Kitobni o'qish: «Bəla»
ƏZİZƏ CƏFƏRZADƏ
BƏLA
Roman
ÖN SÖZ
Tələbələrim məndən soruşublar: “Bəşər tarixi nədən ibarətdir?” “Hakimiyyət uğrunda çarpışmalardan”, – demişəm.
XVI yüzillik! Şah İsmayıl Xətai böyük bir ərazidə Azərbaycan yaradıb, dağınıq tayfaları birləşdirib, sonra da köç karvanını çəkib getmiş, dünyasını dəyişmişdi. VƏ-TƏN QOYUB getmişdi. Doğma ANAM DİLİ qoyub get-mişdi ki, ölkələr, diplomatlar dilinə bərabərləşdirirdi. QEYRƏT QOYUB getmişdi. Dosta HAY verən, yağıya QIY vuran oğullar – vətəndaşlar qoyub getmişdi. Beləydi Şah İsmayıl, beləydi ŞAH babamız. Bəs ondan sonra?..
Bundan sonra hadisələrin – tarixin bir səhifəsini aç-dım qarşıma, oxucum! Bu səhifədə sən 37 rəqəminə tez-tez rast gələcəksən. Dilim “çaşıb” bəzən tayfa, bəzən partiya deyəcəyəm. Adətkərdə olmuşam, əfv et!
Elə bilmə ki, bu da o tanıdığımız qanlı 37-ci ildi, yooox! Sadəcə dübbədüz 37 idi. Onda da, indi də. Onda tayfa, indi partiya! İndi LİDER, onda TAYFA BAŞÇISI, qızılbaş əmiri. Vallah, inan mənim sözümə, oxucum! İnanmırsansa, mən deyim adlarını, sən say! Ustaclu, zül-qədər, şamlu, təkəlü, qacar, əfşar, səfəvi, rumlu, türkman, bayat, varsaq, ərəb-girli, ağqoyunlu, qaraqoyunlu, qaraman, cəyirli, şirvan-şahlı, qaradağlı, udullu… yenə deyim? Ya yenə sayım? Qorxulu xırda-mırdasıyla o başımıza bəla, milləti parça-layan bölgülər 37-ni də keçir. Lap indiki kimi. Faciəli, qa-ragünlü, qarasoraqlı, sinəmizə dağlar çəkən, millətin üzü-nün qaymağını yığıb, başını kəsən 37-ni demirəm. O, YAĞI İŞİYDİ… Bu, ÖZCÜYƏZİMİZİN.
Elə indiki kimi qan qardaşımız, can qardaşımız, dili bir, qanı bir, milləti bir tayfalarımız, qəbilələrimizdi.
Sadəcə, düşmən yaxşı tanıyırdı bu qəbilələrin, tayfa-ların başçılarını (elə indiki kimi). Onların həsəd, vəzifə ehtirası, hakimiyyətə can atmaq həvəsi, başçılara yaxın ol-maq, dövlət hakimiyyətinə, idarə işlərinə əl uzatmaq xis-lətini yaxşı bilirdi düşmən. Elə bundan da istifadə edirdi. ONDA DA, İNDİ DƏ.
Hərəsini bir cür üsulla: kimini mal-mülk, kimini baş olmaq vəd edə-edə. Elə ONDA da, İNDİ də… Bizim tayfa-lara, partiyalara yağı, qılınc, tüfəng lazım deyil. Qoşun çə-kib Krımdan bura gəlmək, Adil Gəray kimi məğlub ol-maq, əsir düşmək, osmanlıların bəzi sərkərdələri kimi “daban əllaltı” nəyi varsa, töküb getmək, öz adamını da qırğına vermək lazım deyildi. Eləcə tayfa başçılarını qı-dıqlayıb qızışdırmaq bəs edərdi. Bir-birinin qanına susa-yacaq, bir-birini qırıb tökəcəkdilər.
Sənə təqdim etdiyim bu əsərdə iki mühüm məsələ bu günümüzlə səsləşdiyindən, mənim (məncə, elə sənin də) diqqətimi çəkmişdi. Biri dediyim kimi, millətimizə bəla kəsilmiş tayfabazlıq-partiyabazlıq… Və… Bir də qanı, canı, dili, məmləkət ərazisi bir olan millətin, eyni Allaha, eyni “Quran”a, eyni Rəsuli-xuda peyğəmbərə itaət edən, tapı-nan adamların sünni-şiə deyə ikiyə parçalanması.
Vaxtilə kəlmeyi-şəhadətə, Şah Xətaiyə yarınmaq istə-yənlər bir “İsmayıl Vəliyullah” əvəz etmiş, sonra bunu “Əliyyən Vəliyullah”a çevirmişdilər. Parçalamışdılar bu milləti. Onda da… XVI yüzillikdə; indi – XXI əsrin astana-sında da… Halbuki, onda da, indi də sadə el arasında deyilir: “Quran”da sünni-şiyə yazılmeyib. A başuva dö-nüm, cənab peyğəmbərdən ssora kim irəhbər olubsa, kim baş keçibsə, o çıxardıb bunu”…
Baaax, məni düşündürən bu iki məsələydi. Yəqindi ki, səni də…
KİM?
Qurultay başlanmışdı. Bütün tayfaların başçıları, gör-kəmli sərkərdələr, hörmətli ağsaqqallar toplanmışdı bu qurultaya. II Şah İsmayıldan sonra hakimiyyətə kim keçməliydi? Şahzadə bolluğunda iki gün öncə hərənin ağzından bir avaz gəlirdi: Kim? Hər tayfa “öz şahzadə-sini” görmək istəyirdi İranın “Cəmşid cəlallı taxt”ında. Axırda mübahisələrə, boğazlaşmalara ağsaqqallar – tayfa başçılarının ata-babaları son qoydu:
– Qurultay çağırılsın, – dedilər, – çağırın, görün ellik hansı şahzadəni məsləhət bilir… Ellik…
Bax, bu elə həmin qurultaydı ki, indi qur-qur qurul-dayırdı. Əslində, qurultay, demək olar ki, gizli çağırıl-mışdı. Gizli gələcəkdilər…
Buna baxmayaraq tacik-fars, gürcü, talış, çərkəz, kürd, qıpçaq kimi xırda toplumlar nəsə duymuşdular; həyəcan içində özlərinə daha yaxın olan tayfa başçılarının bu qurultaydan qələbəylə çıxmasını gözləyirdilər. Biri-biriylə həm öz aralarında, həm də Türkman və təkəli tayfalarına qarşı əks mövqe tutmalarına, düşmən münasibət bəsləyib, daha yağlı tikə qoparmağa can atmalarına baxmayaraq, qurultayda zahiri də olsa, birgə çıxış edir, bir mövqedən danışırdılar. Qurultayda ən görkəmli sərkərdə və əmir-lərdən Sədrəddin Səfəvi, Həsənəli bəy Zülqədər, şahın yaxın qohumu İmamqulu bəy Mosullu, Müseyyib xan Şahsevən, Qulu bəy Əfşar, İmamqulu xan Qacar, Vəli bəy Şamlu, Məhəmməd xan Ustaclu, Əmir xan Türkman və başqaları iştirak edirdi. Xırda-xuruşu, azlıq millətləri nəzərə almasaq, düz indiki kimi rəsmən 37 əmir, 37 tayfa (partiya deməyə dilim gəlmir, amma gərək gələydi) işti-rak edirdi.
Bir-bir şahzadələrin adlarını çəkməyə başladılar. Hər tayfa bir özünə münasib, öz təsiri altında saxlaya biləcəyi şahzadəni məsləhət bilirdi:
– Heydər Mirzə…
– Əməziyin biridi. Dava, düşman…
– Süleyman Mirzə!
– Cavandı, özü də hakimiyyətə keçməyi xoşlayan de-yil.
– Mahmud Mirzə!
– Ondan keçin, Həsən Mirzə ondan babatdı.
– Mahmud Mirzə, ya da İbrahim Mirzə…
– Əli Mirzə…
– Əhməd Mirzə…
– Həmzə Mirzə, ya da Abbas Mirzə!
– Kiçikdilər…
Əbutalib, Təhmas Mirzə…
Hətta ölən II Şah İsmayılın südəmər oğlunun belə adını çəkən oldu.
– Şahşüca Mirzə…
Hamı gülüşdü. Vəziyyətin ciddiliyinə baxmayaraq, təmkinli ağsaqqalların belə, bığaltı dodaqları qaçdı.
– Bala, Abbas Mirzəyə balaca dediz…
– Yox bir, bəlkə, ana bətnində olan da var…
– Südəmər körpə, şah oğlu şahzadə olsa da…
– Əgər namizədliyə başqası olmasaydı, onda çarə yoxdu; körpəni elan edib, hökmdarlığı qəyyuma tapşır-maq olardı. İndi ki, Allaha şükür, şahzadə əlindən tərpən-mək olmur. Maşallah, şahlarımız da, şahzadələrimiz də əkib-biçməkdə karrı olublar…
Kimsə dedi:
– Pərixan xanım…
– Hə… Elə bircə arvad kölgəsinə sığınmağımız qalıb…
– Mərd arvaddı, bacarıqlıdı…
– Neynək; qərar qoyulana kömək eləyər, olar ikiqat xeyirli.
Mətləb uzanırdı. Narahatlıq, inciklik arta bilərdi. Ağ-saqqal əmirlər bir-birilə gözləşir, çarə axtarırdılar. Bir fik-rə gələ bilmirdilər. Təkrara ehtiyac yoxdur, oxucum! Bu qədər tayfadan sənə gəlib çıxan partiyalar kimi… Bir rəyə gələ bilmirdilər. Elə bil, Mirzə Ələkbər Sabirin laaaap… XVI yüzillikdə yazılmışdı bu misraları:
Tapmazsan iki müttəfiqürrəy müsəlman Qafqazda olan bir neçə milyan arasında.
Şamaxıda, Bakıda demişdi. Bizim danışdığımız dövr-də isə Səfəvilərin paytaxtı Qəzvində türk tayfalarının əmirləri özünü hamıdan ağıllı, tədbirli, bacarıqlı, igid he-sab edir, o biri tayfaları bəyənmirdilər. Hər birinin də öz müsəlləh dəstəsi vardı. Laaap indiki kimi.
Bayırda axşam düşürdü. Xırda tayfaların, xırda milli toplumların və hadisəni haradansa eşidən, qurultayın keçirilməsindən xəbər tutan varlı-hallı adamların, nücəba, bəy, xan, içəridəki tayfaların nümayəndələri qurultayın keçirildiyi imarətin həyət, meydan və qonşu küçələrini doldurmuşdu, bir-birilərilə, intizar içərisində gözlədikləri halda, ya qeybət qırır, ya başqa mövzularda söhbət aparır, yeniliklərdən-zaddan bir-birilərinə xəbər verirdilər.
Doğma şəhər və kəndlərindən gəlmə xan, əmir nö-kərləri – atlı süvari qoşun cərgəsinə qatılmışlar doğma yurdları, ata-anaları, ev-eşikləri, qohum-qonşuları haqqın-da xəbərləşirdilər. Amma hamının ürəyindən bir şey keçir-di. Hamı bir şeyi dilə gətirirdi:
– Allah eləsin, Şahənşahımız elə şahzadə olsun ki, kölgəsində dolana bilək. Yağılar torpaqlarımızdan qovul-sun, sülh olsun, əmin-amanlıq olsun. Qanlı tayfa qırğınla-rına son qoya bilsin.
– Amin, ya rəbbəl-aləmin! “Amin” deyən dillər lal olmasın.
İçəridəysə qoca ərən bayaqdan bəri danışılanları din-ləyir, bir kəlmə də kəsmədən sonun nəyə varacağını göz-ləyirdi. Birdən sanki daxili bir ağrıyla dilləndi. Bu ağrı onun üzündə, əlləriylə sığalladığı saqqalında, bu əllərin zamanın kotan sürüb şırımlar açdığı qədim qoca bir palı-dın budaqları təki burum-burum olmuş əllərində, təkəm-bir ağ tüklərlə kol-kol olmuş qaşlarında belə görünür, duyulurdu. Millətin tayfa-tayfa, parça-parça olmuş his-sələrini bir yerə yığmaq, bir ananın bəd çıxmış övladları-nın acısını çəkə-çəkə, hər birini, sonra hamısını qucaqlayıb toplamaq, baş bir yaxadan çıxarmaq onun ən böyük dilə-yiydi. Qoca deyirdi:
– Övladlarım, hamınız bircə-bircə bir qətrə sudan, bir qaranlıq məkanda, zülmət yerdə nüftə bağlamış, yaran-mısız. Xudavəndi-aləm sizə yaxşılığı görməkçün göz, yaxşılıq eşitməkçün qulaq, fərəhə, xeyirə açılmaqçün dil-ağız, əl-ayaq verib. Birdən düşdüz bu işıqlı dünyaya. Gə-lən kimi ağzınız ana bətnində aldığınız qidadan məhrum olan kimi ağlayıb, balaca yumruqlarızı düyüb qışqırmağa başladız. Elə ki, yuyundurub ana döşünü verdilər, yalnız və yalnız ana döşündən süd – dünya tamı dadan kimi səsizi kəsdiz. Yumruqlarınız açıldı. Göz açıb dünyaya qə-dəm qoyduz… Və ulu Yaradanın qədər qoyduğu ömürdən sonra fani dünyadan baqiyə – yenə qaranlıq dünyaya köçəcəksiniz. Qaranlıq yerdə bir qətrəsa! Deyin görüm, hansı biriz bu dairədən, bu İLAHİ qanundan kənara bir qədəm qoya bilər? Ya qoyur? Hamınızı bir surətdə, bir canda, bir ovuc qan, bir dəri, ət və sümükdən ibarət ya-radana nə cavab verəcəksiniz? Niyə bir-birinizi bu mü-vəqqəti, fani dünyanın şirinliklərindən ötrü didirsiniz? Haqqı qoyub, nahaqqı danışırsınız? Düzün danışın da! Böyük Xəyyam rübailərindən birində deyir:
Tus şəhri bürcündə gördüm ki, bir quş,
Keykavusun kəlləsini önünə qoymuş.
Deyirdi kəlləyə: əfsus, əfsus…
O vur-çatlasının axırı buymuş?
Bəli! O zamankı zəng və təbil səsləri deyil, “cəngi-məğlubə”dən xəbər verən səslər… Bəs bugünkü vur-çatla-sının axırı nədi? Son ucu ölümlü dünyanın nəyindən ötəri bugünkü həngamələri çıxarırsınız? Deyin, mən də anla-yım.
Ya Xəyyamın bu rübaisini yada salın:
Dərgəhinə şahların ub qoyduğu
Uca qəsrin qübbəsində bir qumru
Qanadını toplayaraq, çalaraq
Dayanmadan gördüm deyir: ku-ku, kuu
Kimdisə, narazılıqla pıçıldadı:
– Biz bura şeir oxumağa yığılmamışıq.
Yavaş dedi, amma məclisdə elə bir sükut hökm sü-rürdü ki, milçək uçsa, qanadının səsi eşidilərdi və bu pı-çıltı da eşidildi. Qocaya xüsusi hörmət bəsləyən qızılbaş əmirlərindən biri dişlərini bir-birinə qısıb, – “sussss!”, – dedi. Qoca isə etiraza əhəmiyyət vermədən danışırdı:
– Elə bizimçün yazıblar. Bu günümüzçün, gələcəyi-mizçün. Mən də ona görə yadınıza salıram ki, “Sözü at yerə, sahibi götürər”. Yerində olar ki, həməsrimiz Osman-lı ermişlərindən birinin şeirini də eşidək. Çünki o da biz türklərin hamısı üçün yazıb:
Kim umar səndən vəfayi
Əgər şahu, əgər bəndə,
Yalan dünya degilmisən?
Hər kişiyi salan bəndə.
Mühəmmədi-Mustafayi
Kimsə məkan tutmur səndə,
Alan dünya degilmisən?
Viran dünya degilmisən?
İşin-gücün daim yalan,
Çox kişidən arta qalan,
Neçə kərrə boşalaraq –
Dolan dünya degilmisən?
Qoy axırında öz Nəsimimizi də xatırlayaq. Şeir dinlə-mək, dədə ərən nəsihəti dinləməkdir:
Yerü göy gəştidürür, biz anə ləngər düşmüşüz
Gör nə zatız kim, bulunmaz bir dəxi həmta bizə.
Tayı olmayan türkük biz, adını rüsvay etməyək!
Nisbətən cavan əmirlər qocanın sözlərini bir baba nağılı şirinliyilə dinləyir, ölümü heç özlərinə yaxınlaşdır-madan, sözlərin dərin mənasına məhəl qoymadan, əlləri-ni xəncər və qəmələrin mürəssə dəstəsi üstündə gəzdirir, sıxırdılar. Lakin yaşlı nəslə mənsub olan əmirlər özləri də artıq haradasa bir fikrə gəlməyin zərurətini duyur, anlayır və ona görə də qocanın sözlərini razılıqla dinləyirdilər. Elə bu gün, buraya məhz bir fikir söyləmək, bir qərara gəlmək məqsədilə qədəm qoymuş, toplanmışdılar.
Qoca bir qədər susdu. Sanki yığılanlara düşünmək, dediklərini lazımınca dərk etmək imkanı verirdi. Kiminsə gətirib qarşısına qoyduğu büllur qəlyanın qəmişini, lap dağlarda, çöllərdə adət etdiyi bir hərəkətlə cübbəsinin qo-luna sürtdü, dişləmək istədiyi alma kimi. Sonra qalın gümüşü bığlarına, saqqalına təh-tov verib yenidən, aram, təmkinli bir səslə sözə başladı:
– Övladlarım, hamınızın istək və arzularını, həm-vətənlərimizin, İran-zəminin, gündə bir basqına məruz qalan məmləkətimizin səlahını nəzərə alıb sizə bir təklif vermək istəyirəm. Ümidvaram ki, düşünüb-daşınıb bu namizədə “hə” deyəcəksiniz.
Hamı diqqət kəsildi. Qoca deyirdi:
– Bəlkə o, mənim düşündüyüm kimi, sizin mabeyni-nizə barışıq gətirə bildi… Və yalnız ondan sonra siz məm-ləkətin səlahı üçün dörd tərəfdən bizi əhatə edən düşmə-nə cavab verə bildiniz.
Kimsə bu sözlərə gülümsədi. Doğrusuna qalsa, qəbi-lə, tayfalar arasında sülhün bərqərar olacağına əyləşənlə-rin çoxu inanmırdı. Amma düşmənə qarşı… Məgər onla-rın hər biri ayrılıqda, təkə-təkdə bir cəngavər deyildimi? Bir qoşun sındıra bilməzdi bu əmirlərin hər birini?
Qoca sanki onların düşüncələrini, üzlərindən, bir ki-tab vərəqləyib oxuyan kimi oxudu, dedi:
– Bilirəm, hər birinizdə cəngavərlik də, qəhrəmanlıq da vardır. Hər biriniz bir ləşkər başçısı olan təcrübəli sər-kərdələrsiz. İndi baxın, görün bu qüvvət, bu qüdrət birlə-şərsə, millət də, məmləkət də nələr qazanar. Vətənimizdə ağız deyəni qulaq eşidər.
Həmyaşı olan tayfa başçılarından biri müdaxilə etdi:
– Buyuracaqsan, ağam, intizarda qoyma bizi. Kimi salah bilirsən, onu de!
Qoca vaxtın yetişdiyini, məclis əhlinin artıq, doğru-dan da, bir sözə, bir namizədə ehtiyac duyduğunu, bəlkə hamısının da qəbul edəcəyini anladı. Dedi:
– Mən həlimtəbiətli, vaxtını eyş-işrətdə, gününü şərab, qumar və gülbədənlərlə deyil, böyük yaradan Allahın ibadətiylə məşğul edən, Tanrının dediyi, göstərdiyi sirati-müstəqim – düz yolla gedən Allah qulu – Şahzadə Məhəm-məd Xudabəndəni nəzərdə tuturam…
Məhəmməd Xudabəndə I Təhmasibin böyük oğlu, Şah İsmayıl Xətainin nəvəsiydi. Qanunda elə hamıdan əvvəl o dilə gətirilməliydi. Lakin Sultan Məhəmməd Xudabəndə siyasətdən uzaq, dindar bir adamdı, gözləri də çox zəif görürdü. Ən böyük şahzadə olduğu halda, hamıdan, daha doğrusu, dəstəbazların hamısından uzaq olduğundan yada düşmürdü, dilə gətirilmirdi. Odur ki, Sultan Məhəm-məd Xudabəndənin adı çəkilincə, məclisə ani bir sükut çökdü; heç bir qəbilə bu namizədə irad tuta biləcək deyildi. Şahzadə Məhəmməd Xudabəndəyə təsir göstərmək, ona yaxınlaşmaq, günahkarları, xəracı bağışlatmaq daha asan olacaqdı. Hamı, hətta Şahzadə Məhəmməd Xudabəndəni və onun yaxınlarını o qədər də sevməyən əmirlər – tayfa başçıları belə etiraz üçün qüsur, söz tapa bilmədilər.
Hazırda Şirazda ailəsiylə birlikdə yaşayan hakimin – şahzadənin həyat tərzinə bələd idilər. Sinələrdən yüngül-lük gətirən bir nəfəs qopdu; yorulmuş, yerli-yersiz müba-hisələrdən cana doymuş başlar razılıqla sinələrə endi. Bayaq qocaya, – “Sən deyən məsləhətdi, buyuracaqsan, de”, – söyləyən sərkərdə yenə də hamıdan əvvəl səsləndi:
– Mən biləni mübarəkdi. Şahənşahımız, İran-zəminin qibleyi-aləmi, şahzadə Məhəmməd Xudabəndə bu gün-dən padşahımızdı.
– Allah xeyir eləsin!
– Mübarəkdir!
– Gözaydınlığı verək millətə…
– Müjdəçi göndərək Şiraza…
– Təcili çapar göndərilsin…
– Qəbul eləsə, o Allah bəndəsi…
– Elər, elər…
Ən əvvəl Pərixan xanımdan gözaydınlığı alınsın.
Çapar göndərməyə ehtiyac yox idi. Amma burdakılar bilmirdi. Çünki Xeyrənisa Bəyimi – Məhəmməd Xuda-bəndənin arvadı Məhdi-Ülyanı hardasa yaxşı tanıyan, xis-lətinə bələd olanlardan biri, dodaqaltı mızıldandı: “Alla-hın altında Pərixan xanımı – şah nəsilli qadını qəbul elə-mədik. Bununsa, Allah kölgəsini bizə qismət eləməsin”.
37 tayfa birinci və axırıncı dəfə eyni bir məsələyə müsbət cavab verib qol qoydu: “Hə, – dedi, – şahımız Məhəmməd Xudabəndədir”.
Mənim əzizlərim, kaş bizim indiki 37-də heç olmasa, ömründə bir dəfə belə bir “Hə” deyəydi, lazım olanda.
Nəysə…
Kimiydisə, deyəsən, hamıdan əvvəl eşik ağası vəziri-əzəmi belə qabaqlayıb imarətin qapısına çıxıb bağırdı:
– İran-zəminin hökmdarı, Şahənşah Məhəmməd Xudabəndə var olsun!
– Var olsun, – sədaları göylərə ucaldı. Meydan titrədi.
Var olsun!..
Şiraza çapar göndərməyə heç ehtiyac yox idi. Çünki neçə gündən bəri, II İsmayıl öldürüldüyü saatdan başla-yaraq Xeyrənisa Bəyimin “güdükçüləri”, “qulaqçıları” hər altı ağacdan bir Qəzvindən Şiraza gedən yola düzülmüş, Mirzə Salmanın göstərişiylə müşahidə aparır, hər bir ye-niliyi ona birinci çatdırırdılar.
QANLI OLSA DA, XOŞ XƏBƏR
Məhdi-Ülya çoxdandı ki, intizardaydı. Dünya gözəli Şiraz indi onunçün cəhənnəmə dönmüşdü. Qəznəvidə – paytaxtda baş verən hadisələri ona yollara düzdüyü xə-bərçilər, qulaqçılar indiki teleqrafdan da sürətlə çatdırır-dılar.
Paytaxtdan isə bir-birinin ardınca müxtəlif xəbərlər gəlirdi. Əvvəlcə II Şah İsmayılın ölümü… Deyək ki, Məh-di-Ülyanı o qədər də təəccübləndirmədi. Çünki cavan şahın apardığı islahatlar tayfa başçılarının ürəyindən de-yildi. Başlıca məqsədi varlanmaq, hakimiyyətə mümkün olduqca daha yaxın mövqe tutmaq, ölkənin idarə olun-masında başqa tayfalardan artıq yer tutmaq olan tayfa başçılarını əslində heç bir mənəvi birlik – sünni-şiə tə-əssübünün ləğvi maraqlandırmırdı. Bir neçə tayfa yaxın-laşsa da, ümumi birliyə söz ola bilməzdi. Amma bax, bu dini məsələdə, bu təriqət ayrı-seçkiliyi məsələsində bütün tayfaların ruhaniləri, ruhani və mənəvi başçıları birləşirdi. Onlar sünni-şiə məsələsinin ləğvinə qətiyyən razı deyil-dilər və qorxurdular. Şah İsmayılın sünnilüyü qəbul edib, babasının yaratdığı və indi kəskin inkişaf etmiş şiəliyi məhv etmək istədiyi şayiəsini yayırdılar.
Doğrudan da, II Şah İsmayıl “Kəlmeyi-şəhadət”ə əla-və olunmuş “Əliyyən vəliyullah”ı qəbul etmirdi. “Rəsuli-xuda zamanında belə şeylər olmayıb; “Qurani-kərim”də də yoxdu”, – deyirdi.
Dalbadal gələn xəbərlərdən biri, elə II Şah İsmayılın ölümüydü. Hər qulaqçı bir xəbər gətirirdi. Biri deyirdi ki, çox içib, məst halında ölüb. Biri deyirdi ki, libasını dəyişib, dostlarıyla şəhərə gəzintiyə çıxıbmış. Gecə yarısı saray halvaçıbaşının oğlu Həsən bəyin evinə dincəlməyə gedib. Gecə sancılanıbmış; səhər meyidini elə ordan da tapıblar.
Bəziləri Pərixan xanımı günahlandırırdılar. Guya Heydər Mirzə xətrinə, İsmayıla cariyələrdən birinin vasi-təsilə zəhər qatılmış şərab verdirib. Başqa birisi deyirdi ki, yooox, bu din məsələsidi. Əməlli-başlı boğublar şahı; din başçılarının gizli fitnəsi, fitvasilə. Buna da həm sünni, həm şiə ruhaniləri qol qoyub, razılıq verib.
II İsmayılın ölüm xəbəri çıxan gündən Məhdi-Ülya həyəcandaydı. Əlbəttə, əri Məhəmməd Xudabəndənin ha-kimiyyətə keçməsi onun ən mavi arzusuydu. Bununla belə, şahzadələrin çoxluğu onu narahat edirdi. Mənsub olduğu Mazandaranda, hələ də ürəyinə yer eləmiş atası Mazandaran hakimi Mir Abdullah xanın 20 il öncə faciəli ölümü belə çəkişmələrin nəticəsiydi. Xeyrənisa Bəyim öz “xoş saatını” gözləyirdi. Amma hərəkətsiz də dayanma-mışdı. Əlaltıycan özünə sədaqətli tayfalarla, həmçinin bu dağınıq tayfaların tərəfdarları olmayan farslarla gizli məs-ləhətlər edir, əlaqəsini, vədlərini gücləndirirdi.
Qəzvindən isə xəbər xəbər dalınca gəlirdi. Bir gün dedilər ki, saraydan rəhmətlik şahın vəsiyyətnaməsi çıxıb; guya o öz vəliəhdi kimi Heydər Mirzəni təxt-taca layiq görüb və bir qrup qəbilə başçıları da bununla razılaşıb. Razılaşıblar, ona görə ki, cavan, təcrübəsiz Heydər Mirzə-ni əllərində bəhanə edib ölkəni özləri idarə edəcəkdilər…
“Xoş saat” yetişdi. Bir gün dəyişik libasda onun yanı-na qudası – ikinci oğlu Həmzə Mirzənin qayınatası, fars əsilli Mirzə Salman gəldi. Məhdi-Ülya əri Məhəmməd Mirzədən (Xudabəndə) belə gizli saxladığı məsələləri məhz Mirzə Salmanla müzakirə edir, ona, ən çox ona ina-nırdı. Mirzə Salman şad xəbərlə gəlmişdi: Tayfa başçıları qurultay keçirmiş, hərə özünə yaxın olan bir şahzadəni məsləhət bilmiş, axırda şahzadə Məhəmməd Xudabəndə-nin üzərində dayanmışdılar.
Şahzadə Məhəmməd Mirzənin gözləri çox zəif görür-dü. Burnunun ucundan o yananı güclə seçirdi. Həlim, yumşaq xasiyyətliydi. Deyilənə inanan, tez güzəştə gedən adamdı. Tayfa başçılarının hamısı yəqin ki, onun məhz bu xüsusiyyətlərini nəzərə alıb ona səs vermiş, onun şahlığa layiq olduğunu salah bilmişdilər.
Mirzə Salman gələcək baş hərəmin xasiyyətinə bələd olduğundan, elə indidən xanımın qılığına girməyi, həmi-şə gözü qabağında olmağı hər şeydən üstün tuturdu. Onun saraydakı gələcək həyatı məhz bu görüşdən, xanımın ona münasibətindən asılı olacaqdı. Saqqalı sürmeyi zər butalı kimxa qəbasının döşünəcən ensə də, cavandı hələ, əsl kişilik həddindəydi. İçəri gircəyin Xeyrənisa Bəyimin qarşısında diz çökdü, dizin-dizin sürünərək mütəkkələrə yaslanmış xanımın bir qədəmliyində üzü üstə düşdü. Yalnız hökmdarı və baş hərəmi belə salamlayırdılar.
Xeyrənisa Bəyimin ürəyi atlandı. Kişinin bu hərəkəti-nin mənasını gözəl anlayırdı. Kişiyə qalxmaqçün tez icazə vermədi, bir az bəkləd gözlədi… Və… gülümsədi, nəva-zişkar səslə dilləndi:
– Mirzə Salman, qalxın, cənabınıza izindi, qalxın…
Mirzə Salman tosqun bədəninin ağırlığından güclə nəfəs alır və qismən gez icazə onu daha da təntidirdi. Qalxdı. Gözlərini dik xanımın üzünə zilləmədən, hardasa onun əl hərəkətlərini izləyərək sözə başladı:
– Qibleyi-aləmi müjdələməkçün gəldim, bəyim! Am-ma sizsiz keçinmədim, dedim, bəlkə, müjdəni…
– Nə müjdə, Mirzə?
Anlayırdı, arzusun çəkdiyi xəbəri gətirmişdi Mirzə Salman. Amma özünü bir qədər faqqılığa vuraraq, hətta öz həmfıkirləri, hər bir qulluğunu yerinə yetirən sadiq ada-mın önündə belə, nə qədər, necə sevindiyini büruzə ver-mək istəmədi.
Mirzə Salman anlayırdı. İzn istəyib izahata başladı:
– Qurbanət şəvəm, xanumi-möhtərəm. Neçə gün əv-vəl bir qisim tayfa Heydər Mirzəni hakimiyyətə gətirmiş-di az qala. Bir-iki gün çəkdi. Amma cənabınıza məlumdur ki, əfşar, qacar, rumlu tayfalarının Heydər Mirzəni görəsi gözü yoxdu. Odur ki, onu Qəzvində mənzilindəcə xeyli yığıntı silahlı nökərlər həlakətə yetiriblər. Onu çoxları şah kimi tanımaq istəmirdi.
Şahbanu müjdəlik xəbəri eşitməyə tələsirdi. Bunu du-yan Mirzə Salman əsl mətləbə keçdi:
– Bəyim! Üç gün irəli tayfa başçıları qurultaya topla-şıb. Yalnız və yalnız hamısı birlikdə şahzadə Məhəmməd Mirzənin İrana şahənşah olmağına razılıq verib; qərardad qəbul eləyiblər. Hələ qurultaydakılardan başqa bir zihə-yatın xəbəri olmayan bu məsələni sizə, siz cənablarına və artıq şahənşahımız olan Xudabəndəyə yetirməyi özümə vacib bildim. Hamıdan əvvəl…
“Ay hiyləgər fasiq! Bəs qurultaydakı türk əmirlərinin bu qərardadını başqa kimsə bilmirsə, sən hardan bilirsən? Sən ki, nə türksən, nə əmir, nə də tayfa başçısı?”
Mirzə Salman isə sözünə davam edirdi:
– Xanumi-möhtərəm, mən bu dərbarın, bu qapının və şəxsən sizin ən sadiq nökəri kimi, bir sudur anlamaqçın “qulaqçılar” qoymuşdum.
Xeyrənisa Bəyim daxili sevinc içərisində ayağa qalx-dı; o, qalxan kimi Mirzə Salman da dik durdu.
– Gedək, Mirzə, şahənşahımızı müjdələyək. İkimiz birlikdə görək, nə qazanırsan, Mirzə? Mənim tərəfimdən müjdən odur ki, mənim şəxsi vəzirimsən bu gündən.
Mirzə Salman Xudabəndədən nə alacağından asılı olmayaraq əsas məqsədinə çatmışdı. Bundan o yana heç bir şey, heç bir ad, rütbə, mal-mənal onu bu qədər sevin-dirə bilməzdi. O, hakimiyyətin kimin əlində olacağını yaxşı bilirdi. Xeyrənisa Bəyim kimi baş hərəmin vəziri ol-maq, bütün məmləkətin külli-ixtiyarı olmaq deməkdi.
– Lütfən, buyurun, ey qibleyi-aləmin sevinci! Mən mükafatımı aldım. Bundan özgə…
Xudabəndənin otağına doğru irəliləyən xanımın ar-dınca yollanan təzəcə vəzir, əyilib Xeyrənisa Bəyimin diz-lərinəcən enən örpəyinin ucunu öpdü.
… Şahzadə Məhəmməd Xudabəndə namaz üstündəy-di. Əlbəttə, kənarda oturub və ya dayanıb onun namazı bitirməsini, icazə verməsini gözləmək lazımdı.
Xudabəndə xüsusi bəlağət və səliqəylə “Cəfər Təyyar namazı” qılırdı. Xeyrənisa Bəyim və Mirzə Salman nama-zın vaxtını da keçirmişdilər. Qoyunu qurda vermişdilər. “Namazın vaxtı heç yadlarına da düşməmişdi. Daxillərin-dəki sevinc bu anda hər şeydən üstündü, ucaydı. Bəyim hətta “xudanəkərdə” deyə, qəlbinin dərinliyində ərindən gileyləndi də… Məgər namazını qılmasaydı, olmazdı? Gə-rək elə məhz bu gün, bu saatdə qılaydı bu namazı? Gecə-lər qıldığı az eləyir ona. İlahi! Özün səbir ver mənə! Hələ indi qurtarır “İza zülmətüd-ərz”i. Hələ “İza caə nəsrul-lahü vəl fəth” var… Gör hələ bir üç rükət də bundan son-ra var?..”
Buna bənzər fıkirlər Mirzə Salmanın da ürəyindən keçirdi. Amma nə Bəyimə, nə də şahzadəyə tərəf baxmır-dı ki, gözlərindən, ürəyindən keçənlər oxuna bilər, Allah eləməmişkən.
Məhəmməd Xudabəndə isə öz ibadətindəydi. Amma duaları oxuyanda, ürəyindən keçirdi ki, “axı bunlar mən-dən nə istəyirlər?” Hətta dərin ibadət şövqilə namaz qılsa da, yadına məşhur bir rəvayət düşdü.
“Bir gün rəsuli-xuda əshabələriylə birlikdə əyləşib ibadətdən söhbət açıblarmış. Hamı deyib ki, tam ixlasla belə namaz qılsan, dilin duaları deyəcək, qəlbindəki ikinci mən nə isə başqa bir şeylə məşğul olacaq. Peyğəmbər de-yir ki, kim ürəyindən heç bir şey keçirmədən iki rükət na-maz qılsa, ona bir dəvə verəcəyəm. Həzrət Əli də orday-mış; o da namaza durur; elə sidq ilə namaz qılır ki, … Rəsuli-xuda soruşur: “Ya Əli, sənin dəyanətin hamımıza bəllidir. De görək, necə oldu? Ürəyindən bir şey keçdi-mi?” Həzrət Əli buyurur: “Ey Allahın rəsulu, yaxşı qılır-dım namazı, ürəyimdən heç nə keçmirdi. Amma cənabına əyandır ki, son anda düşündüm, görəsən, hansı dəvəni verəcək? Ağı, ya… ?”
Fikri-zikri ibadətində olsa da, içəri girənlərin kim və nə məqsədlə gəldiklərilə maraqlanmasa da, əzab çəkirdi ki, namaz hələ bitməyib, bu adamlar intizardadı.
Nəhayət, Şahzadə Məhəmməd Xudabəndə namazını bitirdi; son salamını verib, canamazındakı möhürü və tür-bət təsbehini öpdü. Canamazın kənarını qatlayandan son-ra içəri girənlərə tərəf çevrildi.
Arvadını və Mirzə Salmanı görüncə, şıplıq gözlərinin dolaşıq kirpiklərini bir neçə dəfə qırpdı:
– Buyurun, əyləşin, nə üz verib? Xudanəkərdə, pis bir hadisə, bir fəlakət baş verməyib ki? Bu gecə yuxumu çox qarışdırmışam.
Gələnlər hər ikisi eyni anda diz çökdülər: Xeyrənisa Bəyim Xudabəndənin dizinin dibində, Mirzə Salman isə bir qədər aralı, ədəb mövqeyində diz çökmüşdü. İlk sözə, əlbəttə, Xeyrənisa Bəyim başladı:
– Qibleyi-aləm, sənə birinci beyət edən, birinci salam-layan, birinci mübarəkbadlıq eləyib, birinci müjdə istəyən, sənin dörd balanın anası, böyük izzətlə adlandırdığın Məhdi-Ülyadır…
Onun ardınca Mirzə Salmanın titrək səsi eşidildi. Nədənsə, Xudabəndə Mirzə Salmanın titrək saqqalına da-ha çox diqqət edirdi. Bu gün, bu saatda, yəqin ki, böyük bir sidq ürəklə qıldığı “Cəfər Təyyar” namazının hörmətinə gözləri həmişəkinə nisbətən daha yaxşı görürdü. Titrək saqqalın başlandığı yerdən isə eşidilirdi:
– Qurbanət şəvəm, qurbanət şəvəm, qur…ba…nət… şə…vəm, ya qibleyi-aləm! Xudavəndi-aləm səltənətini qaim etsin. Gözlərimizin nuru padişahımızın ömrü uzun olsun, səltənəti qayim, əbədi olsun. Böyük babası Şahən-şah İsmayılın, böyük atası, uzunömürlü səltənət sahibi Şah Təhmasibin ruhları duaçı olsun! Yerlər, göylər bu səltənətə baş əysin; Hökmünə ləbbeyk desin. Gözlərə nur, qəlblərə şəfqət bəxş etsin. Xudavəndi-aləm öz xudabəndəsini bütün yerlərin, göylərin bəlalarından hifz eyləsin!..
Mirzə Salman hələ çox deyəcəkdi. Xeyrənisa Bəyim qəlbində düşünürdü: “Qoca əbləh! Nə yapışıb bu gözdən, nurdan. Onun gözündə nur olsaydı… Keçəl çarə bilsə, öz başına edərdi…”
Cənabi-həqq…
Xudabəndə zikr etməkdəydi, dinləyirdisə də, hələ də ibadətin, namazın təsirindəydi. Eşidir, lazımınca dərk et-mirdi deyilənləri.
– Nə üz vermişdir, ya Məhdi-Ülya? Fəlakət olmasın, inşallah?..
Qadın tələsdi, anladı ki, əri hadisəni hələ lazımınca dərk etməyib, cavab verdi:
– Sən artıq şahzadə deyil, qibleyi-aləmsən, hökm-darım!
Xudabəndə şıplıq gözlərinin kirpiklərini tez-tez çaldı, bacardıqca, göz qapaqları imkan verdikcə, iri-iri açdı göz-lərini; zikri yarımçıq kəsildi:
Nə?
Hər ikisi bir-birinə mafar vermədən, Bəyimlə Mirzə Salman dil boğaza salmadılar:
– Qəzvinə yollanırıq, qibleyi-aləm, Qəzvinə! Məmlə-kətinin paytəxtinə, ey İsmayılın nəvəsi, Təhmasibin oğlu! Türk tayfa böyükləri Qəzvində toplanıb, II İsmayıldan sonra səni, yalnız səni İran zəminin təxt-tacına, Cəmşid təxt-tacına layiq biliblər; daha doğrusu, o təxt-tacı sənə, sənin kimi bir Allah bəndəsinə, Xuda bəndə – Allah qulu-na layiq görüblər.
Xeyrənisa Bəyim ərinə lap yaxınlaşdı, əlindən tutub öpdü, alnının üstünə qoyub dedi:
– Qurbanın olum, sən indi Şahənşahi-İran-zəminsən.
Bəyim ”qurbanın olum” deyəndə, Məhəmməd Xuda-bəndənin hər şeyi anlayan qəlbindən bir söz keçdi, istəkli Məhdi-Ülyasının sevincinə şərik olub titrək dodaqlarıyla pıçıldadı:
– Xuda nə kərdə!
Bunu Bəyim dodaqlarının tərpənişindən anladı, Mirzə Salmanın varlığını belə unudub ərinin dizlərinə qapandı:
– Allahım, ulu Yəzdanım səni bəlalardan hifz eləsin! Balalarımızla birlikdə, qurbanınız mən olum, hamınızın…
Xudabəndə əlinin yüngül hərəkətiylə qadının başını sığallayıb özündən kənar etdi.
Mirzə Salman oturub müşahidə edir, ona nalayiq hə-rəkət olar deyə, başqa bir hərəkətə yol vermirdi. Bu mələk xislətli, mehriban qadın onu nə qədər sevirdi! Elə o özü də, bir olan Allah şahiddi ki, ona səfalı gecələr, dünyada əvəzi olmayan zövqlər bəxş edən bu banuyu, hərəmi heç bir saray gözəlinə dəyişməmişdi. Bir gecə, bir an üçün belə.
Mirzə Salman vəziyyəti anlamayacaq dərəcədə küt adam deyildi. Şahın icazəsi olmasa da, risk elədi, yerindən qalxdı:
– Fədayət şəvəm, Şahənşahi-ruyi-zəmin-İran, bəndeyi həqiri mürəxxəs, buyursaydınız, hazırlıq görməyə gedər-dim.
Xudabəndədən əvvəl Xeyrənisa Bəyim sevinc içində çırpındı. Qarşı nəzakət qanunlarını qırdı:
–Mürəxxəssən, Mirzə, mürəxxəssən. Get, hazırlığını gör, elə bu gün səfər tədarükünü tamam eləyin.
– Bə çeşm.
Mirzə Salman çıxdı. Xeyrənisa Bəyim vücudunu dol-duran sevinc və məhəbbətdən çırpındı, özünü ərinin ağu-şuna salıb, övladlarının atasını, ərini, şahını qızğın öpüş-lərə qərq elədi. Məhəmməd Xudabəndə, – “Allah səni mə-nə qismət eləyəndə, düşünübmüş taleyimi, böyük ənamı-san Xudanın Xudabəndəyə”, – deyə pıçıldadı.
Elə həmişə beləydi; o düşünənəcən, sərəncam verənə-cən Bəyim ondan əvvəl və cəld sərəncam verirdi. Xeyrə-nisa Bəyim bir neçə övlad anası olsa da, vücudu, ürəyi hələ gənc idi. Xudavəndi-aləm Həvva nənədən bəri ona qa-dınların hamısının ehtirasından artıq bir ehtiras, bir həvəs vermişdi. İndi ərini soyundurduqca, bu ehtiras, bu həvəs cuşa gəlir, özünü də, Məhəmmədi də yaxıb-yandırırdı.
Qadın fürsəti fovtə vermək istəmirdi. Axı səhərdən yola çıxılacaq, padişahi-aləmpənah yollarda olacaq, sonra Qəzvinə çatanda da yol yorğunluğu onun zərif vücudunu üzəcəkdi. Daha çox da yenicə qədəm qoyduğu divan, dərbar, tacqoyma mərasimi, təbriklər, tayfaların, eləcə də xarici dövlətlərin nümayəndələrinin təbrik və qəbulları bugünkü, indiki imkanı verməyəcəkdi.
Xeyrənisa Bəyim tamam bədəninin bütün hüceyrə-ləriylə duyduğu hislərdən coşub-daşır, zövq alır, zövq ve-rir, şahı bəxtiyar, özünü ikiqat xoşbəxt edirdi. Susuz ahu su içən kimi içirdi bu şərbəti. Sarmaşıq kimi sarılmışdı Xudabəndəyə.
“Bu zərif qollarda nə qədər qüvvət var, İlahi!” – dü-şünürdü ər. Və bacardıqca, eyni qüvvətlə cavab verməyə çalışırdı. Çalışmaq heç lazım da deyildi. Xeyrənisa Bəyi-min odlu nəfəsindən qalxan alov onu elə yaxıb-yandırırdı ki!..
Deyəsən, bu gecə heç biri yatmadı. Hər ikisi gələcək günlərin, qayğılı, zəhmətli günlərin əvəzini indidən çıxır-dı sanki.
ELÇİLİK
Şah Təhmasibin qızı, hazırkı İran hökmdarı Məhəm-məd Xudabəndənin bacısı Fatimə Soltan bəyimə elçi gələ-cəyini Xeyrənisa Bəyimin qulağı çalmışdı. Baldızına kim-lərin elçi düşdüyünü də uyufnan anlamışdı. Elə “qulaqçı-ları” da belə xəbər vermişdi. Türkman tayfasından Əmir-xan Türkman – tayfanın başçısı, tanınmış, hörmətli əmir-lərdən biriydi. Hər yerdə sözü keçirdi.
Bəyim anlayırdı ki, bu yolla oğlunu padşahın bacı-sıyla evləndirməklə sarayda nüfuzu daha da artacaq; el, tayfalar arasında yeri, hörməti çoxalacaq, tayfası güclənə-cəkdir. Bütün əmirlərin arzusu elə bundan ibarətdi: öz tayfasını gücləndirmək, sarayda nüfuzu çox olan şamlu və ustaclıları ötmək, nüfuz dairəsini genişləndirmək, saraya – ölkəni idarəyə əl ilişdirmək. Özü də möhkəm qohumluq yoluyla. Belə siyasi nikahlar çoxdanın mövcud əməliydi. İndi bu yoldan Əmirxan Türkman da istifadə etməyi qə-rarlaşdırmışdı.
Rədd cavabı alacağı ağlına da gəlmirdi. Düzdür, o, baş hərəmin tayfasına münasibətini bilirdi, amma hər halda Əmirxanın bu addımı Xeyrənisa Bəyimin özüylə də yaxın-laşmaq, bir növ “barışıq aşı” bişirmək kimi bir şeydi.
Bir daha hələ elçi sifətilə getsə də, xüsusi dəbdəbə ilə, şahın adına layiq gedirdi. Adlı-sanlı əmirlərdən, ağsaq-qallardan yığmışdı elçi daşının üstündə əyləşməyə. Ge-yimlərinə, yaraqlarına xüsusi fikir vermişdi. Nişan söh-bəti olmasa da, şahənşah və baş hərəm, eləcə də istənilən qızın adına layiq hədiyyələr hazırlamışdı. Bu hədiyyələri bir neçə qulam və kəniz başlarında, çiyinləri üstündə, qoşa əllərində götürəcəkdi. Qoy o ölkəni idarəyə burnunu soxan baş hərəm bilsin ki, elə-belə, cənə-cünə adam gəlmir şah qapısına. Şah İsmayılın nəvəsi, Şah Təhmasibin qızı, Məhəmməd Xudabəndənin bacısına layiq gəlir gələn el-çilər.
Ən qabaqda ağsaqqallar, ondan arxada əmirlər, dalca da hədiyyələr gətirən qulamlar gedirdi. El-camaat elçilər şah qapısına çatanacan yolun hər iki tərəfində yığılıb dəb-dəbəli tamaşaya baxırdılar.
Yığılanlar arasında müzakirələr gedirdi. Kimin kimə elçi düşdüyü, neyçün düşdüyü, Fatimə Soltan Bəyimin verilib-verilməyəcəyi söhbətlərin əsas mövzusuydu.
Adına layiq…
– Həm özünün, həm də…
– Kişi, Əmirxan cənə-cünə adam deyil axı. Kimin qapısına getdiyini yaxşı bilir.
– Vallah, inanmıram ki, o baş hərəm var ha…
– Gədə, səsivi kəs… Arvad xaylağıynan nəyşün var?
– Bu tayfaynan arası yoxdu axı… Onunku elə bir dədəsi yurdu Mazandarandı. Bir də o təciklər-farslar…
– Dərdi sənə qalıb?
– Kişi, mən nə deyirəm ki?
– Canuva dərd deyirsən. Öz dilünnən öz başuvu cidaya keçirmə! Qoy qarnundakı qarnunda qalsın. Tama-şovu elə, vəssalam!
– Vallah, doğru deyirsən. Tamaşavı elə, vəssalam.
– Hən daaaa… Zənənnən neyşün var? Sözün ayrıdı, söz danış.
– Mən onu bizim Zülqədər tayfasıynan davaya ge-dəndə görmüşəm. Ona zənən deyəllər? At belində, dəbil-qəli, niqablı, qılınclı, qalxanlı. Vallah, dədəm, deyirəm, əmirlər onnan tük salırdı dava vaxtı… Bir fərmannar ve-rirdi ki!!! Allah onun kişiliyini gərək ərinə verəydi…
– Sənnən məsləhətləşməyib, növzənbillah Allah. Gə-rək sənin ağzuvu arayaydı…
– Dədəm canı, gördüyümü deyirəm. Əsl paccah odu…
– Sərkərdə də…
– Kişilər, qoyun tamaşamızı eləyək axı. Nə baş-beynimizi apareysuz? O paccah bir Allah bəndəsidi, ağzı dualı, əli dəstəmazlı, dini-islamın dayağı. Qurbanı oldu-ğum Həzrət Əli nəsli… Hikmətdə babasına, babalarına çə-kib.
– Allah qulluğunda deyə bilmərəm. Bəlkə də elədi. Amma qılınc vurmaqda, paccahlığı dolandırmaqda deyə bilərəm. Verib ölkənin cilovunu arvadın əlinə… O da bil-diyin eləyir. Hələ deyirlər, hərəmxana xəzinəsini də ata yurdu Mazandarana daşıdacaq.
– Daşıdacaq yox eyyy. Ay kövdən, daşıdıb!
– Atasının da qanın aldı…
– Aldı da sözdü? Hər addımda bütün qızılbaş tayfa-larına qan uddurur.
– Uddurar da… Atasını elə gorbagor eləyib, elə bo-ğazlamadılar ki, bir işə də oxşasın…
– Pay atonnan, 20 ildən soora da…
– Seyid peyğəmbər övladı…
– Ata qanın almaqçun nə 20, heç iki igirmi də, əlli də çox döyü ki, azdı.
– Elə düşmanları da özündən geri qalan cüvəllağılar döyü…
– Bura bax ey!!! Ağzuvu dağıtma! Sən indi elə ağız-burun bəhəm eləmisən ki, qızılbaş əmirlərinə cüvəllağı deyirsən? Vallah, qəməni dəstəyinəcən soxaram qarnu-va!..
– Allah, sən saxla!
– Bu neyə coşdu?
– Qızılbaşdı daynan axı…
– Belə de…
Elçi karvanı, dəvələr deyil, insan karvanı öndəki ağsaqqal sarvanın çəkdiyi ovsarın ardınca, elə dəvələr ki-mi, nərlər kimi aramla, təmkinlə, öz ləyaqətini nümayiş etdirə-etdirə irəliləyirdi.
Padşahın qəbul otağında bir neçə adam toplanmışdı. Şah hələ otağa daxil olmamışdı. Elçilər gələndən sonra içəri girəcəkdi və hamı bir nəfər kimi ayağa qalxıb baş əyəcək, sonra da diz çöküb “zəminbus” edəcəkdilər.
Xeyrənisa Bəyim də hələ gəlməmişdi. Şahla eyni vaxt-da, qonşu qapıdan daxil olacaqdı. İndi hələ özünə zinət verənlərin əlindən arabir çıxır, əlvan şüşəli pəncərələrə yaxınlaşır və saray meydanına daxil olan elçi karvanına baxırdı.
Düşünürdü: “Əmirxan yamanca özünə güvəncə gəlir. Dəbdəbəyə bir bax! Kimə görkəzir bu dəbdəbəsini?.. Yoooox, görkəzmir. Axı şah nəvəsi, şah qızı, şah bacısına elçi gedir. Dərbara layıq olmaq qəsdidi. Elə güman edir ki, onun öz tayfasını gücləndirmək qəsdi bizə əyan deyil. Olsun. Baxarıq!.. Buna bax… Hələ elə bil ki, “Hə” alıb, gör bir nə şəstnən gəlir? Nə qədər xonça gətirir?! Sən öləsən, meyidüvü görüm, o xonçalar boğazunda qalmasa, onda mən, mən deyiləm. Əskik bir kənizəm…”
Neçə gün idi ki, bu elçilik söhbətini qulağı çalandan bəri ərinin qulağını doldurmaqdaydı. Əmirxanın törət-diklərini, törədə biləcəklərini xısın-xısın şaha danışır və onun oğlunu kəmağıl adlandırıb, Fatimə Soltan Bəyim ki-mi bir cana, bir gözələ, bir şah əsilli məlakəyə layiq olma-dığını söyləyirdi. Məsləhətçiləriylə də dilləşmişdi. Mazan-daranlı dostları, əqrəbasının hamısı, dostları Hüseyn Şira-zi, Əfzəl Münəccim Qəzvini, Mirzə Salman, əlbəttə, məsə-lədən hali edilmişdi. Sonuncular indi Şahənşahın qəbul otağında Şahbanudan sol əldə əyləşib şirazi qəlyan sümü-rürdülər. Elə özləri də Xeyrənisa Bəyim deməsəydi də, məsələdən haliydilər. Bu boyda cidanı çuvalda gizlətmək olmazdı. Və əlbəttə ki, hər üç dost Şahbanuyla həm-fikir-dilər. Onlar da Türkman tayfasının, Əmirxan Türkmanın qüvvətlənməsini istəmirdilər.
Saray darvazasında bu gün Buğlu Çavuşun dəstəsi növbət çəkirdi. Qızılbaşlara, elə Əmirxan Türkmana da rəğbət bəsləyən Buğlu Çavuş sevinc içərisində gələn kar-vana tamaşa edirdi. Eşik ağası ona yaxınlaşıb, heç kəs duymadan böyrünə bir dürtmə ilişdirib Buğlu Çavuşu özünə gətirdi; vəzifəsini ona xatırlatdı. Bayaqdan bəri fə-rəhindən buğlar basmış ağzı, cəhəngləri qulağının dibi-nəcən gedən Buğlu Çavuş özünə gəldi. Səhv iş tutduğunu anladı. Yaxasına-başına əl gəzdirib nizə kimi, ox kimi dimdik dayandı. Tabeliyində olan qarovulçulara da göz ağardıb vəzifə başına dəvət etdi. Yoxsa hamısı iş-gücünü, buraya neyçün gəldiyini unudub, tamaşaya elə qapılmış-dılar ki, vəzifə-zad yadlarından çıxmışdı. Axı hər gün belə dəbdəbəli elçilik karvanı görmək olmur…
Elçilər “Qırx sütun” sarayının geniş, yaraşıqlı həyəti-nə – bir meydan kimi böyük həyətinə daxil oldular.
Eşikağası, saray xidmətçiləri qəbul otağının qapısını taybatay açıb əlləri sinədə baş əydilər və…
Və elçilər qəbul otağına daxil oldular. Ağsaqqallar, qızılbaş əmirləri və Əmirxan Türkmanın adamları salon-da – salonun sədrində, padşahın oturmalı olduğu yerdə taxtın sağ əlində daha kiçik bir taxt qoyulduğunu və bu taxtın da ədəb məqamı yerində şirazlıları, isfahanlıları, ta-cik, fars əmirlərini görəndə qanları qaraldısa da, özlərini o yerə qoymadılar.
Vəziri-əzəm elçilərə sədrdəki taxtın sol tərəfində yer göstərdi. Elə elçilər təzəcə yanlarını yerə qoymuşdular ki, xüsusi, qızıl lövhəciklərə tutulmuş yaraşıqlı qapı açıldı. Əvvəlcə Məhəmməd Xudabəndə, ardınca da Şahbanu içə-ri daxil oldular. Hər ikisi rəsmi qəbul geyimindəydi. “Cəmşid cəlallı şah”ın başında qədim, babasından qalma, on iki guşəli tac, əlvan pəncərələrdən düşən əlvan işıqlar altında göz qamaşdırırdı. Şahın öz gözləriysə, bunsuz da qamaşırdı. Kirpiklərini tez-tez çala-çala irəlilədi; cəld qar-şısına qoşan vəziri-əzəmin yardımı ilə sədrdəki “məs-nədi-şahənşahi”yə əyləşdi.
Baş hərəm, Şahbanu Xeyrənisa Bəyim bu gün xüsusi dəbdəbəylə geyinmişdi. Cıqqasının üstündən üzünü ör-tən nazik niqabın altından qara qoyma qaşları, nazik, əsə-bi dodaqları ayrıca nəzərə çarpırdı.
Məhdi-Ülyanın məclisə gəlməsi heç kəsdə təəccüb doğurmadı. Dövlət işlərini Məhəmməd Xudabəndədən çox, o, idarə edirdi. Həm də bu gün əlində xüsusi bəhanəsi vardı: elçilərə cavabda onun iştirakı təbii görünə bilərdi.
Şah və Şahbanu qızıllı qapıdan görünən kimi, indicə yerə çökmüş, diz üstə əyləşib əllərini dizlərinin üstünə qoymuş elçiləri sanki birə sancdı; cəld yerlərindən qalxıb sağ əllərini döşlərinə – solda, ürəklərinin üstünə qoyub baş endirdilər. Və bu vəziyyətdə xeyli qaldılar. Nəhayət, şah icazə verdi:
– Əyləşin, ağalar, əyləşin!
Hamı yerində oturdu. Şah gözlərini tez-tez qırparaq gələnləri nəzərdən keçirir, kimliklərini müəyyənləşdirmə-yə çalışırdı. Əslində, onların hamısını tanıyırdı. Amma in-di bir qədər aralı əyləşdiklərindən tanımağa çətinlik çəkirdi. Vəziri-əzəm yardımına qoşdu:
– Əmirül-üməradan Türkman tayfasının rəisi Əmir-xan cənabları tayfasının ağsaqqalları və qızılbaş əmirlər…
Şah adların sadalanmasına icazə vermədi, vəzirin sö-zünü kəsdi:
– Görürəm, tanıyıram, vəzir…
Sonra üzünü vəzirdən çevirib Əmirxan Türkmana deyil, bütün məclisə müraciətlə soruşdu:
Bepul matn qismi tugad.
