyla gəzməyi təklif elədi. Şah idman maşınlarının həvəskarıydı. Maddi şeylərə qiymət verməzdi, amma idman maşınlarına və qol saatlarına çox maraq göstərirdi. Sürətli avtomobilə minib şəhərdən kənara çıxanda, həmişə arxamızda bizi gizlicə izləyən mühafizə maşını olurdu. Bir-birimizi tanımağı öyrənirdik, daha çox o, məni tanımağa başlamışdı, çünki hələ ona sual verməkdən çəkinirdim. Amma həm danışdığımız, həm də susduğumuz anlarda çox rahat idik. Şah bir sözlə, bir kəlməylə məni sakitləşdirməyi çox yaxşı bacarırdı. Beləcə, mən də özümü unudur, onun yanında olmaqdan zövq alırdım. Həm çox adi, həm də başımı gicəlləndirən anlarıydı bunlar…

Bir gün kiçik təyyarəylə gəzməyə dəvət elədi. Çox yaxşı pilot olduğunu bilirdik. Mindiyimiz dörd adamlıq fransız təyyarəsi “Morane-Saulnier” idi, yanılmıramsa, Şahzadə Şahnaz da bizimləydi. Şah bizi Tehranın üzərində uçurandan sonra Elbruz təpələrinin üzərinə qalxdıq, sanki yuxu görürdüm. Sonra qəfildən mənə göstərmək istədiyi Səfid-Rud bəndi üzərində sürəti azaltdı, meliorasiya mühəndisi olan əmim Sədi də o bənddə işləyirdi. Bu bölgə həddən artıq küləkli olduğu üçün təyyarə çox sərt hava axınlarından keçirdi, amma mən heç təhlükəyə fikir vermirdim. Qayıdanda, artıq hava limanı görünən vaxt Şah qəribə şəkildə hündürə qalxmağa, Tehranın kənarındakı məhəllələrin üzərində dairələr cızmağa başladı. Sakit görünürdü, işinə qayıtmağa heç tələsmədiyi sezilirdi. Sonra məndən aramızdakı, nə olduğunu bilmədiyim rıçağı çəkib, irəli-geri “pompalama” hərəkəti eləməyimi istədi. Düşdüyümüz vəziyyətdən xəbərsiz idim, ən xırda izahat istəmədən dediyini yerinə yetirdim. Bir neçə dəqiqə sonra yaxınlaşma manevrlərinə başladı və bizi yavaşca yerə endirdi. Uçuş xəttinin texniki xidmət qurğularıyla dolu olduğunu, bundan başqa işıqları yanan bir yığın təcili yardım maşınının gözlədiyini görəndə, çaşdım.

“Ciddi bir şeymi baş verdi?” – soruşdum.

O da çox sakit halda bu cavabı verdi:

“Enmə dəsti açılmırdı, əlinizlə müdaxilə eləyib şassiləri siz açdınız. Hər şey qaydasındadı, istəyirsinizsə, düşək!”

Ölümün astanasından dönmüşdük, amma o, bir an belə, soyuqqanlılığını itirməmişdi.

Yay sona çatmaq üzrə idi. Şahın ağayi Ərdəşir vasitəsiylə şəkillərimi istədiyini öyrəndim. Hökmdarın mənə qarşı dostluqdan artıq duyğular bəslədiyinə şübhəm qalmamışdı.

Mənə gəlincə, ona get-gedə daha da bağlanırdım. Hər hərəkəti mənə təsir eləyir, riqqətə gətirirdi. Eşqi yeni-yeni kəşf eləyən gənc qız üçün belə güclü, belə insanın ağlını başından çıxaran duyğulara, ölkənin ən hörmətli, ən sevilən yeganə adamı tərəfindən seçilməyin verdiyi qürur da qarışırdı.

Şah bir gün günortadan sonra öz sarayında mənimlə görüşmək, şəxsi hovuzunda birlikdə üzmək istədiyini bildirdi. Çimərlik paltarımı götürüb getdim, birlikdə üzdük. O anları düşünəndə, mənə verdiyi bu təbiilik, özümə hakim olmaq qabiliyyəti üçün Allaha şükr eləyirəm. İyirmi yaşında ölkəsinin bir nömrəli şəxsiyyətinin qarşısına naz-qəmzəyə, bəzək-düzəyə güvənmədən, soyuqqanlılıqla çimərlik paltarı geyinib çıxa bilmək, olduğu kimi görünmək üçün insanın çox təbii və səmimi davranması lazımdı. Bu təbiiliyimdən Şah da heyrətləndi, cavabında şəraitə asanlıqla uyğunlaşdığımı söylədim. Həddən artıq gözəl bir günorta keçirmişdim.

Sonra uzun müddət ötdü, iki, bəlkə üç həftə ondan heç xəbər ala bilmədim. Niyə məni axtarmırdı? Nə olmuşdu? Gizlicə əzab çəkirdim, amma bu insanın problemlərinin yanında mənim əzablarımın nə əhəmiyyəti ola bilərdi? Onun mənim həyatımda çox əhəmiyyətli yerinin olması, mənim də onun üçün vacib olmağım demək deyildi, bunu bilirdim. Dövlət başçısının həyatında eşqin nə yeri ola bilərdi? Mən təkcə onu düşünürdüm, ona gəlincə, məni fikirləşməyə vaxt tapmazdan əvvəl, çözülməsi lazım olan, ağla-xəyala gəlməyəcək nə qədər problemi var idi, kim bilir?.. Bəlkə də məni unutmuşdu… Sentyabr ayıydı. Raspil məhəlləsindəki xüsusi memarlıq məktəbinə qayıtmaq vaxtım yaxınlaşırdı.

Neyləməliydim? Bütün bu yaşadıqlarım heç baş verməyibmiş kimi, Parisəmi getməliydim? Xeyr, ən xırda şübhəm qalmamalıydı. Bu səbəbdən, əmimdən ağayi Ərdəşirdən öyrənməsini xahiş elədim: Fransadakı təhsilimə davam eləyə bilərdimmi?

Çox sonralar Şah mənə sataşaraq, o yay onu qərara gəlməsi üçün adəti xilafına, tələsdirdiyimi etiraf elədi. Nəsə, Ərdəşir Zahididən cavab kimi gələn mesajda tələsməməyim məsləhət görüldü, beləcə, dərslərimin başlanması vaxtı gəldi, amma mən qımıldanmadan gözlədim. Nəhayət, Şahzadə Şahnazdan yeni yemək təklifi aldım.

O axşam Şahın ətrafında olduqca çox, bəlkə iyirmi adam vardı. Onu təkrar görmək məni sakitləşdirmişdi, xoşbəxtiydim. Havadan, sudan, başqa şeylərdən söz açıldı. Şah onu heç rahat buraxmayan problemlərdən, gərginlikdən uzaqlaşmış kimi görünür, gülümsəyirdi. Biz salonda olanda, qonaqların bir-bir aradan çıxdıqlarını və Şahla tək qaldığımızı gördüm. Sonra Şah hədsiz sakit bir tərzdə mənə ilk iki evliliyindən söz açdı. Birincisi, qızı, gənc Şahzadə Şahnazın anası misirli şahzadə Fəvziyyə, ikincisi, oğul sahibi olmaq ümidiylə evləndiyi Sürəyya İsfəndiyari – Bəxtiyari. Sonra susdu, əllərimdən tutdu, gözlərimin içinə baxıb: “Mənim arvadım olmağı qəbul eləyərsənmi?” – dedi. “Hə!” Həmin o anda “hə” demişdim, düşünüləsi bir şey yox idi, heç bir çəkinəcəyim yox idi, cavabım “hə” idi, onu sevirdim, ardınca getməyə hazır idim.

Bu “hə” cavabının nəticələrini, arvadı olanda, çiyinlərimdə daşıyacağım məsuliyyətin ağırlığını çox yaxşı ölçə bilmirdim. Şah davam elədi: “Şahbanu olanda, İran xalqı qarşısında bir çox məsuliyyətin olacaq”. Təklifini qəbul elədiyimi təkrarladım. Məsuliyyətin nə olduğunu bilirdim, bu ruhda böyümüşdüm. Valideynlərim, ata-anam, məktəb və ləpirçilik, ardıcıl olaraq, məni başqa insanların əzablarını duymağa istiqamətləndirmiş, insan idealının cəmiyyətin xeyrinə çalışmaq olduğunu öyrətmişdi. Şahın xəbərdarlığı gözümü qorxutmadı. Bu vəzifəni üzərimə götürmək üçün hazır olduğumu düşünürdüm, yalnız məsuliyyətin böyüklüyünü düzgün dərk eləyə bilməmişdim: hələ məni gözləyən vəzifənin ağırlığını və miqyasını qavramaqdan uzaq idim.

1959-cu il oktyabrın 14-ü idi, yəni mənim doğum günüm idi. İyirmi bir yaşındaydım və Şaha “hə” demişdim. Onun eşqinə və eyni zamanda fövqəladə alın yazısına “hə” idi bu. Ən gözəl günlər üçün olduğu kimi, heç ağlıma gəlməyən ən ağır günlər üçün də Şahbanu olacaqdım. Amma elə xoşbəxt, elə həyəcanlıydım ki, evdəkilərdən bu sirri gizlətməyi bacara bilmədim. Qayıdan kimi, anama, bibimə, daha sonra da işdən qayıdan dayıma söylədim. Anamın çaşqınlığı açıqca görünürdü, narahatlığını sevinc əlamətləriylə gizlətməkdə çox çətinlik çəkdi. Xoşbəxtliyimi bölüşməsinə heç şübhə yox idi, amma daha sonra atam sağ olsaydı, bu qərarımı bəyənib-bəyənməyəcəyi barədə düşündüyünü etiraf elədi. Sarayda həyatın Şahın ətrafında intriqalarla dolu olduğu, adamların bir-birinin arxasınca dedi-qodu elədikləri söylənir, Şahın anası və Şahzadələr haqqında belə, söz-söhbət gəzirdi. Mənim kimi saf, amma qərarlarından asanlıqla dönməyən qız sarayda yetişmiş, hər adamla bir cür danışan, ayaq oyunlarının, diplomatiyanın incəliklərini bilən bu adamların arasında özünə necə yer tapacaqdı? Anam qayğılıydı, nə danışa bilər, neyləyə bilərdi? Həm də bunun nə xeyri varıydı?

Həmin gün özümü saxlaya bilməyib rəfiqəm Elliyə zəng elədim:

“Tez bizə gəl, sənə veriləsi xəbərim var”.

“Nə xəbər? Söyləsənə!”

“Telefonda deyə bilmərəm. Tez, taksiyə otur, gəl! Tez ol!”

“Fərəh, dəlimi olmusan? Nə olub?”

“Vacib bir xəbər deyəcəyəm sənə”.

“Ərə gedəcəksən?”

“Hə!”.

“Çox gözəl xəbərdi bu! Kiminlə? Onu tanıyırammı? Di, tez ol, adını de!”.

“Söyləməyəcəyəm, deyirəm, Gələrsən, öyrənərsən. Danışa-danışa beş dəqiqəni də itirdin”.

“Gözləməyə səbrim yoxdu…” – deyib bütün qohumlarımın adlarını saymağa başladı.

“Rzadımı? Rzayla evlənəcəyindən mərc gəlirəm”.

“Dəlisən sən, Rza mənim qardaşım kimidi”.

“Kamrandımı?”.

“Ağlına gələnə bir bax!”

“Pərvizdimi? Yoxsa Yəhyadımı?”

“Xeyr, nə Pərvizdi, nə Yəhyadı”.

Axırda özü bildiyi bütün adları sadalayandan sonra ürəkdən gələn qəhqəhəylə gülə-gülə:

“Onda Şahdan başqa heç kəs qalmır”, – dedi.

“Hə, odu!”

Telefonun dəstəyi əlindən düşmüş, elə bil, uzun müddət dili tutulmuşdu.

Qısa müddətdən sonra Şah məni yaxınlarına, hamıdan əvvəl də anası Tacül-Mülkə təqdim eləmək istədiyini bildirdi. Tacül-Mülk 1944-cü ildə ölən, Pəhləvi xanədanının qurucusu Rza Şahın ikinci arvadıydı, ona dörd uşaq bəxş eləmişdi. 1917-ci il oktyabrın 27-də doğulan Şahzadə Şəms, sonra 1919-cu il oktyabrın 26-da dünyaya gələn gələcək ərim Məhəmməd Rza və əkiz bacısı Şahzadə Əşrəf, nəhayət, 1954-cü ildə təyyarə qəzasında ölən Şahzadə Əli Rza. Ana Şahbanu sərt xarakterə malik olmasıyla ad çıxarmışdı. Adamlar onun qəti söz deməsindən çəkinirdilər. Şaha və Ana Şahbanuya ümidlə gözlədikləri vəliəhdi verə bilmədiyinə görə, əzab çəksə də, Şahbanu Sürəyyanın bu əzabını gizlətməsindən hirslənən Ana Şahbanunun ondan da sözünü əsirgəmədiyi danışılırdı.

Tarixin tac qoyduğu və kimsənin haqqında söz deyə bilmədiyi bu qadınla ilk dəfə rastlaşmaq məni çox qorxudurdu. Adı söhbət olsa da, bu bir növ sınaq idi. Şah anası, bacıları və Sürəyya arasındakı gərginliklərdən çox əzab çəkmişdi. Ailəsiylə lap başlanğıcdan münasib əlaqələr qura bilməyim hamımızın xoşbəxtliyinin təminatı olacaqdı.

Salona girəndə, Şah məni kresloda təkcə oturan anasının yanına apardı. Məlum nəzakət cümlələrindən sonra Ana Şahbanu yanında oturmağımı xahiş elədi. Qeyri-iradi yaxınlığında, amma ondan bir az aşağıda olmaq üçün alçaq stulda oturdum. Beləcə, söhbətimiz – daha doğrusu, bir növ söz sınağı başladı, suallarına səmimiyyətlə cavab verdim. Xoşladığım şeyləri, uşaqlığımı, ailəmi (anam və Luiza bibim Şahbanunun ailəsinin bəzi üzvləriylə tanış idilər və bacılarıyla eyni sinifdə oxumuşdular), xasiyyətlərimi danışdım. Gələcək qayınanam təbii olaraq, necə bir adam olduğumu bilmək istəyirdi.

Ana Şahbanu nərmənazik, amma çox əzəmətli, açıq yaşıl gözlü xanım idi, uşaqlarımın gözlərinin onun gözlərinə oxşamasını istəyirdim. Onunla tək deyildim, bu da ilk görüşdə mənim işimi asanlaşdırırdı. Bu görüşə dəvət olunan bütün şəxslərin gözü əlbəttə ki, mənim üstümdə idi, necə gənc qız olduğumu bilmək istəyirdilər. Həmin ilk görüşdən sonra inam və sevgi dolu münasibətlər yarandı. O gün Şahın ən yaxın qohumlarının məni saraya və intriqalara yad, çox təbii gənc qız kimi tanıdıqlarına əminəm.

Şahbanu Fərəh Pəhləvi

İkinci hissə

“… Şah özünün tacqoyma mərasimində mənim də tac qoymağıma qərar vermişdi. Perslərin uzun tarixində heç bir qadına belə böyük etibar göstərilməmişdi. Şah qərarını xalqa bu sözlərlə açıqladı:

– Bugünün İranında qadın bir neçə yüz il, hətta iyirmi-otuz il əvvəlki qadından tamamilə fərqlidi, hər yerdə mövcud olan qadının tac qoymağa da haqqı var. Bundan başqa, Şahbanu son illərdə xalqı uçun o qədər əhəmiyyətli rol oynadı, mənim üçün elə böyük dəstək oldu, vəzifəsini elə şövq və vurğunluqla yerinə yetirdi ki, bu etibara haqqı artıqlamasıyla çatır. Bəli, o yorulmaq bilmədən, qadın-kişi, hamımız üçün çox işlər gördü və görməyə davam eləyəcək, çünki hələ yerinə yetirməli olduğumuz çox şeylər var…”

Şahbanu Fərəh Pəhləvi

I

İran hökmdarı Məhəmməd Rza Pəhləviylə nişanımın təkbətək qaldığımız və talelərimizi birləşdirməyi qərara aldığımız gündən bir aydan artıq vaxt keçəndən sonra, 1959-cu il noyabrın 21-də rəsmi şəkildə elan edilməli idi.

Bu müddəti gözləyəndə, gələcək vəzifələrimə uyğun qarderob hazırlamaq üçün xəlvətcə Parisə getməyim qərarlaşdırıldı. Fransadakı səfirimiz Nəsrullah İntizama vəziyyət gizlicə bildirildi və ondan mənə kömək göstərmək xahiş edildi.

Beləcə, noyabrın 3-də yanımda əmim İsfəndiyar Diba, arvadı Banu və uşaqlığımdan bəri çox bağlandığım bibim Luizayla birlikdə Parisə yola düşdüm. Doğmalarımla bir yerdə olmaq məni rahatlandırırdı. Doğrusunu demək lazımdısa, təvazökar tələbə kimi, təsəvvürümə gətirə bilməyəcəyim belə bir cehizi hazırlamaq üçün mənə kömək eləyəcəkdilər, tək qalmayacaqdım.

Təyyarəmiz günortadan sonra birinci dayanacağımız olan Cenevrə hava limanına endi. Parlament başçısı Sərdar Fakir Hikmətin də bizimlə eyni təyyarədə olduğunu bildiyimdən, enəndə, pilləkanın altında bir dəstə jurnalisti görmək məni təəccübləndirmədi. Gözləməyimiz lazım gəldiyindən, enib, yeraltı keçidə doğru irəliləməyə başladıq. Heç fotoqrafların diqqətini çəkməmişdim. Sonra qəfildən əmim və bibilərimin arasında vağzalın binasına lap çata-çatda ağlagəlməz qarışıqlıq düşdü. Bağırtılar, qışqırıqlar və fotoaparatların çıqqıltısı arasında məni adımla çağırdıqlarını eşidəndə, çaşıb qaldım.

“Fərəh Diba! Fərəh Diba! Siz Fərəh Dibasınız, yoxmu?” Və mən “hə” deyəndə, dörd tərəfindən suallar yağış kimi yağmağa başladı: “Toy nə vaxt olacaq? Şahbanu olmaq sizdə hansı hisləri oyadır? Parisdə harda qalacaqsınız” və s.

Heyrətimdən dilim tutulmuşdu. Şahla sözləşməyimin həddən artıq gizli saxlanacağına, sirrimizin qorunacağına səmimiyyətlə inansam da, indi istəmədiyim və üstəlik, qəti hazır olmadığım bir vaxtda hamının tanıdığı adama çevrilmişdim. Mənim indiyəcən görmədiyim bu fotoqraflar məni tanıyırdılar, yəni təzə-təzə tanıyırdılar, əvvəllər yanlarından keçdiyimə belə, fikir verməmişdilər. Amma bundan sonra dəzgahlı pulemyotdan atəş açan kimi, dayanmadan çəkdikləri şəkillərilə portretim bütün dünyanı dolaşacaqdı. O andan etibarən bütün qadınlar kimi, rahatca gəzmək xasiyyətimin üstündən xətt çəkilmişdi, amma bunu hələ bilmirdim. Olub-keçənlərdən özünü itirmiş əmim də:

“Deyə biləcəyimiz heç bir şey yoxdu, heç bir şey bilmirik… Lütfən, nəzakətli olun, keçməyimizə imkan verin, lütfən…” – kimi şeylər söyləməyə çalışırdı.

Hava limanındakı şəxslərin mühafizəsi altında təyyarəyə qayıdanda, böyük rahatlıq hiss elədim. Yetik baxışlardan və hörmətsizcəsinə söhbətimizə qulaq asanlardan nəhayət, uzaqlaşa bildiyimizə inanıb, əmim və bibilərimlə öz aramızda ortaya çıxan bu məsələ barədə danışdıq. Amma az sonra bir jurnalistin Cenevrə-Paris təyyarəsinə minməyə yol tapıb, yanımızdakı oturacaqda əyləşdiyini öyrəndim. Allahdan, yalnız farsca danışmışdıq.

Axşam Orli təyyarə meydanında qarşılama Cenevrədəkiylə müqayisə oluna bilməzdi. Bu hava limanının çıxışı jurnalist və fotoqraflardan qapqara görünürdü. Bundan qabaq heç belə bir qarışıqlığa rast gəlməmişdim. Dörd ay əvvəl eyni təyyarə meydanından yola düşəndə, kimsənin fikir vermədiyi sıravi adam kimi, indi bu qələbəliyin səbəbinin mən olduğumu necə qəbul eləyə bilərdim?.. Özündən çıxmış vəziyyətdə qışqırıb adımı deyən, bir-birini əzən bu kütlədən məni qurtarmaq üçün hər cür çarəyə əl atıldı. Adamlar tərəfindən çəkişdirildim, vərdiş eləmədiyim tərzdə sürükləndim, o qədər çox gözqamaşdırıcı işıqlar yanıb-sönürdülər ki, heç bir şey görmürdüm, məni hara apardıqlarını belə bilmirdim, hətta çıxışın yaxınlığındakı yerdə, otluqda ayaqqabımın bir tayını itirdim və bu dəhşət doğuran vəziyyətdən on beş dəqiqə sonra özümü lüks maşının sakit salonunda gördüm. İran səfirliyinin maşınıydı bu!..

Az qala ağlım başımdan çıxacaqdı, yenə də əylənirmişəm kimi, gülümsəməyə cəhd göstərirdim. Maşının qapıları bağlanar-bağlanmaz, daha nəfəs almağa vaxt belə tapmadan, sözün əsl mənasında, tıxaca düşdük. Üzümdə çaqqıldayan fotoaparat projektorları maşının içini işıqlandırırdı, özümü ovlayacaqları heyvanın gözünü daha çox qamaşdırıb, çaşdırmaq üçün gecə ovçuların izinə düşdükləri ceyran kimi hiss elədim. Sürücü nəhayət, maşını bu basırıqdan çıxarmağı bacaranda, qorxudan ödümü partladan yarış başlandı. Arxamızda motosikletləriylə başgicəlləndirici sürətlə bizi təqib eləyənlər özlərini az qala səfirliyin maşınının altına atırdılar, hər an aralarından birinin əziləcəyindən qorxub qışqırırdım. Axırda mənim qorxudan və həyəcandan ağzım açıq, üzüm heyrətli bədii şəklimi çəkə bildilər, sonrasa bədbəxt olduğumu iddia elədikləri vaxtlarda bu rəsmlərdən bol-bol istifadə elədilər.

Bu minvalla “Qrillon” otelinə gəlişimin gözdən qaçması mümkün deyildi. Ertəsi gün bütün Paris İranın gələcək kraliçəsinin pəncərələri Konkord meydanına açılan həmin lüks oteldə qaldığını öyrəndi. Təbii olaraq, bu da jurnalistlərin hücumunu artırdı, orda qaldığım bir neçə həftə ərzində oteldən hər dəfə çıxanda, arxamda çoxlu maşın və motosiklet olurdu. Müxtəlif üsullarla onları aldatmağa çalışsaq da, bacara bilmirdik. Necə olurdu ki, hara getsək, qabağımıza çıxırdılar? Sonradan bir jurnalistin otağımın yerləşdiyi mərtəbədəki xidmətçiyə pul verib, onun uniformasını geydiyini, bizə yaxınlaşa bildiyini öyrəndik.

Mətbuatın məni belə xırpalaması xalqın intizarına cavab verirdi, çünki lap ilk günlərdən etibarən küçədəki adamların mənə maraq və xüsusilə, rəğbətlə baxdıqlarını görürdüm, bu qədər gözətçilərə baxmayaraq – bəlkə də onların sayəsində – səfər məni çox xoşbəxt eləyən, həyəcanlandıran hadisələrlə doluydu. Adamların öz tərəflərindən göstərdikləri sevgiylə, müqayisəedilməz Fransayla, xüsusilə, parislilərlə aramızda yaranan və ömrüm boyunca davam eləyəcək çox möhkəm bağların təməli o çılğın günlərdə qoyulmuşdu; getdiyim hər yerdə yollarda tıxac yaransa da, adamlar məni sürəkli alqışlarla və gülərüzlə qarşıladılar.

İranın gənc hökmdarı fransızların qəlbini mən onun həyatına girməmişdən çox qabaq fəth eləmişdi. Adamlarla söhbət aparanda, hökmdarın həyatını zaman-zaman qaraldan faciələrə qarşı çox həssas olduqlarını gördüm. İranı işğal eləyən rus və ingilis qoşunlarının atasını sürgünə göndərdiklərinə görə, iyirmi bir yaşında olanda, necə taxta çıxdığını xatırlayırdı. Müharibə davam elədiyi müddətdə yanında olan romantik və melanxolik Fövziyyədən 1947-ci ildə ayrılması, Fövziyyənin çox həsrətini çəkdiyi Misirə qayıtması fransız xalqına da təsir göstərmişdi. Amma Şahın ikinci evliliyində Sürəyya İsfəndiyarinin ona ümidlə gözlədiyi uşağı verə bilməyəcəyi qətiləşəndə, ailə həyatının üstünə enən buludlar fransızlara daha çox təsir eləmişdi. Mən Parisdə Memarlıq məktəbinin birinci kurs tələbəsi olanda, Tehrandakı hökmdarların çəkdikləri əzablar, sonra boşanmaları barədə Fransada uzun müddət danışılmışdı. Onların ürəklərini sızıldadan Şah indi əvvəldən Raspil Bulvarında təhsil alan bir tələbəylə evlənəcəkdi.

Belə inanılmaz şəkildə universitet küçəsindəki kiçik otağımdan əbədi Pers sarayına köçməyim idilliyanı sevən və romantik təbiətli fransızlara təsir göstərdi, onların sevgisini qazanmağa böyük təkan verdi. Hökmdar şahzadəylə evlənmirdi, kral ailələri arasında həyata keçirilən razılaşma əsasında evlənmə ənənəsinə boyun əymirdi, xeyr, o, eynilə nağıllardakı kimi, balaca iranlı qıza aşiq olmuşdu və qəlbinin səsini dinləyəcəkdi. Bu həqiqət ağlagəlməz dərəcədə gözəl bir şey idi. Amma bəzi qəzetlər üçün deyildi! Onlar bu həqiqətdən Külpişiyi əfsanəsini yenidən canlandırmaq üçün istifadə elədilər və işi elə qələmə verdilər ki, axırda məni səfalət içində böyümüş çoban qızı kimi belə göstərdilər. Əmim üsyan edirdi: “Bir az da çalışsalar, sənin dərənin kənarında səbətin içində tapıldığını da söyləyə bilərlər! Bu ağlasığmaz bir şeydi!” – deyə təkrarlayıb dururdu. Mənə gələndəsə, umub-küsmürdüm, adamların qiymətinin mənsub olduqları ailə və ya sərvətləriylə bağlı olmadığını bilirdim, çox sonralar, əvvəlcə Şahbanu kimi, saraylardakı həyatım, sonra sürgündə yaşadıqlarım bu fikrimi tədqiq eləyib.

Həqiqəti açıqlamaq üçün görəcəyimiz bir şey də yox idi. Rəsmi olaraq, heç nə elan edilməmişdi. Mən “Qrillon” otelinin nömrəsində kraliçələr kimi hörmət göstərilən, İran səfirliyinin himayəsində olduğu bilinən və dünyanın ən böyük dərziləriylə lüks butiklər arasında qaça-qaçda qalan gənc qız idim.

Camrs Elysees Bulvarı üstündəki “Guerlin”də elədiyim alış-veriş xüsusilə, yadımda qaldı. Arxamda elə böyük fotoqraf və operator ordusu varıydı ki, mən ətir seçənə qədər dünyanın bu ən gözəl məhəlləsində yol hərəkətini bir müddət saxlamaq lazım gəlmişdi. Bu çətin inanılan bir şey idi! Amma bundan daha betəri məndən ötrü məxsusi saç modeli yaratmaq tapşırılan bərbərxanada, “Karita qardaşları” salonunda baş verənlər idi. Burda sözü Maria Karitaya verirəm. Lesli Blanşın mənə ithaf etdiyi kitabda (“İran Şahbanusu Fərəh, Collins nəşrləri, London, 1978) hadisəni belə danışır:

“İran səfirliyindən bir xanım həmişə elədiyi kimi, telefonla görüş aldı. Qəribə tərzdə görüş günü bacımın da, mənim də salonda olmağımızı israrla xahiş eləyirdi. Bir yoldaşıyla gələcəyini və onu digər müştərilərdən ayrı salona aparmağımızın daha uyğun olacağını söyləyirdi. Bu barədə o qədər israr eləmişdi ki, öz-özümüzə bizim yanımıza gətirəcəyi fövqəladə adamın kim ola biləcəyini düşünməyə başladıq.

Görüş səhəri küçədən gələn ağlagəlməz gurultu-partıltı, qışqırıqlar eşitdik, böyük hay-küy var idi, adamların dava elədiklərini fikirləşdik. Pəncərədən baxanda, özlərinə yer tutmaq üçün dalaşan fotoqrafların və operatorların girişi tamamilə tutduqlarını gördük. Elə həmin anda iranlı müştərimiz və yoldaşı maşınla gəldilər, polis onlara yol açmaq üçün fotoqrafların sıralarına müdaxilə eləməyə məcbur oldu. Müştərilərimiz axırda içəri girə bildilər, dərhal arxalarınca qapıları örtdük. Yeni müştərimizin kim olduğunu öyrənmişdik. Bütün bu olub-keçənlər çox həyəcanlandırıcıydı, biz əlbəttə, müştərimizi maraqdolu gözlərdən qorumaq üçün əlimizdən gələni elədik.

Müştərimiz çox az danışırdı, amma heç çəkingən xanıma oxşamırdı. Dinməz-söyləməz və böyük diqqətlə hər şeyi saf-çürük eləyirdi. İşimizi bildiyimizi həddən artıq yaxşı başa düşdü, böyük inam hissiylə özünü bizim ixtiyarımıza verdi. Çox gözəl qızıydı, vücudu çox gözəgəlimliydi, əlləri də çox gözəliydi, o qapqara saçları İran miniatürlərində göründüyü kimi, gecə mavisinə çalırdı”.

Karitanın salonunda pərdələri çəkməyə məcbur oldular, özümüzü qəfəsdəki canlılar kimi hiss eləyirdik, bütün bu ehtiyat tədbirlərinə baxmayaraq, qarşıdakı binaya girməyi bacaran bir fotoqraf oradan şəklimi çəkə bildi… Karita bacıları o gün ortadan ayrılıb gicgahlarımı örtən saç modeli yaratdılar, bu model dünyanın hər yerində dəbə çevrildi – qadınlar saçlarının “Fərəh Diba kimi” daranmasını istəyirdilər.

“Dior”da mənə İv Sen-Lorenin kolleksiyası göstərildi. Nişan və toy paltarlarını tikmək vəzifəsini də İv Sen-Loren öz üstünə götürdü.

Bu fırtına içində Qarniye Operasına, Karmenin qala-konsertinə getmək imkanım da oldu. General de Qoll və arvadı, bir çox nazirlər və bütün Paris elitası ordaydı. Fransanı xilas eləyən, əmim Bəhramın böyük heyranlıq duyduğu bu insanı görmək məni çox həyəcanlandırmışdı, amma dərhal sonra Generalın yanındakı şəxslərin maraqla gözlərini məndən ayırmadıqlarını hiss eləyəndə, böyük sıxıntı hiss elədim. Dövlətin ali vəzifəli adamları Şahla evlənəcəyimi bildiklərindən, necə adam olduğumu öyrənmək istəyirdilər. İki il sonra İran Şahbanusu kimi General və arvadı tərəfindən Yelisey sarayında qonaq qəbul ediləcəyimi o zaman mən də bilmirdim.

Tehrana dönməyimizdən bir neçə gün əvvəl məktub yazıb Andre Malrödən ona göndərdiyim “Səssizliyin səsləri” kitabına avtoqraf yazmasını xahiş eləmişdim. Andre Malrö də o günlərdə mənə diqqət və dostcasına münasibət göstərərək kitabımı aşağıdakı ithaf yazısıyla geri göndərmişdi:

“Ölkəmizi tərk eləmək üzrə olduğunuz bu günlərdə qədim İran mədəniyyətinin ən köhnə heyranlarından birini xatırlamağınız məni çox riqqətləndirdi. Mənə məktub yazıb, münasibət göstərən tələbənin, bu gün öz taleyini də bağladığı İranın məni əfsunlayan mədəniyyətinə olan heyranlığımı imperatriçəyə də çatdırmasını xahiş eləyirəm, bundan başqa, günümüzdə yaşayan Fransız gözəllik pərilərinin xoşbəxtliyinizi əsirgəməmələri üçün iranlı pərilərə yardım etmələrini bütün qəlbimlə diləyirəm.

Andre Malrö, noyabr 1959”.

Şah hər axşam mənə zəng eləyirdi. Bu görüş saatını gözləyəndə, gün uzunu içimdə işıq yanır, günün hər anı ayrı məna kəsb eləyirdi, axırda bütün bunlar təkcə bir məqsədə yönəlirdi: birlikdə keçirəcəyimiz həyatımıza hazırlaşırdım. Axşam onun telefon xəttində olduğu bildiriləndə, ürəyim az qalırdı, yerindən qopsun. Sözün tam mənasında, Şaha aşiq olmuşdum və səsimin həyəcanımı ələ verməməsi üçün çalışırdım. Onun da həyəcanlı olduğunu hiss eləyirdim. Aradan çox uzun zaman keçəndən sonra həyatında yalnız, üç qadına “Səni sevirəm” dediyinə məni inandırmış və “Birisi sənsən” deyə əlavə eləmişdi.

Noyabrın 21-də nişanımız qısa məlumatla rəsmi olaraq elan edildi:

“İran Hökmdarı, Əlahəzrət Şahənşah Məhəmməd Rza Pəhləviylə Xanım Fərəh Dibanın nişan mərasimi bu gün saat 17.00-da Ekhtessasi Sarayında keçirilmişdir. Toy mərasimi İran Günəş təqviminə görə 29 Azər 1338-ci, Miladi təqviminə görə 21 dekabr 1959-cu ildə keçiriləcəkdir”.

Parisdən qayıdandan dərhal sonra həyatım dəyişdi. Artıq anamla birlikdə dayımın evində yaşamırdım. Şah sarayda qalmağımı arzu elədiyini bildirmişdi, oğlunun məni qonaq eləyə bilməci üçün Ana Şahbanu öz xüsusi otaqlarını mənə verib, müvəqqəti şəhər kənarındakı evinə getmək nəzakətini göstərmişdi.

Toydan əvvəlki son həftələrdə xoşbəxtlikdən başım fırlanırdı. Şah məndən yalnız bir neçə yüz metr uzaqda işləyirdi, onu pəncərəmdən görə bilirdim, məndən xəbər tutduğunu eşidirdim. Beləcə, dövlət başçısının gündəlik proqramının nə qədər böyük, özünə ayıra biləcəyi vaxtın nə qədər az və dəyərli olduğunu yavaş-yavaş öyrəndim. İyirmi ildən bəri taxtda oturan gələcək ərim qırx yaşına hələ yenicə çatmasına baxmayaraq, həyatının ayrı-ayrı tərəflərinə həddən artıq hakimiydi. O, dekabr ayı ərzində prezident Eyzenhaueri rəsmən qəbul eləmiş, qabaqcadan planlaşdırılan bütün mərasimlərə qatılmış, beyni rahat və sakitlik içində mənimlə bağçada bir az gəzməyə, ya da bir fincan çay arxasında söhbət eləməyə də vaxt ayıra bilmişdi.

Ən çox sevdiyim fəsil payızdı. Ağaclar elə bil od tutub yanırlar, günəş görünüb-yox olur, Elbrus dağları bütün yayı ümidlə, əbəs yerə gözlədiyimiz o küləyi nəhayət, azadlığa buraxır; adam möcüzəli şəkildə özünü təbii və rahat hiss eləyir. Şah mənim bu müqəddəs ayların işığına, bu rənglərə olan sevgimi bilirdi, arada vaxt tapır, hər gün maşınlarından birinə minib, saraydan qaçırdıq. O dövrdə mühafizə bugünkü kimi adamı bezdirən ehtiyat tədbirlərini lazım bilmirdi, mühafizə alayından yalnız iki nəfər öz maşınlarında bizim arxamızca gəlirdilər. Keçdiyimiz küçələrdə hökmdarı tanıyan adamların sifəti işıqlanırdı, onu salamlayır, alqışlayırdılar, hökmdar da onlara əl eləyirdi. Belə hərəkətlərə səbəb olan insanla gözlənilməz şəkildə həyatımı birləşdirmək məni həyəcanlandırır, ona duyduğum heyranlıq artırdı. Uşaq olanda, Xəzər dənizinin kənarındakı yol qırağında anamın əlindən tutub elə buna oxşar vəziyyətdə onu salamladığımızı xatırlayırdım: o da yerindən azca dikəlib, bizə bu cür gülümsəmişdi. Bir gün ona bu xatirəmi danışdım, o, təbii ki, xatırlamırdı, amma dinləyəndə, fərqinə varmadan gülümsəyən zaman üzündə o günkü təbəssümü gördüm.

Bu son həftələr ərzində Şahın bacı və qardaşlarını daha yaxşı tanıdım. Bir çoxu sarayın yaxınlığında yaşayırdı. Atası Rza Şahın ilk evliliyindən olan qızı Şahzadə Xəndan Sultanehlə tanış oldum. Rza Şahın Tacül-Mülklə evliliyindən olan qızı Şahzadə Şəms və Şahın əkiz bacısı Şahzadə Əşrəfdən əvvəllər söz açmışdım. Digər iki evliliyindən Rza Şahın daha altı uşağı olmuşdu: Şahbanu Turanla evliliyindən Şahzadə Qulam-Rza, Şahbanu Əsmadan da bir-birinin ardınca Şahzadə Əhməd-Rza, Əbdül-Rza, Şahzadə Fatma, Şahzadə Mahmud Rza və Həmid Rza dünyaya gəlmişdilər.

Protokol məsələsində son dərəcədə sadəlövh olan mənim kimi gənc tələbənin eyni şah nəslindən gələn, hamısı da sahib olduqları sıra və imtiyazlara hörmət göstərilməsi məsələsində çox vasvası davranan bu ögey bacı və qardaşlar içində özünə yer tutması mümkünsüz görünə bilərdi. Bunun hiss elədim və o zaman anamın narahat olmasına haqq qazandırdım: intriqaların və ayaq oyunlarının kök atdığı sarayda hələ çox saf olan qız nələr görəcəkdi, nələr yaşayacaqdı?

Əslində, gördüyüm iş, uşaqlığımda gördüyüm işlərdən fərqlənirdi; açıq, ya da gizli, qabağını almaq mümkün olmayan davalara girməyi dərhal qətiyyətli şəkildə rədd elədim və özümü xarakterimə lazım olan hərəkətlərlə çevrəyə aldım: mümkün olanda, hər yerdə ahəngi gözləmək və bu yaxşı münasibətlərə mane olmaq istəyənlərə qulağımı tıxamaq. İlk günlərdə aldığım həmin qətiyyətli vəziyyəti Şahbanu olduğum müddət ərzində dönmədən davam etdirdim. Bu yolda çox çətinə düşdüyümü deyə bilmərəm, çünki əvvəlki davranışlardan həddən artıq narahat olan Şahın köməyini və sevgisini həmişə hiss elədim. Bir iranlı kimi, əlbəttə, ailəyə hörmət hissim var, amma həddən artıq çox məsuliyyətlərə malik Şah üçün başlıca şeyin şəxsi həyatında rahatlıq və sakitliyin hökm sürmə olduğunu bilirdim. Bu gün Şahın bütün ailəsiylə qurduğum yaxşı münasibətləri daim qorumağı bacardığımı söyləyə bilərəm.

Şahbanu Fərəh Pəhləvi

II

1959-cu ilin 21 dekabr günü hamımız dan yeri ağaranda oyandıq. Toy mərasimi günortadan sonra olacaqdı və mən gecəni dayımın evində, ailəmlə keçirmişdim. İv Sen Lorenin hazırladığı gəlinlik paltarı asılqanda dururdu, onu geyinmək üçün Parisdən xüsusi olaraq gələn Karita bacılarının usta əllərinə özümü təslim eləməyim lazım gəlirdi. Bacılar məndən də çox həyəcanlı və gərgin görünürdülər, onları sakitləşdirməyə çalışanda, ətrafımızdakılar gülməkdən özlərini saxlaya bilmədilər. Duyğularla dolu uzun bir gün bizi gözləyirdi, mən də bu günün hamı üçün gözəl keçməsini istəyirdim.

Qəhvəaltından sonra hökmdarlıq tacını gətirdilər. Taxtın qiymətli şeyləri dövlətin malıdı. Dövlətin buraxdığı pulun təminatına daxil olan bu əşyalar Tehran Mərkəzi Bankının saxlancındakı kassalardan çox nadir hallarda çıxarılır. Belə əşyaların saxlancdan çıxarılması ancaq aralarında baş nazirin də olduğu bir çox adam tərəfindən imzalanan aktla mümkündü. O gün başıma qoyacağım tac 50-ci illərin başlanğıcında amerikalı zərgər Harri Vinston tərəfindən hazırlanmışdı. Dəyəri baha olmayan, inanılmaz dərəcədə gözəl görünən bu tacın kiçik qüsuru vardı: ağırlığı iki kiloya yaxınıydı.

Bu ağırlıq bərbərlərimin necə çətinlik çəkdiklərini başa düşməyə imkan verir: o günə qədər dümdüz yeriməyə, hələ qımıldanmadan durmağa vərdiş eləməmiş mənim kimi bir qızın başına bu gözəl tacı qoymaq heç də asan deyildi. Üstəlik, axşama qədər tac maşınla bir neçə kilometr gedəndə, pilləkanları enib-qalxanda, yeriyəndə, gülümsəyəndə və salam verəndə, başımda qalacaqdı. Bərbərlərim üç saatdan artıq çalışdılar və elə güman eləyirəm ki, ancaq ertəsi gün səhər, hər hansı qəza olmadığını öyrənəndə, rahat nəfəs ala bildilər.

Pers motivləri gümüş sapla işlənmiş (təbii ki, süni), inci və almazlarla bəzənmiş gəlinliyimi geyinəndə, “Dior” Moda Evinin dərzilərini sevgiylə xatırladım: mənim dünyanın ən xoşbəxt qadını olmağımı arzulamışdılar. Bundan başqa, gözəllik pərilərinin Şaha bu qədər ümidlə gözlədiyi oğulu vermələri üçün gəlinliyimin bir tərəfində mavi sapdan istifadə elədiklərini də bilirdim.

Ən axırda, müəyyən olunmuş saatda, bu son həftələrdə göstərdiyi münasibət mənim üçün çox dəyərli olan Şahzadə Şahnaz, baş nazir Mənüçöhr İqbal və saray naziri Hüseyn Əlayla birlikdə Şahın yanına aparmaq üçün məni götürməyə gəldilər. Dini nikahın Tehranın mərkəzindəki Mərmər Sarayda kəsiləcəyi üçün Şəmiranın ağacla örtülü yamaclarından sonra gediləcək uzun yolumuz var idi.

Müsəlman adətlərinə görə, əhəmiyyətli hər hansı bir hadisədən əvvəl, Quranın hifzinə sığınmaq lazım gəldiyindən, qapıda anamın başımın üstündə tutduğu müqəddəs kitabın altından keçib, evdən çıxdım. Axırda, yenə uğur gətirməsi niyyətilə bir neçə göyərçini havaya buraxdım və onların qışın o ilk günlərindəki süd mavisi rəngində olan göy üzünə qalxmalarına tamaşa elədim. 21 dekabr İranda Şəbi-Yelda, yəni ilin ən uzun gecəsi-əyləncə gecəsidi, bu münasibətlə ailəliklə yığışıb, Hafizdən şeirlər oxuyur, qovun, nar, quru yemiş yeyirlər. O gün və ertəsi gün gecədən xeyli keçənədək oturur, işığın zülmətə qalib gəlməsini bayram eləyirlər.

Kortej yavaş-yavaş yola düzəldi. Küçələrdə o qədər insan var idi ki, iynə atsan, yerə düşməzdi. Adamlar kortejin keçdiyi yolların ətrafında yığışmışdılar, neçə saatdı ki, gözləməkdəydilər. Biz qarşılarından keçəndə, üzləri gülürdü, əl eləyib, alqışlayırdılar və usanıb-yorulmadan hamısı bir ağızdan adımı təkrarlayıb dururdular.

Şübhəsiz, həyatımda heç belə səmimi sevgi, belə böyük coşqunluq görməmişdim, həyəcandan boğazım tutuldu. Aralarından çıxdığım Tehran xalqı mənə inamı göstərir, məni təbrik eləyir və bağrına basırdı, bununla belə, nə Tehran, nə İran üçün hələ bir iş görməmişdim. Həm çox riqqətə gəlmiş, həm də narahat olmuşdum. Bu qadınlar, bu kişilər və ağaclara çıxıb gözləyən bu uşaqlar üçün əlimdən gələn hər şeyi eləməyə öz-özümə söz verdim. Eyni xalqın yenə çox sevdiyi, candan-könüldən alqışladığı başqa bir Şahbanusunun yerini tutduğum xeyli sonra ağlıma gəldi. Və hər şeyə baxmayaraq, minlərlə adam gəlmişdi. Öz-özümə onlara iki dəfə təşəkkür borclu olduğumu düşündüm. Aradan zaman keçəndən sonra öyrəndim ki, yurddaşlarım Şahın iranlıyla evlənməsindən xoşbəxt olmuşdular. Din adamları isə, seyid olduğumu, Peyğəmbər sülaləsindən gəldiyimi bildiklərindən, Şahın da mənimlə evlənib, Peyğəmbərin kürəkəni olduğunu söyləmişdilər.

Şah Mərmər Sarayın böyük pilləkanının üstündə təntənəli mərasim geyimində dimdik durub, məni gözləyirdi. Mən maşından enər-enməz, ağ paltar geyinmiş və çiçəkli taclar qoymuş altı kiçik xidmətçi dərhal dalımca gəlməyə başladılar; bu zaman qarşımızda gedən bir xidmətçim, qohumum Əhməd-Hüseyn pillələrə çiçək səpirdi. Şahmı daha həyəcanlıydı, mənmi, bilmirəm. Nikahın kəsilməsinə çox az müddət qalmış birdən-birə Şaha üzük verməli olduğumu xatırladım. Bunu heç kəs fikirləşməmişdi, mənim də ağlıma gəlməmişdi, bununla belə, kürəkənin üzüyünü gəlinin gətirməsi adətdəndi. Nə isə, Ərdəşir Zahidi öz üzüyünü verib, məni böyük sıxıntıdan qurtardı və beləcə, Şahın barmağına o üzüyü taxa bildim. Sonrakı günlərdə ərimə hədiyyə verdiyim üzüyü ölümündən bəri öz üzüyümlə eyni barmağımda gəzdirirəm.

Nikahımıza ailələrimiz və bir neçə hökumət adamları dəvət edilmişdi. Dini nikah əsasən ailə içində kəsildiyindən, biz də yalnız çox yaxınlarımızın nikahda olmalarını məsləhət bilmişdik. Ənənəyə uyğun olaraq, yerə sərilən xalının üstünə xoşbəxt və oğul-uşaqlı ailə həyatı üçün lazım olan bütün rəmzlər qoyulmuşdu: işıq üçün güzgü və şamlar, bolluq-bərəkət əlaməti kimi çörək, pislikləri uzaqlaşdırmaq üçün üzərlik, həyatın bütün dadını yaşamaq üçün şirniyyatlar, əlbəttə ki, Quran. Tehran Cümə imamı evlənəcək cütlə bağlı bütün ayələri oxuyandan sonra mənə tərəf döndü, böyük ciddiyyətlə yanımda duran adamı ər kimi qəbul eləyib-eləmədiyimi soruşdu. Ənənələr nişanlı qızın nazlanmasını və ancaq sual üçüncü dəfə təkrarlananda, qəbul eləməsini vacib sayır, amma bu dəfə imamın sualını təkrarlamasına imkan vermədən, dərhal atılıb, elə coşqunluqla “hə” dedim ki, mərasimdəkilər gülüşüb-pıçıldaşmaqdan özlərini saxlaya bilmədilər.

Daha sonra iki dövlət məmuru bizə nikah dəftərini uzatdı, elə o anda öz-özümə Fərəh Pəhləvi kimi atacağım imzanın bundan belə, əbədiyyətəcən mənim olacağına söz verdim.

Aradan bir müddət keçəndən sonra mərasim günü çəkilən, hiss və həyəcan dolu anları yaşadan şəkillərə baxanda, doğrusu, ürəyim bir az sıxıldı. Gəlinlik paltarımın ətəyi uzun olduğundan, Şah kimi kresloda otura bilməyəcəyimdən, mənim üçün kiçik kətil qoyulmuşdu, ancaq belə oturanda, boyumun Şahı yarım baş keçəcəyinə heç fikir verməmişdilər. Görüş qaydaları və nəzakət barəsində usta olan bütün həmin protokol məmurları arasında Şahın heç olmasa, öz arvadıyla eyni səviyyədə oturmasının daha uyğun və daha nəzakətli olacağını düşünən bir Allah bəndəsi tapılmamışdımı?

Ailəliklə bir müddət dincələndən sonra qədimdən Qacar şahlarının sarayı olan və artıq yalnız böyük mərasimlərdə istifadə edilən yaraşıqlı Gülüstan Sarayına getdik, minə yaxın dəvət olunmuş qonaq bizi orda gözləyirdi. Nağılvari bu məclisdə mən də özümü yuxudakı kimi hiss eləyirdim. Yalnız gözqamaşdırıcı olduğunu xatırlayıram, qalanı elə bil, səslər içində qalmışdı. İstər yaxın ətrafımızdakılar olsun, istər qonaqlar, hamısının üzündən bizim xoşbəxtliyimizi bölüşdükləri oxunurdu.

Bir neçə gün sonra Xəzər dənizinin kənarında kiçik yaylaq kəndi olan Ramsara getdik. Səfərə daim hazır olan, belə xüsusi vəziyyətlərdə qatara qoşulan Şahın şəxsi vaqonunda çıxdıq. Bal ayımızı yad ölkədə keçirməkdənsə, ikimizin də sevdiyimiz həmin bölgədə yaşamağı qərara almışdıq. Bu barədə sonralar Şaha tez-tez deyirdim: “Ailə həyatımızın lap başlanğıcında adamlar sənin əsl iranlıyla evləndiyini anlamışdılar”. Üstəlik, bu həqiqətən bal ayı idi, çünki ailənin böyük bir qismi də bizə yoldaşlıq eləmişdi.

Ramsara qədər olan səfərlə bağlı çox gözəl xatirələrim var. Şahbanu kimi ilk dəfə ölkənin iç bölgələrini, çılpaq dağlarını, sonra Gilanın yaşıl yaylaqlarını görürdüm. Qatarımız hər kənddə dayanırdı, bayram paltarlarını geyinmiş adamlar hər yerdə bizi qarşılamaqdan çox qürurlu və xoşbəxt görünürdülər. Qadınlar mənə toxunur, qucaqlayırdılar. Kişilər də yaxınlarda açılışı olacaq par-par yanan məktəbləri, yetimlər evini, ya da fabriki göstərməkdən qürur duyurdular. Həyatımı birləşdirdiyim bu insana xalqın bəslədiyi böyük inama öz gözlərimlə şahid oldum.

Doğmalarıma qarşı son dərəcə diqqətli və nəzakətli davranan Şahın camaata münasibətdə müəyyən məsafəni qəti keçmədiyini gördüm. Şübhəsiz, iranlılar da Şahın özlərinə həddən artıq yaxın olmasını nə gözləyir, nə də istəyirdilər, amma Şahın həmişə belə uzaqda durması, qonaqlarına duyduğu yaxınlığı, mehribanlığı göstərməsinə də mane olurdu. Təbəssümün bir neçə sözdən artıq mətləblər anlatdığına əmin olduğumdan, sonralar Şahı hey gülümsəməyə təşviq eləyirdim. “Lütfən, gülümsə, rəsmlərində nə qədər gözəlsən, lap qəlbinin içi oxunur” – deyə təkrarlayıb dururdum. Bir neçə il sonra eyni şeyi o zaman üç-dörd yaşlarında olan Əli Rzaya deyəndə, gözünü qırpmadan mənə bu cavabı verdi. “Xeyr, gülümsəmək istəmirəm, atam kimi ciddi olmaq istəyirəm”. İrandakı ənənələr Şahın hər vəziyyətdə ciddi görünüşünün olmasını tələb eləyirdi, xalq onu belə bəyənirdi.

İki həftə çəkən bu ilk tətilimizdə biz bir-birimizi daha yaxşı tanıdıq. Şah mükəmməl idmançı və fövqəladə kavaler idi. Beləcə, idman bizim bir-birimizi çox yaxşı başa düşdüyümüz və bir yerdə olmaqdan çox xoşlandığımız sahə oldu. Şah heç olmasa, idman eləyəndə rahatlanır, gənclikdəki idman sevgisini yenidən qaytarırdı, heç vaxt gülmədiyimiz qədər gülürdük. Xatırlayıram ki, yenə o günlərdə fotoaparatdan istifadə eləməyi təzə-təzə öyrənəndə yıxıldım, beləcə, əlahəzrət Şahbanunun – ərə getdiyim gündən məni rəsmən belə çağırırdılar – iki dizinə elə bil, iki tac qoyulmuşdu. Bu halıma əvvəlcə Şah, sonra fotoqraflar uzun-uzadı güldülər, birdən-birə ciddi və ölçülü-biçili yaşamağımız öz-özünə daha təbii şəkil aldı.

Ramsarda “Böyük Otel”də qalırdıq, elə başqa otel də yox idi. Rza Şah dövründə zəmanənin tərzinə uyğun inşa edilmiş otel iki tərəfində portağal ağacları olan, dənizə qədər uzanan böyük küçənin üstündə idi. Günlərimiz ətrafdakı çay plantasiyasını gəzməklə, uzun gəzintilər keçirməklə, İranda çox sevilən, kollektiv oynanan oyunlar oynamaqla, ailəlikcə şam yeməyi yeməklə çox gözəl şəkildə keçib getdi..

“Tayms”ın London müxbiriylə qısa görüş keçirdiyimi də xatırlayıram, ona bundan belə həyatımı “İran xalqına xidmətə” həsr eləyəcəyimi, xüsusilə, qadınlara təhsil imkanı vermək və iş yeri açmaq istiqamətində çalışmaq istədiyimi söyləmişdim. Tehrana qayıdanda, adamlara “xidmət eləməkdən” nə qədər uzaqda olduğumu dərk elədim. Şahın səhərdən-axşamadək işlədiyi sarayda çox tənha idim. Hərəkətə keçmək üçün görməli olduğum işlər barədə heç bir fikrim yox idi. Şahbanuluq peşəsini də öyrənməyə məcbur idim.

Əvvəlcə bir müddət sıxıntıdan nə eləyəcəyimi bilmədim, bununla belə, altı ay qabaqcadan yavaş-yavaş memarlıq imtahanlarına hazırlaşırdım. İbtidai məktəbdən bəri heç vaxt hərəkətsiz qalmamışdım, amma elə indi hadisələrin məcbur eləməsi üzündən bomboş qalıb durmuşdum. Sarayda gündəlik işlər mənə ehtiyac duyulmadan öz axarıyla gedirdi. Əgər xüsusi menyü istəsəydim, deyirdim, heç nə deməsəm də, baş aşpazın mənim məsləhətlərimə ehtiyacı yoxuydu. Elə vərdiş olunmuş qaydalardan xaric dəyişikliyə yol verəndə, böyük hörmətlə indiyə qədər bu cür olduğu söylənirdi, mən də israr eləmirdim. Uşaqlığımdan bəri tanıdığım və mənimlə saraya gələn otaq xidmətçim Mümtazla ara-sıra gələn dayəm Münəvvərdən başqa, ətrafımızdakıların hamısı neçə illər idi, sarayda xidmət eləyirdilər və işlərində, şübhəsiz, məndən çox ustaydılar.

Yavaş-yavaş, qonaq olanda, ev sahibəsi kimi, detallar barədə müdaxilələr eləməyə başladım, amma bu rol məni nə o vaxt, nə də sonralar heç cəlb eləməyib. Bunun əksinə, dərhal bəzi cəhdlər göstərmək və ölkəm üçün dəyərli iş görmək qayğım önə çıxmaqdaydı.

Şahbanuluğumun ilk həftələrindəki rəsmi proqramımı yenidən oxuyanda, hər şeyin o zaman Şahın arvadından gözlənənlərə cavab verdiyini görürəm.

– 8 yanvar 1960: “17 Dey bayramı” (qış mövsümünün ilk ayı. 17 Dey yanvarın 8-nə uyğun gələn gün) İranlı qadının azadlığına qovuşması, Şahənşah və İmperatriçə Həzrətlərinin qatıldığı mərasimlə qeyd edildi.

– 9 yanvar 1960: İmperatriçə Həzrətləri Paster İnstitutunu ziyarət elədilər.

– 13 yanvar 1960: İmperatriçə Həzrətləri Anaları və körpələri Mühafizə İnstitutunu təftiş eləyib, bəzi şöbələrini gəzdilər.

– 16 yanvar 1960: Şahənşah və İmperatriçə Həzrətləri Fərabi xəstəxanasına getdilər. Bu münasibətlə professor Şəms göz klinikasının fəxri bölgəsini göstərib, İmperatriçə Həzrətlərindən onları himayəyə götürməyi xahiş elədi.

– 17 yanvar 1960: İmperatriçə Həzrətləri vərəm xəstəxanasını və dörd yüz çarpayılıq yeni binasını təftiş elədilər.

– 19 yanvar 1960: İmperatriçə Həzrətləri Şah Abad sanatoriyasının bəzi xidmətlərini ziyarət elədilər.

– 24 yanvar 1960: Mövləvi prospektindəki Vərəmlə Mübarizə Mərkəzi İmperatriçə Həzrətləri tərəfindən açıldı.

– 28 yanvar 1960: İmperatriçə Həzrətləri Böyük Rza Şah liseyini təftiş elədilər.

– 30 yanvar 1960: Tehran Universiteti Tələbə Birliyinin təşkil elədiyi yubiley şənliklərinə İmperatriçə Həzrətləri də qatıldılar.

Yoxlama aparırdım, açılış eləyirdim, amma bunlarla məşğul olanda, nə görür, nə dinləyir, nə də öyrənirdim.

Eyni günlərdə çox sayda məktub almağa başlamışdım, insana dərindən təsir eləyən, sarsıdan məktublar. Çox vaxt avamcasına yazılmış, faciəli vəziyyətlərdən danışan məktublarla yavaş-yavaş günün problemlərini öyrənməyə başlayırdım. Ən ucqar kəndlərdə yaşayan insanlar böyük yoxsulluq içindəydilər, uşaqların ölüm faizi yüksək idi, məktəbə getmirdilər, gigiyena qaydalarına əməl olunmaması və qulluğun lazımi qədər aparılmaması onları zəif salırdı.

Bu çağırışlara laqeyd qalmaq olmazdı. Cavab yazmaq, ümid vermək lazım gəlirdi, amma necə hərəkət etməliydik? Hökumət mənə çatdırılan problemlərlə bağlı ola bilsin, işlər görürdü, əgər elə idisə, bunu bilməliydim. Əks təqdirdə müvafiq nazirlər qarşısında bu zavallı insanların sözünü deməyi öz üstümə götürməliydim. Bu arzumu dərhal ərimə açdım. Mənim əhəmiyyət verdiyim problemlərə ərim də biganə deyildi, illərdən bəri yavaş-yavaş çözməyə çalışdığı problemləriydi və xoşbəxtiydim ki, o, məni bu yöndə çalışmağım üçün ürəkləndirdi. “Hökumətin işlərindən xəbərdar olmağınız üçün lazım gələni eləyəcəyəm”, – deyə söz verdi. Doğrudan da, bir neçə gün sonra mənə kömək eləməsi üçün ağayi Fəzlullah Nəbili şəxsi katibim kimi işə götürdü.

Hamının hörmətini qazanmış sabiq səfir olan Fəzlullah Nəbil, hökumət çarxının necə işlədiyini ən xırda detallarına qədər bilirdi, tamamilə mənə lazım olan adam idi. Məsləhəti sayəsində – atam yaşındaydı – əvvəlcədən plan tutub, işləməyi öyrəndim. Sonra onun və digər vəzifəlilərin rəhbərliyilə ciddi şəkildə hökumətin üzərində çalışdığı planlar və islahat proqnozları haqqında məlumat əldə eləməyə başladım. Beləcə, məktubla məndən kömək istəyənlərə məlumat çatdıra, hökumətə məsləhətlər verə bilirdik. Ağayi Nəbil mənim iş təqvimimi istiqamətləndirməyi də öz üzərinə götürdü, bir müddət sonra nazirlərlə və mülki cəmiyyətin bütün təbəqələrinin təmsilçiləriylə tanış olmağa başladım.

Şahbanu olduğum müddətdə bu insanlara qapım taybatay açıq idi; mənə bütün problemləri başa saldılar, istiqamət verib, səhiyyə, təhsil, gigiyena və mədəniyyət sahələrində dərnəklərin təşkil olunmasına təkan verdilər; hamımız birlikdə işlədik.

Şahın yanında qətiyyətlə ölkəm üçün çalışanda, qarşıma maneələrin ən gözəli çıxdı: evlənəndən iki ay sonra uşaq gözlədiyimi anladım. Bunu öyrənəndə, ərimin üzü işıqlandı. Onu heç belə səssiz həyəcan içində görməmişdim. İyirmi ildən bəri ümid elədiyi bu xoşbəxtliyi bəlkə də ona verə biləcəyim mənim də sözə sığmayan həyəcan keçirməyimə səbəb oldu. Xəbəri yaymazdan əvvəl bir neçə həftə də gözləməyi qərara aldıq, amma artıq beynimizdə başqa heç nə yox idi. Bir il əvvəl gözlərindəki dərin kədərdən təsirləndiyim Şahın artıq baxışları da dəyişmişdi, məni görər-görməz, adətən üzü xoşbəxtlikdən işıqlanırdı.

Fevralın 20-də Pakistana uçanda, sirrimizi bizdən başqa kimsə bilmirdi. Bu ilk rəsmi səfərimdə Şahın yanında olmaqdan ayrı xoşbəxtlik duyurdum – artıq bir-birimizə başqa cür sevgiylə bağlanmışdıq – Pakistanı tanımaq da məni çox həyəcanlandırırdı. Ancaq Pakistanın üzücü istisində ürəkbulanmamın xeyli artmasının mənə necə təsir göstərəcəyini təxmin eləməmişdim. O günləri düşünəndə, ən çətin və komik anları, – Pakistan prezidenti marşal Əyyub Xanla birlikdə maşınla gedəndə – xatırlayıram. O nəcib insan mənə ölkəsi haqqında danışanda, fikrim yol başa çatana qədər özümü ələ ala bilib-bilməyəcəyimin yanındaydı. Maşından enər-enməz özümü zorla hamama çatdırmışdım. Şah bu vəziyyətlərdə çox sarsıntı keçirməməyimə çalışırdı, amma hər halda, adamlar elə hey məndən nə olduğunu soruşurdular. Keçirdiyim bu sıxıntılı anlar məni həmişə dost münasibət bəslədiyimiz bu ölkənin adamlarının sevgisini təqdir eləməkdən, ya da Lahorun çox gözəl bağlarında təşkil olunan tamaşalarda iştirak eləməkdən qoymadı. Xüsusilə, bizə İqbal Lahoridən farsca şerlər oxuduqları bir gecə unudulmaz dərəcədə gözəliydi. Mənim mədəniyyətə və incəsənətə olan marağım hiss olunmağa başlamışdı. Sonra biz də təşkil elədiyimiz Şiraz festivalına pakistanlı sənətçiləri dəvət eləmişdik.

Qayıdanda, iki-üç gün qalmaq üçün Bəsrə körfəzi sahilindəki Abadana getdik. Onda dünyanın ən böyük metal istehsalçısı olan Abadan gənc İran iqtisadiyyatının qürur mənbələrindən iydi. Müəssisələrimizi gəzməkdən və bu ölkənin irəliləməsini sübut eləyən minlərlə fəhlə və mühəndisimizi görməkdən böyük məmnunluq duymuşdum.

Abadanda da xüsusi vəziyyətimi nəzərə almamaqda yanlış iş tutduğumu gördüm. Əslində, benzin qoxusunu sevirəm. Bu gün belə qoxusunu duyanda, İran burnumda titrəyir! Amma o iki-üç gün ərzində Abadanın kükürdlü tüstüsü və havanın istiliyi ürək bulantılarımı artırdı. Adamlar məni salamlayır, yaxından görmək və qucaqlamaq istəyirdilər. Elə bilirəm, xalq adamı olmağın ən çətin tərəfi də budu, siz yatağınızda olmaq istəyirsiniz, amma qətiyyətlə hansı vəziyyətdə, harada olmağınıza baxmayaraq, sizə qarşı göstərilən sevgiyə cavab vermək məcburiyyətindəsiniz… Olsun, eybi yoxdu! Abadanın gəzdiyim bəzi məhəllələrindəki çətin həyat problemləri qarşısında çox sarsıldım və bir qrup qadınla görüşəndə, fikirlərimi gizlətmədim: “Fəhlələrin yaşadıqları bölgələri gəzəndə ailələrin daha çox münasibətə və müdafiəyə ehtiyacı olduğunu öyrəndim. Onlara kömək eləmək üçün lazım gələn tədbirləri ən qısa zamanda görməliyik”, – dedim.

Tehranın müxtəlif səmtlərinə elədiyim səfərlər, bu ziyarətlər və sayı durmadan artan məktublar xalqın gözlədiklərinə qiymət verməyimə kömək göstərmirdi. 1925-ci ildə Rza Şah taxta çıxanda, kəndləri ətrafdakı ağaların və quldurların boyunduruğu altında inləyən, yeni-yeni ortaçağı yaşayan ölkənin idarəsini ələ almışdı. Sonra oğluna, yəni ərimə yenicə mərkəzləşmiş idarəçiliklə yanaşı, təməli təzəcə atılmağa başlayan iqtisadiyyat da miras qoymuşdu. Qeyd edilən irəliləmələrin müqabilində maarif, səhiyyə, mədəniyyət kimi sahələrdə, xüsusilə, nəqliyyat sahəsində hələ geri qalmış ölkə idik. Uzaq kəndlərdə yaşayan insanların çəkdikləri sıxıntıları bilirdik, itiriləsi vaxtımız yox idi. Qısa müddətdən bəri uzun zaman əlimizdən alınmış neft gəlirləri artıq dövlətin kassalarına daxil olmağa başlamışdı. Şah nikbin idi və gələcəyə olan inamını mənimlə bölüşmək istəyirdi.

“Bu gündən sabaha hər şey həll edilə bilməz, – deyirdi, – lap yaxında sürətli inkişafa nail olmağın yollarını tapacağıq”.

Ölkə üçün də, bizim üçün də gələcək vədlərlə doluydu. Hamiləliyim hələ rəsmi olaraq elan edilməmişdi, yalnız İranda deyil, yad ölkələrdə də adamlar səbirsizlik içindəydilər. Hər gün saraya kiçik mavi papışlar, ya da yalnız oğlan uşaqlarının yatdığı beşikdən götürülmüş tül parçası kimi, uğur gətirməsi arzusuyla müxtəlif hədiyyələr göndərilirdi. Şahzadə Şəms İsveçrədən qız yox, oğlan uşağı qazanmaq üçün bəzi məsləhətlər verdiyi söylənən professor Vattevilli gətirməyi israr eləmişdi. Xoşbəxtiydim ki, professor gələndə, mən elə körpəmi gözləməkdəydim. Ailəm üçün paltarlar tikmiş yaşlı bir dərzi oğlan uşağı doğmaq üçün qarnımın üstünə oxunmuş torpaqla dua yazdırıb qoymaq lazım gəldiyi barədə təminat verirdi. Axırda İranda yeni nəşr olunan bir kitabda məni çox heyrətləndirən süni və komik mülahizə oxudum: guya, mənim üçün portağal və naringidən ibarət rejim düzəldən iranlı həkimin sayəsində oğlan qazanmışdım. İlk hamiləliyimdən qırx il sonra belə, hələ fərziyyələr söylənməsinin davam eləməsi hamiləliyimin necə səbirsizlik və ümidlə gözləndiyi haqqında çox şeylər deyir.

Nəhayət, Novruz ərəfəsində, 1960-cı ilin 20 mart günü sarayın nümayəndəsi xalqa müjdə verdi. Bu barədə hər hansı söz deməzdən əvvəl üç ay gözləmişdik. O zamanlar hələ ultrason cihazlar olmadığından həkimlərin uşağın hansı cinsdən olduğunu bilmələri mümkün deyildi, adamlar ana qarnının şəklinə, ya da körpənin ürək döyüntüsünə görə mülahizələr yürüdürdülər. İranlıların səbirsizliyi hiss edilən şəkildə artırdı. Mavi papış, bu kimi cürbəcür uğur gətirəcəyi güman edilən hədiyyələrin sayı ikiqat artmışdı və ölkəmizdə həmişəki kimi, olan-olmaz şayiələr dolaşırdı: mən həqiqətdə hamilə deyildim, qarnıma yastıq qoyurdum və s. Bu cür bədxah xəbərlərin mənbəyi başlıca olaraq, kommunist Tudə Partiyası, ya da başqa partiyalarda onlarla yarışanlar idi. Şahın uşaq sahibi ola bilməyəcəyi üçün körpənin atası olmadığı belə söyləndi. Doğulandan sonra oğlumun lal olduğu barədə şayiələr çıxdı, adamları susdurmaq üçün televiziyanın kiçik Şahzadə barədə, atasının iş otağında evciklər quranda təsvir olunan verilişin göstərilməsi də lazım gəldi. Bütün bunlar da bəs eləmədi. Şəhərin güneyindəki, camaatın getdiyi xəstəxanaya, əgər doğulan uşaq qız olarsa, onu oğlan uşağıyla dəyişdirmək üçün baş vurduğum belə, iddia edildi…

Rza 1960-cı il oktyabrın 31-də günortaüstü doğuldu. Tehranın güneyində, orta təbəqənin yaşadığı səmtdəki Ana və Körpələri Mühafizə İnstitutunda doğuş eləməyə qərar vermişdim. Rza Şah tərəfindən yaradılan bu xəstəxanada çox yoxsul qadınlardan haqq alınmırdı; ərim orda doğmağıma razı olmuş, hətta ilk sancılar başlayanda, məni aparmaq üçün sükan arxasında özü oturmuşdu. Bizim arxamızca bütün ailə də xəstəxanaya qaçdı.

Hə, körpə oğlanıydı, güman ki, bütün xəstəxana bunu məndən qabaq öyrənmişdi. Doğumun sonuna doğru uyudulmuşdum, anestezoloq dərmanı bir az artıq vermişdi, bu da doğuş həkimim professor Cahanşah Salihin özündən çıxmasına səbəb olmuşdu, çünki özümə gələndə, dəhlizlərdə hələ uğultular davam eləyirdi. Mənə, sonralar Şaha müjdəni bildirmək üçün hamının dörd bir yana qaçdığını, anamın da narahatlıqla bu adamlardan “Qızım necədi? Xəbər varmı?” – deyə soruşduğunu danışdılar.

Gözlərimi açanda, Şah başımın üstündəydi, əllərimdən tuturdu.

“Bilmək istəyirsənmi?”

“Əlbəttə”.

“Oğlumuz oldu”.

Hıçqırtıdan boğuldum.

Üç gündən sonra Rzanın ilk rəsmi şəkli çəkildi, elə doğulandan atasına oxşadığı görünür. Onun yanındakılar professor Cahanşah Salih və sürgündə də bizimlə birgə olan uşaq həkimi Luiz Pirniadı.

Şəfəqlə bərabər xəstəxananın barmaqlıqları önündə minlərlə insan toplanmışdı. Neçə günüydü, yerli və əcnəbi mətbuat nümayəndələri də az qala xəstəxanada məskən salmışdılar. Doğum həkimi tərəfindən Pəhləvi xanədanının nəhayət, vəliəhdə sahib olduğu elan edildikdən sonra topdan iyirmi bir yaylım atəşi açıldı. Xəstəxananın qapılarında gözləyən kütlə elə artmışdı ki, müqəddəs yer olan Şah Əbdül Əzimə gedib, dua oxumaq, sonra da atasının qəbrini ziyarət eləmək istəyən Şah məzarlığa çata bilməmiş, arzusundan əl çəkməyə məcbur olmuşdu. Maşınını tanıyan kütlə mühafizə həlqəsini yarmış və qabaran dalğa kimi ətrafını tutmuşdu. Şah sonralar mənə əvvəllər belə ortaq sevinc və sevgi nümayişinin şahidi olmadığını demişdi. Adamlar gülür, ağlayır, onu qucaqlamaq istəyirdilər. Şahı qucaqlamaq istəyirdilər, amma ona yol açmağa məcburuydular, axırda çarəni maşınını yuxarı qaldırmaqda tapmışdılar. Eyni saatlarda bütün ölkədə xalq küçələrə tökülmüşdü, doğumu bayram eləyirdi. Adamlar dərhal bütün evlərdə gizlicə hazırlanan şirniyyatları küçələrdə paylayırdı. Tehran, Təbriz və Şirazda hamı bayırda rəqs eləyirdi. Doğumu bayram sevinciylə yaşayan xalqın şəkillərini qəzetlərdə görəndə, mən də həddən artıq həyəcan keçirdim.

Bir neçə gün sonra Tehran əhalisi mənə möhtəşəm sevgi nümayiş etdirdi. Xəstəxanadan çıxıb evə qayıdacağımı öyrənən adamlar yol boyunca sıralanmış, yerə xalılar sərib çiçəklər atmış, keçəcəyim küçələri başdan-ayağa zəfər əlamətləriylə bəzəmişdilər.

Xalqı salamlamaq üçün sürücüdən maşını yavaş sürməsini xahiş elədim, bir-bir hərəsinə orda gözləyib, mənə sevgisini göstərdiyi üçün nə qədər minnətdar olduğumu söyləmək istərdim!

III

Rzanın doğulması bizi bir-birimizə bağladı. Bu uşaq nə böyük xoşbəxtlik idi! Qızım olsaydı da, eyni sevinc dolu göz yaşlarını tökəcəkdim, amma oğlumuz ərimin xoşbəxtliyinə ayrı bir könül rahatlığı da əlavə eləmişdi. Aramızdakı sevgi də yeni ahəng qazanmışdı, narahat intizar sona çatmışdı, gələcəyə daha inamla baxa bilərdik.

Bir neçə həftə içində Şahın demək olar, təpədən dırnağacan dəyişdiyini gördüm. Son dərəcə ölçülü-biçili və məsafə saxlayan Şah oğluna duyduğu sevgini və yaşadığı həyəcanı gizlətməyə ehtiyac hiss eləmirdi. Mən Rzanı əmizdirəndə, iki yığıncaq arasında qaçıb yanımıza gəlirdi. Rzaya yaxşı baxıldığından əmin olmaq istəyir, dayə kimi işə götürdüyümüz fransız Janna Gillona tez-tez körpənin boyunu, çəkisini təkrarladır, qəzetlərdə söhbət açılan filan, yaxud filan mikroba qarşı çox diqqətli olması barədə onu xəbərdar eləyirdi. Ən böyük qorxusu oğlunun boyunun onun istədiyi qədər uzanmamasıydı. “Fərəh, ayaqları niyə bu qədər əyri, niyə bu qədər qısadı?” deyə soruşub dururdu. İllər keçəndən sonra Rzanın boyu bir metr səksən üç santimetrə çatıb, atasını ötəndə, Şaha o ilk aylardakı qayğılarını xatırlatmışdım.

Ailə həyatımız tamamilə Rzanın ətrafında keçirdi. Sarayın bacasında ilk addımlarını atdığı gün Şahla necə həyəcanlandığımızı xatırlayıram. Rəsmi istirahət günü olan cümə günləri hava imkan verəndə, üçlükdə Şəmiran təpələrinə, çöllərə doğru qaçırdıq. Şah oğluyla otluqda yumalanır, oyunlar çıxarırdı. Elə o zamandan maşın, xüsusilə, təyyarə sevgisini bölüşdürürdü. Axşam Tehrana qayıdanda, Rza bəzən şıltaqlıq eləyirdi, onda ona az sonra “Qırmızı dəyirman” kinoteatrının qabağından keçəcəyimizi demək sakitləşməsinə bəs eləyirdi. Dəyirmanın qanadları onu heyrətləndirirdi, eynilə sonralar təyyarələrin pərlərinin heyrətləndirdiyi kimi, hətta sarayda belə, havatəmizləyənlərin qabağında qaxılıb oturur, gözləri sevincdən parıldaya-parıldaya “Hə, lütfən, döndər!” – deyirdi.