Kitobni o'qish: «Qala»

HƏYATI YAZAN HƏKİM
Arçibald Cozef Kronin

1896-cı il, iyul ayının 19-da Şotlandiyanın Dunbarşir qraflığında – Kardrossda anadan olub. Kronin şotland yazıçısı hesab edilsə də onun atası Patrik Kronin əslən irlandiyalı idi. Bəzi tədqiqatçılar onun ulu babalarının məhz Şotlandiyadan İrlandiyaya köçdüklərini yazırlar. Arçibaldın anası Cessi isə şotland protestantlarından idi. Arçibald ailənin tək övladı idi, maddi cəhətdən imkanlı olduqlarından Kroninlər onun yaxşı təhsil alması üçün hər cür şərait yaratmışdılar.

Amma uşaqlıq illərində həyat onun üçün kədərli sürpriz də hazırlamışdı. 7 yaşı olanda atası vərəmə tutuldu və çox keçmədi ki, öldü. Anası ilə birlikdə çox çətin, maddi sıxıntılar içərisində yaşamağa məcbur qaldılar. Anası kiçik Arçibaldla birlikdə yaşamaq üçün Dambartona – atası Arçibald Monthomerin evinə köçməli olur. Və burada səhiyyə idarəsində inspektor vəzifəsinə işə düzəlir. Bəlkə də bu təsadüflərin nəticəsiydi ki, Arçibald sonradan tibbi sahəyə meyl göstərdi. Əslində isə bu gəncin daxili bütünlüklə həyat enerjisi ilə dolu idi. Və bu üzdən də o bir çox sahələrdə özünü görürdü. Dambarton Akademiyasının tələbəsi kimi o bir sıra konkurslara qatılaraq uğur qazandı. İdmana həvəs göstərsə də, gününü daha çox kitablara həsr edir, oxuyurdu.

1914-cü ildə Arçibald Cozef Qlazqoya gəldi və burada imtahanları verib Qlazqo Universitetinin tibb məktəbinə daxil oldu. Və burada özünün qeyri-adi bacarığı, savadı ilə xüsusu tələbə təqaüdü ilə təmin edildi. Beş illik təhsil illərindən sonra o bir müddət dünya müharibəsində donanmada həkim-cərrah da işlədi. Amma gənc Arçibald dünyanı daha yaxından görmək, insanları olduqları kimi, dərindən tanımaq istəyirdi. Məhz bu istəklərinə görə də gəmi ilə Hindistan səfərinə çıxdı. Amma bu o qədər də uzun sürmədi və o, yenidən Şotlandiyaya qayıtdı.

25 yaşında olanda evlənməyə qərar verdi. O, tibb fakültəsində oxuyan Aqnes Meri Qibsonla (Mey) ailə həyatı qurdu. Kronin özünə ömür-gün yoldaşı seçməkdə yanılmamışdı. Mey həyatı boyu hər bir işdə ərinin yanında olmuş, bir həkim kimi də ərinin bütün tibbi işlərində, təhqiqatlarında ona yardım göstərmişdi. Hətta Kroninin bədii yaradıcılığından da kənarda qalmamışdı. Ərinin əsərlərinin əlyazmalarının üzünün köçürülməsini belə üzərinə götürmüşdü.

Bu izdivacdan Kroninin 3 oğlu dünyaya gəlib: Vinsert, Patrik və Endryu. Arçibaldın həyat tərzi, ailəsi ilə əlaqədar qısaca yalnız onu demək olar ki, o, övladlarına və arvadına həmişə diqqət göstərib. Övladlarının təhsilinə və tərbiyəsinə ciddi yanaşıb.

Yaradıcılığının ən gözəl nümunələrindən biri olan "Qala" romanı avtobioqrafik xarakter daşıyır. Roman Kroninlərin həyatını, onların gənc ailə və yenicə həkimlik fəaliyyətinə başlayan cütlük kimi çətinliklərdən necə keçdiyini, daxili həyəcanlarını oxucunun təsəvvüründə çox ustalıqla canlandırır. Əlbəttə, ola bilməzdi ki, qızğın həyat tərzi keçirən, böyük istedad sahibi, əsərlərində həyatı olduğu kimi əks etdirməyə çalışan, insan duyğularını yüksək bədii dildə təsvir edə bilən Arçibald Kronin yaşadıqlarının, gördüklərinin, hiss etdiklərinin bir parçasını, hansısa hissəsini əsərlərinə gətirməsin. Ümumiyyətlə, yaradıcılığı boyu qondarmaçılıqdan uzaq olan, ən çox həyatın özünü, reallıqları, insan duyğularının ən incə çalarlarını, qüsurları və müsbətlərini qələmə alan Kronin həmişə dünyanın müxtəlif dillərinə tərcümə edilərək böyük tirajlarla çap olunub. Hətta onun bir sıra əsərləri həm İngiltərədə, həm də Hollivudda ekranlaşdırılıb.

Kronin bədii yaradıcılığa 1931-ci ildə yazdığı ilk romanı – "Broudi qəsri" ilə başlayıb. Bu romanın yazılmasının qəribə tarixçəsi də var. Bəlkə də bu əsər heç tamamlanmayacaq, işıq üzü görməyəcəkdi. Səhhətində yaranan problemləri bərpa etmək məqsədi ilə Şotlandiya dağlarına yola düşən Arçibald burada bu romanı yazmağa başladı. Lakin bir müddət sonra əsərin alınmadığını düşünən yazıçı bundan vaz keçdi və əlyazmanı oradaca xəndəklərin birinə atdı. Amma xoş bir təsadüf "Broudi qəsri"ni xilas etdi. Məhz həmin xəndəyi qazan yerli fermerlərdən biri əlyazmanı tapdı və Kronin bundan sonra əsəri tamamladı. Və roman qısa müddət ərzində böyük uğur qazandı.

Bu elə bir uğur idi ki, həm ədəbi mühit, həm də oxucular onu yazıçı kimi qəbul etdilər. Böyük uğur qazanan Kronin artıq həkimlikdən uzaqlaşmağa və bütünlüklə özünü yaradıcılığa həsr etməyə qərar verdi. Bundan sonra, 1935-ci ildə onun ikici romanı – "Ulduzlar aşağı baxır" əsəri işıq üzü gördü. Əsərlərində sosial problemlərdən bəhs etsə də yazıçı çox böyük ustalıqla onları cəmiyyətin problemləri səviyyəsinə qaldıra bilirdi. Bəlkə də yaradıcılığındakı məhz bu məziyyətlərinə görə, bir sıra tənqidçilər onu ingilis tənqidi realizmin ən aparıcı yazıçılarından biri kimi təqdim edirdilər.

Hərçənd onun bir sıra əsərlərində romantika da qabarıq şəkildə özünü göstərirdi. 1937-ci ildə yazdığı "Qala" romanı onun şöhrətini ikiqat artırdı. Roman çox sürətlə yayıldı, oxucuların rəğbətini qazandı və bir sıra dillərə tərcümə olundu. Maraqlıdır, İkinci Dünya Müharibəsi dövründə əsərləri öz mahiyyətinə görə Almaniyada qadağan olunsa da yazıçının kitabları orada da sevilə-sevilə oxunurdu.

Onun "Qala" romanı Birləşmiş Ştatlarda ən çox sevilən əsər kimi ad qazandı. Ümumiyyətlə, onun kitabları ABŞ-da rekord həddə satılırdı. Elə 1958-ci ildə oxucular tərəfindən alınan kitablarının sayı 7 milyonu ötmüşdü. Artıq yazıçının "Gənclik illəri", "İspan bağbanı", "İudanın ağacı", "Səlibçiyə abidə", "Şimal ziyası", "Cib dolusu çovdar"… romanları hər tərəfi əl-əl dolaşırdı.

1939-cu ildə Kronin ailəsi ilə birlikdə ABŞ-a – "yeni dünya"ya köçdü. Amma onun buradakı yaradıcılığını məhsuldar hesab etmək olmaz. Yəni Avropa ilə müqayisədə burada o çox az yazdı. Arçibald əslində Amerikada psixologiya, fəlsəfə, din, Tanrı haqda daha çox öyrənməyə başladı. Dini baxışlarında inkişaf baş verdi. Əvvələr dinə, Tanrıya ciddi yanaşmayan A. Kronin sonradan səhv etdiyinin fərqinə vardı və dini mövzuda esselər, yazılar da yazdı. O, Allahı dərk edərək inandı. Yazıçı "Mən Allaha niyə inanıram?" essesində öz düşüncüləri ilə bağlı açıq etirafda da bulunur. O yazırdı ki, tibbi fakültədə oxuyarkən və təcrübələr keçərkən aqnostik idim: (Aqnostisizim obyektiv aləmin dərk edilməsi ilə bağlı fəlsəfi nəzəriyyə) "Mən Allah haqqında düşünərkən gülməyim gəlirdi". Amma Kronin Uelsdə mömin insanlar arasında təcrübə keçərkən Tanrının, Böyük Yaradanın var olduğunu hiss etməyə başlayıb: "Həyatın mövcudluğunun sərhədləri mənim oxuyub öyrəndiyim kitablarda göstərildiyindən qat-qat geniş idi. Hətta o qədər genişdir ki, mən bunları təsəvvür belə edə bilməzdim. Hər şeydən qabaq özümə inamı itirdim. Bunu özümə etiraf etməsəm də Allahı aramaq yoluna doğru ilk addımlarımı atdım. …Əgər fiziki cəhətdən belə dünyanı öyrəniriksə, biz ilk Yaradanı xatırlamaqdan yayına bilmərik…"

Səyahətləri, sərgüzəştləri sevən yazıçı həmin illər ərzində "yeni" və "qoca" qitə arasında bir neçə dəfə səyahət etdi. Nəhayət yenidən Avropaya qayıtdı. Ömrünün qocalıq illərini isə çox sevdiyi Dambartonda yaşadı. 75 yaşında ikən İrlandiyada yerli müəllimlərin birinə yazdığı məktub onu ürəyindəki duyğuları çox gözəl ifadə edir.

Arçibald yazırdı: "…Əslində mən bütün dünyanı gəzmişəm. Amma bütün səmimiyyətimlə deməliyəm ki, mənim ürəyim Dambartona məxsusdur… Mənim kabinetimdə 17-ci əsrə aid gözəl bir gül qravürü asılıb. Onun üzərində Dambarton qəsri təsvir olunub. Mən hətta böyük həvəslə Dambarton futbol komandasının oyunlarını da izləyirəm…" Kroninin kluba yazdığı məktub bu gün də Dambartonun futbol komandasının meydançasının vestibülündə çərçivənin içərisində asılıb. Arçibald Cozef Kronin ömrünün son 25 ilini elə burada da keçirdi. 84 yaşında – 1981-ci il, yanvar ayının 6-da həyatdan köçdü və doğulduğu torpaqlardan çox uzaqlarda – İsveçrədə, La tur-de-Peylis şəhərciyinin qəbiristanlığında dəfn edildi.

Babək YUSİFOĞLU

BİRİNCİ HİSSƏ

I

1924-cü il, oktyabr günlərinin birində axşam Suonsidən Penoyel vadisinə doğru ağır-ağır sürünən, az qala bomboş qatarın üçüncü dərəcəli vaqonunda kasıbyana geyinmiş cavan oğlan pəncərədən çox maraqla çölə baxırdı.

Şimaldan gələn Mənson bütün gününü yolda keçirmiş, iki dəfə – Karleyldə və Şruzberidə – qatar dəyişmiş, buna baxmayaraq Cənubi Uelsə etdiyi üzücü səfərin axırına yaxın onun həyəcanı nəinki yatmamış, həkimlik fəaliyyətinin başlanması, ölkənin ona tanış olmayan, gözəllikdən məhrum bu guşədə ömründə ilk dəfə aldığı həkim yeri haqqındakı fikirlərdən daha da coşmuşdu.

Çöldə, birxətli dəmiryolunun hər iki tərəfilə ucalan dağların arasında şıdırğı yağış yağırdı, sel-sular hər yeri basmışdı. Dağ zirvələri boz səmada itib-batmışdı, mədənin yarıq-yarıq etdiyi, şlak qalaqlarından eybəcərləşib qara görünən yamaclarda yem axtaran tək-tək çirkli qoyunlar gözə dəyirdi. Bircə kol, bircə ot belə nəzərə çarpmırdı. Çılpaq, quru ağaclar axşam alatoranlığında kabusa oxşayırdı. Yolun döngəsində tökmə emalatxanasının qırmızı ocaqları par-par parlayıb qurşağadək köynəksiz olan bir dəstə fəhləni işıqlandırırdı. Onların çılpaq bədənlərində gərginlik duyulurdu, qolları zərbə endirmək üçün yuxarı qalxmışdı. Döngənin dalında bir-birinin böyrünə qısılmış taxtaüstü qurğular qabağını tez kəsdiyinə baxmayaraq, bu mənzərə müsafirin qəlbində gücün, qüdrətin canlı və xoş təsirini buraxdı. Mənson ciyər dolusu nəfəs aldı. O, gələcəyə bəslədiyi ümiddən doğan ruh yüksəkliyinin birdən-birə bütün varlığını çulğaladığını, ona qeyri-adi bir qüvvə gəldiyini hiss etdi.

Yer üzünə çökən axşam qaranlığı ətrafdakı hər şeyə soyuq, qəmli, kimsəsiz görkəm verdi; yarım saat sonra qatar ucadan fısıldayaraq Penouel vadisində axırıncı şəhər və axırıncı stansiya olan Blenelliyə yaxınlaşdı. Mənsonun səyahəti başa çatdı. O, yol çantasını götürüb vaqonun pilləkənindən yerə atıldı, onu qarşılayan olub-olmadığını bilmək üçün ətrafa diqqətlə göz gəzdirə-gəzdirə perronla irəlilədi. Çıxış yolunda küləyin sanki söndürməyə cəhd etdiyi fənərin altında sarımtıl sifətli, dördkünc papaqlı, gecə köynəyi kimi gen və uzun makintoş geymiş bir qoca intizarla dayanmışdı. O, Mənsonu qaşqabaqlı gözdən keçirib, könülsüz dilləndi:

– Doktor Peycin təzə köməkçisi sizsiniz?

– Tamamilə doğrudur, Mənson. Mənim adım Əndru Mənsondur.

– Uhu, – qoca səsləndi. – Mənim adım Tomasdır, qoca Tomas, – bu avaralar məni çox vaxt belə çağırırlar. Mən qazalaqda gəlmişəm. Üzə-üzə getmək meyliniz yoxsa, oturun gedək.

Mənson çantasını götürüb arıq qara at qoşulmuş köhnə qazalağa mindi. Tomas da onun ardınca qazalağa qalxdı, cilovları yığışdırıb ata müraciət etdi:

– Hə, getdik, Teffi!

Onlar şəhərin içi ilə irəliləyirdilər. Əndru ətrafı daha yaxşı nəzərdən keçirməyə nə qədər çalışırdısa da şəhər leysan yağış pərdəsi arasından uca dağların ətəyinə sığınmış yastı, xırda, boz evlərin səliqəsiz qalağı kimi görünürdü. Bir neçə dəqiqə qoca sürücü dinməz oturub, kənarlarından şırhaşır su tökülən şlyapasının altından qaşqabaqla Əndruya baxdı. Büzüşüb oturmuş, səliqəsiz geyinmiş bu arıq adam firavan yaşayan doktorun şıq geyinən faytonçusuna qətiyyən oxşamırdı, ondan qaxsımış mətbəx piyinin kəsif iyi gəlirdi. Nəhayət o, dilləndi:

– Görünür dərsinizi təzəcə başa vurmusunuz, hə?

Əndru başını tərpətdi.

– Düz bilmişəm! – Qoca Tomas kənara tüpürdü. Öz fərasətindən razı qaldığı üçün bir qədər açıldı, mehribanlaşdı. – Axırıncı köməkçi on gün olar ki, gedib. Burada çox qalan adam az tapılar.

Əsəbi həyəcan keçirdiyinə baxmayaraq Əndru gülümsündü:

– Axı niyə?

– Birincisi ona görə ki, iş çox ağırdır… .

Bəs ikincisi?

– Özünüz görərsiniz.

Bir qədər keçəndən sonra Tomas möhtəşəm bir kilsəni turistlərə göstərən bələdçi kimi qamçısını qürurla qaldırıb xırda evlərin sırasında, işıqlı qapısından buxar burumları çıxan axırıncı evlərdən birini göstərdi.

– Görürsünüzmü? Orada arvadımla qızardılmış kartof satırıq. Həftədə iki dəfə qızardırıq. Hərdən təzə balığımız da olur, – Gizlətməyə çalışdığı təbəssümdən uzun üst dodağı qaçdı. – Məncə belə şeyi bilmək pis olmaz, tezliklə karınıza gələr.

Onlar baş küçənin axırına çatıb, kiçik və kələ-kötür bir küçəyə döndülər. Qazalaq başqa evlərdən xeyli aralı, üç şam ağacının arxasındakı evə doğru uzanan kimsəsiz dar xiyabanda silkələndi. Alaqapının üstündə, "Brinqouer" yazılmışdı.

Tomas atı saxlayıb dedi:

– Budur, gəlib çatdıq.

Əndru qazalaqdan düşdü. O, təqdim olunmaq üçün özünü yığışdırmaq istəyirdi ki, qapı taybatay açıldı, bir dəqiqədən sonra o özünü işıqlı dəhlizdə onu salamlayan qırx yaşlarında dilli-dilavər, kök, üzü gülümsər bir qadının qarşısında gördü; qadının oynaq gözləri par-par parıldayır, yanaqları işıldayırdı.

– Aha, siz yəqin doktor Mənsonsunuz. Keçin içəri, əzizim, keçin içəri. Mən doktorun arvadı missis Peycəm. Ümidvaram ki, yol sizi yormayıb, eləmi? Çox şadam ki, gəlib çıxdınız. Bizdə axırıncı dəfə xidmət etmiş o dözülməz vücud çıxıb gedəndən sonra mən az qala dəli olacaqdım. Heyif ki, onu görmədiniz! Elə bədxərcdi ki, gəl görəsən! Ömrümdə eləsinə rast gəlməmişəm! İndi ki, siz gəlib çıxmısınız, hər şey qaydasına düşər. Gedək, sizi otağınıza ötürüm.

Əndrunun yuxarıdakı otağı çox balaca, darısqaldı, burada bürünc çarpayı, üzünə lak çəkilmiş sarı kamod, bir də üstünə dolça və əl-üz yumaq üçün ləyən qoyulmuş bambuq masa vardı.

Ev sahibəsinin girdə, qara gözləri doktorun üzünün ifadəsini diqqətlə izlədiyi müddətdə Əndru ətrafa göz gəzdirib süni bir nəzakətlə dedi:

– Nə olar ki, missis Peyc bura çox rahatdır.

– Bəli, əlbəttə, – deyib, qadın gülümsədi və gəncin çiynini mehribanlıqla sığalladı. – Əzizim, siz burada əla yaşayarsınız. Mənə münasibətiniz yaxşı olsa, mən də sizə yaxşı münasibət bəslərəm. Açıq danışıram, elə deyilmi? Hə, indi gedək, elə bu dəqiqə sizi doktor Peyclə tanış edim. – O, ayaq saxlayıb gəncin gözlərinin içinə eləcə diqqətlə baxa-baxa, sərbəst danışmağa çalışaraq, dilləndi: – Yadımda deyil sizə yazmışam, ya yox, doktor… son vaxtlar özünü o qədər də yaxşı hiss etmir.

Əndru birdən təəccüblə ona baxdı. Bir söz deməyə macal tapmamış qadın tələsik sözünə davam etdi:

– Eh… elə ciddi bir şey yoxdur. Cəmi bir-iki həftədir ki, yatağa düşüb. Tezliklə sağalacaq. Buna heç bir şübhə ola bilməz.

Karıxmış Əndru dəhlizin axırınadək onun ardınca getdi. Qadın burada qapılardan birini açıb sevinclə çığırdı:

– Edvard, budur bizim yeni köməkçimiz doktor Mənson! O səninlə göruşməyə gəlib.

Əndru pəncərələri məxmər qaytanlı qalın pərdələrlə kip örtülmüş, buxarısında cüzi kömür yanan köhnə dəbdə yığışdırılmış uzunsov yataq otağına daxil olanda Edvard Peyc yatağında ağır-ağır çevrildi, – bunu çox çətinliklə etdiyi açıq-aşkar görünürdü. Bu, açıq rəngli yorğun gözlərlə baxan, sifəti dərin qırışlardan yarıq-yarıq olmuş altmış yaşlarında, ucaboy, arıq bir kişi idi. Üzündə iztirab və nə isə bir məşəqqət, üzüntü kölgəsi vardı. Hələ bu, harasıdır ki! Lampanın yastıq üstünə düşən işığında görünürdü ki, sifətinin yarısı mum kimi sapsarı və hərəkətsizdir. Bədəninin sol tərəfi tamam iflic olmuşdu, ala-bəzək parçalardan tikilmiş yorğanın üstündə uzadılmış sol qolu elə əyilmişdi ki, sarıya çalan əcaib bir şişə oxşayırdı. Ağır və heç də təzə olmayan iflicin bütün bu əlamətlərini görən Əndru birdən-birə dəhşətə gəldi. Araya darıxdırıcı bir sükut çökdü. Nəhayət, doktor Peyc dilləndi.

– Ümidvaram ki, bura xoşunuza gələr. – O, ağır-ağır, hər kəlməni uda-uda, çətinliklə danışırdı. – Bir də ki, işin öhdəsindən gəlməyə gücünüz çatar. Siz hələ çox cavansınız.

– Ser, mənim iyirmi dörd yaşım var, – deyə Əndru süni tərzdə etiraz etdi. – Əlbəttə, bu, mənim ilk xidmət yerimdir… Bir də mən işdən qorxmuram.

Missis Peyc bu sözlərdən xoşallanıb gülümsündü:

– Gördün, Edvard! Mən sənə demədim bu dəfə gələcək köməkçidə bəxtimiz gətirəcək?!

Peycin üzü daha da donuqlaşdı. O, bir müddət gözlərini Əndruya dikib durdu. Sonra onunla maraqlanmırmış kimi yorğun halda dedi:

– Ümidvaram ki, bizi qoyub qaçmazsınız.

– İlahi! Bu nə sözdür?! – deyə missis Peyc səsləndi. Sonra üzünü Əndruya çevirib təbəssümlə üzr istədi. – Bu, ondandır ki, bu gün bir balaca kefi yoxdur. Tezliklə yataqdan qalxar, təzədən işə başlar. Elə deyilmi, əzizim? – O, əyilib ərini bərk-bərk öpdü. – Yaxşı, sən dincəl. Biz yeyib qurtaran kimi, Enni sənə də şam yeməyi gətirər.

Peyc heç bir söz demədi. Üzünün yarısı daş kimi hərəkətsiz olduğundan ağzı da elə bil əyilmişdi. Sağlam əli çarpayısının yanında qoyulmuş kiçik masanın üstündəki kitaba sarı uzandı. Əndru kitabın adını oxudu: "Avropanın vəhşi quşları". Xəstə, kitabı oxumağa başlamamış, təzə köməkçi artıq getmək vaxtı olduğunu başa düşdü.

Əndru şam etmək üçün aşağı enəndə halı çox pərişandı. O, "Lanset" qəzetindəki elana cavab verərək bu həkim köməkçisi yerini almışdı. Lakin missis Peyclə məktublaşarkən qadın, doktor Peycin xəstəliyindən bir kəlmə də olsun yazmamışdı. Halbuki, Peyc, şübhəsiz, çox ağır xəstədir, onu işləmək qabiliyyətindən məhrum etmiş beyinə qan sızmasının bütün əlamətləri göz qabağındadır. O, təzədən işləyə bilmək vəziyyətinə gəlib çatıncayadək kim bilir neçə ay keçəcəkdir, bu vəziyyətə çatması da hələ müşkül məsələdir.

Əndru güc-bəla ilə bu xoşagəlməz məsələ barədə düşünməkdən əl çəkdi. Hər halda o, gəncdir, sağlamdır, Peycin xəstəliyi üzündən öhdəsinə bir qədər çox iş düşəndə nə olar ki! Həkimliyə təzə başladığından o, xəstələrin axın-axın yanına gəlməsini arzulayırdı.

Özünü tələsik halda yemək otağına salan missis Peyc fərəhlə bildirdi:

– Əzizim, bəxtiniz gətirdi! Bu gün siz birbaşa şam edə bilərsiniz. Ambulatoriyada qəbulunuz olmayacaq. Əvəzinizdə bütün işləri Dey Cenkins görüb.

– Dey Cenkins?

– Bəli, o bizim aptekçidir, – deyə missis Peyc başdansovma izah elədi. – Əlindən hər iş gəlir. Karagələn adamdır. Hətta bəziləri onu "doktor Cenkins" də çağırırlar. Əlbəttə, onu doktor Peyclə qətiyyən müqayisə etmək olmaz. On gündür ki, o, xəstələri ambulatoriyada qəbul edir, hətta xəstə üstünə, evlərə də gedir.

Əndru yenə çaşıb qalaraq gözlərini qadına dikib durdu. Uelsin bu ucqar guşələrində tibbi məsələlərin çox şübhəli vəziyyət alması haqqında ona deyilən bütün sözlər, edilən xəbərdarlıqlar yadına düşdü. Dinməmək, danışmamaq üçün o, yenidən özünü zorlamağa məcbur oldu.

Missis Peyc masanın yuxarı başında, arxası sobaya əyləşdi. Yastıqlı kreslosunda yerini yaxşıca rahatlayıb, şam yeməyindən alacaq həzzi qabaqcadan duyaraq ləzzətlə burnunu çəkdi, önündəki zəngi qaldırıb çaldı. Şam yeməyini yaşlı, solğun üzü təmiz yuyulmuş xidmətçi qadın gətirdi; o içəri girən kimi Əndruya gizli bir nəzər saldı.

Missis Peyc yumşaq bulka diliminə yağ sürtüb onu ağzına dürtərək ucadan dedi:

– Enni, bu, doktor Mənsondur.

Enni heç nə demədi. O, bişmiş, soyuq döş ətinin nazik bir dilimini ehtiyatla, Əndrunun boşqabına qoydu. Onu da deyək ki, missis Peycin şam yeməyi üstünə soğan doğranmış isti bifşteksdən və bir parç pivədən ibarətdi. Ona təqdim olunan ayrıca boşqabın qapağını qaldırıb yumşaq əti kəsməyə başlayan qadın səbirsizliklə dodaqlarını yalayaraq, izahat verməyi lazım bildi:

– Doktor, bu gün səhər pis yemişəm. Bundan başqa mən xüsusi pəhriz saxlayıram. Qan azlığından ötrü. Elə buna görə də yemək vaxtı bir damcı pivə də içməli oluram.

Əndru lifli quru döş ətini qətiyyətlə çeynəməyə, hər tikəni bir qurtum soyuq su ilə içəri ötürməyə başladı. İlk dəqiqələrdə yaranan əsəbilik keçəndən sonra onda təbiətinə xas olan yumor hissi baş qaldırdı. Missis Peycin səhhətinin zəifliyindən şikayəti onun zahiri görkəmi ilə elə kəskin ziddiyyət yaradırdı ki, Əndru özünü qəhqəhə çəkib gülməkdən güclə saxladı.

Şam yeməyi zamanı missis Peyc çox yeyir, az danışırdı. Nəhayət, bifşteksin işini bitirib, bir parça çörəklə boşqabı yaxşıca təmizlədi, pivənin qalığını başına çəkdikdən sonra dodaqlarını marçıltı ilə yalayaraq kreslonun söykənəcəyinə yayxandı. Bir balaca təngnəfəs olmuşdu. Yumru yanaqları alışıb-yanır, par-par parıldayırdı. Görünür, onun bir qədər də süfrə başında oturub ürəyini boşaltmaq meyli vardı, bəlkə də təbiətinə xas olan həyasızlıqla Mənson haqqında bilmək istədiklərinin hamısını ondan qoparmağa ümid bəsləyirdi.

Onun qarşısında arıq, yöndəmsiz, lakin qıvraq, şux, almacıq sümükləri çıxmış, qarasaç, qəşəng ağızlı, göy gözlü bir gənc oturmuşdu. Gözlərini qaldıranda onların qəti, sakit, sınayıcı ifadəsi üzünün əsəbi gərginliyi ilə çox qəribə bir təzad yaradırdı. Bundan tamam xəbərsiz olan Bloduen Peyc öz qarşısında keltin əsl nümunəsini görürdü. Əndrunun üzündə ifadə olunan əzmi və iti ağlı qiymətləndirən qadın, ona verilən üç gündən qalma gön kimi bərk cüzi ət payını itaətlə qəbul etdiyindən çox razı qaldı. Missis Peyc bu qərara gəldi ki, təzə köməkçi zahirən ac adama oxşasa da, onu yedirmək çətin olmaz.

Qadın baş sancağı ilə dişlərini qurdalayaraq fərəhlə bildirdi:

– Əminəm ki, sizinlə gözəl dolanarıq. Daha bəsdir, müxtəliflik üçün mənim də bəxtim bir balaca gətirməlidir axı.

Missis Peyc mütəəssir olaraq Əndruya qayğılarından, müsibətlərindən danışmağa başladı, sözgəlişi burada həkimlərin iş şəraiti barədə bəzi məlumatlar verdi:

– Ah, əzizim, bu, əsl dəhşətdi, dəhşət! Siz heç təsəvvür edə bilməzsiniz… Doktor Peycin xəstəliyi, bir-birindən pis olan köməkçilər, heç bir gəlir yox, ancaq bolluca xərc… Siz inana bilməzsiniz ki, mən necə iztirab çəkirdim!.. Bu yandan da mədənin direktorunu və rəhbərliyini dilə tutub razı salmaq lazımdı, – axı fəhlələrin müalicəsi üçün haqqı onların vasitəsilə alırıq. – Tələsik əlavə etdi: – Haqq da ki, nə haqq?! Qəpik-quruş!.. Görürsünüzmü, bizim bu Blenellidə belə qayda-qanunlar var. Mədənin idarə heyəti ştata üç həkim salıb, amma unutmayın ki, onlardan ən yaxşısı, şübhəsiz, doktor Peycdir. Özü də, o, burada lap çoxdan işləyir. Otuz ildən çoxdur, – zarafat deyil! Bəli, deməli həmin üç doktor özünə nə qədər istəsə köməkçi götürə bilər. Doktor Peycin köməkçisi sizsiniz, doktor Nikolsun özündən çox razı olan Denni familiyalı bir köməkçisi var. Lakin köməkçilər mədəndə xidmət etmirlər, onların adı siyahıya düşmür. Bayaq dediyim kimi, idarə heyəti mədəndə və daş karxanasında işləyən hər fəhlənin maaşından müalicə üçün pul çıxır, həmin pulları neçə xəstəyə xidmət etdiyindən asılı olaraq ştatlı həkimlərə verir.

O, dayandı: bu ətraflı izahat onun dayaz ağlını və dolu mədəsini həddən çox yordu.

– Missis Peyc, deyəsən, buradakı bütün qayda-qanunlarınız artıq mənə aydın oldu.

– Lap yaxşı! – Qadın adətincə şən qəhqəhə çəkib güldü.– Siz gərək daha heç nədən narahat olmayasınız. Bircə şeyi yadınızda saxlayın ki, siz doktor Peyc üçün işləyirsiniz, bunu unutmasanız onun zavallı arvadı ilə çox yaxşı yola gedə bilərsiniz!

Qadına dinməzcə göz qoyan doktor Mənsona elə gəldi ki, missis Peyc onda özünə qarşı şəfqət, mərhəmət hissi oyatmaq, eyni zamanda onu öz təsiri altına salmaq istəyir, həm də bütün bunları qayğısız mehribanlıq pərdəsi altında edir. Qadın bəlkə də lap ağ elədiyini özü də duydu, belə ki, saata baxıb qəddini düzəltdi, bayaqdan dişqurdalayan kimi istifadə etdiyi sancağı təzədən yağlı, qara saçlarına taxdı. Sonra qalxdı. Bu dəfə dediyi sözlər tamam başqa tərzdə, az qala amiranə səsdəndi:

– Yaxşı yadıma düşdü: Qlayder-pleys, yeddi nömrəli ünvana, xəstə üstünə getmək lazımdır. Saat beşdən sonra xəbər veriblər. Elə indi getsəniz daha yaxşı olar.

II

Əndru özündə bir yüngüllük hiss edərək dərhal xəstə üstünə yollandı. "Brinqouer"ə, gəlişi ilə əlaqədar onda baş qaldırmış qəribə və ziddiyyətli fikirlərdən, duyğulardan müvəqqəti də olsa ayrılması üçün fürsət düşdüyünə sevindi. Burada işlərin əslində necə qurulduğu və Bloduen Peycin xəstə ərinin bütün praktikasını onun üstünə yükləmək fikrində olduğu barədə onda artıq dumanlı şübhələr oyanmağa başlamışdı. Vaxtilə təsəvvüründə canlandırdığı romantik lövhələrə əsla oxşamayan gözlənilməz vəziyyət yaranırdı. Bir də axı, onun üçün əsas məsələ işi idi, qalanlar – boş şeylərdi. O, həmin işə başlamağa tələsirdi. Özü də hiss etmədən addımlarını yeyinlətdi: onun bütün varlığı sim kimi gərilmişdi. O, nəhayət, əsas işin başlandığını – ilk xəstə üstünə getdiyini düşünərək sevincək olmuşdu.

Mənson palçıqlı, qaranlıq boş sahəni keçib, Çepel-stritlə missis Peycin ona əməlli-başlı izah etmədiyi istiqamətdə irəlilədiyi zaman yağış hələ də yağırdı. Küçələrindən keçdiyi şəhər qaranlıq içindən dumanlı halda qarşısında peyda olurdu. Dükanlar, bir düjinə qədər saydığı sektant kilsələri – Sion, Gebron, Vefil¹, Vefizda² kilsələri, sonra böyük kooperativ universal mağaza, Qərb bankının şöbəsi… Bütün bunlar vadinin lap dibində yerləşmiş yeganə baş küçə boyu uzanıb gedirdi. Şəhərin dağlar arasındakı yarğanın dibində gömüldüyünü görüb, bu barədə fikirləşdikcə adam lap dilxor olurdu.

Küçədə çox az adam vardı. Çepel-stritdən hər iki tərəfə düzbucaq altında göy damlı evlərin saysız-hesabsız sırası uzanırdı. Bunlar fəhlələrin evləri idi. Uzaqlarda, vadinin girəcəyində gematit³ mədənləri və zavodları görünürdü, orada alovların şəfəqi qaranlıq səmaya nəhəng yelpinc kimi yayılmışdı.

Mənson Qlayder-pleysdəki yeddi nömrəli evə çatıb tövşüyə-tövşüyə qapını döydü. Onu dərhal içəri buraxıb mətbəxə gətirdilər, burada taxçaya yerləşdirilmiş çarpayıda xəstə bir qadın uzanmışdı. Bu cavan qadın pudlinqçi Vilyamsın arvadı idi. Mənson ürəyi bərk döyünə-döyünə yatağa yaxınlaşdı, həyatında, nəhayət, həlledici anın gəlib çatdığını fikirləşincə həyəcandan dizləri zəiflədi, əsdi. Axı professor Lemplaf öz palatasında xəstələri nümayiş etdirərkən, tələbələr arasında durub onu dinləyən Mənson bu anı təsəvvüründə nə qədər canlandırmışdı! İndi ətrafda ona kömək edə biləcək adamlar yoxdu, ona heç kəs izahat vermirdi. O, tək-tənha, özü diaqnoz qoymaq, heç kəsin köməkliyi olmadan xəstəni sağaltmaq zərurəti ilə baş-başa qalmışdı. Birdən-birə ani və kəskin qorxu hissi ilə o, təcrübəsizliyini, əsəbiliyini, belə bir vəzifənin öhdəsindən gəlməyə qətiyyən hazır olmadığını dərk etdi.

Yarıqaranlıq daş döşəməli, darısqal, mətbəxdə dayanan ərinin yanındaca o, xəstə qadını hərtərəfli, diqqətlə müayinə etdi. Xəstəliyin ciddiliyinə şübhə yoxdu. Qadın dözülməz baş ağrısından şikayətlənirdi. Hərarəti, nəbzi, dili – hər şey onun ağır xəstəliyə tutulduğunu göstərirdi. Qadını ikinci dəfə müayinə edən Əndru bütün diqqətini toplayıb gərginliklə özünə bu sualı verirdi: axı bu hansı xəstəlikdir? İlk xəstə!

O, əlbəttə, əlindən gələni edəcək… lakin yanılsa, qaba bir səhvə yol versə onda necə? Ondan da pisi – diaqnoz qoya bilməsə? Xəstəni müayinə edərkən o heç bir şeyi nəzərdən qaçırmadı. Heç bir şeyi! Bununla belə məsələnin həllini tapa bilmirdi. Bütün xəstəlik əlamətlərini fikrən bir yerə toplayıb onları məlum xəstəliklərdən birinə şamil etməyə çalışdı. Nəhayət, müayinəni uzatmağın mümkün olmadığını hiss edərək, o, asta-asta qəddini düzəltdi, stetoskopunu hissələrə ayırıb gizlətdi, lakin o, hələ də nə deyəcəyini bilmirdi. Gözlərini döşəməyə dikib soruşdu:

– Görünür özünü soyuğa verib, hə?

Bütün müayinə müddətində üzündə qorxu ifadəsi olan Vilyams cəld təsdiq etdi:

– Bəli, doktor, tamamilə doğrudur, üç-dörd gün olar. Doktor, mən əmindim ki, bu soyuqdəymədir.

Əndru başını tərpədib bütün varlığı ilə bu adama özündə hiss etmədiyi bir inam aşılamağa çalışdı. O, mızıldandı:

– Tezliklə onu ayağa qaldırarıq. Yarım saatdan sonra ambulatoriyaya gəlin, onun üçün dərman verim.

O, xudahafizləşib çıxdı, başını aşağı salıb fikirləşə-fikirləşə gəlib ambulatoriyaya çatdı. Ambulatoriya Peycgilin evinə doğru uzanan xiyabanın lap başlanğıcında qərar tutmuş yarıuçuq taxta tikili idi.

Əndru içəri girib qazı yandırdı, toz basmış rəflərdəki göy və yaşıl butulkalar arasında var-gəl edərək həmin məsələ üstündə yenə baş sındırmağa, onun düzgün həllini, xəstəliyin kökünü axtarmağa başladı. Xəstəliyin ümumi mənzərəsində simptomatik heç bir şey yoxdu. Bəli, bu, gərək ki, soyuqdəymədir.

Lakin Əndru qəlbinin dərinliyində bilirdi ki, bu, soyuqdəymə deyil. Öz bacarıqsızlığına hirslənən qorxmuş gənc həkim ümidsizlikdən inlədi. O, fikirləşdi ki, diaqnoz qoymağı hələlik təxirə salmalı, bir müddət gözləməlidir. Professor Lemplafın klinikasında belə qaranlıq, çətin vəziyyətlərdən ötrü üstündə nəzakətlə "Qeyri-müəyyən mənşəli Pyrexia"⁴ sözləri yazılmış zərif kartoçkalar olurdu. Belə diaqnoz, həm düzgündü, həm də qeyri-müəyyəndi, həkimin boynuna məsuliyyət qoymurdu, əsası da budur ki, çox gözəl və elmi səslənirdi!

Əndru tamam ruhdan düşmüş halda aptek piştaxtasının altındakı qutudan altı unsiyalı bir şüşə götürüb qaşqabağını tökərək fikirli-fikirli qızdırma salan dərman hazırlamağa başladı. Spiritus aetheris nitrosi, salisil natrium – bu zəhrimar natrium salisil harda itib-batıb? Aha, burda imiş ki! O, özünə ancaq bununla təskinlik verməyə çalışırdı ki, bütün bunlar çox gözəl, təsirli dərmanlardır, qızdırmanı mütləq salmalı, xəstənin halını yaxşılaşdırmalıdır. Professor Lemplaf tez-tez deyərdi ki, salisil natriumdan yaxşı, qiymətli dərman yoxdur.

Sulu dərmanı təzəcə hazırlayıb qurtarmış Əndru özündən bir qədər razı halda siqnaturanı yazırdı ki, zəng çalındı, qapı küçə tərəfdən açıldı və orta boylu, enli kürəkli, dolu bədənli, qırmızı sifətli, otuz yaşlarında bir kişi içəri girdi, dalınca da bir it. Araya çökən sükutu bir müddət heç kəs pozmadı. Qarışıq cinsli qara-kürən rəngli it palçıqlı dal pəncələri üstə çömbəlib oturdu, çiyinlərinə saldığı yaş müşəmbə plaşının altından nimdaş məxmər kostyumu, uzun şaxtaçı corabları və mıx vurulmuş başmaqları görünən sahibi isə Əndrunu başdan-ayağadək gözdən keçirməyə başladı. Kişi danışmağa başlayanda səsinin ahəngində incə bir istehza və adamı əsəbiləşdirən ədəb-ərkan duyulurdu.

– Burdan keçirdim, pəncərədə işıq gördüm, buna görə də sizə baş çəkmək, sizinlə tanış olmaq qərarına gəldim. Mən – Denniyəm, A.C.L.V. möhtərəm doktor. Nikolsun köməkçisi. Bu da (əgər bilmirsinizsə) "Aptekçilər cəmiyyətinin lisenziya verəni" deməkdir. Bu, allaha və insanlara məlum olan adların ən yüksəyidir.

Əndru ona bir qədər şübhə ilə baxdı. Filipp Denni cibindən çıxartdığı əzik kağız paçkadan papiros götürüb alışdırdı, kibriti yerə tulladı, saymazyana yaxına gəldi. Dərman dolu butulkanı əlinə aldı, resepti və dərmandan istifadə qaydasını oxudu, şüşənin ağzını açıb iylədi, təzədən tıxacla bağlayıb yerinə qoydu. Onun qaşqabaqlı qırmızı sifəti mülayimləşdi, razılıq ifadə etdi.

– Çox gözəl! Siz artıq işə başlamısınız! "Hər üç saatdan bir xörək qaşığı". Ey mərhəmətli allah, bütün həkimlərin səcdəgahı olan bu sevimli kəlamlara təzədən rast gəlmək necə də xoşdur! Bəs, doktor, nə üçün gündə üç dəfə yox, üç saatdan bir? Bəs sizə məlum deyilmi ki, ciddi ortodoksal qaydalara görə bir qaşıq dərman qida borusundan gündə üç dəfə keçməlidir? – O, sözlərinə ara verdi, süni ciddiliyində yüngül istehza daha çox hiss olunurdu… – Doktor, indi mənə deyin görüm bura nə daxildir? İyindən bilirəm ki, Spiritussaethevis nitrosi-dir. Qiyamət şeydir! Çox gözəl, əziz doktor, çox gözəl.

Bu, həm sidikqovan, həm yelqovan, həm də can bərkidən dərmandır. Onu lap çəlləklə də içmək olar. Qırmızı kitabçada yazılanlar yadınızdadırmı? Şübhəli vəziyyətlərdə xəstəyə Spiritus nitrosi yazın. Yoxsa bu yodlu kaliuma aiddir? Paho, deyəsən, mən bəzi çox vacib şeyləri yaddan çıxarmışam axı!

Taxta daxmaya təzədən sükut çökdü, onu ancaq dəmir damı döyəcləyən yağışın taqqıltısı pozurdu. Özünü itirmiş Əndrunun çaşqın vəziyyətindən ləzzət alan Denni birdən qəhqəhə çəkib gülərək, istehza ilə dedi:

– Yaxşı, elmi bir yana qoyaq, doktor. İndi siz gərək məni maraqlandıran bir suala cavab verəsiniz, bura niyə gəlmisiniz?

Hirs Əndrunu getdikcə daha çox boğurdu. O, qaşqabaqla cavab verdi:

– Mən Blenellini kurorta – mineral suları çağlayan kurortvarı bir şeyə çevirmək istəyirdim, başa düşürsünüzmü?

Denni təzədən qəhqəhə çəkdi. Bu gülüş Əndrunu təhqir edir, onda Denniyə şillə ilişdirmək arzusu oyadırdı.

– Ağıllı cavabdır, mənim əziz doktorum, ağıllı cavabdır. Buxar katoku kimi yüngül, əsl şotland yumoru! Təəssüf ki, buranın suyunu kurort üçün tamam yararlı su kimi sizə məsləhət görə bilmərəm. Tibb işçiləri məsələsinə gəldikdə isə, əziz doktor, deyə bilərəm ki, bizim vadidə bu şanlı və doğrudan da nəcib peşənin nümayəndələri tör-töküntüdən başqa bir şey deyil.

– Siz də o cümlədən?

Denni başını tərpətdi:

– Tamamilə doğrudur!

O, kürəntəhər qaşları altından Əndruya baxaraq bir dəqiqəyədək susdu. Sonra kifir sifətindən istehzalı ifadə yox oldu, o, təzədən qaşqabağını tökdü. Bu dəfə səsinin ahəngi yanıqlı və ciddi idi:

– Bura baxın, Mənson! Mən belə bilirəm ki, Blenelli sizin üçün Harli-stritə gedən yolun ancaq bir mərhələsidir, lakin nə qədər ki, burdasınız, bu yer haqqında bəzi şeyləri bilsəniz pis olmaz. Siz görəcəksiniz ki, bura yaxşı romantik ənənələrə cavab vermir. Burada nə xəstəxana, nə təcili yardım kareti, nə rentgen şüaları var! Xəstə üzərində cərrahiyyə əməliyyatı aparmaq lazım gələndə bu işi mətbəx masası üstündə görür, sonra da əllərini qab-qacaq yuyulan tasda yuyurlar. Sanitariya şəraiti heç tənqidə də layiq deyil. Quru yay aylarında uşaqlar vəbadan milçək kimi qırılırlar. Patronunuz Peyc çox böyük təcrübəyə malik qoca həkimdi, lakin onun işi artıq bitib, onu Bloduen parçalayıb uddu, bundan belə doktor Peyc heç vaxt işləyə bilməyəcək. Mənim patronum Nikols həkim yox, adicə olaraq acgöz və xəsis mamaçadır. Bremvel, Gümüş kral bir neçə sentimental kəlamdan və Solomonun "Nəğmələr nəğməsi"indən başqa heç nə bilmir. Qaldı ki, mən… Mən yaxşı günlərin yetişməsini gözləyə-gözləyə möhkəm içirəm. Hə, bir də sizin fağır aptekçiniz Cenkins. O, qıyamət işlər görür, xəlvətcə qadın xəstəliyindən müalicə üçün qurğuşun həb alveri edir. Hə, deyəsən, hər şeyi dedim. Gedək Qoukins! – O, itini səsləyib ağır addımlarla qapıya sarı yönəldi. Kandarda dayanıb əvvəlcə piştaxta üstündəki dərman şüşəsinə, sonra Mənsona baxdı. İstər-istəməz, tamamilə laqeyd halda dedi:

– Yeri gəlmişkən, sizin yerinizə olsaydım yoxlardım görüm, Qlayder-pleysdəki xəstənizdə qarın yatalağı deyil ki. Tipik olmayan hallara da təsadüf edilir.

Qapının zəngi yenə "dzin" çalındı. Əndru bir söz deməyə macal tapmamış doktor Filipp Denni və Qoukins qaranlıqda yox oldular.

III

Əndrunu bu gecə yatmağa qoymayan içindəki yunu yaprıxmış bərk döşək yox, Qlayder-pleysdəki xəstə sarıdan getdikcə artan nigarançılığı idi. Görəsən bu yatalaqdımı? Denninin vidalaşarkən dediyi sözləri onun artıq həyəcanlanmış qəlbində, yeni şübhələr, bədbin fikirlər oyatdı, xəstəliyin mühüm bir əlamətini gözdən qaçırdığından qorxaraq o, elə sübhün bu erkən çağında durub təzədən xəstənin yanına yollanmaqdan özünü güclə saxlayırdı. Bütün gecəni yuxusuz keçirən, səhərədək narahat halda qurdalanan Əndru artıq o məqama çatdı ki, öz-özündən soruşdu: görəsən onun, ümumiyyətlə, tibb aləmindən cüzi də olsa başı çıxırmı?

Mənson hər şeyi ürəyinə salan, özünə dərd edən çılğın təbiətə malikdi. Görünür, bu xasiyyəti Şotlandiyanın dağ yerində dünyaya gəlmiş, uşaqkən vətəni Allapulda qütb parıltısından bəyaz səmada necə çapdığını görmüş anasından ona irsən keçmişdi. Əndrunun Fayfşirdə xırda fermer olmuş atası Con Mənson sağlam düşüncəli, təmkinli və zəhmətkeş adamdı. Lakin o, öz torpağına o qədər də yaxşı ağalıq edə bilmirdi, buna görə də dünya müharibəsinin sonunda cəbhədə həlak olanda işləri çox dolaşıq və acınacaqlı vəziyyətdə qaldı. Cessi Mənson tam bir il fermanı saxlamağa ciddi səy göstərdi, süd təsərrüfatı yaratdı, Əndru həddən çox kitablarla məşğul olduğundan onun əvəzinə furqona minib südü paylamağa aparırdı. Lakin çox çəkmədi ki, neçə ildən bəri heç bir məhəl qoymadığı öskürək ona daha çox əziyyət verməyə başladı və Cessi Mənson gözlənilmədən nazik dərili, qara saçlı dağ adamlarını daha çox məhv edən vərəm xəstəliyinə tutuldu.

Əndru on səkkiz yaşında tək-tənha qaldı. O vaxt. o, University of St Andrews birinci kursunda oxuyur, ildə qırx funt təqaüd alırdı, bundan savayı əlinə bircə qəpik də olsun pul gəlmirdi. Onu xilas edən "Qlen fondu" oldu. Bu tipik şotland müəssisəsi (onun banisi mərhum ser Əndru Qlenin sadəlövh təbirincə desək) "xaç suyuna çəkilərkən Əndru adı almış layiqli və ehtiyacı olan tələbələrə ildə əlli funt borc verirdi, amma bu şərtlə ki, tələbə təhsilini başa vurduqdan sonra həmin borcunu vicdanla ödəsin".

"Qlen fondu" və kefi kök halda aclıq çəkmək bacarığı Əndruya St.-Əndru universitetini başa vurmağa, sonra da Dandi şəhərində tibb fakültəsini bitirməyə kömək etdi. Fonda minnətdarlığı və həddən artıq vicdanlı olması onu məcbur etdi ki, diplomunu alan kimi (təhsilini təzəcə başa vurmuş həkimlərin başqa yerlərə nisbətən daha çox maaş ala biləcəkləri) Cənubi Uelsdə ildə 250 funt maaşla işə başlasın. Halbuki o, on dəfə az maaşla Edinburq kral klinikasında işləməyi, əlbəttə, daha üstün tutardı.

Budur, indi o, Blenellidədir. Yataqdan qalxıb üzünü qırxdı, geyindi, ilk xəstəsindən nigaran olduğu üçün bütün bunları çox cəld, tələsik etdi. O, tələsə-tələsə səhər yeməyini yeyib təzədən öz otağına keçdi. Çamadanını açıb oradan göy dərili kiçik bir qutu çıxartdı. Onu açdı, ciddi görkəmlə bir müddət qutunun içindəki medala, – St.-Əndru universitetində hər il klinik təbabətdə ən böyük nailiyyət qazanmış tələbəyə verilən Hunter⁵ qızıl medalına baxdı. Bu medaldan o da, Əndru Mənson da almışdı! O, bu medalı hər şeydən yüksək qiymətləndirirdi, ona xoşbəxt gələcəyin rəhni olan bir tilsim kimi baxmağa adət etmişdi. Bu səhər isə o, həmin medala iftixarla, qəribə, gizli bir yalvarışla baxır, elə bil özünə inamını təzədən qaytarmaq istəyirdi. Sonra qutunu gizlədib ambulatoriyaya, xəstələrin səhər qəbuluna tələsdi.

Əndru daxmaya daxil olanda Dey Cenkins artıq orada idi, krandan böyük saxsı dolçaya su doldururdu. Bu, qırmızı damarlı yanaqları çökmüş, gözləri dörd olan çox çevik, qərarsız bir adamdı; nazik qıçlarına elə dar şalvar keçirmişdi ki, Əndru beləsini heç kəsin əynində görməmişdi. Cenkins onunla salamlaşıb yaltaqcasına dedi:

– Doktor, sizin belə tezdən gəlmənizə ehtiyac yoxdur. Siz gəlincəyədək mən bütün təkrar verilməli dərmanları buraxıram, kimə lazım olsa vəsiqə də verə bilərəm. Doktor Peyc xəstələnəndə missis Peyc üstündə doktorun qolu olan rezin ştamp sifariş edib.

Əndru etiraz etdi: .

–Təşəkkür edirəm. Bütün xəstələri özüm qəbul etmək istəyirəm. – Sonra duruxdu, aptekçinin gördüyü işdən elə heyrətləndi ki, müəyyən müddətə bayaqkı həyəcanı da büsbütün yadından çıxdı. – Siz orda neyləyirsiniz?

Cenkins cavab əvəzinə ona göz vurdu.

– Dolça suyu onlara daha dadlı görünər. Hər ikimiz qədim, xeyirxah "aqua"⁶-nın nə demək olduğunu yaxşı bilirik, elə deyilmi, doktor? Xəstələr bunu bilmirlər. Mən dəliyəm ki, onların yanında şüşələrinə krandan su töküm?!

Balacaboy aptekçiyə hər şeyi açıq-saçıq danışmaq üçün həvəs gəlmişdi ki, birdən evin dal qapısından, ambulatoriyanın qırx yardlığından kimsə ucadan çağırdı:

– Cenkins! Cenkins! Mənə lazımsınız, elə bu dəqiqə gəlin bura!

Cenkins sahibinin qırmanc şaqqıltısından diksinən yaxşı təlim görmüş köpək kimi ayağa sıçradı və titrək səsilə kəkələdi:

– Bağışlayın, doktor. Məni missis Peyc çağırır. Mən… Mən gərək qaçam ora.

Xoşbəxtlikdən səhər qəbuluna cəmi bir neçə adam gəlmişdi. Əndru on birin yarısınadək hamını yola saldı, evdə baxılacaq xəstələrin siyahısını Cenkinsdən alıb, dərhal Tomasın qazalağında yola düşdü. Ona əzab verən bir səbirsizliklə qoca sürücüyə tapşırdı ki, qazalağı birbaşa Qlayder-pleysə sürsün.

İyirmi dəqiqədən sonra o, rəngi qaçmış, dodaqlarını bərk-bərk bir-birinə sıxmış halda, üzündə qəribə bir ifadə ilə yeddi nömrəli evdən çıxdı.

İki ev keçib siyahısında olan 11 nömrəli evə gəldi. 11 nömrəli evdən çıxıb küçənin qarşı tərəfindəki 18 nömrəli evə baş çəkdi. Ordan da çıxaraq tini döndü, Rednor-pleysə yollandı. Cenkins burada yaşayan daha iki xəstənin ünvanını yazmışdı, oradaca qeyd etmişdi ki, dünən özü o xəstələrin yanında olub. Əndru cəmi bir saatda bir-birinin yaxınlığında yerləşən yeddi evə gedib xəstələrə baxdı. Yeddi xəstədən beşində, o cümlədən Qlayder-pleysdəki 7 nömrəli evdə yaşayan, bədənində artıq səpmə peyda olan xəstədə qarın yatalığının tipik əlamətlərini gördü. On gündü ki, Cenkins onları təbaşir və tiryəklə müalicə edirdi. Dünən xəstəyə diaqnoz qoya bilməyən Əndru indi dəhşətlə yəqin etdi ki, yatalaq epidemiyası partlayışı ilə qarşılaşıb.

Qalan xəstələrə o, dəhşət içində, çox tələsik baxdı.

Nahar zamanı missis Peycin başı (Mənsona gülə-gülə izah etdiyi kimi "doktor Peyc üçün hazırlanmış, lakin onun nədənsə bəyənmədiyi") əla qızardılmış şirin ətə bərk qarışdığı vaxt Əndru lal-dinməz oturub bu məsələni hərtərəfli düşünürdü. O, başa düşürdü ki, missis Peycdən əməlli şey öyrənə bilməyəcək, bu qadından kömək gözləmək nahaqdır. Buna görə də Peycin özü ilə danışmağı qərara aldı.

O, doktorun otağına girəndə pəncərələrin pərdəsi salınmışdı, Edvard çarpayıda hərəkətsiz uzanmışdı, başı bərk ağrıyırdı. Ağrının şiddətindən üzü qıpqırmızı qızarmış, tamam büzüşmüşdü. İşarə ilə qonağa oturmaq üçün yer göstərdisə də, Əndru hiss etdi ki, indi xəstəni təzə bəd xəbərlə həyəcanlandırmaq amansızlıq olar. Çarpayının böyründə bir neçə dəqiqə oturub ayağa durdu, getməyə hazırlaşanda ancaq bir sualla kifayətləndi:

– Doktor Peyc, deyin görüm, yoluxucu xəstəlik müşahidə ediləndə ilk növbədə neyləmək lazımdır?

Araya sükut çökdü. Sonra Peyc gözlərini açmadan və qımıldanmadan cavab verdi, elə bil ağız açıb danışmasından baş ağrıları xeyli artmışdı.

– Belə hallarda ortaya həmişə çətinliklər çıxır. Bizdə xəstəxana da yoxdur, nəinki yoluxucu xəstələr üçün xüsusi yerlər. Əgər çox ciddi bir şey baş versə Toniqlenə – Qriffitsə zəng vurun. Toniqlen Blenellidən aşağıda, buranın on beş milliyindədir. Qriffits – dairə həkim inspektorudur.

Araya yenə uzun sükut çökdü.

– Qorxuram ki, bunun bir faydası olmaya.

Bu məlumatdan özünə bir balaca təskinlik tapan Əndru aşağı, dəhlizə cumub Toniqlenə zəng vurdu. Telefonun yanında dayanıb dəstəyi qulağına sıxaraq gözlədiyi zaman mətbəxin qapısı dalından ona baxan xidmətçi qadın Ennini gördü.

– Allo! Allo! Doktor Qriffitsdir? – O, nəhayət xəttin qoşulmasına nail oldu.

Bir kişi səsi çox təmkinlə və ehtiyatla cavab verdi:

– Onu soruşan kimdir?

– Danışan Blenellidən Mənsondur, doktor Peycin assistenti, – Əndrunun səsi gərginliyin son həddinə çatdı. – Burada xəstələrimin beşi yatalaqdır. Xahiş edirəm doktor Qriffits yubanmadan bura gəlsin.

Açıq-saçıq tərəddüddən sonra həmin adam birdən dili dolaşa-dolaşa, tələsik xalis Uels şivəsilə cavab verdi:

– Çox təəssüf edirəm, doktor, çox təəssüf edirəm ki, doktor Qriffits Suonsiyə gedib. Vacib xidməti işdən ötrü.

Telefon pis işlədiyindən Mənson var səsilə çığırdı:

– Haçan qayıdacaq?

– Sözün doğrusu, doktor, nə vaxt qayıdacağını deyə bilmərəm.

– Bura baxın…

Xəttin o başında nəsə şaqqıldadı. Danışan adam soyuqqanlılıqla dəstəyi asdı. Mənson qəzəbli, əsəbi halda ucadan söydü:

– Ah, zəhrimar, yəqin bu, elə Qriffitsin özü idi!

O, təzədən zəng elədi, lakin onu calaşdırmadılar. İnadla üçüncü dəfə zəng eləməyə hazırlaşırdı ki, Enninin dəhlizə çıxıb əllərini döşlüyün önündə bir-birinin üstünə qoyaraq sakitcə, ciddi tərzdə ona baxdığını gördü.

Bu, çox səliqəli geyinmiş, ciddi və aydın ifadəli üzə malik qırx beş yaşlarında bir qadındı. O dedi:

– Doktor, danışığınızı təsadüfən eşitdim. Siz doktor Qriffitsi günün bu çağında heç vaxt Toniqlendə tapmazsınız. Çox vaxt Suonsiyə qolf oynamağa gündüzlər gedir.

Boğazını tutan qəhəri birtəhər udmağa çalışan Mənson əsəbi halda etiraz etdi:

– Amma mənə elə gəlir ki, mənimlə danışan onun özü idi.

Enni ötəri gülümsədi:

– Ola bilər. Mən eşitmişəm ki, o, Suonsiyə getməyəndə də hamıya cavab verir ki, gedib. – Qadın Əndruya mehribanlıqla baxdı, sonra qapıya sarı çevrilib danışığına yekun vurdu: – Mən yerinizə olsaydım onunla danışığa vaxt sərf etməzdim.

Əndru dəstəyi asıb qəlbində getdikcə artan bir hiddətlə, təşviş hissilə evdən çıxdı, dodaqaltı kimisə söyə-söyə təzədən xəstələrə baş çəkməyə getdi. Qayıdanda artıq axşam qəbulunu başlamağın vaxtı idi. O, arakəsmə arxasında, həkim kabinetini əvəz edən xırdaca, darısqal bir otaqda saat yarım əyləşib dəhlizi ağzınacan dolduran xəstələrə o vaxtacan baxdı ki, yaş bədənlərin buxarlanmasından divarlar tərlədi, otaqda nəfəs almaq mümkün olmadı. Bunlar barmaqları yaralanmış, xroniki revmatizmə, gözləri və diz bağları peşə xəstəliklərinə tutulmuş mədən fəhlələri idi. Onların soyuqlamış, öskürən, harası isə burxulan, zədələnən, ən cüzi insani nasazlıq hiss edən arvadları, uşaqları idi. Başqa vaxt olsaydı bu iş Əndruya ləzzət verərdi, önlərində özünü imtahan verirmiş kimi hiss etdiyi boz üzlü, qaşqabaqlı bu adamların onun hər bir hərəkətinə sakitcə və diqqətlə göz qoymaları da ona xoş gələrdi. Bu gün isə onu daha mühüm məsələlər düşündürdüyü halda, üstünə yağdırılan boş-boş şikayətlərdən başı hərlənirdi. Resept yazdığı, sinələri taqqıldatdığı, məsləhətlər verdiyi müddətdə onun beynində belə bir fikir yarandı: "Başıma o ağıl qoydu. Ondan zəhləm gedir, bəli, bu təkəbbürlü iblisi görən gözüm yoxdur, lakin çarəm yoxdur. Gərək yanına gedəm".

Onun yarısında, axırıncı xəstə ambulatoriyadan çıxıb gedəndən sonra Əndru qətiyyətlə xırdaca otağından çıxdı.

– Cenkins, doktor Denni harada yaşayır?

Bu vaxt gecikmiş bir xəstənin ambulatoriyaya soxula biləcəyindən qorxaraq çöl qapısını tələsik bağlayan cılız aptekçi üzündə gülməli dəhşət ifadəsi ilə Əndruya sarı çevrildi.

– Doktor, olmaya onun yanına getmək istəyirsiniz? Missis Peyc… onu xoşlamır.

Əndru qaşqabaqla soruşdu:

– Niyə xoşlamır?

– Hamı niyə xoşlamır, o da ona görə. O, missis Peyclə elə kobud rəftar etdi ki! – Cenkins susdu, Mənsonun üzünə xeyli baxdıqdan sonra könülsüz əlavə etdi. – Nə deyirəm ki, əgər mütləq bilmək istəyirsinizsə, deyə bilərəm: Missis Sicerin evində yaşayır, Çepel-strit, qırx doqquzda.

Təzədən yola çıxdı. Əndru bütün günü ayaq üstdə olsa da, ağır yük kimi üstünə düşən yatalaq epidemiyası ilə bağlı qayğılara, duyduğu məsuliyyət hissinə başı qarışdığından yorğunluq hiss etmirdi, Çepel-strit, qırx doqquz nömrəli evə gəlib biləndə ki, Denni evdədir, ürəyində bir yüngüllük duydu. Ev sahibəsi onu Denninin otağına ötürdü.

Denni Əndrunun gəlişinə təəccüb etdisə də bunu büruzə vermədi. Ancaq gözlərini ona zilləyib, Əndru üçün dözülməz bir tərzdə onu xeyli diqqətlə nəzərdən keçirdikdən sonra soruşdu:

– Nə olub, yoxsa kimisə o dünyaya yola salmısınız?

Hələ də yığışdırılmamış isti qonaq otağının kandarında dayanan Əndru qızardı, lakin hirsini və incikliyini güclə uddu. O, qırıq-qırıq dedi:

– Siz haqlı idiniz. Bu, qarın yatalağıdır. Bunu dərhal müəyyənləşdirə bilmədiyim üçün məni öldürmək də azdır. Artıq beş xəstə var. Mən bura bəxtəvərlikdən gəlməmişəm. Gərək bir şey eləyək. Axı mən burada təzə adamam, nə etmək lazım olduğunu bilmirəm. Həkim inspektoruna zəng vurdum, ondan heç bir fayda olmadı. Məsləhət üçün yanınıza gəldim.

Buxarının qarşısındakı kreslosunda qanrılaraq ağzında trubka Əndruya qulaq asan Denni, nəhayət, narazı halda donquldandı:

– İçəri gəlin də. – Sonra qəfildən hirsləndi: – Allah xətrinə əyləşin! Kimisə lənətləməyə hazırlaşan presviterian keşişi kimi dimdik dayanmayın. Bir şey içmək istəyirsiniz? Yox? Əlbəttə, elə bllirdim ki, istəməyəcəksiniz.

– Lütfən, buna baxın!

Masanın üstündə çox gözəl bir Seys mikroskopu, onun da yanında bir neçə preparat vardı. Əndru preparatlardan birini mikroskopa qoyub baxdı, dərhal xarakterik basilləri – yatalaq bakteriyaları qrupunu tanıdı.

Ünvanına deyiləcək tənqidi qabaqlamağa tələsirmiş kimi, Denni cəld saymazyana dedi:

– Əlbəttə, çox pis hazırlanıb. Birtəhər, başdansovma eləmişəm. Allaha şükür, mən laboratoriya siçovulu deyiləm. Cərraham. Lakin bizim bu lənətə gəlmiş üsuli-idarədə adamın əlindən gərək hər iş gələ. Burası da var ki, preparatlar necə pis qayrılsa da onları dolaşıq salmaq olmaz, hətta adi gözlə görünür. Mən onları öz sobamda aqardan⁷ hazırlamışam.

Əndru böyük maraqla soruşdu:

– Deməli, yatalağa siz də rast gəlmisiniz?

– Dörd dəfə. Elə sizin sahədə. – Denni susdu. – Sizin burda gördüyünüz taxtabitilər Qlayder-pleysdəki quyudandır.

Əndru canlanaraq, onlarca sual vermək həsrətilə alışıb yanaraq, bu adamın öz işinə necə ciddi yanaşdığını getdikcə başa düşərək, başlıcası isə epidemiyanın mənbəyinin ona göstərildiyindən hədsiz sevinərək Denniyə baxırdı.

Denni eyni soyuq, acı rişxəndlə dediklərinə yekun vurdu:

– Bilirsinizmi, paratif burada az-çox adi hadisədir. Lakin bir vaxt, – tezliklə, lap tezliklə! – epidemiyanın yaxşıca alovlandığının şahidi olacağıq. Bu işin günahkarı da mərkəzi kanalizasiya borusu olacaq. Boru, başdan-ayağa deşik-deşikdir, ondan sızan çirkab şəhərdəki yeraltı çeşmələrin yarıdan çoxunu zəhərləyir. Mən bu həqiqəti Qriffitsə qandıranadək tamam əldən düşdüm. O da özünü işə verməyən, heç nəyə yaramayan, tənbəl, mömin heyvanın biridir. Onunla axırıncı dəfə telefonla danışanda hədələyib dedim ki, bu dəfə görüşəndə vurub başını partladacağam. Yəqin elə buna görə bu gün bizdən qaçıb.

Birdən hiddətlənən Əndru çığırdı:

– Belə də iş olar? Bu ki, biabırçılıqdır!

Denni çiyinlərini çəkdi:

– O, şəhər idarəsindən heç nə tələb etmək istəmir, qorxur ki, zəruri xərcləri ödəməkdən ötrü birdən onun maaşından kəsərlər.

Araya sükut çökdü. Əndru söhbətin davam etdirilməsini çox arzulayırdı. Dennidən xoşu gəlməsə də, bu şəkkak adamın bədbinliyi, soyuqqanlı və qabaqcadan düşünülmüş ədəbsizliyi onda qəribə bir tərzdə qətiyyət oyadırdı. Lakin Əndru burada çox qalmağa bəhanə tapa bilmirdi. Buna görə də masa arxasından qalxıb qapıya sarı yönəldi, əsl hisslərini gizlədib, Denniyə sadəcə nəzakətlə təşəkkür edərək özündə indi yüngüllük duyğusunu ona bildirməyi qərara aldı.

– Məlumata görə sizə çox minnətdaram. Sayənizdə indi mənə hər şey aydındır. Məni epidemiyanın səbəbi narahat edirdi, fikirləşirdim ki, xəstəliyi yayan nədir? İndi ki, bütün işlərin quyuda olduğunu müəyyənləşdirmisiniz, deməli vəziyyət xeyli yüngülləşir. Bundan belə gərək Qlayder-pleysdə suyun hər damcısı qaynadılsın.

Denni də qalxdı.

– Qriffitsi qaynatmaq lazımdır! – deyə o, mızıldandı. Sonra əvvəlki istehza ilə əlavə etdi: – Doktor, xahiş edirəm, minnətdar olmayasınız! Bütün bu əhvalat qurtarıncayadək bir-birimizdən zəhləmiz getsə də, görünür, biz hələ neçə dəfə görüşməli olacağıq. Kefiniz haçan istəsə yanıma gəlin. Burada insanlarla ünsiyyət o qədər də ələ düşən şey deyil. – O, öz itinə baxdı və sözünü çox kobud tərzdə tamamladı. – Hətta şotlandiyalı doktorun gəlişinə şad olarıq. Elə deyilmi, ser Con?

Ser Con Qoukins quyruğunu xalıya çırpdı və Mənsonu hirsləndirmək istəyirmiş kimi qırmızı dilini göstərdi.

Buna baxmayaraq Qlayder-pleysdən keçib evə qayıdanda yolüstü hamıya suyu qaynadıb içməyi möhkəm tapşıran Əndru hiss etdi ki, Dennidən daha əvvəlki kimi zəhləsi getmir.

IV

Əndru təbiətinə xas olan bütün coşqunluğu, cəldliyi ilə yatalaqla mübarizəyə atıldı. O, öz işini sevir, buna görə də fəaliyyətinin lap əvvəlində əlinə belə bir fürsət düşdüyünü uğurlu başlanğıc hesab edirdi. İlk həftələri lap öküz kimi, özü də həvəslə işlədi. Xəstələrə hər gün baş çəkmək, onları qəbul etmək bütünlüklə onun öhdəsinə düşürdü. Bu işi yerinə yetirdikdən sonra isə yatalaq xəstəliyinə tutulanlarla böyük maraqla məşğul olurdu.

Deyəsən, elə bu ilk mübarizədə bəxti gətirdi. Ayın axırına yaxın bütün xəstələri sağalmağa başladı. Belə düşünmək olardı ki, epidemiyanın qarşısı alınmışdır. O, amansız bir ciddiliklə həyata keçirdiyi bütün tədbirlər – suyu qaynatmaq, dezinfeksiya, xəstələrin təcrid edilməsi, hər qapıdan karbol turşusu hopdurulmuş döşəkağı asılması, missis Peycin hesabına girvənkə-girvənkə gətirtdiyi və öz əlilə Qlayderin çirkab qanovlarına səpələdiyi xlorlu əhəng haqqında fikirləşdikcə ləzzətlə, razılıq hissilə öz-özünə deyirdi: "Kömək elədi! Mən belə xoşbəxtliyə layiq deyiləm. Lakin allah şahiddir ki, bütün bunları mən eləmişəm!"

O, xəstələrinin Denninin xəstələrindən tez sağaldıqlarını görüb ürəyində onu utandıran gizli bir sevinc duyurdu.

Denni onun üçün yenə də tapmaca idi, onu əsəbiləşdirirdi. Onlar təbii ki, indi tez-tez görüşür, eyni sahələrdəki xəstələri yoluxurdular. Denninin ikilikdə gördükləri işə bütün varlığı ilə rişxənd etməkdən xoşu gəlirdi. O, özünü və Mənsonu "epidemiyanın zəhmli qənimləri" adlandırır, bu çeynənmiş ifadəni kinayəli razılıq hissilə dilə gətirirdi. Lakin onun bütün sarkazmı, rişxəndlə dediyi "doktor, unutmayın ki, biz həqiqətən gözəl bir peşənin şərəfini qoruyuruq" kimi sözləri xəstəliyin ona keçməsi barədə fikirləşmədən saatlarla xəstə ilə bir otaqda qalmasına, yataqları yanında əyləşməsinə, onlara toxunmasına əsla mane olmurdu.

Arabir üzə vurmadığı utancaq səmimilik, sadəlik əlamətlərindən ötrü Əndru hətta ona vurulmağa hazırdı, lakin sonra Denninin dediyi kəskin, acı bir söz yenə hər şeyi korlayırdı.

Bir dəfə incimiş, əhvalı pozulmuş Əndru Denni barəsində bir məlumat almaq ümidilə "həkimin ünvan-təqviminə" pənah apardı. Bu, doktor Peycin rəfində tapdığı beş il əvvəl çap edilmiş köhnə məlumat kitabı idi. Lakin burada doktor Filipp Denni haqqında çox qiyamət məlumata rast gəldi. Sən demə o, Kembric universitetini fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, cərrahiyyə magistri elmi dərəcəsi almış, Liboro şəhərində baş cərrah vəzifəsində işləmişdir.

Noyabrın onunda Denni gözlənilmədən telefonla ona zəng vurdu.

– Mənson, sizi görməliyəm, saat üçdə yanıma gələ bilməzsinizmi? Çox vacib işdir.

– Yaxşı, gələrəm.

Səhər yeməyi zamanı Əndru fikirli idi. Bu gün ona verilən kənd piroqunu yeyib qurtarırdı ki, Bloduenin gözlərini zilləyib işvə ilə, eyni zamanda amiranə tərzdə ona baxdığını hiss etdi.

– Sizinlə telefonda danışan kim idi? Denni idi, hə? Siz gərək elə adamlarla oturub-durmayasınız. Ondan sizə heç bir xeyir dəyməz.

Əndru soyuq nəzərlə qadının gözünün içinə baxdı:

– Əksinə, onun mənə çox xeyri dəyib.

Sözünə etiraz edilməsinə heç vaxt dözməyən Bloduen qeyzlə çımxırdı:

– Bəsdir, doktor! O, əsl dəlidir! Heç kəsə dərman yazmır. Məsələn, bütün ömrü boyu həkimlərin dərmanla müalicə etdikləri Ris Morqan onun yanına gedəndə qadına məsləhət görüb ki, hər gün iki mil piyada dağlara tərəf getsin, daha "donuz yemi olan hər cür horranı qarnına tökməsin". Bu, onun öz sözləridir. Onda qadın onun siyahısından çıxıb yanımıza gəldi, Cenkinsdən butulka-butulka qıyamət sulu dərmanlar almağa başladı. Bu Denni çox qaba, iyrənc adamdır. Hamı deyir ki, onun hardasa arvadı var, arvad onunla yaşamır. Görürsünüz necə adamdır! Bundan başqa, demək olar ki, həmişə sərxoşdur. Yaxşısı budur ki, onunla əlaqənizi kəsin, doktor. Bir də unutmayın ki, siz doktor Peyc üçün işləyirsiniz.

Artıq dəfələrlə eşitdiyi bu tapşırıq Əndrunu bərk əsəbiləşdirdi. O, missis Peyci razı salmaq üçün onsuz da əlindən gələni edirdi, lakin tələbatın hədd-hüdudu yoxdu, Missis Peycin bir-birini əvəz edən şəkk-şübhə dolu hərəkətləri və saxta şənliyində həmişə Əndrudan son imkanadək istifadə etmək, əvəzini isə mümkün qədər az vermək meyli duyulurdu. Birinci ayın maaşını artıq üç gündü ki, yubadırdı. Bu, bəlkə də qadının tərəfindən adi unutqanlıqdı. Lakin belə unutqanlıq, Mənsonu narahat edir, qəzəbləndirirdi. Odur ki, öz firavanlığını hər vasitə ilə qoruyan, Dennini tənqid eləməyə cəsarət edən bu piyli, ətli-əndamlı qadının görkəmi onu özündən çıxartdı. Əndru qeyzlə dedi:

– Missis Peyc, əgər maaşımı vaxtında alsaydım, onda doktor Peyc üçün işlədiyimi daha yaxşı xatırlayardım.

Qadın birdən-birə qızardı, Mənsona aydın oldu ki, maaş missis Peycin həmişə yaxşı yadında imiş. Qadın başını həyasızcasına dikəltdi:

– Alarsınız! Böyük şey imiş!

Yeməyin axırınadək missis Peyc qaşqabağını töküb oturdu, onu Əndru təhqir edibmiş kimi başını qaldırıb üzünə baxmadı da. Yeməkdən sonra Əndru qonaq otağına çağrılanda qadın onu tamam başqa əhvali-ruhiyyə ilə qarşıladı. O, həddən artıq nəzakətli, şən, gülümsərdi.

– Budur, bu da sizin pulunuz, doktor. Əyləşin və bir qədər xoşrəftar olun. Biz gərək dostcasına yaşayaq, yoxsa aramız dəyər.

Qadın xovlu yaşıl kresloda əyləşmişdi, dolu, ətli dizləri üstdə bir funtluq iyirmi kağız pul, bir də qara dərili pul kisəsi vardı. Pulları əlinə götürüb ağır-ağır saymağa və Mənsona verməyə başladı: "Bir, iki, üç, dörd…" Əlindəki pullar azaldıqca o, daha ağır sayır, qara, hiyləgər gözləri oğrun-oğrun qırpılırdı. On səkkizə çatanda təəssüf bildirən bir ah çəkib dayandı.

– A doktor, bizim bu çətin zəmanədə bu az pul deyil. Elə deyilmi? Mənim devizim belədir: "Ver-al". Qalan iki funtu olarmı ki, bəxtimi sınamaq üçün özümə saxlayım?

Mənson dinmədi. Qadın xırdaçılığı, acgözlüyü ilə özünü alçaldır, çox pis vəziyyətdə qoyurdu. Mənsona məlumdu ki, onun həkimliyi missis Peycə çoxlu qazanc gətirir. Qadın neçə dəqiqə oturub gözlərini Əndrunun üzünə zilləyib durdu, sonra xahişinə buz kimi soyuqluqdan başqa heç bir cavab almadığını görərək axırıncı iki funtu da əsəbi bir hərəkətlə üstünə atıb kəskin tərzdə dedi:

– Baxın ha, bu pula layiq iş görün!

Sonra cəld sıçrayışla ayağa qalxıb otaqdan çıxmaq istəyirdi ki, Əndru qapı ağzında onu saxladı.

– Bir dəqiqə, missis Peyc.

Mənsonun səsində əsəbi bir qətiyyət vardı. Belə şeylərdən zəhləsi getsə də, o, bu xəsis xanıma yaxşıca dərs vermək qərarına gəldi.

– Siz bir ay üçün mənə ancaq iyirmi funt verdiniz, bu, eləyir ildə iki yüz qırx funt, halbuki şərtimizə görə mən iki yüz əlli funt almalıyam. Missis Peyc, deməli mənə hələ on altı şillinq səkkiz pens də çatmalıdır.

Qadın qəzəbdən və ümidsizlikdən ağappaq ağardı. Boğula-boğula:

– Ah, belə-ə! – deyə səsini uzatdı. – Deməli, siz qəpik-quruş üstündə mənimlə aranı vurmaq istəyirsiniz! Mənə həmişə deyiblər ki, şotlandiyalılar xəsis olurlar. İndi buna əmin oldum. Alın! Götürün öz murdar şillinqlərinizi, xırdaları da!

Tikanlı baxışlarını Əndrudan çəkməyən missis Peyc titrək barmaqları ilə ağzınacan dolu pul kisəsindən pul çıxarıb saydı. Nəhayət, Mənsona axırıncı dəfə qəzəbli bir nəzər fırladıb cəld qonaq otağını tərk etdi, qapını çırpdı.

Hirsindən ürəyi od tutub yanan Əndru evdən çıxdı. Bloduenin dediyi sözlərin haqsızlığını dərk etdiyindən bu acıdillik ona daha çox yer elədi. Görəsən, qadın, burada məsələ qəpik-quruşda yox, haqq-ədalətdə, düzgünlük prinsipində olduğunu başa düşmürdümü? Ancaq burası da vardı ki, Əndrunun anadangəlmə xasiyyəti – yüksək əxlaq qaydalarının tələbatından asılı olmayaraq ömründə heç kəsin onu aldatmasına, axmaq yerinə qoymasına qəti imkan verməmək bütün şimallıları fərqləndirən xüsusiyyətdi.

Ancaq poçta çatıb, aldığı iyirmi funtu zərfin içinə qoyaraq "Qlen fondu"nun ünvanına göndərdikdən sonra (xırda pulları özünə cib xərci saxladı) bir balaca sakitləşdi. Poçtun önündəki artırmada dayanmışdı ki, yaxınlaşan doktor Bremveli gördü, eyni daha da açıldı. Bremvel ağır-ağır yeriyir, iri pəncələrini daş döşəməli yola əzəmətlə basırdı, qara, nimdaş paltolu vücudu dimdikdi, qırxılmamış boz saçları kirli yaxalığı üstünə tökülmüşdü, gözləri irəli uzatdığı əlindəki kitaba zillənmişdi. Hələ uzaqdan, küçənin ortasından gördüyü Əndruya yaxınlaşanda yalandan diksinərək özünü heyrətlənmiş kimi göstərdi.

– Ah, əzizim Mənson! Başım kitaba elə qarışıb ki, az qala sizi görmədən keçib gedəcəkdim.

Mənson gülümsündü. Onun, ikinci "ştatlı" həkim Nikolsdan fərqli olaraq elə ilk görüşdən Mənsona səmimi münasibət bəsləyən doktor Bremvellə arası kökdü. Bremvelin işi çox olmurdu, buna görə də israfçılıq edib köməkçi saxlamağı özünə rəva görmürdü. Lakin onun lovğa ədaları, özünü məşhur adam kimi aparmaq adəti vardı.

Bremvel şəhadət barmağının kirli dırnağı ilə oxuduğu səhifəni səylə cızıb kitabı örtdü, sonra boş əlini qürurla nimdaş paltosunun yaxasına keçirtdi. Onun elə dəbdəbəli görkəmi vardı ki, Blenellinin baş küçəsində lap fantastik xəyala oxşayırdı. Denninin onu “Gümüş kral” adlandırması nahaq deyildi.

– Hə, əzizim, deyin görüm, bizim bu balaca cəmiyyət xoşunuza gəldimi? Kiçik hücrəmizdə arvadıma və mənə baş çəkdiyiniz zaman sizə demişdim ki, bu cəmiyyət ilk baxışda göründüyü kimi də iyrənc deyil! Burada bizim öz istedadlarımız var. Əziz arvadımla mən onları həvəsləndirməyə çalışırıq. Mənson, biz bu ucqar guşədə də mədəniyyət məşəlini daha uça qaldırırıq. Siz bir dəfə bizə axşam gəlməlisiniz. Mahnı oxumursunuz ki?

Əndru özünü gülməkdən güclə saxlayırdı. Bremvelsə mərhəm bir ahənglə sözünə davam etdi:

– Hamımız yatalaqla apardığınız mübarizədən, şübhəsiz, xəbərdarıq. Əzizim, Blenelli sizinlə fəxr edir. Mən ancaq təəssüf edirəm ki, belə bir fürsət mənə düşməyib. İşiniz çətinə düşəndə mən sizə bir fayda verə bilərəmsə, yanıma gəlin!

"Axı o kimdir ki, qoca adamı lağa qoyur?" – fikrindən doğan peşmançılıq hissi Əndrunu cavab verməyə vadar etdi:

– Doktor Bremvel, yeri gəlmişkən deyim ki, çox nadir hallarda təsadüf edilən olduqca maraqlı təkrar mediastinitə⁸ rast gəlmişəm. Vaxtınız varsa, bəlkə mənimlə gedib ona baxasınız?

– Hə? – deyə Bremvel bu dəfə bir qədər həvəssiz xəbər aldı. – Mən sizə zəhmət vermək istəməzdim.

Əndru getməyə hazır olduğunu bildirib dedi:

– Burda, tinin dalındadır. Doktor Denni ilə görüşümə hələ yarım saat var. Bircə saniyədən sonra orda olarıq.

Bremvel tərəddüd edirdi, əvvəlcə, deyəsən, boyun qaçırmaq istədi, sonra isə mütərəddid halda razılıq bildirən hərəkət etdi. Onlar Qlayder-pleysə çatıb xəstənin evinə gəldilər.

Xəstəlik, Mənsonun dediyi kimi, həkim üçün son dərəcə maraqlı idi. Bu, boğaz uru vəzisinin mühafizəsi kimi nadir haldı. Əndru bunu müəyyənləşdirdyinə görə ürəkdən sevinirdi, yoldaşlıq məsləhətinə böyük ehtiyac duyurdu, ümid edirdi ki, Bremvel bu kəşflə əlaqədar onun sevincinə şərik olacaqdır,

Lakin doktor Bremvel bütün dəbdəbəli bəyanatlarına baxmayaraq xəstəliyə qətiyyən maraq göstərmədi. O, həvəssiz Əndrunun dalına düşüb ağzını açmaqdan qorxa-qorxa xəstənin otağına keçdi, təkəbbürlü xanım ədası ilə yatağa yaxınlaşdı. Xəstədən xeyli aralı, təhlükəsiz məsafədə dayanmağa çalışıb onu başdansovdu müayinə etdi. Görünür, burda çox qalmağa meyli yoxdu. Odur ki, ancaq evdən çıxıb təmiz və sərin havanı dərindən ciyərlərinə çəkdikdən sonra adi natiqlik qabiliyyəti özünə qayıtdı. Əndru ilə həvəslə danışmağa başladı:

– Dostum, xəstənizə sizinlə birgə baş çəkdiyimdən çox razıyam; əvvəla ona görə ki, xəstəliyin sirayət edə biləcəyi təhlükəsi qarşısında heç vaxt geri çəkilməməyi həkimlik borcu hesab edirəm; ikincisi, ona görə ki, elmi irəli aparmaq üçün ələ düşən hər cür imkana sevinirəm. İnanırsınızmı ki, bu, indiyədək mənim gördüyüm bütün mədəaltı vəzinin iltihabı hallarının ən səciyyəvi nümunəsidir!

O, Əndrunun əlini sıxıb tələsik getdi, gənc həmkarını tamam heyrət içində qoydu. Sarsılmış Əndru ürəyində bir neçə dəfə təkrar etdi: "mədəaltı vəzi". Bu, Bremvelin ağzından qaçan adi söz xətası yox, çox qaba səhv idi. Xəstəni müayinə zamanı özünü aparması onun həkimlikdən tamam bixəbər olduğunu büruzə verdi. Bremvel adicə savadsızdır. Əndru alnını ovuşdurdu. Bir baxın ha, əlində diplomu, əməlli işi olan, ona yüzlərlə adamın həyatı tapşırılan bir həkim mədəaltı vəzi ilə ur vəzisini dolaşıq salır, halbuki onlardan biri qarın nahiyəsində, digəri isə sinədədir. "Yox, bu lap fəlakətdir!"

Həkimlərin işi haqqındakı əvvəlki təsəvvürlərini həyatın alt-üst etdiyini yenə duyaraq o, ağır-ağır Denninin yaşadığı evə sarı yönəldi. Əndru bilirdi ki, o, hələ gəncdir, bu sahədə kifayət qədər hazırlıqlı deyil, təcrübəsizliyi üzündən səhv də edə bilər. Lakin Bremvel təcrübəsizliyinə bəhanə gətirə bilməzdi, belə ki, onun nadanlığına heç bir şeylə bəraət qazandırmaq olmaz.

Əndrunun fikirləri özü də hiss etmədən, fürsət düşdükcə ümumi peşələrini həmişə lağa qoyan Denniyə addadı. Denni bütün ölkədə ancaq tam avamlığı, bir də xəstələrin başını tovlamaq bacarığı əldə etməsi ilə fərqlənən minlərlə heç nəyə yaramayan həkim olduğunu tənbəl-tənbəl sübut etdiyinə görə ilk zamanlar onu bərk əsəbiləşdirirdi. İndi Əndru öz-özündən soruşurdu ki, Denninin dediklərində bəlkə bir həqiqət var. Elə bu gün həmin mövzuda onunla yenə danışmağı qərara aldı.

Lakin Denninin otağına girəndə gördü ki, indi nəzəri mübahisələrin yeri deyil: Filipp onu qaşqabaqla, sükutla qarşıladı. Üzü tutqundu, gözləri qəmli-qəmli baxırdı. Aradan xeyli keçəndən sonra dilləndi:

– Consun oğlu bu gün səhər yeddidə öldü. Bağırsağı deşilmişdi. – O, qəzəbini güclə boğaraq astadan və soyuq danışırdı. – Bir də İstred-rodda yatalağa tutulmuş iki təzə xəstə aşkar etmişəm.

Əndru onun halına acıyıb, nə cavab verəcəyini bilmədi, gözlərini yerə dikdi. Denni isə ürək ağrısı ilə sözünə davam etdi:

– Amma siz çox da qürrələnməyin. Mənim xəstələrimin öldüyünə, sizinkilərin isə sağaldığına sevinirsiniz. Lənətə gəlmiş kanalizasiya borusu sizin sahədə deşiləndə o qədər də sevinməzsiniz.

Əndru qızğınlıqla dilləndi:

– Yox, canım, yox, nə danışırsınız?! Vallah, sizdən ötrü mən də dilxor olmuşam. Gərək bir şey eləyək. Gəlin sanitariya idarəsinə məktub yazaq.

Filipp yenə də qəzəbini güclə boğaraq cavab verdi:

– Biz bir düjin məktub yaza bilərik. Nəticəsi ancaq bu olar ki, yarım ildən sonra bura avara bir müfəttiş gəlib çıxar. Yox, mən artıq hər şeyi götür-qoy eləmişəm. Onları yeni boru çəkməyə vadar edə biləcək bir yol var.

– Hansıdır?

– Köhnə borunu partlatmaq.

Əvvəlcə Əndru fikirləşdi ki, Denni ağlını itirib. Sonra anladı ki, Denni qəti qərara gəlib, buna görə də çaşqın halda gözlərini ona dikib durdu. O, əvvəlki anlayışlarını dəyişməyə, təzədən qurmağa hazırlaşırdı ki, Denni hər şeyi dağıtdı. Əndru mızıldandı:

– Əgər bu işdən xəbər tutsalar, böyük əngəli çıxar.

Denni qürurla ona baxdı.

– Əgər istəmirsinizsə, mənimlə getməyə bilərsiniz.

Əndu etiraz etdi:

– Yox, gedəcəyəm. Amma allah bilir ki, mən bunu niyə eləyirəm.

Mənson bütün günü, adi işlərini gördükcə verdiyi vəd barəsində narazılıqla, peşmançılıqla düşündü. Bu Denni dəlinin biridir, tez-gec onu da bir cəncələ salacaq. Tutmaq istədiyi bu işin özü – dəhşətdir, qanunu pozmaqdır, əgər işin üstü açılsa, hər ikisi məhkəmə qarşısında cavab verməli olacaq. Ola bilsin onları hətta həkimlikdən kənar etsinlər. Qarşısında açılan gözəl, parlaq həkimlik perspektivi başlanğıcında gözlənilmədən dayandırılacağını, dağıdılacağını fikirləşəndə dəhşət hissi Əndrunun canına üşütmə salırdı. O, Filippi qəzəblə lənətləyir, onunla getməyəcəyinə fikrən iyirmi dəfə and içirdi.

Buna baxmayaraq ona məlum olmayan mürəkkəb səbəblər üzündən Əndru geri çəkilə bilmir və istəmirdi.

Saat on birdə Denni və Əndru Qoukinslə birlikdə Çepelstritin qurtaracağına yollandılar. Zülmət gecə idi, küləyin güclü dalğaları tinlərin başında xırda yağış damlalarını onların üzünə çırpırdı. Denni qabaqcadan fəaliyyət planı hazırlamışdı, hər şeyi dəqiq hesablamışdı. Axırıncı növbə mədənə bir saat əvvəl enmişdi. Qoca Tomasın balıq dükanı qarşısında veyllənən bir neçə oğlan uşağından savayı küçədə heç kəs yoxdu.

İki kişi və bir it dinməzcə gedirdi. Denni qalın paltosunun cibinə altı dinamit çubuğu qoymuşdu, bunları ev sahibəsinin oğlu Tom Sicer bu gün daş karxanasının barıt anbarından çırpışdırmışdı. Əndru isə qapaqlarında dəlik açılmış altı dənə boş dəmir kakao qabı, elektrik fənəri və bir parça fitil aparırdı. Şlyapasını alnına basıb yaxalığını qaldırmışdı, başı aşağı yeriyir, bəzən bir gözü ilə ehtiyatla çiyni üstdən dala baxır, Denninin qırıq-qırıq dediyi sözlərə ancaq qısa cavablar verir, ürəyində isə ziddiyyətli hisslərin tufanı tüğyan edirdi. Əndru qəzəblə öz-özündən soruşurdu ki, heç bir qəlibə sığmayan bu gecə macərasında onun iştirakına görəsən xeyirxah professor-ortodoks Lemplaf necə baxardı.

Qlayder-plesi keçən kimi kanalizasiya borusunun, dağıdılmış betonun içində paslı dəmir qapaqdan ibarət baş küçə lükünə çatıb işə başladılar. Mikrob yuvasına çevrilmiş qapaq neçə ildi ki, açılmırdı, onu güclə qaldırdılar. Sonra Əndru ehtiyatla fənəri üfunətli quyuya yönəldib oranı işıqlandırdı – aşağıda ovulub sökülmüş daş qanovla qatı lehmə axıb gedirdi.

Denni əsəbi pıçıltı ilə dedi:

– Qiyamətdir, elə deyilmi? Ora baxın, Mənson, görün qanovda necə çatlar var. Axırıncı dəfə baxın!

Sonra bir kəlmə də danışılmadı. Əndrunun əhvali-ruhiyyəsi, nədənsə, birdən-birə dəyişdi, o indi tamam ruhlanmış, həvəsə gəlmişdi, Denninin özündən az qətiyyətli deyildi. Burada çürüyən iyrənc şeylər ucbatından insanlar ölürlər, məmurlar isə bir tədbir görmək istəmirlər! İndi daha xəstənin böyründə əyləşib ah çəkmək və qarnını heç nəyə dəyməyən dərmanlarla doldurmaq vaxtı deyil.

Onlar cəld hər dəmir qutuya bir dinamit çubuğu yerləşdirdilər. Fitili müxtəlif uzunluqda doğrayıb qutulara bənd etdilər. Kibrit qaranlıqda alışıb Denninin solğun, tutqun üzünü, Əndrunun əsən əllərini aydın işıqlandırdı. Sonra birinci fitil fışıldadı. İçi doldurulmuş dəmir qablar– ən əvvəl uzun fitilləri olanlar bir-bir, ehtiyatla axan lehmənin içinə buraxıldı. Əndru ətrafda nə olduğunu ayırd edə bilmirdi. Ürəyi həyəcanla çırpınırdı. Bu, sırf təbabət məşğələsinə oxşamırdısa da, ömrünün ən yaxşı dəqiqəsi idi. Axırıncı dəmir qab qanova düşəndə, qısa fitili alışıb fışıldayanda birdən-birə Qoukins gördüyü bir siçovulun dalınca qaçdı. Araya müvəqqəti çaxnaşma düşdü, bu intermediyada it hürə-hürə qaçır, onu tutmaq istəyən iki nəfər də indicə ayaqları altında baş verə biləcək partlayışın dəhşətini duyaraq onu qovurdu. Sonra lükün qapağı yerinə qoyuldu və Əndru ilə Denni küçədə üzü yuxarı otuz yardadək dəli kimi yüyürdülər.

Onlar Rednor-pleysin tininə çatıb geri boylanmaq üçün dayanmışdılar ki, birdən gurultu eşitdilər: – part! – birinci dəmir qab partladı.

– Vallah bunu biz elədik, Denni! – deyə Əndru sevinclə çığırdı. İndi onun qəlbində Denniyə qarşı yoldaşlıq hissi baş qaldırmışdı, o, Denninin əlindən yapışmaq, ucadan nəsə demək istəyirdi.

Sonra yubanmadan, dəqiqliklə digər yeni boğuq partlayış səsləri də eşidildi – ikinci, üçüncü, dördüncü, beşinci, nəhayət ən effektlisi – axırıncı partlayış; bu partlayış, deyəsən dörddə bir mildən yaxın deyildi, səs vadinin o başından gəldi.

Denni səsini alçaldıb:

– Hə, bu da belə, – dedi və elə bil həyatının bütün gizli dərdləri bircə bu sözdə ifadə olundu. – Bir biabırçılıqdan qurtardıq.

Bu sözlər ağzından təzəcə çıxmışdı ki, çaxnaşma başladı. Pəncərələr, qapılar taybatay açılır, qaranlıq küçəyə hər yandan işıq düşürdü. Adamlar evlərdən çölə yüyürürdülər. Bir dəqiqə keçməmiş küçə adamla doldu. Əvvəlcə kimsə qışqırdı ki, mədəndə partlayış olub. Lakin camaatın içindən dərhal etiraz səsləri ucaldı, partlayış səsləri aşağıdan, vadidən gəlirdi. Mübahisələr başladı, hərə öz mülahizəsini qışqıra-qışqıra söyləyirdi. Bir dəstə kişi fənərlə kəşfiyyata yollandı. Gecənin bu aləmində həyəcanlı səslər hey uğuldayır, sakitləşmək bilmirdi. Denni ilə Mənson qaranlığın və səs-küyün pərdəsi altında sürüşüb aradan çıxaraq, dolambac yollarla evlərinə qayıtdılar. Əndrunun damarlarından axan qan da zəfər nəğməsi oxuyurdu.

Ertəsi gün səhər hələ səkkiz olmamış qaşqabaqlı sifəti çiy dana ətini xatırladan, gonbul doktor Qriffits avtomobillə gəlib çıxdı. Onu isti yatağından bələdiyyə şurasının üzvü Qlin Morqan dəhşətli lənətlər yağdıra-yağdıra oyatmışdı. Qriffits yerli həkimlərin telefonla çağırışlarına cavab verməyə bilərdi, lakin Qlin Morqanın hirsli hökmlərinə əməl etməmək olmazdı. Qlin Morqanın hirslənməsi üçün isə səbəb vardı: həkim şura üzvünün şəhərin yarım milliyində, vadidə yerləşən təptəzə villası bir gecədə orta əsrlərin lehməsi dolmuş xəndəklə əhatə olunmuşdu. Şuranın üzvü və onun tərəfdarları Heymer Devis və Den Roberts tam yarım saat başqalarının da eşidə biləcəyi tərzdə ucadan tibb inspektoruna dişlərinin dibindən çıxanı dedilər.

Bundan sonra Qriffits alnının tərini silə-silə, qıçlarını sürüyə-sürüyə əhvalatla maraqlanan məmnun camaatın içində Mənsonla yanaşı durmuş Denniyə sarı yeridi. İnspektorun onlara tərəf gəldiyini görən kimi Əndru birdən narahat olmağa başladı. Həyəcanlı, yuxusuz gecədən sonra onun əhvalı dəyişmişdi. Sübhün ayazlı işığında alt-üst olunmuş yolun viranə mənzərəsindən pərtləşən Əndru özünü pis hiss etməyə başlamışdı. Lakin Qriffits kimdənsə şübhələnmək vəziyyətində deyildi. O, iniltili bir səslə Filippə müraciət etdi:

– Hə, dostum, sizin üçün gərək yubanmadan təzə su borusu çəkək.

Denninin sifəti laqeyd vəziyyətdə qaldı. Sonra çox soyuq bir tərzdə dedi:

– Mən neçə ay əvvəl sizi xəbərdar etmişdim, Yadınızdadırmı?

– Bəli, bəli, şübhəsiz! Lakin mən hardan biləydim ki, bu lənətə gəlmiş boru bir gün partlayacaq? Lap məəttəl qalmışam – axı bu necə ola bilər?

Denni ona soyuq nəzərlə baxdı.

– Bəs sanitariyaya aid biliyiniz hanı, doktor? Məgər bilmirsiniz ki, kanalizasiya borularına yığılmış qaz çox asan alovlanır?

Elə bazar ertəsindən təzə borunun çəkilişinə başladılar.

V

Üç ay keçdi.

Gözəl mart günlərindən biri idi. Dağlardan əsən ilıq mehdən baharın gəlişi duyulurdu. Dağlarda güclə sezilən ilk yaşıl zolaqlar burada daş karxanalarının, şlak qalaqlarının törətdiyi biabırçı vəziyyətə meydan oxuyurdu. Mavi səmanın cazibədar fonunda Blenelli belə gözəl görünürdü.

Əndrunu elə indicə Riskin-stritə xəstə üstünə çağırmışdılar. O, xəstəyə baş çəkmək üçün evdən çıxanda yaz gününün gözəlliyindən ürəyinin daha şiddətlə döyündüyünü hiss etdi. O, artıq bura alışmış, elə bil başqa aləmdən tamam ayrılıb dağlar arasına gömülmüş bu orijinal, primitiv şəhərə öyrəşmişdi. Onun heç bir əyləncə yeri, hətta kinosu da yoxdu, ürəksıxan mədənlərindən, daş karxanalarından, filiz emal edən zavodlarından, cərgələnmiş kilsələrindən, bir də tutqun evlərindən başqa heç nəyi yoxdu. Bu, elə bil öz aləminə qapılmış qəribə, sakit bir şəhərdi. Buranın camaatı da, bir növ, yad və anlaşılmazdı; adamların Əndrudan kənar gəzdiyinə baxmayaraq onlar bəzən gənc həkimdə istər-istəməz səmimi hisslər oyadırdılar: alverçilərdən, keşişlərdən və bir dəstə əsnafdan başqa bütün adamlar mədənlərin sahibi olan şirkətin fəhlə və qulluqçuları idi. Hər növbə başlanana yaxın və onun axırında bu kiçik şəhərin sakit küçələri qəflətən oyanar, altına dəmir vurulmuş başmaqların taqqıltısından lərzəyə gələr, insan ordusunun təzyiqi altında birdən-birə canlanardı. Gematit mədənində işləyənlərin paltarları, ayaqqabıları, əlləri, hətta üzləri də tünd-qırmızı filiz tozuna bulaşmış olurdu. Daş karxanasının fəhlələri içinə pambıq qoyulmuş moleskin kombinezonlar geyər, altdan dizlərini sarıyardılar. Pudlinqçiləri diyir-diyir pambıq parçadan tikilmiş sürməyi şalvarlarından tez tanımaq olurdu.

Onlar az, əsasən valli dilində danışırdılar. Ayrıca dolanmalarından, qaradinməzliklərindən digər irqin nümayəndələrinə oxşayırdılar. Lakin bunlar çox yaxşı adamlardı. Evdə, kilsə salonlarında, şəhərin yuxarı hissəsindəki futbol meydanında adi əyləncələrlə qane olurdular. Ən çox isə musiqini xoşlayırdılar, – dəbdə olan bayağı, şit mahnıları yox, ciddi, klassik musiqini. Əndru çox vaxt gecə küçələrdən keçərkən bu yoxsul daxmalardan ucalan fortepiano səsi eşidərdi – bu, çox yaxşı çalınan, gecənin sükutunu yarıb yuxarı, əlçatmaz dağlara, daha yuxarılara qanadlanan Bethovenin sonataları, yaxud Şopenin prelüdləri idi.

Doktor Peycin vəziyyəti Əndru üçün tamam aydındı. Edvard Peyc bundan belə bircə xəstə də qəbul edə bilməyəcəkdi. Lakin fəhlələr tam otuz il onlara can-başla, vicdanla xidmət etmiş həkimi "ələ vermək" istəmirdilər. Həyasız Bloduen isə hiylə, yaltaqlıq və aldatma yolu ilə fəhlələrin müalicə üçün pul çıxılmasının bütün haqq-hesabı əlindən keçən mədən direktoru Uotkinsi tovlayıb, işi elə qura bilmişdi ki, doktor Peyc yenə də ştatda qalır, beləliklə də arvadı çoxlu pul qazanır, Peycin bütün işlərini görən Mənsona isə bu qazancın az qala altıda bir hissəsini verirdi.

Əndru Edvard Peycə ürəkdən acıyırdı. Bu nəcib və sadə qəlbli insan Eberistvit kafesində işləyən həris, qəşəng gonbul Bloduenlə evlənəndə çaqqal gavalısı kimi qara, qaynar gözlərin arxasında nələr gizləndiyini bilməmişdi. İndi iflic olmuş, yatağa düşmüş Peyc bütünlüklə bu qadından, onunla nəvazişlə, lakin nəsə şən, fərəhli bir zalımlıqla davranan Bloduendən asılı idi. Bloduenin ərini sevmədiyini demək olmazdı. Onda Peycə qarşı xüsusi bağlılıq vardı. Əri, doktor Peyc onun xüsusi mülkiyyəti idi. Xəstənin otağında Əndruya rast gələndə o, təbəssümlə, lakin həmişə kənar edilən, məhəl qoyulmayan bir adamın qısqanclığı ilə yaxınlaşıb ucadan deyərdi:

– Hə, yenə ikilikdə nə barədə danışırsınız?

Fağırlığına, fədakarlığına görə Edvard Peyci sevməmək olmazdı. Yatağa yapışıb qalmış köməksiz qoca bu qarabuğdayı, hövsələsiz, həyasız qadının, arvadının bütün səs-küylü qayğılarına tabe olurdu, onun tamahkarlığının, inadlı, utanmaz müdaxilələrinin, usandırıcı hərəkətlərinin qurbanı idi.

Edvard Peycin Blenellidə qalmasına artıq heç bir lüzum yoxdu, buna görə də o, daha isti, dolanacaq üçün daha əlverişli şəraiti olan bir yerə getmək həsrətilə yaşayırdı. Bir dəfə Əndru ondan: "Ürəyinizdən nə keçir, ser?" – deyə soruşanda o, köksünü ötürüb belə demişdi:

– Dostum, mən buradan baş götürüb getmək istərdim. Bu gün Kapri adası haqqında oxudum… Orada quşlar qoruğu yaratmaq istəyirlər… – o, bu sözləri deyib üzünü yastığın içində gizlətdi. Onun səsində dərin həsrət hissi vardı.

O heç vaxt özünün həkimliyindən danışmazdı. Olsa-olsa bəzən sözarası yorğun səslə deyərdi: "Doğrusu, mən dərin biliyə malik olmamışam, amma əlimdən gələni etməyə çalışmışam". O, saatlarla qımıldanmadan uzanıb, Enninin hər səhər böyük qayğı ilə quşlar üçün çörək qırıntısı, piy qabığı, əzilmiş hind qozu səpdiyi pəncərəyə tamaşa edə bilərdi. Sellüloid döşlüklü rəngi solmuş qara kostyumunda yöndəmsiz, təmtəraqlı görünən qoca şaxtaçı İnox Devis hər bazar günü səhər xəstənin yanına gələrdi. Hər ikisi – həm qonaq, həm də ev sahibi dinməz oturub pəncərəyə qonan quşlara tamaşa eləyərdi. Bir dəfə Əndru həyəcan içində aşağı düşən İnoxa rast gəldi. Qoca şaxtaçı çığırdı: "Doktor, bu gün işimiz yaman uğurlu olub! İki çox qəşəng arıquşu lap bir saatadək pəncərədə oturmuşdu!.."

İnox Peycin yeganə dostu idi. O, şaxtaçılar arasında böyük nüfuza malikdi. Buna görə də and içmişdi ki, nə qədər sağdır, doktor Peycin xəstələri siyahısından bir adam da pozulmayacaq. İnoxun heç ağlına da gəlməzdi ki, zavallı Edvard Peycə bu sədaqətilə o, qaş qayıran yerdə göz çıxarır.

Bu evə tez-tez gələnlərdən biri də Qərb bankının direktoru, ilk baxışdan Əndruya xoş gəlməyən arıq, uzundraz, daz başlı Ənyurin Ris idi. Şəhərin ən mötəbər şəxslərindən biri olan bu adam heç vaxt heç kəsin düz gözünün içinə baxmazdı O, "Brinqouer"ə gələndə ancaq nəzakət xatirinə beş dəqiqə doktor Peycin yanında olar, sonra qapını cəftələyib tam bir saat missis Peyclə bir otaqda qalardı. Bu görüşlər zamanı heç bir günah iş tutulmurdu, onlar ancaq pul məsələlərinə həsr olunurdu. Əndru güman eləyirdi ki, Bloduenin bankda öz şəxsi hesabında xeyli pulu var və Ənyurin Risin səlahiyyətli rəhbərliyi ilə bu pulunu ustalıqla artırır. Əndru üçün həyatının bu dövründə pulun heç bir əhəmiyyəti yoxdu. "Qlen fondu"na borcunu səliqə ilə qaytara bilməsi ona kifayət idi. Hələ üstəlik cibində papiros üçün də bir neçə şillinqi qalırdı. Əsas məsələ bu idi ki, onun sevimli işi vardı.

Klinik işin onun üçün nə qədər qiymətli və maraqlı olduğunu heç vaxt indiki kimi aydın hiss etməmişdi. Onda daim yaşayan bu hiss yorğun, dilxor, ruhən əzgin olduğu zaman istisilə qızındığı alov kimi idi. Son vaxtlar daha qeyri-adi çətinliklər meydana çıxır, onu daha çox narahat edirdi. Lakin o, bir həkim kimi müstəqil fikir yürütməyə başlayırdı. Bəlkə bunun üçün o, ən çox Denniyə onun sərt, kəskin, dağıdıcı baxışlarına borclu idi. Denninin dünyagörüşü indiyədək Mənsona təlqin edilmiş hər şeyin tamam əksinə idi. Bu dünyagörüşünü ikicə kəlmə ilə ifadə edib, onu İncil ayəsi kimi Denninin çarpayısının baş tərəfindən asmaq olardı: "Mən inanmıram".

Tibb fakültəsində adi hazırlıq aldıqdan sonra Mənson qalın cildli sanballı dərsliklərin təlqin etdiyi hər şeyə dərin inam bəsləyərək gələcəyin pişvazına çıxdı. Onun başını fizika, kimya, biologiya üzrə səthi biliklə doldurmuşdular – hər halda o, yer üzünün soxulcanlarını öyrənib onlardan preparatlar hazırlamışdı. Sonra ona adi nəzəriyyələri ehkam kimi təşəxxüslə təqdim etmişdilər. Bütün xəstəliklər artıq müəyyənləşdirilmiş əlamətləri və onlara qarşı mübarizə vasitələri ilə ona məlumdu. Misal üçün podaqranı götürək. Onu zəfəran arağı ilə müalicə etmək olar. Professor Lemplafın auditoriya qarşısında mülayim-mülayim belə mızıldadığını Əndru çox yaxşı xatırlayırdı: "Vinum colchici, cənablar, onun iyirmidən otuzadək damcısı podaqranın spesifik müalicə vasitəsidir". İndi isə Əndru öz-özünə belə sual verirdi: bu, doğrudan da belədirmi? Bir ay əvvəl əsl podaqraya, "yoxsulların amansız və əziyyətli podaqrasına" rast gəldiyi zaman həmin vasitəni lazımi dozada sınaqdan keçirdi, nəticəsi çox acınacaqlı, uğursuz oldu.

Bəs farmakopeyanın qalan "müalicə" vasitələrinin yarısı yox, dörddə üç hissəsi haqqında nə demək olar? Bu dəfə Əndrunun hafizəsində onlara Materia medica-dan mühazirə oxuyan doktor Eliotun dedikləri səsləndi: "Cənablar, indi biz elemə – nəbatatdan əmələ gəlməsi dəqiq müəyyənləşdirilməmiş, ancaq çox güman ki, Canarium commune bitkisindən törənən bərk qatranlı maddəyə keçirik. Bu maddə Manilladan gətirilir və sürtmə yağı şəklində beşə bir nisbətdə işlədilir. O, yara və qanaxma zamanı xəstənin ümumi vəziyyətini yaxşılaşdıran dərman və dezinfeksiya vasitəsi kimi misilsizdir.

Boş şeylərdir! Bəli, bütün bunlar tamam boş şeylərdir! İndi o, bunu apaydın görürdü. Görəsən, Eliot heç unguentum elemi sürtmə yağından istifadə edibmi? Əndru əmindi ki, yox. Bütün bu əllamələri kitabdan oxuyub, bu kitaba da onlar digər kitabdan düşüb və ilaxır. Əgər bu kəlamların mənşəyi axtarılsa, gedib orta əsrlərə çıxmaq olar. Arxaik istilahlar da bunu sübut edər.

Denni hələ birinci axşam sulu dərman hazırlayan Əndrunun sadəlövh inamına gülmüşdü. O, xəstənin qarnını hər cür "horra" ilə dolduran həkimləri həmişə lağa qoyurdu. Denni inamla deyirdi ki, ancaq dörd-beş dərman həqiqətən xəstəyə fayda verir, bütün qalanları o, saymazyana "zibil" adlandırırdı. Denninin saymazyana sözlərində Əndrunu gecələr yatmağa qoymayan dağıdıcı bir fikir vardı ki, bunu da o, hələ dumanlı şəkildə dərk etməyə başlayırdı.

Bu barədə fikirləşə-fikirləşə Əndru gəlib Riskin-stritə çatdı və üç nömrəli evə girdi. Məlum oldu ki, burada doqquz yaşlı oğlan uşağı Co Houels yüngül formalı qızılca çıxarıb. Uşağın xəstəliyi təhlükəli deyildi, lakin ailənin yoxsulluğu və ağır şəraiti üzündən Conun anasının qarşısına ciddi çətinliklər çıxacaqdı. Daş karxanasında günəmuzd işləyən Houelsin özü plevrit xəstəliyi ilə yatağa düşmüşdü, üç aydı ki, heç bir pul yardımı almırdı. Sektant kilsəsində süpürgəçi işləyə-işləyə bir xəstəyə qulluq etməkdən onsuz da əldən düşmüş zərif və xəstə görkəmli missis Houels indi xəstə oğlunun halına da can yandırmalı idi.

Evdən çıxarkən Əndru qapı ağzında qadınla söhbət etdi və təəssüf hissilə dedi:

– Sizin onsuz da o qədər işiniz, gücünüz var ki! Bu yandan da İdrisi evdə saxlamalı olacaqsınız, onu məktəbə buraxmaq olmaz. (İdris Coun kiçik qardaşı idi).

Missis Houels cəld başını qaldırdı. O, qırmızı əllərinin dərisi çat-çat olmuş, barmaqlarının oynaqları şişmiş cılız, fağır bir qadındı.

– Yox, miss Barlou dedi ki, İdris məktəbə gedə bilər.

Qadının halına ürəyi yansa da, Əndru bu sözdən möhkəm hirsləndiyini hiss etdi.

– Eləmi? Axı bu miss Barlou kimdir?

Ağlına heç bir şey gəlməyən missis Houels izah etdi:

– Benk-stritdə məktəb müəllimidir. Bu gün səhər bizə gəlmişdi. Güzəranımın çətinliyini görüb İdrisin məktəbə getməsinə izin verdi. Əgər onun da ağırlığı üstümə düşsəydi, bircə allah bilir ki, halım necə olardı.

Əndru çox istəyirdi qadına desin ki, o, burnunu ona dəxli olmayan işlərə soxan bir məktəb müəlliminin yox, onun göstərişlərinə əməl etməyə borcludur. O, çox gözəl başa düşürdü ki, bu işdə missis Houelsi günahlandırmaq olmaz, buna görə də özünü saxladı, dinmədi. Lakin qadınla vidalaşıb Riskin-stritlə gedərkən qaşqabağı yer süpürürdü. Onun işinə qarışanlardan zəhləsi gedirdi, illah ki, bu adam qadın ola. O, bu barədə fikirləşdikcə, daha çox qəzəblənirdi. Qardaşı Co qızılcadan yatarkən İdrisi məktəbə buraxmaq – mövcud qayda-qanunu açıq-aşkar pozmaq deməkdi. Buna görə də Əndru birdən qərara aldı ki, həmin zəhlətökən miss Barlounun yanına gedib onunla əməlli danışsın.

Beş dəqiqə sonra o, Benk-stritin yoxuşu ilə qalxıb məktəbə gəldi, qapıçı qadından "birinci normal" sinfin yolunu soruşdu, gəlib onu tapdı. Qapını döyüb içəri girdi.

Havası yaxşıca dəyişdirilmiş geniş otağın bir küncündə buxarı yanırdı. Burada yeddi yaşınadək uşaqlar oxuyurdular, İndi tənəffüs olduğundan hər uşağın qabağında bir stəkan süd vardı.

Mənsonun gözləri dərhal müəlliməni axtardı. Müəllimə arxası ona tərəf dayanıb lövhədə rəqəmlər yazırdı, buna görə də əvvəl Mənsonu görmədi. Nəhayət çevrildi.

Bu, qəzəbli vaxtında təsəvvürünün onun üçün rəsm etdiyi həmin "zəhlətökən" qadına oxşamırdı. Buna görə də çaşıb qaldı. Onu karıxdıran bəlkə də qızın qonur gözlərindəki heyrət idi. Mənson qızarıb soruşdu:

– Miss Barlou sizsiniz?

– Bəli.

Onun qarşısında qəhvəyi toxunma yubka, yun corab və xırdaca qaba başmaqlar geymiş arıq, nazik bir qız dayanmışdı. Mənsonun ağlına gəldi ki, qız çox güman onunla yaşıd olar, yox, deyəsən cavandır, iyirmi ikidən artıq yaşı olmaz. Qız yüngül heyrət hissi ilə onu gözdən keçirir, dodaqaltı gülümsəyirdi. Elə bil uşaqların hesab dərsindən yorulub, belə gözəl bahar günündə gözlənilmədən qarşısına çıxan əyləncəyə sevinirdi.

– Deyəsən siz doktor Peycin təzə köməkçisisiniz?

– Məsələ mənim kim olmağımda deyil, – deyə Əndru soyuq cavab verdi. – Mən doğrudan da doktor Mənsonam. Sizdə İdris Houels oxuyur. Siz bilirsinizmi ki, onun qardaşı qızılca çıxarıb?

Araya sükut çökdü. Qızın gözləri təəccüblə baxırdısa da, mehriban ifadəsini itirməmişdi.

Miss Barlou dağınıq saçlarını alnından kənar edib cavab verdi:

– Bəli, bilirəm.

Qız deyəsən Mənsonun gəlişinə ciddi yanaşmaq fikrində deyildi, buna görə də Əndrunu təzədən qəzəb boğdu.

– Siz başa düşürsünüzmü ki, onu burada saxlamaq, bütün qanunlara zidd getmək deməkdir?

Mənsonun səsinin ahəngindən qız pörtdü, üzündəki mehribanlıq ifadəsi çəkildi. Mənson onun təravətli, təmiz dərisini görməyə bilməzdi. Hələ üstəlik sağ yanağının yuxarısında eynilə gözləri rəngindəki xırdaca qəhvəyi xalı da nəzərindən qaçmadı. Qız ağ koftasında çox zərif, kövrək, lap yeniyetmə təki gülməli görünürdü. O, tez-tez nəfəs alsa da, hər halda ağır-ağır, sakit səslə dedi:

– Missis Houels başını tamam itirib. Buradakı uşaqların çoxu qızılca çıxarıb. Çıxarmayanlar isə tez-gec çıxaracaqlar. Əgər İdris məktəbə gəlməsəydi ona böyük fayda verən südü də ala bilməyəcəkdi.

Mənson onun sözünü kəsdi:

– Məsələ süddə deyil. Onu başqa uşaqlardan mütləq ayırmaq lazımdır.

Qız inadla ona etiraz elədi.

– Müəyyən dərəcədə ayırmışam da. Əgər inanmırsınızsa, baxa bilərsiniz.

Mənson qızın baxdığı səmtə döndü. Beş yaşında olan İdris uşaqlardan ayrı, buxarı qarşısında, alçaq partada əyləşib həyatdan çox razı bir halda süd dolu krujkasının arxasından solğun mavi gözlərini sevinclə bərəldib baxırdı.

Bu mənzərə Əndrunu daha da hirsləndirdi. O, kinayəli, əsəbi halda güldü.

– Siz bunu başqalarından ayırmaq hesab edə bilərsiniz, mən isə təəssüf ki, yox. Siz elə bu saat uşağı evə göndərməlisiniz.

Qızın gözlərində qığılcımlar parladı.

– Sizin heç ağlınıza gəlmir ki, bu sinfin sahibi mənəm? Bəlkə siz adamlara daha geniş miqyasda ağalıq etmək haqqına maliksiniz, lakin burada təkcə mən göstəriş verə bilərəm.

Əndru özünü çəkib nifrət dolu gözlərini qıza dikdi.

– Siz qanunu pozursunuz! Sizin uşağı məktəbdə saxlamağa haqqınız yoxdur! Tərslik etsəniz, bu barədə inspektora xəbər verəcəyəm.

Araya qısa müddətli sükut çökdü. Əndru gördü ki, qız əlindəki təbaşiri bərk-bərk sıxır. Bu həyəcan nişanəsi Mənsonun qıza və özünə acığını daha da qızışdırdı. Qız ikrah hissilə dedi:

– Gedin xəbər verin! Tapşırın ki, məni həbs etsinlər. Şübhəsiz ki, bu, sizə böyük ləzzət verər.

Qəzəblənmiş Əndru pis vəziyyətə düşdüyünü duyaraq dinmədi. Özünü ələ almağa çalışdı. Baxışlarını qıza zillədi ki, artıq soyuq parıltı ilə alışıb-yanan gözlərini aşağı salmağa bəlkə onu məcbur etsin. Onlar bir anlığa bir-birinin üzünə elə yaxından baxdılar ki, Əndru qızın boynundakı çırpınan qan damarlarını, açıq dodaqları arasında parlayan dişlərini gördü. Nəhayət, qız dilləndi:

– Hər şeyi dediniz, elə deyilmi? – Sonra kəskin hərəkətlə çevrilib üzünü sinfə tutdu. – Uşaqlar, qalxın və deyin: "Xudahafiz, doktor Mənson. Yanımıza gəldiyiniz üçün çox sağ olun!"

Uşaqlar stulları taqqıldadaraq səs-küylə ayağa qalxdılar, müəllimənin rişxənd dolu sözlərini xorla təkrar etdilər.

Miss Barlou onu qapıyadək ötürəndə Mənsonun qulaqları od tutub yanırdı. Doktor tamam çaşıb qalmışdı, hələ üstəlik özündən çıxdığına, özünü axmaq kimi apardığına yaman peşman olmuşdu. Halbuki qız heyrət ediləcək tərzdə təmkinli idi, Əndru demək üçün kəsərli bir cümlə, təsirli bir söz axtarırdı, lakin ağlına fərli bir şey gəlməmiş burnunun lap qabağında qapını sakitcə örtdülər.

VI

Bütün axşamı bərk hirslənən, tibb inspektoruna zəhər tuluğu kimi üç kəskin ərizə yazıb, sonra cıran Mənson, nəhayət bütün bu əhvalatı unutmağı qərara aldı. Benk-stritə yollandıqda onu tərk etmiş yumor hissi indi qayıdaraq, orada boş yerə öz mənliyini göstərmək cəhdindən ötrü onda narazılıq, peşmançılıq hissi oyatmışdı.

Təbiətindəki inadkar şotland məğrurluğu ilə amansız mübarizə aparan o, axır bu qərara gəldi ki, haqlı deyilmiş, buna görə də şikayət, xüsusilə ələkeçməz Qriffitsə şikayət etmək fikrindən əl çəkdi. Lakin nə qədər çalışdısa, Kristin Barlounu başından çıxara bilmədi.

Bu axmaqlıq deyil? Yeniyetmə qızın biri, məktəb müəlliməsi ilişib qalıb beynində, narahatdır ki, görəsən müəllimə onun haqqında nə fikirləşər. O, inadla öz-özünə deyirdi ki, bu, mənliyinə toxunulmağın adi nəticəsidir. O, qadınlarla həmişə utancaq və yöndəmsiz rəftar edib. Onun narahat, bir qədər əsəbi vəziyyət keçirdiyini heç bir məntiqi mülahizə ilə dəyişmək mümkün deyildi. Əndru özünə fikir verməyəndə, məsələn, yorğun-arğın gəlib çarpayıya sərələnərək gözlərinə təzəcə yuxu gedən vaxtda sinif səhnəsi gəlib xəyalında daha aydın canlanır, o qaranlıqda qaşqabağını tökərdi. Qızın təbaşiri barmaqları arasında bərk-bərk sıxdığını, qara gözlərinin qəzəblə parladığını görürdü. Koftasının yaxasında üç şirmayı düymə vardı. Onun nazik, çevik bədəni yığcam, aydın, dəqiq cizgiləri ilə fərqlənir, bu da uşaqlıqda çox yüyürdüyünü, məharətlə tullandığını göstərirdi. Əndru qızın gözəl olub-olmadığı barədə heç düşünməmişdi. Necəliyindən asılı olmayaraq qız həmişə onun xəyalında, gözləri qabağında idi. Ürəyi heç vaxt keçirmədiyi bir hissdən – şirin qüssədən istər-istəməz sıxılırdı.

İki həftə keçdi. Bir dəfə Mənson çox dalğın halda Çepel-stritlə gedərkən Steyşen-rodun tinində az qala missis Bremvellə toqquşacaqdı. Əndru qadını görmədən keçəcəkdi ki, missis Bremvel onu səsləyib xoş bir təbəssümlə saxladı.

– A, doktor Mənson! Mənə elə siz lazımsınız. Bu gün axşam bizdə kiçik, adi bir məclis olacaq. Ümidvaram ki, siz də gələrsiniz.

Qledis Bremvel həmişə qeyri-adi paltarlar geyən, saçları yetişmiş qarğıdalı rənginə çalan, otuz beş yaşlarında əndamlı, körpələrə məxsus təmiz, mavi gözlü, yeniyetmə qız ədalı bir qadındı. Qledis həmişə əzilə-əzilə "ərimin arvadıyam" deyərdi. Blenellidəki dedi-qoduçular isə onu başqa sözlə səciyyələndirməyi daha üstün tuturdular. Doktor Bremvel ona pərəstiş edirdi, deyirdilər ki, ancaq bu kor-koranə pərəstiş ona arvadının Toniqlendə yaşayan "qara dərili" doktor Gebelə adi yelbeyinlik həddini aşan aludəliyini görməyə mane olurdu.

Qadını tanıyan Əndru dəvətdən boyun qaçırmaq üçün tələsik bəhanə axtarmağa başladı.

– Missis Bremvel, qorxuram ki, axşamadək işimi qurtara bilməyəm.

– Yox, gərək mütləq gələsiniz. Qəribə oğlansınız. Bilirsinizmi bizdə nə əntiqə adamlar olur. Mədəndən mister və missis Uotkinslər, Toniqlendən, – o, mənalı tərzdə gülümsündü, – doktor Gebel… Ah, az qala unutmuşdum: bir də bizim balaca müəlliməmiz Kristin Barlou.

Mənsonun canında vicvicə gəzdi. O, birdən səfeh-səfeh gülümsədi.

– Əlbəttə ki, gələrəm, missis Bremvel. Dəvətə görə çox minnətdaram.

Qadın gedənədək Əndru bir neçə dəqiqə onunla söhbət etməyə məcbur oldu. Sonra bütün günü o, daha heç bir şey barədə fikirləşmək iqtidarında deyildi, fikri-zikri ancaq bu idi ki, bu gün yenə Kristin Barlounu görəcək.

Missis Bremvelin "axşam" məclisi saat doqquzda başladı. Məclisi belə gec başlamağa qərar vermək öz ambulatoriyalarında yubana biləcək həkimlərə hörmət əlaməti idi. Doğrudan da Əndru axırıncı xəstəsini ancaq ona on beş dəqiqə işləmiş yola saldı. Sonra müalicəxananın kranı altında tələsik yuyundu, qırıq daraqla saçını daradı və "İnziva guşəsinə" cumdu. Kiçik kərpic evi (şəhərin ortasında yerləşdiyi üçün idillik adına heç uyğun gəlmirdi) axtarıb tapdı, içəri girəndə başa düşdü ki, məclisə axırıncı o gəlmişdir. Missis Bremvel onu ərklə məzəmmətləyib, qabağa düşdü. Hamını təntənə ilə yemək otağına dəvət etdi. Əri və dəvət olunmuş beş nəfər onun dalınca yeridi.

Şam yeməyi palıddan qayrılmış masanın üstünə kağız salfetlərdə düzülmüş soyuq qəlyanaltıdan ibarətdi. Missis Bremvel evdarlıq istedadı ilə çox qürrələnirdi, Blenellidə zövqlərin, bir növ qanunvericisinə çevrilmişdi, bu da ona ictimaiyyətin fikrinə məhəl qoymamağa haqq verirdi.

Onun anlayışına görə qonaqları əyləndirmək o deməkdi ki, özü mümkün olduqca çox laqqırtı vursun, gülsün. O, həmişə eyham vururdu ki, doktor Bremvelə ərə getməmiş, qeyri-adi firavanlıq içində yaşamışdır.

Masa arxasına keçər-keçməz o, fərəhlə gülümsəyərək ucadan dedi:

– Hə, başlayaq! Süfrədə hər şey varmı?

Əndru tez-tez yeridiyindən, hələ nəfəsini dərməmişdi, bundan başqa həyəcan keçirirdi. On dəqiqəyədək Kristinə baxmağa cəsarət etmədi. O, gözlərini qaldırmadan bilirdi ki, Kristin masanın o başında, dəri qunc, zolaqlı şalvar geymiş, qalstukuna mirvarili sancaq taxmış qarabuğdayı şıq doktor Gebellə yaşlı, maraqsız adam olan mədən direktoru mister Uotkinsin arasında əyləşmişdir. Mister Uotkins ona xas olan kobudtəhər bir əda ilə Kristinə qulluq göstərirdi. Nəhayət, Uotkinsin zarafatla dediyi: "Miss Kristin, siz mənim elə o yorkşirli qızımsınız?" sözlərindən Əndru qəddini düzəldib qısqanclıqla başını qaldırdı, ağ yaxalıqlı, ağ manjetli açıq boz paltarında çox sadə və qəşəng görünən Kristinə baxdı. Qızın öz evindəymiş kimi özünü çox sərbəst aparmasına heyrətlənərək gözlərini ondan çəkdi – qorxdu ki, fikrindən keçənləri qız gözlərindən oxusun.

Mənson müdafiə mövqeyi tutub, nədən danışdığını güclə dərk edərək toxuma işini özü ilə gətirmiş qonşusu, balacaboy missis Uotkinslə söhbətə başladı.

Bütün şam yeməyi müddətində o, bir adamla danışmağa bütün varlığı ilə can atdığı halda, digərilə söhbət etmək məcburiyyətində qaldı. Masanın başında oturan doktor Bremvel boş nimçələrə iltifatla nəzər salıb, napoleonsayağı:

– Dostum, elə bilirəm hamı şam edib qurtarıb. Bəlkə qonaq otağına keçək? – deyəndə elə bil Əndrunun üstündən bir dağ götürüldü.

Qonaq otağında hərə istədiyi yerdə, çoxu divanda və masa ətrafındakı kreslolarda rahatlandıqdan sonra məlum oldu ki, növbə bu cür məclislərin proqramına mütləq daxil olan musiqinindir. Bremvel arvadına nəzakətlə gülümsünüb, qoluna girdi, onu pianonun yanına gətirdi.

– Əzizim, qonaqları nə ilə əyləndirək? – deyib doktor Bremvel burnunda mızıldanaraq püpitrdəki notları vərəqləməyə başladı.

Gebel təklif etdi:

– "Kilsə zəngləri", Missis Bremvel, bu əsəri dinləməkdən heç vaxt usanmaram.

Piano qarşısında hərlənən kətildə əyləşən missis Bremvel çalıb-oxumağa başladı. Əri isə bir əlini arxasına qoyub, digərini bir çimdik burunotu götürürmüş kimi tutaraq yanında dayanıb səhifələri bir-bir məharətlə çevirirdi. Məlum oldu ki, Qledisin məlahətli kontralto səsi var. Sinəsindən dərin, bəm notlar çıxararkən o, hər dəfə çənəsini qaldırırdı. "Məhəbbət lirikası"ndan sonra "Sərgərdan həyat"ı və "Sadə qız"ı oxudu.

Qonaqlar onu həvəslə alqışladılar. Bremvel məchul bir nöqtəyə baxaraq razılıq hissilə pıçıldadı: "Bu gün qiyamət oxuyur".

Sonra çıxış etmək üçün doktor Gebeli dilə tutdular. Bolluca yağlandığına baxmayaraq sahibinin mənşəyini gizlədə bilməyən saçlarını səylə sığallayıb hamarlayan, barmağındakı üzüyünü oynadan, zeytuna çalar dərisi olan bu modabaz ev sahibəsinə nəzakətlə baş endirib, əllərini sinəsində cütləyib böyürdü, öz ifasından həzz ala-ala "Füsunkar Seviliyada məhəbbət" mahnısını oxudu. Sonra qonaqların xahişilə "Toreador"u ifa etdi.

Xeyirxah missis Uotkins dedi:

– Doktor, siz bu ispan mahnılarını təbii bir hərarətlə, vəcdlə oxuyursunuz.

Doktor Gebel təvazökarlıqla gülümsünərək:

– Görünür bunun təqsiri mənim ispan qanımdadır, – dedi və keçib yerində əyləşdi.

Əndru Uotkinsin gözlərində şux parıltı gördü. Qoca direktor əsl vallili kimi musiqini xoşlayır, başa düşürdü. Keçən qışda, o, Verdinin ən çətin operalarından birinin fəhlə klubunda tamaşaya qoyulmasına rəhbərlik etmişdi. Trubka çəkə-çəkə mürgüləyən mister Uotkins Gebeli müəmmalı bir ifadə ilə dinləyirdi. Əndru istər-istəməz belə bir qənaətə gəldi ki, Uotkins bu kəlmələrin onun doğma şəhərində özlərini mədəniyyəti yayanlar kimi göstərmələrinə, mədəniyyəti bayağı, üzüntülü mahnılar şəklində təqdim etmələrinə tamaşa edib əylənir. Kristin gülümsünüb çıxış etməkdən boyun qaçıranda Uotkins dodaqlarını əyib ona müraciətən dedi:

– Əzizim, deyəsən, siz də mənə oxşayırsınız – fortepianonu həddən çox sevdiyinizdən onu çalmırsınız.

Sonra proqramın əsas nömrəsi başladı. Səhnəyə doktor Bremvel çıxdı. O, öskürdü, bir ayağını qabağa qoyub başını dala atdı, əlini əda ilə sürtukunun yaxasına keçirib elan elədi:

– "Axan ulduz" – melodeklomasiya.

Qledis onu müşayiət üçün nəsə improvizasiya etdi və Bremvel başladı.

Vaxtilə məşhur artist olmuş bir qadının ağır ehtiyac içərisində yaşadığından, başına müxtəlif müsibətlər gəldiyindən bəhs edən monoloq sentimental hisslərlə dolu idi. Bremvel onu çox təsirli və ürəkdən oxuyurdu. Güclü dramatizm olan yerlərdə Qledis bas notlar, pafos sovuşanda isə zil notlar götürürdü. Monoloqun kulminasiya nöqtəsi gəlib çatanda Bremvelin bədəni tamam uzandı, son misranı oxuyanda səsi titrədi: "Uzanıb qalmışdı qanov içində… – pauza – acından ölürdü… – uzun pauza – o axan ulduz!"

Balaca missis Uotkinsin toxuduğu əlindən düşdü, o, yaşarmış gözlərini qaldırıb deklomatora baxdı.

– Yazıq! Yazıq! Ah, doktor Bremvel, siz bunu həmişə elə gözəl oxuyursunuz ki!..

Fincanlarda gətirilən klaret diqqəti başqa səmtə yönəltdi. Saat on ikiyə işləyirdi, Bremvelin çıxışından sonra hər hansı bir çıxışın, alınan təsiri zəiflədəcəyini sözsüz-söhbətsiz etiraf edən qonaqlar dağılışmağa hazırlaşdılar. Hər yandan təşəkkür, minnətdarlıq bildirən nəzakətli sözlər, nidalar qəhqəhələrə qatılıb ətrafa səpələndi, hamı dəstə ilə qapıya sarı yeridi. Paltosunu geyərkən Əndru qəmli-qəmli düşündü ki, bütün axşamı Kristin ilə bircə kəlmə də kəsmədi.

Küçəyə çıxıb darvazanın yanında ayaq saxladı. Hiss edirdi ki, nə olursa-olsun qızla danışmalıdır. Havayı keçirdiyi bu uzun sürən axşam haqqındakı fikir qurğuşun olub ürəyində qalmışdı. Halbuki o, burada Kristinlə asan və mehribanlıqla barışacağına böyük ümid bəsləyirdi. Doğrudur, Kristin, deyəsən, ona tərəf heç baxmırdı da, ancaq hər halda orada, lap yaxında, onunla bir otaqda idi; özü isə bütün axşamı gözlərini çəkmələrinin burnuna zilləyib axmaq kimi oturmuşdu. Əndru ümidsiz halda düşündü: "İlahi, mənim halım axan ulduzun halından daha yamandır. Gedim evə, yatım!"

Lakin o, getmir, darvazanın önündə dayanıb-durmaqda davam edirdi. Birdən ürəyi bərk-bərk döyünməyə başladı: Kristin artırmadan enib tək-tənha ona sarı gəlirdi. Əndru bütün cəsarətini toplayıb kəkələdi:

– Miss Barlou, sizi evə qədər ötürə bilərəmmi?

– Çox təəssüf… – Qızın dili dolaşdı. – Mən mister və missis Uotkinslərə söz vermişəm ki, onları gözləyəm.

Əndrunun ürəyi düşdü. O, öz-özünə döyülmüş və qovulmuş it kimi göründü. Lakin hansı bir qüvvəsə onu hələ də tutub saxlayırdı. Rəngi solmuş, amma dodaqları inadla bir-birinə sıxılmışdı. Ürəyindən qopub gələn sözlər iti və nizamsız axın halında çağladı:

– Sizə ancaq bunu demək istəyirdim ki, Houels üstündə aramızda olan söz-söhbətə təəssüf edirəm. O vaxt yanınıza öz nüfuzumu qaldırmaq kimi cılız bir məqsədlə gəlmişdim. Mənə yaxşı, haqlı dərs verdiniz. Həmin uşaq üçün gördüyünüz iş çox nəcib işdi, mən sizə heyranam. Hər halda qanunun hər kəlməsinə əməl etməkdənsə, onun ruhunu qavramaq daha yaxşıdır. Sizi yoldan etdiyimə görə üzr istəyirəm, lakin mən bu sözləri sizə demək ehtiyacı duyurdum. Gecəniz xeyrə qalsın.

Əndru qızın üzünü görmürdü. Cavab da gözləmirdi. O, kəskin bir hərəkətlə çevrilib qızdan uzaqlaşdı. Bu neçə gündə ilk dəfə özünü xoşbəxt hiss etdi.

VII

Mədənin dəftərxanası həkimlikdən əldə edilmiş yarım illik qazanc göndərdi, bu da missis Peyci ciddi düşünməyə vadar etdi, bank müdiri Ənyurin Rislə təkbətək oturub danışmaq üçün ona yeni mövzu verdi. Yarım ildə ilk dəfə idi ki, qazanc xeyli artmışdı. "Doktor Peycin pasientləri" siyahısında indi Mənsonun bura gəldiyi vaxta nisbətən yetmiş nəfər artıq adam vardı.

Mədaxilin artması Blodueni hədsiz sevindirmişdi, lakin təşviş doğuran bir fikir onu əsla rahat qoymurdu. Masa arxasında Əndru qadının arabir şübhə ilə ona baxdığını sezmişdi. Çərşənbə günü, missis Bremvelgildəki həmin axşamın səhəri Bloduen saxta bir sevinclə, səs-küylə özünü yemək otağına saldı.

– Bilirsinizmi nə var, – deyə o, sözə başladı. Elə indi ağlıma gəldi ki… Doktor, siz artıq, dörd aydır ki, burdasınız. Pis də işləmirsiniz, yox, şikayət edə bilmərəm. Əlbəttə, doktor Peycə çata bilməzsiniz. İlahi, əlbəttə, yox! Hələ bu günlərdə mister Uotkins dedi ki, doktor Peycin işə qayıtmasını hamı səbirsizliklə gözləyir. Mister Uotkins mənə dedi: "Doktor Peyc elə gözəl həkimdir ki, onun yerinə başqasını işə götürmək barədə heç fikirləşmək belə istəmirik".

Qadın ərinin qeyri-adi məharətini, zəngin təcrübə sahibi olduğunu bütün təfərrüatı ilə təsvir etməyə başladı. Gözlərini geniş açıb ucadan dedi:

– Desəm, inanmazsınız. Heç elə şey yoxdu ki, onu eləyə bilməsin, həkim ona əncam çəkməsin. Ah, onun cərrahlıq əməliyyatları! Kaş görəydiniz!.. Doktor, bilirsinizmi, sizə bir əhvalat danışım: bir dəfə doktor Peyc bir nəfərin beynini başından çıxartdı, sonra təzədən qoydu yerinə. Bəs nə! Mənə nə qədər istəsəniz baxa bilərsiniz, mənsə sizə deyirəm ki, doktor Peyc həmin adamın beynini yaxşıca təmizlədikdən sonra onu götürüb yerinə qoydu!

Qadın kresloya yayxanıb sözlərinin ona necə təsir etdiyini görmək üçün gözlərini Əndruya zillədi. Sonra özündən razı halda gülümsündü:

– Doktor Peycin təzədən işə başlaması Blenellidə böyük sevincə səbəb olacaq. O günə çox qalmayıb. Mister Uotkinsə elə də dedim. Dedim ki, "Doktor Peyc yayda, bəli, yayda yanınıza qayıdacaq".

Həftənin axırında Əndru gündüz xəstələrə baş çəkdikdən sonra evə qayıdarkən artırmanın qarşısında Edvardın tamam geyinib-kecinmiş halda kresloda büzüşüb oturduğunu görəndə heyrətdən quruyub qaldı. Doktor Peycin dizləri üstünə yun şal salınmış, titrəyən başına qoyulmuş papaq əyilmişdi. Sərt külək əsirdi, bu facianə mənzərəni, bu zavallı adamı işıqlandıran aprel günəşinin şüaları isə zəif və soyuqdu.

Missis Peyc elə artırmadan Mənsonun qabağına yüyürüb böyük sevinc içində çığırdı:

– Baxın! Görürsünüzmü? Doktor artıq ayağa qalxıb! Elə indicə mister Uotkinsə telefonla xəbər verdim ki, doktorun halı yaxşıdır. O, yaxın zamanlarda işə başlayacaq. Elədirmi, əzizim?

Əndru hiss etdi ki, qan başına vurdu.

– Onu kim endirib aşağı?

Bloduen həyasızcasına cavab verdi:

– Mən! Niyə də endirməyəydim? Öz ərimdir. Özünü də yaxşı hiss edir.

Əndru səsini alçaldıb qadına çımxırdı:

– Ona qalxmaq olmaz! Bunu özünüz də bilirsiniz. Sizə nə deyirlərsə – onu edin! Mənə kömək eləyin elə bu saat onu aparıb uzandıraq yerinə.

– Hə, hə, – deyə Edvard çətinliklə dilləndi. – Məni yatağa salın. Tamam donmuşam. Burada halım yaxşı deyil… Özümü… pis hiss edirəm…

Bunu deyib xəstə ağladı. Mənson dəhşətə gəldi.

Bloduen bir an içində özünü irəli atıb göz yaşı axıdaraq ərinin qarşısında diz çökdü. Edvardı qucaqlayıb bağrına basdı, ağlar səslə onu həzin-həzin oxşamağa başladı:

– Yaxşı, bəsdir, mənim əzizim, bəsdir. İndi aparıb səni uzandıraram yerinə, allahın fağır bəndəsi. Bloduen bunu sənin xətrinə edər. Bloduen qayğına qalar. Bloduen səni sevir, əzizim, sevir.

Bunu deyib qadın nəmli dodaqlarını uzadaraq xəstənin donuq yanağından bərk-bərk, marçıltı ilə öpdü.

Yarım saat sonra, Edvard birtəhər yuxarı aparılıb artıq rahatlanmış, sakitləşmişdi ki, qəzəbdən boğulan Əndru mətbəxə gəldi.

O, Enni ilə bərk dostlaşmışdı. Onlar həmin bu mətbəxdə tez-tez söhbət edər, öz dərdlərini bir-birinə danışardılar. Ələlxüsus yemək məsələsi çətin olan vaxtlarda yaşa dolmuş bu sakit, təmkinli qadın anbardan Əndru üçün çoxlu alma, üzümlü piroq daşıyıb gətirərdi. Bəzən Enni lap axırıncı vasitəyə əl atar, iki pay balıq üçün Tomasın yanına yollanar, sonra mətbəxdəcə, şam işığında dəbdəbəli bir süfrə açar, kef elərdilər. Enni artıq iyirmi ilə yaxındı ki, Peycgilə xidmət edirdi. Onun Blenellidə qohum-əqrəbası çoxdu, hamı da varlı adamlardı. Enninin Peycgildə belə çox qalmasının yeganə səbəbi doktora sədaqəti idi.

Əndru xahiş etdi:

– Enni, çayımı bura gətirin. İndi mən Bloduenlə bir masa başında otura bilmərəm.

O, mətbəxə gələndə Enninin qonaqları olduğunu görmədi. Bunlar bacısı Oluen və Oluenin əri İmris Hyuz idi. Əndru onlarla neçə dəfə görüşmüşdü. İmris Blenellinin yuxarı mədənlərində partladıcı işləyirdi. Bu, solğun, şişkin sifətli xeyirxah və ahıl bir adamdı.

Mənson onları görəndə mütərəddid bir vəziyyətdə ayaq saxladı. Qara gözlü, çevik, gənc qadın olan Oluen dili dolaşa-dolaşa tələsik dedi:

– Doktor, bizə əhəmiyyət verməyin, burda çay içmək istəyirsinizsə – için. Siz içəri girəndə biz elə sizdən danışırdıq.

– Belə de!

– Bəli, – deyib Oluen bacısına nəzər saldı. – Enni, mənə elə baxma, mən onsuz da ürəyimdəkiləri deyəcəyəm. Bizim mədəndə hamı deyir ki, neçə ildən bəridir burada sizin kimi bacarıqlı cavan həkim işləməyib. Deyirlər ki, siz xəstələri çox diqqətlə müayinə edirsiniz və sairə. Mənə inanmırsınızsa, İmrisdən soruşun. Missis Peyc camaata kələk gəldiyindən hamının ondan zəhləsi gedir. Deyirlər ki, ədalət naminə doktor Peycin həkim yeri sizə verilməlidir. Bu söz-söhbət də gedib çatıb missis Peycin qulağına. Başa düşürsünüzmü? Elə buna görə də o zavallı qoca doktoru bu gün yatağından ayağa qaldırıb. Göstərmək istəyib ki, guya o, sağalmaq üzrədir! Yazıq qoca!

Əndru çayını içib dərhal aradan çıxdı. Oluenin səmimi, sadəlövh sözlərindən o, özünü bir balaca itirmişdi. Hər halda Blenelli camaatının onun haqqında yaxşı fikirdə olmasını eşitmək ona xoşdu.

Buna görə də bir neçə gündən sonra gematit mədəninin baş qazmaçısı Con Morqan arvadı ilə onun yanına gələndə Əndru bunu ona göstərilən xüsusi hörmət əlaməti kimi qiymətləndirdi.

Morqanlar iyirmi ilə yaxındı ki, evli idilər, varlı olmasalar da, bütün mahalda böyük hörmətə malikdilər. Əndru eşitmişdi ki, onlar yaxın zamanlarda cənubi Afrikaya köçməyə hazırlaşırlar, Cona orada, İohannesburq mədənlərində iş vəd etmişdilər. Bunda heç bir təəccüblü şey yoxdu: Cənubi Afrika yaylalarının qızıl mədənləri yaxşı qazmaçıları həmişə cəlb edirdi. Oralarda iş elə-belə olsa da, maaş xeyli artıqdı.

Lakin Morqan arvadı ilə ambulatoriyanın darısqal otağında əyləşib gəlişlərinin məqsədini təşəxxüslə izah edəndə Əndru tamam mat qaldı. Con Morqan dedi:

– Hə, ser, deyəsən, biz axır ki, məqsədimizə nail olmuşuq. Sizin gördüyünüz bu arvadım uşaq gözləyir. Təsəvvür edirsinizmi, ser, on doqquz ildən sonra! İkimiz də sevindiyimizdən yerə-göyə sığmırıq. Qərara almışıq ki, səfərimizi bu iş başa çatanadək təxirə salaq. Çünki bilirsinizmi, ser, həkim məsələsində başladıq götür-qoy eləməyə, axır bu qərara gəldik ki, ən yaxşısı həmin işi sizin öz öhdənizə götürməyiniz olar. Doktor, bu, bizim üçün çox vacib məsələdir. Mənə elə gəlir ki, bu, o qədər də asan iş deyil: axı mənim missisimin artıq qırx üç yaşı var. Bəli, ancaq siz barədə arxayınıq, bilirik ki, bu işin öhdəsindən yaxşı gələrsiniz.

Əndru bu təklifdən mütəəssir oldu, onu qəbul edərkən böyük şərəfə nail olmuş bir adamın hisslərini keçirdi. Bu, maddi haqq-hesabdan uzaq, indiki vəziyyətində onu ikiqat sevindirən qəribə bir hissdi. Axır vaxtlarda o, özünü son dərəcə tənha hiss edir, həmişə pərişan gəzib dolanırdı. Onun daxilində nəsə yeni anlaşılmaz, nəsə təşviş doğuran, əzab verən bir şey baş verirdi. Arabir o, ürəyində küt, qəribə bir ağrı duyurdu, mötəbər və yetkin tibb bakalavrı kimi o, bu ağrını indiyədək sentimental adamların uydurması hesab edirdi.

O, indiyədək məhəbbət haqqında bir dəfə də olsun ciddi düşünməmişdi. Təhsil illərində çox yoxsul olduğundan, çox pis geyindiyindən, başı imtahanlara çox bərk qarışdığından qadınlarla tez-tez görüşə bilmirdi. St.-Əndru universitetində, məsələn, onun dostu və sinif yoldaşı Freddi Həmson kimi "yaxşı qanlı" adam gərək olaydın ki, rəqs edən, müxtəlif gecələr keçirən, ümumi istedadları ilə parlayan şəxslərin arasında gəzib dolanmaq haqqını qazanaydın. Bütün bunlar isə onun üçün əlçatmazdı. O, Həmsonla dostluğundan asılı olmayaraq elə adi adamlar güruhuna aiddi ki, onlar paltolarının yaxalığını qaldırmaqdan utanmır, səylə dərs öyrənir, papiros çəkir, təsadüfi ələ düşən boş vaxtlarını "Union"da yox, bilyardı olan kasıb bir barda keçirirdilər.

Doğrudur, bəzən labüd, romantik xəyallar onu da öz qoynuna alardı. Yoxsul olduğundan bu xəyallar ona həmişə həddən ziyadə cah-calal, təmtəraq fonunda görünərdi. İndi isə Blenellidə o, dumanlı gözlərini yarıuçuq ambulatoriyanın pəncərəsindən görünən çirkli şlak qalağına zilləyərək şəhər məktəbinin bir dəyərsiz kiçik müəlliməsinin həsrətini çəkirdi. Bu, o qədər mənasızdı ki, lap qəhqəhə çəkib gülmək istəyirdi.

O, həmişə özünün sağlam işgüzarlığı, böyük fitri ehtiyatlılığı ilə fəxr edərdi. İndi də şüurlu xudbinliyi ucbatından qəlbində baş qaldıran yeni hissi qızğın bir inadkarlıqla, əsaslı dəlillərlə kökündən qoparıb atmağa çalışırdı. O, Kristinin bütün qüsurlarını soyuqqanlılıqla, məntiqi ardıcıllıqla yadına salırdı. Kristin gözəl deyil, həddən çox cılız, arıqdır. Yanağında xal, üst dodağında gülümsəyərkən görünən qırış var. Hələ üstəlik qızın ondan, yəqin, zəhləsi gedir.

Əndru öz-özünə hirslə, dönə-dönə təkrar edirdi ki, hissiyyata qapılmaq onun üçün bağışlanmaz zəiflik və ehtiyatsızlıqdır. Axı o, özünü bütünlüklə işə həsr edib. O ki hələ vur-tut ancaq "köməkçi"dir. O, nə həkimdir ki, fəaliyyətinin hələ başlanğıcında gələcəyini məhv etmək təhlükəsi yaradan, hətta lap elə indi işləməsinə tamam ciddi surətdə mane olan hisslə özünün əl-qolunu bağlayır?

Özünü ələ almağa cəhd göstərərək o, fikrini dağıtmağa çalışır, bunun üçün müxtəlif vasitələrə əl atırdı… Xatirinə universitetdə birgə oxuduqları köhnə yoldaşlarının düşdüyünü bəhanə edərək, o, bu yaxınlarda Londona köçüb, xəstəxanada həkim yeri almış Freddi Həmsona uzun-uzadı bir məktub yazdı. Sonra Denni ilə dostluğuna ümid bağladı. Lakin Filipp bəzən mehriban olsa da, çox vaxt soyuq, inamsızdı, həyatın şikəst etdiyi adamlar kimi dərdli-qüssəli idi.

Nə qədər çalışırdısa da Əndru başından Kristin haqqındakı fikirləri, ürəyindən qızın üzücü həsrətini çıxara bilmirdi. Doktor Bremvelin "Guşəsi"nin darvazası qarşısında açıq danışıqdan özünü saxlaya bilmədiyi vaxtdan qızı görməmişdi. Görəsən Kristin onun haqqında nə düşünmüşdü? Onu heç yada salırmı? Bununla belə o, hər dəfə Benk-stritdən keçərkən gözlərilə Kristini axtarırdı, ona çoxdan rast gəlmədiyindən qızı görmək ümidini də tamam itirmişdi.

Bir dəfə, ümidini tamam itirdiyi bir vaxtda şənbə günü, mayın 25-də qəflətən bu məzmunda kiçik məktub aldı:

"Əziz doktor Mənson!

Sabah, bazar günü mister və missis Uotkinslər bizdə şam edəcəklər. Daha maraqlı bir yerə getməyi nəzərdə tutmamısınızsa, bəlkə siz də gələsiniz? Səkkizin yarısında.

Sizə hörmət bəsləyən Kristin Barlou".

O elə çığırdı ki, Enni qab-qacaq yuyulan otaqdan yüyürüb özünü içəri saldı.

– Ah doktor, sizə nə oldu? – deyib, sonra tənə ilə əlavə etdi. – Hərdən özünüzü lap səfeh kimi aparırsınız.

Həyəcanı hələ yatmamış, özünə gəlməmiş Əndru:

– Doğru deyirsiniz, Enni, – deyə onunla razılaşdı. – Lakin mən… deyəsən səfehliyi daha yerə qoyacağam. Bura baxın, Enni, əzizim, sabaha şalvarımı ütüləyə bilərsinizmi, hə? Axşam yatarkən onu qapının dalından asacağam.

Ertəsi günü bazar olduğundan ambulatoriyada axşam qəbulu yoxdu, buna görə də Əndru axşam dərin həyəcan içərisində Kristinin yaşadığı missis Herbertin evinə gəldi. Hələ çox tezdi, o, bunu bilirdi, amma bircə dəqiqə belə artıq gözləməyə səbri çatmadı.

Bəli, o, gülümsəyirdi, ona, Əndruya gülümsəyirdi. Əndru isə elə güman eləyirdi ki, qızın ondan zəhləsi gedir. Əndru bərk həyəcanlandığından güclə danışa bildi. Qızın ardınca qonaq otağına gedərkən mızıldadı:

– Bu gün qiyamət hava vardı, elə deyilmi?

– Bəli, qiyamətdi, – deyə Kristin razılaşdı. – Ona görə də bu gün yaxşıca gəzmişəm. Pendidən də o yana getmişdim. İnanırsınızmı? Hətta bir neçə dəmrovotu çiçəyi tapdım.

Onlar əyləşdilər. Əsəbi vəziyyət keçirən Əndrunun dilindən qopmağa hazır olan “yaxşımı gəzmişdir” kimi mənasız və bayağı sualı o, vaxtında uddu.

Kristin dilləndi:

– Missis Uotkinsin göndərdiyi adam elə indicə gəlib dedi ki, onlar bir balaca gecikəcəklər. Ərini nə üçünsə idarəyə çağırıblar. Bir neçə dəqiqə onları gözləsək, etiraz etməzsiniz ki?

Bir neçə dəqiqə! Etiraz! Əndru sevincindən, xoşbəxtliyindən qəhqəhə çəkib gülməyə hazırdı. Kristin kaş biləydi ki, bütün bu günlər onun həsrətini necə çəkmişəm! Onunla tənha qalmaq necə də xoşdur. Əndru gizlincə otağa göz gəzdirdi. Kristinin öz mebeli düzülmüş qonaq otağı Blenellidə Əndrunun gördüyü otaqların heç birinə bənzəmirdi. Burada missis Bremvelin qonaq otağını bəzəyən nə məxmərli, nə tüklü kreslolar, nə eksminster xalısı, nə bircə ala-bəzək atlas yastıq vardı. Döşəmə rənglənmiş, mumlanmışdı, təkcə açıq buxarının qabağına sadə, qəhvəyi xalça salınmışdı. Mebel elə sadə idi ki, Əndru ona heç əhəmiyyət vermədi. Şam üçün açılmış süfrənin ortasında adi ağ boşqab vardı; Kristinin bu gün topladığı xırdaca səhənglərə oxşayan dəmrovotu çiçəkləri onun içində üzürdü. Bu həm sadə, həm də gözəldi. Pəncərəyə qoyulmuş içi torpaqla dolu taxta pirojna qutusundan zərif yaşıl bitkilər baş qaldırırdı. Buxarının üstündən ancaq qırmızı rəngli kiçik taxta uşaq stulu təsvir olunmuş Əndrunun fikrincə, çox pis çəkilmiş orijinal bir tablo asılmışdı.

Kristin qonağının gözlərindəki heyrəti yəqin görmüşdü. O, başqasına da təsir edən bir sevinclə gülümsədi.

– Ümidvaram ki, bunu əsərin əsli kimi qavramadınız.

Çaşıb qalmış Əndru nə cavab verəcəyini bilmədi. Onu çaşdıran hər bir əşyada ev sahibəsinin fərdiyyəti duyulan bu otaq idi, onun üçün qaranlıq olan çox şeyi bu qızın bildiyini dərk etməsi idi. Lakin Kristin onda elə maraq oyatmışdı ki, Əndru çaşqın vəziyyətini unudub, mülahizələrdən qaçaraq, onu həyatı, yaşayışı haqqında sorğu-suala tutdu.

Kristin ona sadə cavab verirdi. Onun əsli İorkşirdəndi. On beş yaşında anadan məhrum olmuşdu. O vaxt atası Bremvelin böyük kömür mədənlərinin birində nəzarətçi köməkçisi imiş… Yeganə qardaşı Con isə həmin mədənlərdə mühəndis kimi təcrübə keçmişdi. Beş ildən sonra, yəni Kristinin on doqquz yaşı tamam olub, pedaqoji institutu bitirdikdə, atasını Blenellinin iyirmi milliyindəki Port mədəninə müdir təyin edirlər. Ataları ilə birlikdə, Kristin təsərrüfatla məşğul olmağa, Con atası ilə bir yerdə işləməyə Cənubi Uelsə köçürlər. Onların köçüb gəlmələrindən yarım il sonra Port mədənində partlayış baş verir. Bu vaxt şaxtada olan Con elə yerindəcə ölür. Qəzadan xəbər tutan atası dərhal şaxtaya enir, mədən qazı axınına düşür. Bir həftədən sonra şaxtadan iki meyit çıxarırlar, atasının və qardaşı Conun meyitlərini.

Kristin söhbətini tamamladıqda araya sükut çökdü. Əndru mehribancasına, qayğıkeşliklə dilləndi:

– Məni bağışlayın…

Kristin bayaqkı kimi sadə və ciddi tərzdə dedi: – Hamı mənə canıyananlıq göstərdi. Xüsusilə mister və missis Uotkinslər. Burada, məktəbdə mənə iş verdilər.

O, bir qədər susdu, sonra təzədən eyni açıldı:

– Mən də sizin kimi burada hələ yadam. Bu yerlərə alışmaq üçün Uels vadilərində uzun müddət yaşamaq lazımdır.

Əndru ona baxır, qəlbində ona bəslədiyi hissləri cüzi də olsa ifadə edə biləcək sözlər, onun fikrini keçmişdən üsulluca ayırıb, ürəyində gələcəyə ümid doğuracaq bir eyham axtarırdı.

– Bəli, burada, aşağılarda adam özünü hər yerdən ayrı düşmüş kimi hiss edir. Tənhalıq duyur. Bu, mənə tanış hissdir. Mən tez-tez belə hisslər keçirirəm. Çox vaxt kiminləsə söhbət etməyə bir ehtiyac duyuram.

Kristin gülümsündü.

– Nədən söhbət etmək istəyirsiniz?

Əndru qəflətən yaxalandığını hiss edərək qızardı.

– Lap, tutaq ki mənim işimdən. – O susdu, lakin izah etməyi lazım bildi. – Bilirsinizmi, mən çaşıb qalmışam. Məni müxtəlif məsələlər yaman narahat edir.

– Demək istəyirsiniz ki, işdə həmin müşkül məsələlərlə qarşılaşırsınız?

– Yox, o deyil. – Əndru müəyyən tərəddüdlə sözünə davam etdi, – Mən bura hamının inandığı, yaxud özünü inanırmış kimi göstərdiyi düsturlara, həqiqətlərə pənah gətirərək gəlmişəm. Məsələn, bu fikirlə gəlmişəm ki, şişmiş oynaqlar revmatizm əlamətidir. Bu əqidədə olmuşam ki, revmatizmi natrium salisillə müalicə etmək lazımdır. Qərəz, məndə bu cür otrodoksal həqiqətlərə inam vardı. İndi isə məlum olur ki, onların bir qismi düz deyil. Lap götürək dərmanları. Mənə elə gəlir ki, onlardan bəzisinin xeyrindən çox zərəri var. Günah sistemdədir. Xəstə həkimin qəbuluna gəlir. O, həkimdən öz "dərmanını" gözləyir. Onu alır da, baxmayaraq ki, bu "dərman" adi qovrulmuş şəkərdən, sodadan və qədim, xeyirxah "aqua"dan, ibarətdir. Resept elə buna görə də latın dilində yazılır, axı xəstə gərək heç nə başa düşməsin. Bu, vicdansızlıqdır, elmə layiq deyil. Bir məsələ də var: mənə elə gəlir ki, xəstələri empirik üsulla müalicə edən, yəni xəstəliyin ancaq ayrı-ayrı əlamətlərinə diqqət yetirən həkimlər həddən çoxdur. Onlar özlərinə bütün xəstəlik əlamətlərini cəm edib, ancaq bundan sonra diaqnoz qoymaq zəhməti vermək istəmirlər. Onlar bütün məsələləri çox tez həll edirlər, çünki həmişə tələsirlər. "Başınız ağrıyır? Hə, bu toz dərmanını qəbul edin". Yaxud: "Sizdə qan azlığı var. Dəmirli dərman içməlisiniz". Baş ağrısını, yaxud qan azlığını törədən səbəbi araşdırmaqdansa… – o, birdən sözünü yarımçıq kəsdi. – Ah, məni bağışlayın, bütün bunlar yəqin sizi darıxdırır.

Qız cəld etiraz elədi:

– Yox, yox! Mənim üçün çox maraqlıdır.

Kristinin ona diqqətlə qulaq asmasından sevinən Əndru həvəslə sözünə davam etdi:

– Mən həkimlik yoluna yenicə çıxmışam, hər şeyi də təzə-təzə hiss etməyə başlayıram. Lakın öz təcrübəmə əsaslanaraq, işə vicdanla yanaşaraq deyə bilərəm ki, bu vaxtadək bizə təlqin edilən hikmətlərdə köhnəlmiş, vaxtı ötmüş şeylər çoxdur. Faydasız dərmanlar, hələ orta əsrlərdə inanılan xəstəlik əlamətləri… Bəlkə siz deyəcəksiniz ki, bunların adi, sıravi müalicə həkimi üçün əhəmiyyəti yoxdur. Nə üçün müalicə həkimi ancaq xəstənin canını isti su ilə qızdırmaqla, yaxud sulu dərman paylamaqla məşğul olmalıdır? Artıq elmi ön plana çıxarmaq vaxtı gəlib çatıb. Adamların çoxu bu fikirdədir ki, elm sınaq borusunun dibindədir. Mən isə başqa cür düşünürəm. Mən belə hesab edirəm ki, ucqar yerlərdə işləyən həkimlər çox şey bilmək, bundan başqa yeni bir xəstəliyin ilk əlamətlərini hər hansı klinikada işləyənlərdən daha tez-tez müşahidə etmək imkanına malikdirlər. Xəstə klinikaya düşənəcən xəstəliyinin ilk mərhələləri artıq ötüşmüş olur.

Kristin cavab vermək istəyirdi ki, qapının zəngi çalındı. O, qalxdı, deyəcəyi sözləri uddu, onun əvəzində yüngülcə gülümsəyərək dedi:

– Ümidvaram ki, gələn dəfə mənimlə bu barədə danışmağı vəd etdiyinizi unutmayacaqsınız.

Uotkins və arvadı içəri girib gecikdikləri üçün üzr istədilər. Hamı da dərhal şam etməyə oturdu.

Şam yeməyi Bremvelgildə onlara verilmiş yüngül, soyuq qəlyanaltıya qətiyyən oxşamırdı. Burada bişmiş dana əti, yağlı kartof püresi vardı. Sonra süfrəyə qaymaq, pendir və qəhvə ilə ravəndli qoğal verildi. Hər şey sadə olsa da, çox ləzzətli hazırlanmışdı. Bloduengildə ona verilən cüzi yeməkdən sonra Əndru bu isti və iştahaçan şamdan ləzzət alırdı.

O, köksünü ötürüb dedi:

– Miss Barlou, bəxtiniz gətirib: ev sahibəniz çox ləzzətli xörək bişirir.

Bayaqdan Əndrunun özünü yeməyə toxuduğuna, doyunca yediyinə istehza ilə göz qoyan Uotkins birdən-birə qəhqəhə çəkib gülməyə başladı.

– Bax, bu qiyamət oldu! – O, üzünü arvadına çevirdi. – Ay ana, eşitdinmi? Deyir ki, Herbert qarı ləzzətli xörək bişirir. .

Kristin yüngülcə qızardı. Sonra Əndruya dedi:

– Ona əhəmiyyət verməyin. Siz mənə ömrümdə ən böyük kompliment dediniz, məhz ona görə ki, onu bilmədən söylədiniz. Şam yeməyini mən hazırlamışam. Missis Herbertin mətbəxindən istifadə edirəm, amma xoşlayıram ki, hər şeyi özüm bişirəm. Buna artıq alışmışam.

Qızın dedikləri mədən müdirinin kefini daha da kökəltdi. Bu gün o, missis Bremvelgildə qonaqların necə əyləndiyini kənardan səbirlə müşahidə edən həmin qaradinməz şəxsə qətiyyən oxşamırdı. Bu gün o, bir qədər qaba sərbəstliklə, dodaqlarını marçıldada-marçıldada ləzzətlə yeyir, piroqdan yedikcə vəcdə gəlir, dirsəklərini masanın üstünə qoyub lətifələr danışır, hamını güldürürdü.

Vaxt çox tez keçdi. Əndru saata baxanda təəccüb elədi: artıq on birə az qalırdı. Saat on birin yarısında isə Blayna-plesdə yaşayan bir xəstəyə baş çəkəcəyinə söz vermişdi. Əndru qalxanda Kristin qapıyadək onu ötürdü. Dar dəhlizdə əli qıza toxundu. Ürəyində xoş bir ağrı duydu. Kristin bu vaxtadək onun rast gəldiyi qadınlara heç oxşamırdı. O, elə sakit, elə kövrək idi, elə qara, ağıllı gözləri vardı ki! Necə olub ki, əvvəllər fikrində onu "miskin" adlandırmağa cəsarət edib? Əndru ağır-ağır nəfəs alaraq pıçıldadı.

– Bu günkü axşam üçün heç bilmirəm sizə necə təşəkkür edim. Olarmı ki, yenə gəlim? Mən həmişə ancaq öz işimdən danışmıram. Kristin, bir vaxt tapıb mənimlə… mənimlə Topiqlenə, kinoya gedərsinizmi?

Qızın gözləri bu dəfə bir az şıltaqlıqla gülümsədi.

– Əvvəlcə bir dəvət edin, sonra baxarıq!

Ulduzlu uca səma altında, qapı ağzında araya bir dəqiqəlik dərin sükut çökdü. Şehli hava Əndrunun isti yanaqlarını sərinlətdi. Kristinin üzü elə yaxındı ki, o, qızın nəfəsini duydu. Birdən onu elə öpmək istədi ki! Qaranlıqda barmaqlarını gəzdirib onun əlini taparaq sıxdı, sonra çevrilib səkiyə endi, başında cövlan edən fərəhli fikirlərlə evə yollandı. O, milyonlarla adamın gəlib-getdiyi elə başgicəlləndirici bir yola qədəm qoydu ki, bu milyonların hər biri özünü hamının yaxşı tanıdığı, çox ayaq döyülmüş bu vəcdlər, sevinclər dünyasının yeganə müsafiri sayır. Ah, Kristin qiyamət qızdır! Əndru işinin çətinliyindən danışarkən Kristin onu necə də gözəl başa düşürdü! Kristin ağıllıdır, ondan qat-qat ağıllıdır! Necə də ləzzətli yeməklər bişirir!.. Həm də Əndru bu gün onu "Kristin" çağırdı!

VIII

Kristin onu əvvəlkindən daha çox düşündürürdü. Lakin indi bu düşüncələr, fikirlər tamam başqa rəng almışdı. O daha məyus olmurdu, xoşbəxtdi, gümrahdı, böyük ümidlərlə yaşayırdı. Əhvali-ruhiyyəsinin dəyişikliyi dərhal işinə də öz təsirini göstərdi. O, hələ elə cavandı ki, təxəyyülünün xəyalında canlandırdığı müxtəlif mənzərələrdə, vəziyyətlərdə Kristin onun xəstələri necə müalicə etdiyinə göz qoyur, müalicə üsullarının mükəmməlliyini, xəstələri vicdanla müayinə etdiyini görür: hər şeyi öyrənməyə səy göstərdiyinə və düzgün diaqnozlarına görə onu tərifləyirdi. Bəzən bir xəstə üstə getmək istəməyəndə, yaxud xəstəni əməlli-başlı dinləmədən nəticə çıxarmaq fikrinə düşəndə ağlına gələn ani bir fikirdən sarsılar, qolları yanına düşərdi: "Yox! Mən belə etsəm, bəs o haqqımda nə düşünər?!

Onun baxışları Denninin hər şeyi başa düşən istehzalı baxışları ilə dəfələrlə qarşılaşmışdı. Lakin bu, ona toxunmurdu. Təbiətinə xas olan çılğın idealizm sayəsində o, Kristini öz məqsədlərilə bağlayır, ilham mənbəyini qeyri-ixtiyari olaraq onda görürdü, Kristin onu məchul gələcəyi fəth etmək kimi böyük bir işə ruhlandırırdı.

Əndru öz-özünə etiraf edirdi ki, getdikcə tez-tez əslində heç nə bilmədiyi üzə çıxır. Lakin o, müstəqil düşünməyi öyrənir, xəstəliyin zahiri əlamətləri arxasında onun əsl səbəblərini axtarıb tapmağa çalışırdı. O, elmə heç vaxt indiki kimi qüvvətli meyl duymamışdı. O, heç vaxt alçalmamağa, mənfəətini güdməməyə, tələsik nəticələr çıxarmamağa, siqnaturaların üstündə "təkrar etməli" sözlərini yazmaq səviyyəsinə enməməyə söz vermişdi. O, kəşflər etməyi, elm naminə çalışmağı, Kristinə layiq olmağı arzulayırdı.

Böyük ruh yuksəkliyilə yaşadığı belə bir vaxtda həkimliyinin birdən-birə darıxdırıcı və yeknəsəq hal alması onu dilxor edirdi. O, dağları yerindən tərpətmək həvəsində ikən son bir neçə həftədə qabağına ancaq təpəciklər çıxırdı. Bütün xəstəliklər şablondu, son dərəcə maraqsızdı – burxulmalar, cüzi bıçaq yaraları, zökəmlərdi. Bir hadisə isə təhqirin lap son həddi oldu: iki mil uzaqlıqda yaşayan bir qarının üstünə çağrılmışdı; qarı flanel ləçəyinin içindən görünən sapsarı sifətini irəli uzadıb xahiş elədi ki, həkim ayağının döyənəyini kəssin.

Əndru özünü axmaq vəziyyətdə hiss edir, uğursuzluğuna hirslənir, fırtına arzulayırdı.

O, özünə şübhə ilə yanaşmağa başladı, öz-özündən soruşdu: doğrudan da, belə ucqar bir yerdə işləyən həkim adi peşəkardan başqa daha nə ola bilər? Sonralar, tamam ruhdan düşdüyü vaxtlarda isə elə bir hadisə baş verdi ki, ümidlərinin termometrində civə sütununun yenidən yuxarı sıçramasına səbəb oldu.

İyunun son həftəsinin axırında, Mənson dəmiryol körpüsündən keçərkən doktor Bremvelə rast gəldi. Gümüş kral meyxananın yan qapısından küçəyə sıçrayıb əlinin dalı ilə oğrun-oğrun dodaqlarını sildi. Geyinib-kecinmiş, şən Qledis hər dəfə şübhəli səyahətinə – "şey-şüy almaq üçün" Toniqlenə yollandığı zaman doktor bura gəlib bir-iki parç pivə içməklə təsəlli tapmağa adət etmişdi.

Əndrunun onu görməsindən heyrətlənib çaşan Bremvel hər halda vəziyyətdən çox gözəl çıxdı.

– A, Mənson! Sizi gördüyümə şadam. Elə indicə məni Pritçerdin üstünə çağırmışdılar.

Pritçerd meyxananın sahibi idi, beş dəqiqə əvvəl Əndru onun bulteryer cinsli itilə gəzməyə çıxdığını görmüşdü. Lakin Mənson heç nə demədi. Dəbdəbəli nitqləri, qəhrəmansayağı gülməli pozaları, qorxaqlığı ilə, şən Qledisin unudub tikmədiyi yırtıq corabları ilə insani tərzdə uyuşan bu Gümüş kral Əndrunun xoşuna gəlirdi.

Birgə qayıdarkən onlar öz işlərindən söz saldılar. Həkimlik işində rast gəldiyi hadisələrdən danışmağa həmişə hazır olan Bremvel indi də təşəxxüslə xəbər verdi ki, Enninin yeznəsi İmris Hyuzu müalicə edir. Onun dediyinə görə İmris son vaxtlar özünü qəribə aparır, yoldaşları ilə dalaşır, huşunu itirir. Çox əsəbi və davakar olmuşdur.

Bremvel başını mənalı tərzdə tərpədərək dedi:

– Mənson, vəziyyəti heç xoşuma gəlmir. Mən belə hallara əvvəllər də rast gəlmişəm. Ruhi xəstəyə çox oxşayır.

Əndru təəssüf etdiyini bildirdi. Hyuz ona həmnşə keytəhər və xeyirxah adam təsiri bağışlayırdı. Əndru son zamanlarda Enninin çox pərişan gəzib-dolandığını xatırladı. Bunun səbəbini soruşduqda hər dəfə qeyri-müəyyən, üstüörtülü cavablar verirdi. Belə ki, qeybət qırmaqdan xoşu gəlsə də, söhbət yaxın adamlarından düşəndə bu qadın çox qapalı olurdu. Onu narahat edən yəqin yeznəsinin xəstəliyi idi. Bremvellə vidalaşarkən Əndru yaxın günlərdə xəstənin vəziyyətində yaxşılığa doğru dönüş yaranacağına ümid etdiyini bildirdi.

Lakin gələn cümə günü səhər saat altıda yataq otağının qapısının döyülməsi onu yuxudan oyatdı. Bu, artıq tamam geyinmiş Enni idi. Gözləri qızarmışdı. Bir məktub uzatdı. Əndru zərfi açdı. Məktub doktor Bremveldəndi.

"Yubanmadan gəlin, Siz mənə təhlükəli dəlilik hadisəsini təsdiq etmək üçün lazımsınız".

Göz yaşları Ennini boğurdu.

– Doktor, bu, İmris haqqındadır. Onda nəsə dəhşətli bir şey var. Doktor, xahiş edirəm, özünüzü tez ora yetirin.

Əndru üç dəqiqəyə geyinib hazırlaşdı. Enni onu ötürərkən İmrisin vəziyyəti haqqında bacardığı kimi danışdı, məlumat verdi. Artıq üç həftədir ki, xəstələnib, heç özünə oxşamır, bu gecə isə çörək bıçağı ilə arvadının üstünə atılıb. Oluen təkcə gecə köynəyində küçəyə cumaraq güclə canını qurtara bilib. Bu qeyri-adi təzə xəbər Əndruya çox ağır təsir bağışladı.

Səhərin alaqaranlığında Əndrunun yanınca tələsik addımlayan Enni qırıq səsilə hər şeyi danışırdı. Əndru təsəlli üçün bir söz tapıb ona deməyə çətinlik çəkirdi. Onlar Hyuzun evinə çatdılar. Əndru ön otaqda üzü qırxılmamış, yaxalıqsız və qalstuksuz doktor Bremveli gördü, əlində qələm ciddi bir görkəmlə masa arxasında oturmuşdu. Qarşısında artıq yarıyadək doldurulmuş mavi blank vardı.

– A, Mənson! Yaxşı ki, belə tez gəldiniz. Çox pis vəziyyətdir. Lakin sizi çox yubandırmayacağıq.

– Nə olub ki?

– Hyuz dəli olub. Yadımdadır, hələ keçən həftə sizə dedim ki, ondan gözüm su içmir. Haqlı da çıxdım. Əqli pozğunluğun kəskin tutması. – Bremvel bu sözləri dramatik bir ifadə ilə ayrı-ayrı tələffüz etdi. – Bəli, dəliliyin coşqun forması. Onu yubanmadan Pontinyuda göndərməliyik. Bunun üçün aktda iki imza olmalıdır, – mənim və sizin imzanız. Xəstənin qohumları xahiş etdilər ki, mən sizi çağırtdırım. Qayda-qanun yəqin sizə məlumdur, elə deyilmi?

Əndru başını tərpətdi.

– Bəli. Dəlilləriniz hansıdır?

Bremvel boğazını arıtlayıb blankda yazdıqlarını oxumağa başladı. Bu, Hyuzun əqli pozğunluğunu sübut edən son həftədəki bəzi hərəkətləri haqqında uzun-uzadı, ətraflı hesabatdı.

Bremvel oxuyub qurtardıqdan sonra başını qaldırdı:

– Elə bilirəm ki, bu dəlillər kifayətdir.

Əndru öz fikrini yavaş-yavaş bildirdi:

– Çox xoşagəlməz haldır… Hm… Gedim bir baxım ona.

– Təşəkkür edirəm, Mənson. Qayıdanda məni burda taparsınız. – O, bunu deyib blanka yeni əlavələr etməyə başladı.

İmris Hyuz yataqda uzanmış, iki şaxtaçı yoldaşı (güc lazım olanda tətbiq etmək üçün) yanında əyləşmişdi. Çarpayının ayaq tərəfində Oluen dayanmışdı. Onun həmişə şən olan üzü solğunlaşmış, ağlamaqdan tamam dəyişmişdi. Qadının elə yorğun, əzgin görkəmi vardı, otaqda elə gərgin, kədərli əhvali-ruhiyyə hökm sürürdü ki, Əndrunun qəlbində ani soyuq qorxu hissi baş qaldırdı.

O, çarpayıya yanaşanda İmrisi güclə tanıdı. Onda kəskin dəyişiklik yoxdu, bu həmin İmrisdi, lakin üzünün cizgiləri hiss edilmədən qabalaşmış, başqalaşmışdı. Üzü elə bil şişmiş, burun pərələri qabarmışdı, dərisi mum rənginə çalırdı, burnunun üstündə qırmızı ləkələr görünürdü. Bədəni isə çox süstdü, elə bil yuxulu idi. Əndru onu dindirdi. İmris cavabında anlaşılmaz sözlər mızıldandı. Sonra yumruqlarını düyünləyib coşaraq rabitəsiz sözlərlə kimisə hədələməyə başladı, bu çılğın nitq, Bremvelin məlumatından əlavə, xəstəni dəlixanaya göndərməyə çox inandırıcı əsas verirdi.

Araya sükut çökdü. Əndru gördü ki, sübut, dəlil göz qabağındadır. Lakin bu dəlillər onu nədənsə qane etmirdi. O, öz-özündən soruşdu: "Hyuzu belə nitq söyləməyə vadar edən nədir? Əgər dəli olubsa – nədən olub? İmris həmişə xoşbəxt yaşamış, həyatdan razı olmuş, dərdin, ehtiyacın nə olduğunu bilməmiş, hamıya mehribanlıq göstərmişdir. Bəs müəyyən tutarlı bir səbəb olmadan nə üçün birdən-birə belə vəziyyətə düşmüşdür?"

Mənson inadla öz-özünə deyirdi: "Axı bir səbəb olmalıdır. Xəstəlik əlamətləri heç vaxt özbaşına yaranmır, göydəndüşmə olmur". Yastıq üstündəki şişmiş sifətə baxa-baxa bu tapmacanın həlli üçün baş sındıran Mənson əlini qeyri-ixtiyari uzadıb İmrisin üzünə toxundu, sonra eləcə instinktiv surətdə dərk etdi ki, xəstənin şişmiş yanağında barmaqlarının yeri qalmadı.

Birdən ağlına elektrik sürətilə bir fikir gəldi: barmaqlarını basanda şişdə niyə batıq qalmadı? Ona görə ki, – ürəyi quş kimi çırpındı! – ona görə ki, bu, şiş deyil, miksoedemadır!⁹ Tapmışam, vallah tapmışam! Yox, hələ tələsmək lazım deyil. O, dərhal özünü yığışdırdı. Çapa-çapa əməlli başlı nəticə hasil etmək olmaz. Gərək mətləbə tələsmədən, ehmallıca yanaşasan, ona tamamilə inanasan.

O, əyilib İmrisin əlini qaldırdı. Bəli, dərisi quru, nahamardı, barmaqları getdikcə yoğunlayırdı. Temperaturu normadan aşağı idi. Əndru ürəyində baş qaldıran hər yeni sevinc dalğasını boğa-boğa xəstəni diqqətlə, ardıcıl surətdə müayinə etdi. Bütün əlamətlər, bütün simptomlar baş sındıran mürəkkəb bir tapmacanın ayrı-ayrı ünsürləri kimi onun ehtimallarına uyğun gəlirdi. Rabitəsiz nitqi, dərisinin quruluğu, belvari barmaqları, şişmiş sifəti, yaddaşının zəifləməsi, düşüncəsindəki lənglik, onu cinayətə sövq edən hirslənib tez özündən çıxması… Bəli, bu, o qədər aydın mənzərə idi ki, sevinmək, şadlıq etmək olardı.

Əndru qalxıb qonaq otağına keçdi. Buxarı qarşısında xalça üstündə arxası alova dayanmış doktor Bremvel onu ucadan dediyi bu sözlərlə qarşıladı:

– Hə, nə oldu? Əmin oldunuz? Qələm masanın üstündədir, götürün, qol çəkin.

– Bura baxın, Bremvel, – Əndru Bremvelə baxmır, səsilə qəlbində coşub-çağlayan sevinci büruzə verməməyə çalışırdı. – Mən elə bilirəm Hyuzu Pontinyuda göndərməyimizə ehtiyac yoxdur.

– Nə?! – Bremvelin üzü getdikcə özünün adi laqeyd ifadəsini itirirdi. Heyrətlənmiş, təhqir olunmuş həkim çığırdı:

– Axı, bu adam dəli olub?

Öz həyəcanını hələ də boğmağa çalışan Əndru sakit, rəvan səslə etiraz etdi:

– Mən isə başqa fikirdəyəm, – Əndru öz həyəcanını ört-basdır edərək sakit səslə etiraz etdi. Diaqnoz qoymaq kifayət deyil. O, hələ Bremveli özünə qarşı qaldırmamaq üçün ehtiyatla danışmalı, onu inandırmalı idi.

– Məncə, Hyuzun əqli pozğunluğu ancaq xəstəlik nəticəsidir. Mənə elə gəlir ki, onun qalxanvari vəzisi sağlam deyil, bu, əsl miksoedemadır.

Bremvel donuq baxışlarını Əndruya zilləyib dayandı. O, tamam sarsılmış, çaşıb qalmışdı. Bir neçə dəfə danışmağa təşəbbüs göstərdisə də, ancaq çox qəribə səslər çıxardı. Elə bil damdan qar topaları şappıltı ilə yerə düşürdü. Bu arada gözlərini xalçadan qaldırmayan Əndru inandırıcı bir tərzdə deyirdi:

– Bir məsələ də var: Pontinyud çox axmaq yerdir! Hyuz ora düşsə – heç vaxt oradan çıxmaz. İşdir, çıxsa da, bütün ömrü boyu gözükölgəli, başıtənəli olar. Bəlkə əvvəlcə ona qalxanvari vəzi üçün dərman verək, yoxlayaq.

Bremvel titrək səsilə kəkələdi:

– Axı, doktor… Mən başa düşmürəm…

Əndru tələsik onun sözünü yarımçıq kəsdi:

– Onu sağaltsanız nüfuzunuzun necə qalxacağını təsəvvür edin! Necə bilirsiniz, bunu sınamağa dəyməzmi? Qoyun missis Hyuzu bura çağırım. İmrisi aparacaqlarından qorxduğu üçün o qədər ağlayıb ki, gözləri tamam şişib. Siz ona deyin ki, təzə müalicə üsulunu sınaqdan keçirmək istəyirik.

Bremvel etiraz etməyə macal tapmamış Əndru otaqdan çıxdı. Bir neçə dəqiqədən sonra o, İmrisin arvadı ilə qayıdanda Gümüş kral artıq çaşqınlıq vəziyyətindən çıxmış, özünü ələ almışdı. Buxarı qarşısındakı xalça üstündə şəstlə duraraq çox təntənəli bir tərzdə Oluenə bildirdi ki, "deyəsən hələ ümid yeri var". Bu vaxt onun arxa tərəfində duran Əndru xəstənin haqqındakı aktı yumurlayıb, alovun içinə tolazladı. Sonra da telefonla Kardiffə xəbər verdi ki, qalxanvari vəzi üçün dərman göndərsinlər.

Bir neçə gün davam edən məşəqqətli, həyəcanlı nigarançılıq dövründən sonra nəhayət müalicə Hyuza öz təsirini göstərməyə başladı. Başlaması ilə də bir sehr, bir ovsun kimi təsirini davam etdirməsi bir oldu. İmris iki həftədən sonra yataqdan qalxdı, iki aydan sonra isə təzədən mədəndə işləməyə başladı. Bir axşam o, şən-xürrəm Oluenin müşayiəti ilə "Brinqouerə", ambulatoriyaya gəldi ki, ömründə heç vaxt özünü belə sağlam hiss etmədiyini Əndruya xəbər versin. Hyuz xeyli arıqlasa da gümrahdı.

Oluen dedi:

– Biz bütün bu işlərdən ötrü təkcə sizə borcluyuq, doktor. Biz istəyirik Bremveldən sizə keçək. İmris hələ evlənməyimizdən əvvəl onun xəstələri siyahısında imiş. Bu Bremvel isə həkim yox, qoca keyin, axmağın biridir. Siz olmasaydınız, bizim üçün bütün bunları etməsəydiniz, o, mənim İmrisimi basacaqdı… Özünüz bilirsiniz də hara.

– Yox, Oluen, indi mənim siyahıma keçmək olmaz, – deyə Əndru cavab verdi. – Yoxsa bütün işləri korlarsınız. – Sonra həkimlik heysiyyətini bir yana qoyub dəcəlliyə başlayan uşaq kimi barmağı ilə Olueni hədələdi: – Hünəriniz var – keçin yanıma, bax bu bıçaqla atılaram üstünüzə.

Küçədə Əndruya rast gələn Bremvel kefi kök halda çığırdı:

– Həllo, Mənson! Siz yəqin ki, Hyuzu görmüsünüz, eləmi? Ha-ha! Hər ikisi mənə elə minnətdarlıq edir ki! Sizə ərz edim ki, ömrümdə heç belə müvəffəqiyyətim olmayıb.

Enni dedi:

– Qoca Bremvel hind xoruzu kimi özünü çəkib şəhərdə elə təşəxxüslə gəzib dolaşır ki, guya kimdir. Halbuki qandığı bir şey yoxdur. Arvadı da zibildir. Heç bir qulluqçu onun yanında bircə gün də qala bilmir.

Missis Peyc isə Əndruya bildirdi:

– Doktor, unutmayın ki, siz doktor Peyc üçün işləyirsiniz.

Denni həmin əhvalatı bu şəkildə şərh etdi:

– Mənson, siz indi özünüzə elə güvənirsiniz ki, daha dözülməz olursunuz. Bir allah bilir ki, siz yaxın zamanlarda necə yüksəlməyə başlayacaqsınız. Bəli, lap yaxın zamanlarda.

Lakin Əndru elmi metodunun qələbəsindən tamam məst olmuş bir halda Kristinin yanına tələsirdi, demək istədiyi bütün sözləri də onun üçün saxlamışdı.

IX

Hər il keçirilən Britaniya tibb işçiləri ittifaqının qurultayı iyul ayında Kardiffdə öz işinə başladı. (Professor Lemplafın hər ilki çıxışında universiteti bitirən tələbələrə dönmədən təlqin etdiyi kimi) hər bir namuslu həkimin üzvü olduğu bu ittifaq illik qurultayları ilə şöhrət qazanmışdı. Çox gözəl təşkil olunan bu qurultaylar onun hər istirakçısını və ailəsini kübar cəmiyyətinə mənsub əyləncələrlə, cürbəcür idman oyunları və məzəli elmi məşğələlərlə, demək olar ki, ən yaxşı mehmanxanalarda qalmaq üçün güzəştli yerlərdə şəhərin kənarındakı qədim monastırların xarabalıqlarına gəzintiyə yollanan pulsuz şarabanlarla, "İncəsənəti unutma" kitabçası ilə, cərrah alətləri və dərmanlar hazırlayan iri firmaların kataloqu ilə, yaxınlıqda yerləşən kurortda müalicə sularından istifadə etmək üçün imtiyazlarla təmin edirdi. Keçən ilki qurultayda tam bir həftə davam edən təntənələrdən sonra hər həkimə və arvadına bir qutu peçenye göndərilmişdi.

Əndru ittifaqın üzvü deyildi, çünki beş gineya üzvlük haqqı verməyə hələlik imkanı yoxdu, buna görə də hər şeyi uzaqdan-uzağa yüngül qibtə hissilə izləyirdi. O, Blenellidə özünü hər şeydən ayrı düşmüş, dünyadan uzaq bir yerdə hiss edirdi. Bayraqlarla bəzədilmiş perronlarda gülər üzlə qarşılanan, yaxud qolf yarışlarına baxmaq üçün Penart çölünə yola düşən, ya da dəniz gəzintisi zamanı gəminin göyərtəsində dayanmış həkim dəstələrinin yerli qəzetlərdə çıxan şəkilləri Əndrunun təklik hissini daha da qüvvətləndirirdi.

Lakin həftənin ortasında Kardiff mehmanxanasından aldığı məktub Əndrunun kefini kökəltdi. Məktub onun dostu Freddi Həmsondan idi. Gözlənildiyi kimi, Freddi qurultayın iştirakçısı idi. Mənsonu Kardiffə çağırırdı ki, onunla görüşsün. Şənbə günü birlikdə nahar etməyi təklif edirdi.

Əndru məktubu Kristinə göstərdi. Onda artıq instinktiv olaraq hər şeyi Kristinlə bölüşmək ehtiyacı yaranmışdı. Təxminən iki ay əvvəl qızgildə şam etdiyi axşamdan sonra Əndru ona getdikcə daha çox vurulurdu. İndi onlar tez-tez görüşurdülər, görüşlərin Kristinə açıq-aşkar həzz verməsindən ruhlanan Əndru ömrünün ən xoşbəxt günlərini keçirirdi. Bəlkə də məhz Kristinin təsiri altında o, dərhal təmkinli, ağır xasiyyətli olmuşdu. Bu balaca qadın işgüzar, bacarıqlı, son dərəcə açıq danışandı, özünü əzib-büzməkdən, sındırmaqdan tamam məhrumdu. Əndru onun yanına çox vaxt qanıqara, əsəbi halda gələr, ordan tamam təskin olunmuş, sakitləşmiş halda çıxardı. Kristində bir vərdiş vardı: o, əvvəlcə Əndrunu axıradək sakitcə dinlər, bütün ürəyini boşaltmağa imkan verər, ancaq bundan sonra, yerinə düşən sərrast, yaxud məzəli bir söz deyərdi. Onda canlı yumor vardı. Heç vaxt da Əndruya yaltaqlıq eləməzdi.

Kristinin sakit təbiətinə baxmayaraq bəzən onlar bərk mübahisə edərdilər, çünki qızın hər şey haqqında öz xüsusi mülahizəsi vardı. O, bir dəfə Əndruya təbəssümlə demişdi ki, mübahisə eləməyə həvəs ona şotlandiyalı nənəsindən irsən keçib. Bəlkə müstəqil təbiəti də ona nənəsindən keçmişdir? Əndru onda böyük qeyrət, mətanət sezmiş, mütəəssir olmuşdu, buna görə də qızı bütün varlığı ilə həyatın zərbələrindən qorumaq istəyirdi. Bridlinqtonda yaşayan xəstə bibisindən savayı Kristinin bu boyda dünyada heç kəsi yoxdu, tək-tənha idi.

Hava yaxşı olanda onlar şənbə, yaxud bazar günü uzağa, Pendi yoluna gəzintiyə çıxardılar. Bir dəfə kinoya – Çaplinin "Qızıl hərisliyi" filminə baxmağa, bir dəfə də, Kristinin təklifilə, Toniqlenə, simfonik konsertə getmişdilər. Lakin Əndru Kristingildə təkcə missis Uotkinsin qonaq olduğu xudmani şəraitdə onun söhbətlərindən həzz aldığı axşamları daha çox xoşlayırdı. Onların mübahisələri, söhbətləri də əsasən onda olurdu, bufer dövlət rolunu oynayan missis Uotkins isə sakit, lakin ciddi görkəmlə oturub nəsə toxuyurdu.

İndi Kardiffə yola düşməyə hazırlaşan Əndru istəyirdi ki, Kristin də onunla getsin. Həftənin axırında məktəbdə dərslər kəsilmişdi, Kristin yay tətilini bibisinn yanında keçirmək üçün Bridlinqtona gedəcəkdi. Əndru belə qərara gəldi ki, heç olmasa ayrılıq gününədək vaxtlarını mümkün qədər şən keçirsinlər.

Kristin Həmsonun məktubunu oxuyub qurtaran kimi Əndru dedi:

– Gedək mənimlə! Dəmir yolu ilə saat yarım vaxt aparacaq. Bloduenlə danışaram, şənbə gününün axşamı üçün məni işdən azad etməsinə nail olaram. Bəlkə qurultayda da iştirak edə bildik. Sizi Həmsonla tanış etmək istəyirəm.

Kristin başı ilə razılıq verdi.

– Məmnuniyyətlə gedərəm.

Qızın razılığından sevinib qanadlanan Əndru missis Peycin onu buraxmayacağını heç ağlına belə gətirmirdi. Bloduenlə danışmamış o, ambulatoriyanın pəncərəsindən böyük bir elan asdı:

"ŞƏNBƏ GÜNÜ AXŞAM QƏBUL OLMAYACAQ"

Sonra da kefi kök evə yollandı.

– Missis Peyc, xidmətdə olan həkim köməkçiləri haqqındakı Əsasnaməyə görə mənim ildə yarım günümü istədiyim kimi keçirməyə haqqım var. Bu haqqımdan şənbə günü istifadə etmək istərdim. Mən Kardiffə gedirəm.

Fikrində Mənsonu həyasız və xudbin adlandıran Bloduen coşdu:

– Bura baxın, doktor. – Lakin doktora şübhəli nəzər salıb, ağız-burnunu büzərək razılıq verdi: – Yaxşı da, daha neyləyək, gedə bilərsiniz…

Qəfildən ağlına bir fikir gəldi, hətta gözləri də parladı, dodaqlarını yaladı.

– Kardiffdə olacaqsınızsa, mənə Perridən pirojna gətirin. Mən heç bir şeyi Perrinin pirojnaları qədər xoşlamıram…

Şənbə günü, beşin yarısında Kristin və Əndru qatarla Kardiffə yola düşdülər. Əndru yaman şəndi, deyib-gülürdü, yükdaşıyanı, kassiri adı ilə çağırırdı. Onunla üz-üzə oturmuş Kristinə təbəssümlə baxırdı. Kristin onu həmişəkindən daha qəşəng göstərən sürməyi kostyum, gözəl qara tufli geymişdi. Açıq-aşkar görünürdü ki, o, səfərə yollandığına sevinir. Gözləri hey gülür, parlayırdı.

Kristinə baxdıqca Əndru şəfqət, mehribanlıq hisslərinin bütün varlığını bürüdüyünün, onun üçün təzə olan ehtiraslı bir istəyin qəlbində baş qaldırdığını duyurdu. Fikirləşirdi ki, aralarında yaranmış bu dostluq çox xoşdur, lakin təkcə dostluq ona azlıq edirdi. Qızı bağrına basmaq, onun varlığını lap yaxında, isti nəfəsinin üzünə toxunacaq məsafədə hiss etmək istəyirdi.

Əndru qeyri-ixtiyari dedi:

– Siz yayda çıxıb gedəndən sonra lap yalqız qalacağam.

Kristin yüngülcə qızardı. O, pəncərəyə baxırdı.

Əndru tələsik soruşdu:

– Bunu gərək deməyəydim?

Qız başını döndərmədən cavab verdi:

– Bəlkə də. Lakin bunu dediyinizə şadam.

Bir də Əndrunun ürəyindən keçirdi desin ki, onu sevir, heç öz başını dolandıra bilmədiyi halda soruşmaq istəyirdi ki, ona ərə getməyə razıdırmı? Birdən ona tamam aydın oldu ki, bu, hər ikisi üçün mövcud vəziyyətdən yeganə düzgün çıxış yoludur. Lakin Əndrunu nəsə tutub saxlayırdı, – o, qeyri-iradi başa düşürdü ki, indi bu söhbətin yeri deyil. Qayıdanda Kristinlə danışmaq qərarına gəldi.

Hələlik isə birnəfəsə sözünə davam edirdi:

– Bu axşam vaxtımızı qiyamət keçirəcəyik. Həmson əntiqə oğlandır. Hazırcavab, şən. Yadımdadır, bir dəfə Dandidə xəstəxanaların nəfinə gündüz xeyriyyə konserti verilirdi. Müxtəlif "sənət ulduzları", əsl artistlər çıxış edirdilar. Konsert Liseydə idi. Həmson nə etsə yaxşıdır? O da oraya yollanıb səhnəyə qalxdı, oxuyub-oynadı. Müqəddəs Georgiyə and olsun ki, bütün salonu valeh etdi!

Kristin təbəssümlə dedi:

– Ona yəqin həkimlikdən daha çox, teatr tamaşaçılarının sevimlisi rolu yaraşır.

– Eh, Kris, ağ eləməyin də… Bilirəm, Freddi xoşunuza gələcək.

Qatar yeddiyə on beş dəqiqə işləmiş Kardiffə çatdı, onlar düşüb birbaşa "Palas-otel"ə yollandılar. Həmson yeddinin yarısında onları burada gözləməli idi, lakin vestibüldə onu görmədilər.

Hər ikisi yanaşı dayanıb ətrafa göz qoyurdu. Otağa həkimlər və onların arvadları doluşmuşdular. Hamı gülür, danışır, çox səmimi bir şərait yaranırdı. Hərə bir-birini mehribanlıqla dəvət edirdi:

– Doktor, bu axşam siz və missis Smit mütləq yanımızda oturmalısınız.

– Doktor, teatra bilet məsələsi necə oldu?

Adamlar tələsik girib-çıxır, yaxalarında qırmızı nişan olan centlmenlər əllərindəki siyahı ilə parketin üstündə təkəbbürlə gəzişir, var-gəl edirdilər. Qarşı tərəfdəki taxçada bir mehmanxana xidmətçisi yeknəsəq tərzdə hey deyirdi:

– Otologiya və larinqologiya bölmələrinə giriş buradandır, buyurun.

Bitişik binaya gedən dəhlizin qapısı üstündə "Təbabət sərgisi" yazılmışdı. Vestibüldə palmalar da, simli orkestr də vardı.

Kristinlə bu ümumi şənlikdən təcrid olunduqlarını hiss edən Əndru dedi:

– Şən yerdir, elə deyilmi? Lənətə gəlmiş Freddi isə, həmişəki kimi yenə də gecikir. Hələlik gedək sərgiyə baxaq.

Onlar sərgiyə böyük maraqla tamaşa etdilər. Çox çəkmədi ki, Əndru zərif kitabçalarla, vərəqələrlə yükləndi. Onlardan birini gülə-gülə Kristinə göstərdi: "Doktor! Kabinetiniz bomboş deyil ki? Onu nə ilə doldurmağın yolunu sizə öyrədə bilərik". Burada ən yeni ağrıkəsici vasitələri təqdim edən on doqquz reklam kataloqu da vardı, hamısı da müxtəlif.

Əndru qaşqabağını salladıb dilləndi:

– Belə çıxır ki, təbabətin son nailiyyəti – narkotik maddələrdir.

Onlar çıxan zaman, axırıncı köşkün yanında cavan bir oğlan nəzakətlə onları saxlayıb saata oxşar par-par parıldayan bir cihazı göstərdi.

– Doktor! Ümidvaram ki, bizim yeni indeksometr sizi maraqlandırar. Ondan müxtəlif şəraitlərdə istifadə etmək olar, çox dəqiqdir, çarpayının yanında çox yaxşı görünür, qiyməti də cəmi iki gineyadır. Doktor, icazə verin göstərim. Görürsünüzmü, ön tərəfində inkubasiya dövrlərinin göstəricisi var. Diski bir dəfə dolandıranda dərhal infeksiya dövrünü müəyyənləşdirirsiniz. İçində isə, – o, arxa tərəfdəki qapağı şaqqıltı ilə açdı, – içində isə hemoqlobin ölçən çox gözəl cihaz var, arxasında isə, cədvəl kimi…

Əndru qətiyyətlə onun sözünü kəsdi:

– Babamın eynilə belə bir şeyi vardı, amma onu kiməsə verdi.

Onlar dəhlizdə geri qayıdarkən Kristin qəhqəhə çəkib gülürdü. O dedi:

– Yazıq! Onun bu gözəl cihazını lağa qoymağa heç kəs cəsarət etməmişdi.

Onlar vestibülə qayıtdıqları zaman Freddi Həmson da gəlib çıxdı. O, cəld taksidən düşüb mehmanxanaya girdi. Bir oğlan uşağı da arxasınca qolf oyununun taxtalarını gətirdi, Həmson dərhal Əndru ilə Kristini gördü və xeyirxah bir təbəssümlə onlara doğru yönəldi.

– Həllo! Həllo! Demə burda imişsiniz! Bağışlayın, gecikmişəm. Misterlə oyunumu başa çatdırmalı idim. Ömrümdə belə bəxti gətirən adam görməmişəm. Hə, Əndru, səninlə təzədən görüşdüyümə çox şadam. Elə əvvəlki Mənsonsan ki, durubsan. Ha-ha! Əzizim, özünə niyə təzə bir şlyapa almırsan? – O, dostcasına, ərklə Əndrunun kürəyini şappıldatdı və gülən gözləri bir baxışla həm Əndrunu, həm də Kristini tutdu. – Ay əfəl, bir tanış etsənə məni! Bilmirəm nə fikirləşirsən!..

Onlar kiçik, dəyirmi bir masanın ətrafında əyləşdilər. Həmson qərara gəldi ki, naharadək bir şey içməlidirlər. Xidmətçini çağırdı, xidmətçi çaparaq onun yanına cumdu. Sonra Freddi xeres içə-içə necə qolf oynadığını bütün təfərrüatı ilə danışmağa başladı…

Qəşəng tikilmiş kostyumunun qollarından çıxan manjetlərində qara opaldan zaponkalar parlayan, brilyantin sürtülmüş açıq rəngli saçları olan, alyanaq Freddi gözəl olmasa da, – onun çox adi üz cizgiləri vardı, – xeyirxah, hazırcavab, xoşagələn bir cavandı. Doğrudur, o bir qədər lovğa idi, lakin xoşa gəlmək istədikdə, buna nail olurdu. Hamı ilə çox tez dil tapa bilirdi. Bütün bunlara baxmayaraq sözü şax üzə deyən patoloq doktor Muer hələ universitetdə bir dəfə bütün auditoriya qarşısında ona qaşqabaqla belə demişdi: "Mister Həmson, siz heç nə bilmirsiniz. Hava şarına oxşayan başınız ancaq özünə məftunluq qazı ilə doldurulmuşdur. Lakin sizin kimi adam heç vaxt itib-batmaz. Əgər müəllimlərin başını tovlayıb burada bizim imtahan adlandırdığımız uşaq oyunlarından sağ-salamat çıxa bilsəniz, onda indidən deyirəm ki, sizi böyük və parlaq gələcək gözləyir".

Nahar etməyə restorana getdilər, çünki mehmanxanada nahar etmək üçün heç biri münasib geyinməmişdi. Doğrudur, Freddi xəbər verdi ki, bu gün axşam o, frak geyməlidir: rəqs gecəsi keçiriləcək, çox darıxdırıcı olacağını bilsə də ora gedib özünü camaata göstərməlidir. ..

Bütün yeməklərə təbabətlə bağlı çox qəribə adlar – "Paster şorbası", "Madam Küri kambalası", "Mal ətindən a la həkimlər qurultayı filesi" kimi adlar verilmiş kartoçka üzrə saymazyana nahar sifariş edən Freddi ötən günləri böyük həyəcanla xatırlamağa başladı. Nəhayət, başını yelləyərək sözünü belə tamamladı:

– Heç ağlıma da gəlməzdi ki, qoca Mənson özünü Cənubi Uels vadilərində dəfn edəcəkdir.

Kristin yüngül, süni təbəssümlə soruşdu:

– Siz onun özünü orada həmişəlik dəfn etdiyini güman eləyirsiniz?

Araya sükut çökdü. Freddi ağzınacan adamla dolu salona göz gəzdirdi, Əndruya gülümsədi:

– Qurultay haqqında fikrin nədir?

Əndru tərəddüdlə dedi:

– Mənə elə gəlir ki, o, tərəqqi ilə ayaqlaşmağa imkan verdiyinə görə faydalıdır.

– Tərəqqi ilə ayaqlaşmağa! Eh, mən bu bir həftə ərzində onların səfeh bölmələrinin heç bir iclasına getməmişəm. Yox, dostum, yox, burada əsas şərt bu deyil, əsas şərt qurultayda adamlarla görüşməyin, özünə yeni tanışlar tapmağındır. Heç təsəvvür edə bilməzsən ki, bu bir həftə ərzində mən neçə nüfuzlu adamın rəğbətini qazanmağa nail olmuşam. Qurultaya da elə buna görə gəlmişəm. Londona qayıtdıqdan sonra telefonla onlara zəng vuracağam, evlərinə gedəcəyəm, onlarla qolf oynayacağam. Sonra da, – sözlərimi yadında saxla, – məhz onların köməkliyilə öz işlərimi qaydaya salacağam.

Mənson dedi:

– Səni yaxşı başa düşmədim, Freddi.

– İlahi, bu ki, odun yarmaq kimi adi məsələdir. Hələlik işimdə qalıram, lakin artıq Vest-Enddə özümə qəşəng bir kabinet gözaltı eləmişəm, tezliklə qapısına vuracağım zərif mis lövhə üzərinə bu sözlər həkk olunacaq: "Freddi Həmson, tibb bakalavrı". Bu lövhə qapıma vurulan kimi təzə tanışlarım mənə xəstələr göndərməyə başlayacaqlar. Həkimlər arasında bunun nə yolla edildiyini ki, sən yaxşı bilirsən: sən mənə kömək edirsən, mən sənə. Bu məsəli eşitmisən də: "Əl əli yuyar. Əl də qayıdıb üzü". – Freddi ağ çaxırdan ləzzətlə bir qurtum içib sözünə davam etdi: – Bundan başqa ucqar yerlərdən gəlmiş xırda-mırda həmkarlar arasında gəzib-dolaşmaq da fayda verər. Bəzən onlar da mənə, Londona yağlı şikar göndərə bilərlər. Lap tutaq ki, sən… Bir-iki ildən sonra sən də yanıma, Londona sizin o nədir adı? Blen… nə isə, yadımda qalmayıb, ordan xəstə göndərəcəksən.

Kristin nəsə deyəcəkmiş kimi cəld Həmsona baxdı, lakin özünü saxladı. O, bir daha boşqabdan gözlərini qaldırmadı.

Freddi gülümsünüb dedi:

– Mənson, oğlum, indi sən özündən danış. Səndə təzə nə var, nə yox?

– Elə bir şey yoxdur. Taxtadan tikilmiş ambulatoriyada xəstə qəbul edirəm, gündə orta hesabla otuz evə, xəstə üstünə gedirəm. Əsas etibarilə şaxtaçıları və onların ailə üzvlərini müalicə edirəm.

Freddi qüssə ilə başını tərpətdi:

– Bəli, vəziyyətin o qədər də yaxşı deyil!

Əndru sakitcə etiraz elədi:

– Mən işimdən çox razıyam.

Söhbətə Kristin də qoşuldu:

– Bir məsələ də var ki, bu, əsl işdir!

– Məsələn, bu yaxınlarda çox maraqlı bir hadisə baş verdi, – deyə Əndru dilləndi. – Bu barədə mən hətta "Jurnal"a da bir yazı göndərdim.

Sonra o, İmris Hyuzun xəstəliyini qısaca təsvir etdi. Freddi onun dediklərini maraqla dinlədiyini göstərmək istəyirdisə də, gözləri mütəmadi salonda gəzdi. Mənson söhbətini qurtaranda dedi:

– Bəli, bu çox gözəldir! Mən isə elə güman edirdim ki, ur xəstəliyinə ancaq İsveçrədə, ya da… nə isə o tərəflərdə rast gəlmək olar. Yəqin bu işdən ötrü ondan kalan pul qoparmısan. Hə, yeri gəlmişkən qonorar məsələsi. Bu gün bir oğlan qonorar məsələsinin ən yaxşı həlli yolunu mənə göstərdi. – Freddi bu gün kiminsə onun başına saldığı xəstə üstünə, gedərkən nağd pul almaq ideyasından ruhlanaraq təzədən canlandı. Onun bəlağətli boşboğazlığı naharın lap axırınadək davam etdi. Nəhayət, o, salfeti masanın üstünə atıb qalxdı.

– Qəhvəni gedək eyvanda içək. Konfransımızı da orda tamamlayaq.

Ona on beş dəqiqə qalmış onun siqarı kötüyünədək çəkilmiş, lətifələr ehtiyatı qurtarmışdı. Freddi astadan əsnəyərək platin saat-qolbağına baxdı.

Lakin Kristin onu qabaqladı. O, şən bir tərzdə Əndruya baxıb qəddini düzəltdi, soruşdu:

– Deyəsən vaxtdır, biz yola düşməliyik, hə?

Mənson etiraz etmək, qatarın yola düşməsinə hələ yarım saat qaldığını söyləmək istəyirdi ki, Freddi dedi:

– Mən də bu lənətə gəlmiş bala hazırlaşmalıyam. Mənimlə gedənləri yubatsam yaxşı düşməz.

O, Əndru ilə Kristini qapıyadək ötürüb, hər ikisi ilə uzun-uzadı, dostcasına vidalaşdı. Axırıncı dəfə Əndrunun əlini sıxıb, çiynini ərklə şappıldadaraq mızıldandı:

– Hə, qoca, Vest-Enddə lövhə asan kimi səni xəbərdar etməyi unutmayacağam.

İlıq axşam havasına çıxan kimi Əndru ilə Kristin Park küçəsilə dinib-danışmadan irəliləməyə başladılar. Əndru başa düşürdü ki, səfər gözlədikləri kimi uğurlu olmadı, hər halda o, Kristinin ümidini doğrultmadı. Əndru Kristinin danışmasını gözləyirdi, qızsa susurdu. Nəhayət, Əndru tərəddüdlə dilləndi:

– Görürəm ki, bütün bu xəstəlik tarixlərinə qulaq asmaq sizi lap usandırmışdır.

– Yox, – Kristin etiraz etdi. – Onlar məni qətiyyən usandırmır.

Hər ikisi susdu. Sonra Əndru təzədən soruşdu:

– Həmson xoşunuza gəlmədi?

– O qədər də yox. – Kristin birdən ona sarı çevrildi. Daha özünü saxlaya bilmədi, gözləri nəcib, hədsiz narazılıqla parladı: – Özünü yağlamış, sığallamış bu adam bütün axşamı oturub axmaqcasına gülümsünür, hələ sizinlə bir himayədarcasına rəftar etməyə belə cəsarət edir.

Təəccüblənmiş Əndru təkrar etdi:

– Himayədarcasına?

Kristin əsəbi halda başını tərpətdi.

– Bəli! Onun sözlərinə, hərəkətlərinə dözmək qətiyyən mümkün deyildi, "Bir oğlan qonorar məsələsinin ən yaxşı həlli yolunu mənə göstərdi". Özü də siz ona İmrislə bağlı nadir hadisəni nəql etdikdən dərhal sonra! Həm də xəstəliyi ur adlandırdı! Hətta mən bilirəm ki, bu, həmin xəstəliyin tamam əksidir. Bəs onun yanına xəstə göndərməyiniz haqqındakı təklifi! – Kristin dodaqlarını büzdü. – Daha bundan artıq nə istəyirsiniz?! – O, bərk qəzəblənərək sözünü bitirdi: – Ah, mən özümü güclə saxlayırdım! Onun özünü sizdən yüksək tutması məni lap dəli edirdi!

Əndru özünü itirmiş halda dedi:

– İnanmıram ki, o, özünü məndən yüksək tutsun. Düzdür, bu gün o, ancaq özü ilə məşğul olan adam təsiri bağışlayırdı. Bu, bəlkə də ondan irəli gəlirdi ki, bu gün kefi çox kökdü. O, indiyədək tanıdığım adamların ən xoşagələnidir. Universitetdə bərk dostduq. Dərsi bir yerdə əzbərlərdik.

Kristin ona xas olmayan tərzdə – ürəyi yana-yana dilləndi:

– Yəqin ona lazım olduğunuzu nəzərə alıbmış. Sizinlə ona görə dostlaşıb ki, dərs öyrənməkdə ona kömək edəsiniz.

Əndru dilxor halda etiraz etdi:

– Kris, adamlar haqqında belə nalayiq danışmayın.

– Yox, siz yəqin korsunuz! – deyə qız birdən-birə alışıb yandı, gözlərində qəzəbli yaş parıldadı. – Gərək kor olasan ki, onun necə adam olduğunu görməyəsən! Bu səfərdən aldığımız bütün xoş təəssüratı da o korladı. O, peyda olub, özündən danışmağa başlayıncayadək hər şey əla idi. Viktoriya-hollda qiyamət konsert vardı, biz ora da gedə bilərdik! Lakin biz konsertə getmədik, indi isə bir yerə getməyə vaxtımız qalmayıb, çox gecdir. Ancaq o özünün səfeh balına gecikməyəcək!

Onlar stansiyayadək bir-birindən aralı getdilər. Əndru ilk dəfə idi ki, Kristinin hirsləndiyini görürdü. O özü də hirslənmişdi – həm özünün, həm Həmsonun, həm də Kristinin əlindən, hər halda Kristin haqlı idi: gecələri zay olub getmişdi. O, indi qızın solğun, gərgin üzünə çəpəki, oğrun-oğrun baxaraq hiss edirdi ki, işlər korlanıb.

Onlar stansiyaya gəldilər. Yuxarı platformaya çıxdıqları zaman Əndru qarşı tərəfdə qəflətən iki nəfəri görüb dərhal tanıdı: missis Bremvel və doktor Gebeldi. Elə həmin dəqiqə Portkoula, dəniz sahilinə yollanan qatar platformaya yanaşdı. Gebel və missis Bremvel bir-birinə gülümsünərək qatara mindilər. Parovoz fit verdi, qatar yola düşdü. Birdən Əndrunu ağır hisslər öz qoynuna aldı. O Kristinin bu səhnəni görmədiyi ümidi ilə ona ötəri nəzər saldı. Bremvelə elə bu gün səhər rast gəlmişdi. O, havanın xoş keçməsindən söz saldıqdan sonra sümüyü çıxmış əllərini ləzzətlə ovuşdurub xəbər vermişdi ki, arvadı iki günlüyə anasının yanına, Şrusberiyə gedib.

Əndru dinməzcə dayanıb başını aşağı salmışdı. O, elə vurulmuşdu ki, indicə şahidi olduğu səhnə bütün mahiyyətilə ona can ağrısı kimi bərk əzab verməyə başladı. Ürəyi sıxıldı. Onsuz da ağır keçmiş günü başa çatdırmaq üçün bircə bu axırıncı akkord çatmırdı. Əndrunun əhvalı tamam pozuldu, sevinci sönüb getdi. O, Kristinlə heç nəyin poza bilməyəcəyi uzun-uzadı söhbət etmək, ürəyini ona açmaq, aralarındakı bu səfeh və mənasız incikliyi əritmək həsrətində idi. Ən çoxu isə onunla ikilikdə qalmağı arzulayırdı. Lakin Blenelliyə gedən qatar ağzınacan adamla dolu idi. Keçən futbol oyununu ucadan müzakirə edən şaxtaçıların təpildiyi vaqonda onlar ancaq bir parça yerlə kifayətlənməli oldular.

Blenelliyə gec çatdılar. Kristin çox yorğun görünürdü. Əndru əmindi ki, o, missis Bremvellə Gebeli görüb. Onunla indi danışa bilməzdi. Kristini missis Herbertin evinədək sükutla ötürüb, kədərli halda ona xeyirli gecə arzulamaqdan başqa Əndrunun heç bir çarəsi qalmadı.

X

Əndru "Brinqouer"ə qayıdanda artıq gecə saat on ikiyə az qalırdı, gec olduğuna baxmayaraq Co Morqan bağlı ambulatoriya ilə ev arasında xırda addımlarla var-gəl edərək onu gözləyirdi. Əndrunu görən kimi qazmaçının enli sifəti arxayınlaşdı.

– Ah, doktor, nə yaxşı ki, qayıtdınız! Bir saatdır burada var-gəl edirəm. Arvadımın köməyinizə ehtiyacı var, özü də vaxtından əvvəl.

Öz şəxsi işləri haqqındakı düşüncələrdən birdən-birə ayrılan Əndru onu gözləməsini xahiş etdi. Çantası üçün yuxarı qalxdı, sonra birlikdə Bleyna-terrasa yollandılar. Gecə sərindi, müəmmalı tərzdə sakitdi. Həmişə həssas, nazik ürəkli Əndru indi ətrafdakı hər şeyə qarşı ancaq küt bir laqeydlik duyurdu. O, bilmirdi ki, bu gecə çağırışı qeyri-adi olacaq, hələ üstəlik onun Blenellidəki gələcək həyatı üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edəcək. Hər ikisi on iki nömrəli evə çatıncayadək dinməz-söyləməz addımladı. Burada Co birdən-birə ayaq saxladı.

– Mən içəri girməyəcəyəm, – dedi və səsində daxili bir gərginlik duyuldu. – Ancaq əminəm ki, doktor, bizə kömək edəcəksiniz.

İçəridə dar pilləkən onu bircə neft lampası ilə işıqlanmış tərtəmiz, lakin kasıbyana avadanlığı olan darısqal yataq otağına gətirib çıxartdı. Burada missis Morqanın yetmiş yaşlarında, uca boylu, ağ saçlı anası və kök, yaşlı mamaça ağrı çəkən qadının yatağı yanında əyləşib, otaqda gəzişən Əndrunun üzünün ifadəsinə göz qoyaraq gözləyirdilər.

Bir neçə dəqiqədən sonra qoca ana cəld soruşdu:

– Doktor, sizə bir fincan çay gətirimmi?

Əndru ötəri gülümsündü. O, başa düşdü ki, böyük həyat təcrübəsi olan bu qoca qadın həkimin sonra, doğuş başlananda gələcəyini vəd edərək çıxıb getməsindən qorxurdu.

– Narahat olmayın, anacan, heç yerə getməyəcəyəm.

O, aşağı, mətbəxə enib ona verilən bir fincan çayı içdi. Çox yorğundu, amma başa düşürdü ki, evə getsə də bircə saat yatıb dincələ bilməyəcək. Bundan başqa görürdü ki, bu hadisə onun bütün diqqətini toplamağı tələb edəcəkdir. Nədənsə onu qəribə bir ruhi donuqluq bürümüşdü, buna görə də hər şey qurtarıncayadək o, burada qalmağı qərara aldı. Bir saatdan sonra xəstəyə baxmaq üçün yuxarı qalxdı, sonra təzədən mətbəxə enib oda yaxın oturdu. Mənzildə sakitlikdi, təkcə dəmir şəbəkə arasından külün necə səpildiyi, bir də divar saatının asta tıqqıltısı eşidilirdi. Arabir başqa səslər də diqqəti cəlb edirdi, bu da küçədə, evin qabağında gəzişən Morqanın ayaq səsləri idi. Qara paltarlı qoca ana Əndrunun qarşısında əyləşmişdi. O, heç qımıldanmırdı da. Son dərəcə canlı və ağıllı gözləri Əndrunun üzünə dikilib qalmışdı, elə bil onu öyrənir, tədqiq edirdi.

Əndrunun başında ağır, çalpaşıq fikirlər dolaşırdı.

Kardiff vağzalında gördüyü səhnə hələ də gözləri qarşısından getmir, onu həyəcanlandırır, ürəyini ağrıdırdı. O, ərini alçaqcasına aldadan arvadına məftun olmuş Bremveli, həyatını həmişəlik tərs Bloduenlə bağlamış Edvard Peyci, arvadından ayrı kədərli ömür sürən Dennini düşünürdü. Ağlı ona dönə-dönə deyirdi ki, bütün bunlar son dərəcə uğursuz, bədbəxt ailələrdir. Bununla belə çıxardığı bu nəticələr indiki vəziyyətində onu qaşqabağını tökməyə vadar edirdi. O, evlənməyi, ailəni idilliya kimi təsəvvür etmək istəyirdi, bəli, Kristinin surəti gözləri qabağından getmədiyi bir vaxtda o başqa cür təsəvvür edə bilməzdi. Önündə parlayan Kristinin gözləri başqa fikirləri yaxına qoymurdu. Buna görə də ağlın soyuq mühakiməsi, şübhələri ilə ürəyini dolduran məhəbbət arasında gedən mübarizə onda qəzəb və çaşqınlıq doğururdu. O, qıçlarını uzadıb çənəsini sinəsinə dayayaraq fikirli-fikirli alova baxırdı.

Əndru beləcə xeyli oturdu. Fikri-xəyalı Kristinlə elə məşğuldu ki, qarşısında əyləşmiş qadın onunla danışmağa başlayanda diksindi.

Qadını tamam başqa məsələlər maraqlandırırdı.

– Süzen tapşırıb ki, əgər xloroform uşağa zərər yetirəcəksə, onda ona verməsinlər. Doktor, bilirsiniz o, necə uşaq istəyir! – Qoca qadının gözləri birdən dəyişdi, daha da mehribanlaşdı, sonra o, bir qədər astadan əlavə etdi: – Elə hamımız uşaq üçün ölürük.

Əndru fikir-xəyal aləmindən çətinliklə ayrıldı. Mehribanlıqla:

– Narkozun heç bir zərəri yoxdur, – dedi. – Hər ikisi sağ-salamat olacaq.

Pilləkənin başından onu çağıran mamaçanın səsi gəldi. Əndru saata baxdı: dördün yarısı idi. O, qalxıb yataq otağına getdi. İşə başlamaq vaxtı idi.

Bir saat keçdi. Mübarizə davamlı və amansızdı. Nəhayət, sübh şəfəqinin ilk şüaları pəncərə pərdəsinin əyri-üyrü kənarından otağa süzülən zaman uşaq doğuldu, – o, cansızdı.

Əndru hərəkətsiz xırdaca bədənə baxanda dəhşətdən canına titrətmə düşdü. Bəs qohumlarına verdiyi vədlər! Əlləşməkdən pörtmüş sifəti birdən-birə soyuyub buza döndü. O, mütərəddid halda dayanmışdı, bir yandan körpəni canlandırmaq üçün bütün vasitələri sınamaq istəyirdi, bir yandan da çox təhlükəli vəziyyətdə olan anaya kömək etmək lazımdı. Bu, elə çətin dilemma idi ki, Əndru onu vicdanla həll edə bilmirdi. O, qeyri-ixtiyari, kor adam kimi körpəni mamaçaya uzatdı, efirdən sonra özünə gəlməmiş, böyrü üstdə huşsuz uzanmış, nəbzi, demək olar ki, vurmayan Süzenlə məşğul olmağa başladı. Əndru olmazın cəhd göstərir, dəli kimi vurnuxur, qadını xilas etməyə çalışırdı.

O, ani olaraq şüşə ampulanı sındırıb qadının dərisi altına pituitrin iynəsi vurdu. Sonra şprisi bir yana atıb hərəkətsiz uzanmış qadını özünə gətirməyə çalışdı. Bir neçə dəqiqə böyük canfəşanlıqla keçdi, nəhayət, qadının ürəyi bərkdən döyünməyə başladı. Əndru gördü ki, daha ondan arxayın ayrılmaq olar. Birdən-birə geri çevrildi. O, pencəksizdi, saçları tərli alnına yapışmışdı.

– Uşaq hanı?

Mamaça qorxa-qorxa uşağı qoyduğu yeri – çarpayının altını göstərdi.

Əndru bir anda dizi üstə düşdü. Çarpayının altındakı yaş qəzetləri əllərilə yoxlayaraq onların arasından uşağı çıxartdı. Bu, gözəl tən-dürüst oğlan uşağı idi. Onun süst, lakin hələ də isti olan xırdaca bədəni piy kimi ağ və yumşaqdı. Tələsik kəsilmiş göbəyi sınmış saplaq kimi sallanırdı. Hamar və zərif dərisinin çox gözəl çaları vardı. Başı nazik boynu üstündə güclə qalmışdı. Qolları və qıçları elə bil tamam sümüksüzdü.

Əndru diz üstdə durub qaşqabaqla uşağa baxırdı. Bu ölü ağlığı ancaq bir şeydən ola bilərdi: Asphyxia pallida göz qabağında idi. Sonra Əndru qeyri-təbii gərginliklə bütün fikrini toplayaraq vaxtilə Samaritan xəstəxanasında müşahidə etdiyi bir hadisəni və onda tətbiq olunan üsulları tez yada salmağa başladı. Bir anda ayağa sıçrayıb mamaçaya müraciət etdi:

– İsti və soyuq su, iki də tas gətirin… Cəld olun, cəld olun!

Qadın gözlərini ağappaq ölü körpə bədəninə zilləyib dili dolaşa-dolaşa kəkələdi:

– Axı, doktor…

Əndru bağırdı:

– Tez olun!!

Sonra adyalı qapıb uşağı üstünə qoydu, xüsusi üsulla ona süni nəfəs verməyə cəhd göstərdi. İki tas, dolça, böyük dəmir çaynik gətirdilər. Əndru dəli kimi cəld hərəkətlə taslardan birinə soyuq su tökdü, o biri tasda isti su ilə soyuq suyu qarışdıraraq əlini yandıran temperatura çatdırdı. Sonra ağlını itirmiş bir fokusçu kimi uşaqla iki tas arasında jonqlyorluq etməyə – onu gah bumbuz suyun, gah da buxarlanan isti suyun içinə salmağa başladı.

Beləcə on beş dəqiqə keçdi. Əndrunun alnından axan tər gözlərinə dolur, görməyinə mane olurdu, köynəyinin bir qolu tamam islanıb sallandı, ondan su süzülürdü. Sinəsindən nəfəsi fışıltı ilə çıxırdı. Körpənin süst bədənində isə əvvəlki kimi həyatın əsər-əlaməti görünmürdü. Məğlubiyyətin acısı, ümidsizlikdən doğan hiddət Əndrunu boğurdu. O, hiss edirdi ki, mamaça tamam mat qalaraq onun hərəkətlərinə göz qoyur, orada, otağın dərinliyində divara qısılmış (bütün bu müddət ərzində beləcə dayanmış) Süzenin qoca anası isə boğazından yapışaraq cınqırını belə çıxarmır, ancaq odlu gözlərini ona dikib dururdu. Əndru bu qarının da, qızı həsrətlə uşaq istədiyi kimi, necə nəvə arzuladığını xatırladı. Lakin hər şey məhv oldu, bütün bunlar nahaqmış, daha heç bir şey kömək edə bilməz. Döşəmədə aləm bir-birinə qarışmışdı. O, təsadüfən dəsmalı tapdalayanda az qala uşağı salacaqdı – uşaq ağ, yaş balıq kimi əlindən sürüşdü.

Mamaça zarıya-zarıya dedi:

– Allah köməyiniz olsun, doktor. Axı, o, ölü doğulub.

Əndru onu eşitmir, görmürdü. Yarım saatlıq nahaq əlləşmədən sonra tamam ümidini itirmiş, ruhdan düşmüş Əndru, daha bir – axırıncı təşəbbüsə əl atdı – uşağın bədənini cod dəsmalla sürtməyə başladı.

O, körpənin bapbalaca sinəsini gah iki əlilə basır, gah da buraxaraq süst bədənin nəfəs almasına çalışırdı.

Birdən – ah, möcüzə baş verdi! – əlləri altındakı xırdaca sinə qırıq-qırıq tərpəndi, qalxdı. Sonra bir də. Üçüncü dəfə Əndrunun başı hərləndi. Bu qədər nahaq, faydasız cəhddən sonra barmaqları altında birdən-birə ilk həyat əlamətlərinin görünməsi elə gözəl, elə xoşdu ki, həyəcandan az qala Əndrunun halı xarab olacaqdı. O, səyini ikiqat artırdı. Uşaq getdikcə daha dərindən nəfəs almağa başladı. Burnunun bir cıqqılı pərəsində köpük qabarcığı göründü – elə gözəl, elə xoş qabarcıqdı ki!.. Körpənin bədəni daha sümüksüz kimi görünmürdü. Xırdaca başı da dala düşmür, sallanmırdı. Ağ dərisi get-gedə çəhrayıya çalmağa başlayırdı. Nəhayət, – ah, nə böyük səadət! – uşağın çığırtısı eşidildi.

Mamaça birdən çılğınlıqla hönkürdü:

– Ey gözə görünməz allah! O… o dirildi!

Əndru uşağı ona verdi. Tamam sarsılmışdı, birdən-birə özündə bərk zəiflik duydu. Otaqda, onun ətrafında aləm bir-birinə qarışmışdı: adyal, dəsmal, taslar, çirkli alətlər, linoleuma sancılıb qalmış şpris, yıxılmış dolça, dağılmış suyun içində böyrü üstdə düşmüş çaynik. Ana narkozdan sonra eşilmiş yataqda hələ də rahatca yatırdı. Qarı əvvəlki kimi divara yapışıb qalmışdı. Ancaq əllərini cütləmişdi, dodaqları tərpənirdi: o, dua edirdi.

Əndru qeyri-ixtiyari köynəyinin suyu süzülən qolunu sıxdı, pencəyini geydi. Mamaçaya dedi:

– Çantamın dalınca sonra gələrəm.

Sonra aşağı endi, mətbəxdən keçib qab-qacaq otağına gəldi. Ağzı qupquru qurumuşdu. Doyunca su içdi. Şlyapasını və paltosunu götürüb çıxdı. Qapıdan çıxanda daş döşəməli küçədə gərgin, intizar içində dayanmış Co ilə toqquşdu. Xırıltılı səslə dedi:

– Hər şey qaydasındadır, Co. İkisi də sağ-salamatdır.

Səhər saat beşə az qalırdı, hava tamam işıqlanmışdı.

Küçələrdə tək-tək şaxtaçılar görünürdü, birinci növbə işini qurtarıb evə qayıdırdı. Yorulub əldən düşmüş, qıçlarını güclə sürüyən Əndru şaxtaçılarla yanaşı yeriyir, sübhün sakitliyində onların ayaq səsləri həmahəng eşidilirdi. Blenellidə bu vaxtadək gördüyü bütün işləri unudan, gözü ətrafda heç bir şey görməyən Əndru ancaq öz-özünə dönə-dönə təkrar edirdi: "İlahi, axır ki, axır ki, mən əsl bir iş görə bildim!"

XI

Çimib üzünü qırxdıqdan sonra (Enninin sayəsində o, istədiyi qədər isti su ilə təmin olunurdu) Əndru yorğunluğunun bir qədər keçdiyini hiss etdi. Lakin yatağının toxunulmaz qaldığını görən missis Peyc səhər yeməyi zamanı ona kinayəli sözlər atır, atmacalarının sükutla qarşılandığını görərək daha da qızışırdı.

– Ha-ha! Doktor, bu gün çox yorğun görkəminiz var. Gözlərinizin altı da qaralıb. Suonsidən ancaq səhər qayıtmısınız, hə? Mənə Perrinin pirojnasından gətirməyi də unutmusunuz! Əlbəttə, əzizim, unudarsınız da! Allah bilir nə qədər içmisiniz! Ta-ta-ta! Yox, məni aldada bilməzsiniz! Mən elə bilirdim, bilirdim ki, siz o qədər də fağır deyilsiniz. Bütün siz köməkçilər bir bezin qırağısınız. Kim gəlib çıxırsa – ya içki düşkünü olur, ya da başqa bir günah sahibi!

Ambulatoriyada səhər qəbulundan və evlərdə xəstələrə baş çəkdikdən sonra Əndru Morqanın arvadına baş çəkməyə getdi. Bleyna-terrasa dönəndə birin yarısı idi. Orda-burda xırda evlərin açıq qapıları ağzında dəstə-dəstə qadınlar dayanıb laqqırtı vururdular. Əndru onların yanından keçəndə onlar söhbətlərini yarımçıq kəsib ona gülümsəyir, mehribanlıqla onu salamlayırdılar. On iki nömrəli evə çatanda ona elə gəldi ki, kimsə pəncərədən baxır. Zənni düz çıxmışdı. Onu gözləyirdilər. Artırmanın təzəcə yuyulub, sürtülüb par-par parıldayan pillələrinə ayaq basmağa macal tapmamış qapı taybatay açıldı, qırışlı üzü gülümsəyən qarı çıxaraq onu içəri dəvət etdi.

Qarı həkimi mümkün qədər yaxşı qəbul etmək istədiyindən söz tapmağa çətinlik çəkirdi. Əvvəlcə Əndrunu toqqasının altını bərkitmək üçün qonaq otağına aparmaq istədi. Əndru razı olmayanda qarı özünü itirdi.

– Hə, yaxşı, yaxşı, doktor, qoy siz deyən olsun. Onda bəlkə gedənə yaxın bir damcı kəndalaş arağı içməyə, bir parça piroq yeməyə vaxt tapa bildiniz. – Bunu deyib titrək əllərilə Əndrunu yataq otağına gedən pilləkənə sarı yönəltdi.

Əndru içəri girdi. Dünən sallaqxanaya oxşayan balaca otaq elə yığışdırılmış, elə təmizlənmişdi ki, hər şey parıldayırdı. Onun tibb alətləri laklı taxta kamodun üstünə səliqə ilə yığılıb işıldayırdı. Dəri çantası yaxşıca təmizlənmişdi, bağlanan yeri diş tozu ilə elə sürtülmüşdü ki, gümüşə oxşayırdı. Yataq da tamam dəyişmişdi – təzələnmiş ağın üstündə uzanmış ana dilsiz səadətlə cilvələnən yaraşıqsız üzünü, iri döşünü sakit-sakit əmən körpənin üzərinə əymişdi.

Onu görən kimi gonbul mamaça sevinclə gülümsəyərək:

– A, doktor! – deyib çarpayı yanındakı yerindən qalxdı.– Bir baxın, doktor, indi hər ikisi çox qiyamət görünür, elə deyilmi? Onlar sizinlə mənə nə qədər əzab verdiklərini heç bilmirlər. Vallah, heç bilmək də istəmirlər!..

Süzen Morqanın utancaq gözləri hərarətlə, anlaşılmaz bir tərzdə nəsə deyirdi. O, dodaqlarını yalayıb minnətdarlıq bildirən sözlər deməyə çalışdı. Mamaça başını tərpətdi:

– Bəli, bəli, minnətdarlıq etməyə dəyər! Mənim əzizim, unutmayın ki, bu yaşda siz ikinci dəfə doğa bilməyəcəksiniz, Əgər bunu xilas etməsəydik, bir daha uşaq üzü görməyəcəkdiniz.

Bu vaxt kandarda görünən qarı amiranə tərzdə onun sözünü kəsdi.

– Bilirik missis Cons! Bilirik ki, bütün bunlardan ötrü doktora borcluyuq.

Süzen tərəddüdlə Əndrudan soruşdu:

– Mənim Coum sizə gəlibmi?.. Yox? Deməli gələcək, arxayın olun. Şadlığından lap başını itirib. Ancaq təəssüf edir ki, Cənubi Afrikada bizi müalicə etmək lazım gəlsə – siz olmayacaqsınız.

Əndru piroqdan, evdə hazırlanmış kəndalaş arağından lazımi qaydada yeyib-içdikdən sonra (əgər o, nəvəsinin sağlığına içməkdən boyun qaçırsaydı qarı ondan bərk inciyərdi), təzədən xəstələrini yoluxmağa yollandı. Ürəyi sevinclə dolu idi. O, qürurla düşündü: "Onlar məni ingilis kralı kimi qarşıladılar". Bu epizod Kardiff vağzalındakı görüşün təsirinə qarşı yönəldilmiş yaxşı vasitə oldu. Morqanların evini dolduran xoşbəxtlik evlənmənin və ailə həyatının xeyrinə danışan yaxşı sübutdu.

İki həftədən sonra, yəni Əndrunun on iki nömrəli evə gedib-gəlməsinə daha ehtiyac qalmadıqda Co Morqan onun yanına gəldi. Conun qeyri-adi, təntənəli görkəmi vardı. O, əzab çəkə-çəkə xeyli müddət lazımi sözlər axtardı, sonra birnəfəsə başladı:

– Eh, zəhrimar! Bilirsinizmi, doktor, mən gözəl danışa bilmirəm. Sizin ailəmiz üçün etdiklərinizi heç bir pulla ödəmək mümkün deyil. Bununla belə arvadımla mən bu kiçik hədiyyə ilə az da olsa xəcalətinizdən çıxmaq istəyirik.

Sonra bir kağız parçasını cəld Əndruya uzatdı. Bu, beş gineyalıq çekdi.

Əndru çekə baxdı. Morqangil pis yaşamırdılarsa da, varlı da deyildilər. Bu hədiyyə xüsusilə indi, Cənubi Afrikaya köçmək üçün onlara çoxlu pul lazım olacağı bir vaxtda ailənin böyük fədakarlığı idi, nəcib səxavətini göstərirdi. Mütəəssir olmuş Əndru dedi:

– Co, dostum, bunu ala bilmərəm.

Co əlini Əndrunun əli üstünə qoyub ciddi tərzdə, təkidlə etiraz etdi:

– Almalısınız. Yoxsa arvadım da, mən də sizdən bərk inciyərik. Bu pulu şəxsən sizə veririk, doktor Peycə yox. Uzun illər məndən çıxılan pulu o almışdır, biz isə bu vaxtadək onu bircə dəfə də narahat etməmişik. O, kifayət qədər alıb. Bizim bu hədiyyəmiz isə sizədir, doktor, başa düşürsünüzmü?

Əndru gülümsəyib başını tərpətdi:

– Bəli, başa düşürəm, Co.

O, çeki büküb jiletinin cibinə qoydu, bir neçə gün heç yada da salmadı. Gələn çərşənbə axşamı Qərb bankının yanından ötərkən ayaq saxladı, bir dəqiqə fikrə getdi, sonra içəri girdi. Miss Peycin ona nağd verdiyi zəhmət haqqını həmişə poçtla Fond idarəsinə göndərdiyindən onun bankla hələ bir dəfə də alış-verişi olmamışdı. İndi isə cibində öz pulu olduğunu fərəhlə xatırlayıb, Conun hədiyyəsini öz adına banka qoymağı qərara aldı.

Arakəsmənin yanında çekin arxasına qol çəkdi, lazımi blankları doldurdu və bütün bunları cavan kassirə verib təbəssümlə dedi:

– Burda pul az olsa da – başlanğıcdır.

Bu vaxt gördü ki, Ənyurin Ris otağın o başında dayanıb ona göz qoyur. Əndru qapıya sarı yönələndə uzun başlı direktor əlində tutduğu çeklə arakəsməyə yaxınlaşdı. Çeki ehmalca hamarlaya-hamarlaya eynəyinin üstündən çəpəki Əndruya baxdı.

– Hər vaxtınız xeyir, doktor Mənson. Necəsiniz?

Araya sükut çökdü. Direktor sarı dişləri arasından fışıltı ilə nəfəs aldı.

– Hm… Siz bu pulu şəxsi hesabınıza keçirmək istəyirsiniz?

Əndru bir balaca heyrətlənərək cavab verdi:

– Bəli. Yoxsa bu, cari hesab açmaq üçün çox azdır?

– Yox, yox, doktor! Məsələ pulun qədərində deyil. Sizi müştərilərimiz sırasında görməyimizə çox şadıq. – Ris çeki nəzərdən keçirib duruxdu, sonra xırda, şübhəli gözlərilə Əndrunun üzünə baxdı. – E… Siz bunu öz adınıza keçirmək istəyirsiniz? .

– Bəs nə, əlbəttə!

– Çox gözəl, çox gözəl! – Onun sifəti birdən-birə öz ifadəsini dəyişdi, solğun təbəssümlə işıqlandı. – Elə-belə ağlıma gəldi də… Yoxlamaq istədim. Havalar da nə xoş keçir! Doğrudurmu? Sağ olun, doktor Mənson, sağ olun!.

Mənson karıxmış halda bankdan çıxdı, öz-özündən soruşdu ki, bütün düymələri möhkəm bağlanmış bu daz vücud görəsən ondan nə istəyirdi. O, bu suala ancaq bir neçə gündən sonra cavab tapdı.

XII

Kristinin tətilə çıxıb, şəhərdən getdiyi vaxtdan bir həftədən də çox keçirdi. Əndrunun başı Süzen Morqanın doğuşuna elə qarışmışdı ki, qız ancaq yola düşən gün bir neçə dəqiqəliyə ona baş çəkməyə macal tapmışdı. Onunla söhbət etməmişdi. İndi, Kristin burda yox ikən onun üçün bütün varlığı ilə darıxırdı. Bu şəhərin yayı çox əziyyətli, üzücü olurdu. Baharın yaşıllıqları bərk istidən soluxmuş, çoxdandı ki, boz-sarı rəngə çalırdı. Dağlar elə bil titrəyərək alışıb yanırdı, mədəndən, daş karxanasından gələn hərgünkü partlayış səsləri durğun və qızmar havada dalğalanıb əks-səda verdiyi zaman dağlar sanki bütün şəhəri səslərin parlaq qübbəsi altına yığırdı. Şaxtalardan çıxan fəhlələrin mədən tozu ilə örtülmüş üzləri pas atmışa oxşayırdı. Uşaqlar heç bir şey olmayıbmış kimi atılıb düşür, oynayırdılar. Peycin arabaçısı qoca Tomas sarılıq xəstəliyinə tutulduğundan Əndru xəstə yatan bütün evlərə piyada getməli olurdu. Od tutub yanan qızmar küçələrlə irəlilədikcə Kristini düşünürdü. Görəsən qız gələcək haqqında, onunla ikilikdə xoşbəxt həyat qurmağın mümkünlüyü barəsində nə fikirdədir?

Birdən, tamam gözləmədiyi halda Uotkinsdən mədənin dəftərxanasına gəlməsini xahiş edən kağız aldı.

Müdir onu mehribanlıqla qarşıladı, oturmağa yer göstərdi, masanın üstündəki papiros qutusunu yüngülcə ona sarı itələdi. Sonra dostcasına sözə başladı:

– Məsələ belədir, doktor. Mən çoxdandı sizinlə danışmaq istəyirdim. Ona görə də gəlin bu məsələni mən gələn il üçün smeta təqdim etməmişdən əvvəl həll eləyək. – O, dilinə yapışmış sarı tütün telini götürmək üçün dayandı. – Yanıma, başda İmris Hyuz və Ed Vilyams olan bir dəstə fəhlə gəlmişdi. Onlar sizi müəssisəmizin ştatlı həkimi vəzifəsinə götürməyimizi xahiş edirdilər.

Ürəyini həyəcan, sevinc dolu razılıq hissi bürüyən Əndru stulda dikəldi.

– Doktor Peycin işini mənə vermək istəyirsiniz?

Uotkins ağır-ağır etiraz etdi:

– Yox, elə deyil, doktor. Bilirsinizmi, çox çətin vəziyyət yaranmışdır. Mən fəhlələrlə hesablaşmalıyam. Doktor Peyci ştatdan çıxara bilmərəm, çünki bu hərəkətimiz bir çox fəhlənin xoşuna gəlməz. Buna görə, xeyriniz üçün sizi də birtəhər ştata salmağa çalışacağam. Onda kim istəsə doktor Peycdən asanlıqla sizə keçə bilər.

Əndrunun üzündəki sevinc yox oldu. Bayaqkı gərgin vəziyyətdə oturaraq qaşqabağını tökdü.

– Özünüz başa düşürsünüz ki, mən belə şey edə bilmərəm. Mən bura Peycin köməkçisi kimi gəlmişəm. Əgər onun rəqibinə çevrilsəm… Yox, heç bir vicdanlı həkim belə şey etməz!

– Başqa çıxış yolu yoxdur.

Əndru təkid etdi:

– Onun işini mənə niyə vermək istəmirsiniz? Bu işdən ötrü qazancımın bir hissəsini məmnuniyyətlə ona verərdim. Bu olardı tamam başqa məsələ.

Uotkins inadla başını yellədi.

– Bloduen buna yol verməz. Mən əvvəllər də onunla danışmışam. O, vəziyyətinin möhkəm olduğunu bilir. Demək olar ki, bizim bütün köhnə fəhlələr, məsələn İnox Devis kimilər Peycin dalında dayanıblar. Onlar doktor Peycin sağalacağına inanırlar. Onu işdən çıxar görüm, necə çıxarırsan – dərhal tətil baş verər. – O, susdu. – Sabahadək bu barədə fikirləşin. Sabah mən Suonsidəki idarəmizə təzə ştatların siyahısını göndərməliyəm. Əgər siyahı göndərilsə, gələn ilədək daha heç bir şey etmək mümkün olmaz.

Əndru bir dəqiqəyədək döşəməyə baxdı, sonra əlilə ağır-ağır etirazını bildirən hərəkət etdi. Bir dəqiqə əvvəl onu qidalandıran umidi indi heçə dönmüşdü.

– Sabaha saxlamağa ehtiyac yoxdur. Lap bir həftə də fikirləşsəm, buna razı olmaram.

Bu qərara gəlmək və həmin qərarı ona bu qədər canıyananlıq göstərən Uotkinsə bildirmək Əndru üçün çox ağırdı. Axı bu faktı inkar etmək olmaz ki, Blenellidə özünü işdə göstərmək imkanını o, doktor Peycin köməkçisi vəzifəsində əldə etmişdir. Buna görə də indi, lap bu müstəsna vəziyyətdə belə doktor Peycə qarşı çıxış etməyi o, ağlına sığışdıra bilmirdi. Əgər Peyc birtəhər işə qayıda bilsə, onda qocanın xəstələrini əlindən alan o, camaatın üzünə necə baxar? Yox! Yox! O, bu təklifi qəbul edə bilməz, etməyəcəkdir.

Hər halda o, bütün günü çox kədərli oldu. Bloduenin həyasızcasına ondan pul qoparmağa cəhd göstərməsinə qəzəbləndi, öz-özünə dedi ki, çox çıxılmaz vəziyyətə düşmüşdür. Uotkins ona bu təklifi etməsəydi, daha yaxşı olardı. Saat səkkiz radələrində fikrini bir qədər dağıtmaq üçün Denninin yanına yollandı. Xeyli vardı ki, onunla görüşməmişdi, ümidvardı ki, Denni ilə söhbət dərdini yüngülləşdirər, bəlkə də Denni onu düzgün hərəkət etdiyinə inandıraraq ruhlandırar. Doqquzun yarısında Dennigilə çatdı. Həmişəki kimi qapını döymədən içəri girib birbaş qonaq otağına yönəldi.

Filipp divanda uzanmışdı. Alaqaranlıq otaqda onu yaxşı gözdən keçirməyən Mənson əvvəlcə elə bildi ki, ağır iş günündən sonra yorulub, yatıb. Lakin Filipp həmin gün heç bir iş görməmişdi. O, üzünü əlilə örtərək arxası üstdə uzanmış, ağır-ağır nəfəs alırdı. Filipp lülqənbərdi.

Əndru başını döndərəndə öz arxasında, lap dirsəyinin yanında bərk həyəcanlanmış, təlaşla ona baxan ev sahibəsini gördü.

– Doktor, sizin necə içəri girdiyinizi eşitdim. Bütün günü beləcə yatıb. Heç nə yeməyib. Heç bilmirəm neyləyim.

Əndru bilmədi ki, nə desin. O, dayanıb Filippin heç bir şey ifadə etməyən üzünə baxır, ambulatoriyadakı ilk görüşləri zamanı onun çəkinmədən dediyi sözləri xatırlayırdı.

– Axırıncı dəfə möhkəm içdiyi vaxtdan on ay keçir, – deyə ev sahibəsi sözünə davam etdi, – İçkiyə qurşandımı – heç, arada isə bircə damcı da ağzına vurmur. Ancaq başladımı içməyə – vay halına! Özü də tərslikdən bu dəfə doktor Nikols burda deyil, bayram günlərini keçirməyə gedib. Çarəm nədir, gərək teleqramla çağırtdıram onu.

Nəhayət, Əndru dilləndi:

– Tomu çağırın bura, köməkləşib onu çarpayıya uzadaq.

O, ev sahibəsinin bütün bu əhvalatlara, görünür, əyləncə kimi baxan gənc şaxtaçı oğlu ilə köməkləşib Filippi soyundurdu, əyninə pijama geyindirdi. Sonra onlar çuval kimi o yan-bu yana düşən yuxulu Filippi yataq otağına apardılar, Əndru Tomla qonaq otağına qayıdanda ev sahibəsinə dedi:

– Göz-qulaqda olun ki, daha içməsin, – əsas məsələ budur. Başa düşürsünüzmü? Lazım gəlsə qapını qıfıllayın üzünə. İndi isə bu gün onu gözləyən xəstələrin ünvanlarını mənə verə bilərsinizmi?

O, dəhlizdə divardan asılmış şagird qrifel taxtasından Filippin bu gün baş çəkməli olduğu xəstələrin ünvanlarını köçürdü, evdən çıxdı, fikirləşdi ki, tələssə saat on birədək bütün xəstələri yoluxa bilər.

Ertəsi günü ambulatoriyada xəstələri qəbul edib qurtardıqdan sonra dərhal Dennigilə yollandı. Ev sahibəsi əllərini ovxalaya-ovxalaya onun qabağına çıxdı.

– Heç bilmirəm viskini hardan tapıb. Mən günahkar deyiləm, onun üçün əlimdən gələni eləmişəm.

Filipp dünənkindən daha pis vəziyyətdə idi. Ağırlaşmışdı, hər şeyə biganə idi. Əndru xeyli müddət onu silkələyib özünə gətirməyə çalışdıqdan, tünd qəhvə içirdib oyatmaq istədikdən, nəhayət, qəhvə dağılıb bütün yatağı buladıqdan sonra təzədən xəstələrin ünvanını götürüb evdən çıxmalı oldu. İstini, milçəkləri, Tomasın sarılığını, Dennini söyə-söyə o gün də iki nəfərin yerinə işlədi.

Axşama yaxın Əndru Denninin necə olursa-olsun ayıltmaq qətiyyətilə, əsəbi, yorğun-arğın halda evə qayıtdı. Bu dəfə onlara gedəndə Dennini pijamada, stulu köndələninə minmiş halda gördü. O, hələ də sərxoşdu, Tomun və missis Sicerin qarşısında naqqallıq edirdi. Əndru içəri girəndə Denni birdən-birə nitqini yarımçıq kəsib qaşqabağını tökdü, gözlərini rişxəndlə ona dikib durdu. Sonra xırıltılı səslə dilləndi:

– Aha, mərhəmətli səmaritanlı! Yəqin ki, yenə əvəzimdə xəstələrimin üstünə getmisiniz. Çox alicənab hərəkətdir: Lakin deyin görüm bunu niyə edirsiniz? Nə üçün bu lənətə gəlmiş Nikols aradan çıxsın, biz isə onun əvəzinə işləyək?

– Bilmirəm. – Əndrunun səbri artıq tükənmək üzrə idi. – Ancaq bunu bilirəm ki, siz öz payınıza düşən işi görsəniz daha yaxşı olar.

– Mən cərraham. Mən bütün xəstəlikləri müalicə edən elə-belə avara həkimlərdən deyiləm. "Müalicə edən həkim". Uf! Bilirsinizmi bu, nə deməkdir? Heç bu məsələ üzərində düşünübsünüzmü? Yox? Hə, indi sizə izah edərəm. Bu, ən alçaq, ən çeynənmiş anaxronizm, insanın indiyədək yaratdığı ən iyrənc və axmaq sistemdir. Əziz köhnə "həkim hər şeyi müalicə etməlidir" ifadəsi! Bir də əziz, köhnə Britaniya camaatı! Ha-ha! – O, rişxəndlə qəhqəhə çəkib güldü. – Bu həkimləri Britaniya camaatı yaradıb. Onları sevir. Onların üstündə tir-tir əsir.

Stulda yırğalanan Denninin qızarmış gözləri təzədən kədərli, gizli ifadə aldı. O, dinləyicilərə sərxoş halda öyüd-nəsihət verirdi:

– Zavallı belə şəraitdə nə edə bilər? Sizin əziz "Müalicə edən həkiminizi", əlindən hər iş gələn cüvəllağını deyirəm. O, bəlkə də iyirmi il əvvəl təhsil alıb. O yazıq həm terapiyanı, həm mamaçalığı, həm bakteriologiyanı, elmin bütün müasir nailiyyətlərini, həm də cərrahiyyəni necə öyrənsin? Bəli! Bəli! Cərrahiyyəni gərək unutmayaq. Cərrah ayda-ildə bir dəfə kənd xəstəxanasında əhəmiyyətsiz bir cərrahiyyə əməliyyatı aparmaqla öz gücünü sınayır. Ha-ha! Mastoiditi götürək. Cərrahiyyə əməliyyatı düz iki saat yarım çəkir. Əgər irini tapsa, o, bəşəriyyətin xilaskarıdır. Əgər tapmasa – xəstəni dəfn edirlər. – Denni səsini ucaltdı. Sərxoş olduğundan bərk qəzəblənmişdi. – Hər şey cəhənnəmə olsun, Mənson! Yüz ildir bu məsələ uzanır. Doğrudanmı, onlar bu sistemi heç vaxt dəyişmək istəməyəcəklər? Ancaq nə faydası? Sizdən soruşuram, nə faydası? Mənə yenə viski verin. Hamımız dəliyik. Mən isə hələ üstəlik deyəsən sərxoşam.

Araya bir neçə dəqiqəlik sükut çökdü. Sonra Əndru hirsini boğaraq dedi:

– Təzədən uzansanız yaxşı olmazmı? Gedək, biz kömək edərik.

– Əl çəkin məndən, – deyə Denni qaşqabaqla onun sözünü kəsdi. – Məni yataqda gizlətməyə ehtiyac yoxdur. Mən bu üsula çox yaxşı bələdəm, vaxtilə özüm də bu üsuldan dəfələrlə istifadə etmişəm. – O, kəskin hərəkətlə ayağa qalxdı, səndələdi, missis Sicerin çiynindən yapışıb onu kresloya itələdi, sonra qaba tərzdə, rişxəndlə şit lütfkarlıq göstərərək yırğalana-yırğalana qorxmuş qadına müraciət etdi:

– Əziz le-edi, bu gün kefiniz necədir? Ümid-va-a-aram ki, bir ba-alaca yaxşılaşıb… Nəbziniz daha zəif vurmur. Gecə yaxşımı yatmısınız? Hm… onda gərək sizə əsəblərinizi sakitləşdirən bir şey yazam.

Bu qəribə səhnədə adamı qorxudan nəsə vardı: kübar dairələrə mənsub həkimi yamsılayan Filippin arıq bədəni, qırxılmamış sir-sifəti qorxudan büzüşmüş şaxtaçı arvadının qarşısında yaltaqcasına, ehtiramla əyilmişdi. Tom özünü saxlaya bilməyib əsəbi halda güldü. Denni dərhal onun üstünə atılıb Toma bir sillə ilişdirdi.

– Al gəldi! İndi gülə bilərsən! Boş başın partlayanadək gül! Mənim isə buna ömrümün beş ili gedib! İlahi, bu barədə fikirləşəndə bağrım çatlayır. Ölmək istəyirəm!

O, par-par parlayan gözlərini dolandırıb hamıya baxdı, sonra buxarının üstündəki vazalardan birini qapıb var gücü ilə yerə çırpdı. Bir saniyə keçməmiş ikinci vaza artıq əlində idi, onu da divara çırpıb çilik-çilik etdi. Təzədən özünü irəli atdı, gözlərində hər şeyi dəlicəsinə vurub dağıtmaq həvəsi şölələnirdi.

Missis Sicer ağladı.

– Tutun onu! Allah xətrinə, tutun onu!

Əndru ilə Tom Filippin üstünə atıldılar. Filipp sərxoşlara xas olan çılğın inadkarlıqla onlarla əlləşməyə başladı. Sonra birdən-birə süstləşib tamam dəyişdi, çox məzlum bir görkəm aldı. Əndrunun çiynindən yapışıb ağlamsındı:

– Mənson, siz qiyamət oğlansınız! Mən sizi qardaşdan artıq sevirəm. İkimiz birləşib, bu mənfur təbabəti bütünlüklə xilas edə bilərik.

O, özünü itirmiş halda dayanıb ətrafa göz gəzdirdi. Sonra başı sinəsinə endi, bütün bədəni boşaldı. Əndru onu qonşu otağa aparıb, yatağa uzandıranda müqavimət göstərmədi. Başı yastığın üstünə düşəndə axırıncı sözü, ağlar səslə Əndrudan etdiyi xahiş bu oldu:

– Mənson, allah xətrinə, mənə söz verin ki, kübar cəmiyyətdən olan qadınla evlənməyəcəksiniz!

Ertəsi gün səhər o, daha çox içdi. Əndru ondan tamam əlini üzdü. Mənson cavan Sicerin Denniyə xəlvəti viski gətirdiyindən qismən şübhələnməyə başladı; onun sualına cavab verərkən Tomun rəngi qaçdığına, belə işlər tutmadığı üçün and-aman elədiyinə baxmayaraq Mənson ona inanmadı.

Əndru bir həftə öz xəstələrindən başqa Denninin də xəstələrinə baş çəkib, onları müalicə etdi. Bazar günü Denni artıq ayağa qalxmışdı, səliqə ilə geyinmiş, üzünü qırxmışdı, qərəz, zahirən çox qəşəng görünürdü, amma arıqlamışdı, əlləri əsirdi. Səsinin ahəngi soyuqdu, ayıq olduğunu bildirirdi.

– Mənson, belə görürəm ki, əvəzimdə bütün işləri görmüsünüz.

Son günlərin yaxın dostluq münasibəti, məhrəmliyi büsbütün silinib yox olmuşdu. Onu təmkinlik, buz kimi soyuq rəsmiyyət əvəz etmişdi.

Deməyə söz tapmayan Əndru:

– Bunlar boş şeylərdir, – deyə etiraz elədi.

– Əksinə, görünür, bunlar sizi əməlli-başlı zəhmətə salıb.

Denninin səsinin ahəngi elə pisdi ki, Əndru qıpqırmızı qızardı. Təşəkkür, minnətdarlıq bildirən bircə kəlmə söz eşitmədi. Soyuq, inadkar və qaba təşəxxüsdən başqa heç nə. Odur ki, Əndru donquldandı:

– Əgər düzünü bilmək istəsəniz, bu həftə allah bilir ki, mənim üçün necə çətin keçib!

– Arxayın ola bilərsiniz, birtəhər xəcalətinizdən çıxaram.

Əndru hirslənib özündən çıxdı:

– Siz məni nə hesab edirsiniz? Bəlkə elə bilirsiniz ki, mən sizdən sədəqə gözləyən bir arabaçıyam? Mən olmasaydım, missis Sicer doktor Nikolsa teleqram vuracaqdı, mitilinizi atacaqdılar bayıra! Siz bilirsinizmi kimsiniz? Lovğa, yonulmamış ədabaz! Ənginizi nə əzişdirərdim sizin!

Denni papiros yandırdı. Barmaqları elə əsirdi ki, kibriti güclə tuturdu. O, rişxəndlə dedi:

– Mənimlə savaşmağa yaxşı vaxt seçmisiniz – tərəfinizdən böyük lütfkarlıqdır. Əsl şotland nəzakəti! Bəlkə gələn dəfə birtəhər vaxt tapıb sizi feyziyab edərəm.

– Kəsin səsinizi! – Əndru onun sözünü yarımçıq kəsdi. – Budur xəstələrinizin siyahısı. Xaçla nişanlananlar bazar ertəsi baş çəkiləsi xəstələrdir.

O, Dennigildən çölə dəli kimi yüyürdü. Ürəyində özündən cıxmışdı: "Qoy cəhənnəm olub getsin! Nə haqla özünü belə aparır? Elə bil allahdır! Əvəzinə işlədiyim bəs deyil, hələ boynuma minnət də qoyur! "

Evə yaxınlaşdıqca yavaş-yavaş hirsi də soyuyurdu. O, Filippi səmimi qəlbdən sevirdi. Odur ki, bu mürəkkəb təbiətli adamı indi yaxşı başa düşürdü: o, utancaq, qapalı, həddən çox nazikürəkli, tez inciyəndi. Ancaq bu xasiyyəti Dennini kobudluğun qoruyucu qınında gizlənməyə məcbur edirdi. Son günlərin fasiləsiz sərxoşluğu, adamların onu o kökdə gördükləri haqqındakı xatirələr yəqin indi Denniyə vicdan əzabı verirdi.

Bu ağıllı və istedadlı adamın Blenelli kimi ucqar bir yerdə itib-batması Əndrunu ilk dəfə deyildi ki, düşündürür, təəccübləndirirdi. Fllipp istedadlı cərrahdı. Bir dəfə onun cərrahiyyə əməliyyatı zamanı narkoz verməli olan Əndru mətbəx masasının üstündə xəstə şaxtaçının öd kisəsini Filippin necə ustalıqla kəsdiyini görmüşdü. Pörtmüş sifətindən və açıq, tüklü qollarından tər sel kimi axırdı, bununla belə bütün hərəkətləri cəldliyin, dəqiqliyin gözəl nümunəsi idi. Belə işləməyi bacaran adam çox şeyə nail ola bilər.

Buna baxmayaraq Əndru evə qayıtdıqdan sonra da Filippin soyuqluğunu yada saldıqca bərk dilxor olurdu. Dəhlizə keçib şlyapasını asanda onu çağıran missis Peycin səsini eşitdi, lakin ona hay verməyə heç həvəsi yoxdu.

– Doktor, sizsiniz?.. Doktor, Mənson! Mənə lazımsınız!

Əndru özünü eşitməməzliyə vurub pilləkənlə öz otağına qalxmaq istədi. Pilləkənin məhəccərindən tutmuşdu ki, Bloduenin səsi təzədən, bu dəfə daha kəskin, daha ucadan eşidildi.

– Doktor, doktor Mənson! Siz mənə lazımsınız!

Əndru çevriləndə missis Peycin qonaq otağından çıxıb süzə-süzə gəldiyini gördü, rəngi ağappaq ağarmışdı, qara gözləri həyəcandan alışıb yanırdı. O, yaxına gəldi.

– Bu nədir, kar olmusunuz? Eşitmirsiniz ki, bayaqdan qışqırıram, mənə lazım olduğunuzu deyirəm?

Əndru əsəbi halda soruşdu:

– Nə olub, missis Peyc?

– Nə olub? – Qadın tez-tez nəfəs alırdı. – Bax, bu mənim xoşuma gəlir! O, hələ soruşur da! Yox, mən gərək sizdən bəzi şeylər şoruşam, mənim əziz doktorum!

Əndru çox kəskin tərzdə:

– Soruşun! – dedi.

Mənsonun qısa cavabları görünür Blodueni tamam özündən çıxarmışdı.

– Məsələ belədir, mənim lütfkar centlmenim, bəlkə siz zəhmət çəkib bunun nə demək olduğunu izah edəsiniz?!

O, iri döşlərini möhkəm sıxan korsajının arxasından bir kağız çıxarıb, onu Əndruya vermədən, həkimin lap gözləri qabağında təhdidedici surətdə silkələməyə başladı. Əndru Co Morqanın ona verdiyi çeki tanıdı. Başını qaldıranda Bloduenin arxasında, qonaq otağının qapısı dalında gizlənməyə çalışan Risi gördü.

– Bəli, bəli, baxın! – deyə Bloduen davam etdi. – Belə görürəm ki, bu kağızı tanıyırsınız. Onda dərhal bizə cavab verin görüm, bu pulu nə haqla aparıb bankda öz adınıza qoymusunuz, halbuki o, doktor Peycindir, bunu da siz çox gözəl bilirsiniz.

Əndru başına qan vurduğunu hiss etdi.

– Bu pul mənimdir. Onu Co Morqan bəxşiş kimi mənə verib.

– Bəxşiş kimi! Aha! Bu mənim lap xoşuma gəldi. Təəssüf ki, o, Blenellidən köçüb. Buna görə də yalanınızı ifşa edə bilməyəcək!

Əndru dişlərini bir-birinə bərk sıxıb cavab verdi:

– Mənə inanmırsınızsa, ona məktub yaza bilərsiniz.

– Yox bir, işim-gücüm qurtarıb, indi durub dünyanın hər tərəfinə məktub göndərəcəyəm. – Sonra özünü daha saxlaya bilməyib bağırdı: – Bəli, mən sizə inanmıram! Siz özünüzü yaman bic hesab edirsiniz! Gəlmisiniz bura, elə bilirsiniz bütün praktikanı ələ keçirməyə nail olacaqsınız, halbuki siz doktor Peycin əvəzinə işləməyə borclusunuz! Lakin sizin kim olduğunuzu bu göstərir. Siz oğrusunuz, əsl adi oğru!

Qadın dediklərini təsdiq etdirmək üçün qapı ağzında dayanıb boğazından narazılıq bildirən səslər çıxaran, rəngi daha da saralmış Risə sarı azca dönüb həmin sözləri elə bil Mənsonun üzünə tüpürdü. Əndruya aydın oldu ki, bütün bu əhvalatda günahkar bir neçə gün tərəddüd etmiş, yubanmış, nəhayət bu təzə xəbərlə Bloduenin yanına çapmış Risdir. Əndru qəzəblə yumruqlarını düyünlədi. Dayandığı ikinci pillədən enib zəhmli baxışlarını Risin nazik, qansız dodaqlarından çəkməyərək onlara yanaşdı. Hirsindən özündə deyildi, çarpışmaq istəyirdi. O, güclə dilləndi:

– Missis Peyc, siz məni ittiham etdiniz. Əgər iki dəqiqə ərzində sözünüzü geri götürməsəniz və məndən üzr istəməsəniz mənə adımı ləkələyən böhtan atdığınıza görə sizi məhkəməyə verəcəyəm. Məhkəmədə bu məlumatı hardan aldığınız aydınlaşacaq. Mister Risin xidməti sirləri faş etməsi də, şübhəsiz, bankın idarə heyəti üçün maraqlı xəbər olar.

Bankın direktoru dili dolaşa-dolaşa:

– Mən… mən ancaq borcumu yerinə yetirmişəm, – kəkələdi, sifəti daha da saralıb torpaq rəngi aldı.

– Hə, gözləyirəm, missis Peyc. – Sözlər Əndrunun ağzından sürətlə çıxır, onu boğurdu. – Əgər tələsməsəniz, dostunuza elə bir toy tutaram ki, ömründə yadından çıxmaz.

Bloduen gördü ki, o doğrudan da ağ eləyib, istədiyindən çox, xeyli çox söz deyib. Əndrunun hədə-qorxusu, partladacağı məşum mina onu qorxutdu. Fikrinin hansı istiqamətdə şütüdüyünü bilmək çətin deyildi: cərimə, böyük cərimə! İlahi, ondan çoxlu pul tuta bilərlər! Qadın elə bil boğulurdu, tüpürcəyini birtəhər udub, nəfəsi tutula-tutula kəkələdi:

– Mən… mən sözlərimi geri götürürəm. Sizdən üzr istəyirəm…

Bu tərs, həyasız gonbul qadının belə tez və gözlənilmədən yumşalması lap gülünc idi. Lakin Əndrunun nədənsə gülməyi gəlmirdi. O, birdən ürək yanğısı ilə hiss etdi ki, daha səbri tükənib, zəhləsini aparmış bu qadının yersiz iradlarına daha dözmək iqtidarında deyil. O, cəld, dərindən nəfəs aldı. Qadına bəslədiyi nifrətdən başqa hər şeyi unutdu. Axır ki, özünə sərbəstlik verə biləcəyi fikri onda bir anlaşılmaz, şiddətli sevinc doğurdu:

– Missis Peyc, sizə iki kəlmə söz deməliyəm. Əvvələn mənə dəqiq məlumdur ki, ərinizin əvəzinə burada gördüyüm iş sizə ildə min beş yüz funt qazanc verir. Ondan mənə vur-tut iki yüz əlli funt verirsiniz, üstəlik məni acından öldürmək üçün əlinizdən gələn hər şeyi edirsiniz. Keçən həftə mədən müdirinin yanına fəhlələrin nümayəndə heyəti gəldiyini, bundan sonra müdirin mənə ştata keçməyi təklif etdiyini bilmək, yəqin sizin üçün maraqlı olar. Lakin mən, sizin yanından belə keçmədiyiniz əxlaqi prinsiplər üzündən həmin təklifi qəti rədd etdim. İndi isə, missis Peyc, görün sizə nə deyirəm: siz mənim elə zəhləmi aparmısınız ki, daha burada qala bilmərəm. Siz çox alçaq, acgöz, satqın məxluqsunuz. Siz adicə olaraq qeyri-normal xəstə tipsiniz. Rəsmi surətdə sizə bildirirəm ki, bir aydan sonra mən çıxıb gedəcəyəm.

Qadın ağzını açıb ona baxırdı, düymə kimi girdə gözləri bərələ qalmışdı. Birdən-birə zil səslə çığırdı:

– Yalandır! Sizi mədənin ştatına heç yaxın qoymazlar! Özü də siz getmirsiniz, yox! Sizi mən işdən çıxarıram! Bildinizmi? Heç olmayıb ki, köməkçi mənə çıxıb getdiyini bildirsin. Mənimlə bunun danışığına bax? Həyasızlığa bax! Sizin işdən çıxarıldığınızı əvvəlcə mən dedim. Siz qovulmusunuz, bəli, qovulmusunuz…

Onun iyrənc, əsəbi çığırtısı otağı başına götürmüşdü. Səsi lap zilə qalxanda birdən qırıldı: yuxarıda Edvardın otağının qapısı ağır-ağır açıldı, az sonra onun özü – uzun gecə köynəyinin altından sümüyü çıxmış dizləri görünən yöndəmsiz, arıq vücudu peyda oldu. Bu, elə gözlənilməz gəlişdi ki, missis Peycin sözü ağzında qaldı. O, dəhlizdə dayanıb, Əndru və Ris kimi aşağıdan yuxarı ərinə baxırdı. Xəstə isə iflic olmuş qıçını dalınca sürüyə-sürüyə, ağır-ağır, çətinliklə pilləkənin başına yaxınlaşdı.

– Məni bircə dəqiqə rahat qoya bilməzsiniz? – Dərin həyəcan keçirdiyinə baxmayaraq onun səsi sərtdi. – Nədən ötrü hay-küy salmısız burada?

Bloduen təzədən coşdu, ağlar səslə Mənsona qarşı ifşaedici nitq söyləməyə başladı. Axırda elan elədi:

– Elə buna görə də… buna görə də onu işdən çıxardığımı bildirirəm.

Mənson etiraz etmədən baş vermiş hadisənin bu yeni variantını dinləyirdi.

Həyəcandan və ayaq üstdə güclə durduğundan tir-tir əsən Edvard soruşdu:

– Deməli, o, bizdən gedir?

– Hə, Edvard. – Bloduen burnunu çəkdi. – Axı tezliklə sən özün işləməyə başlayacaqsan.

Araya sükut çökdü. Edvard nəsə demək istədi, amma fikrindən daşındı. O, gözlərini dilsiz üzrxahlıqla Əndruda saxladı, sonra Risə, ondan da tələsik Bloduenə çevirdi, nəhayət, dərin hüzn ifadə edən gözlərini harasa, boşluğa zilləyib durdu. Onun donuq sifətində həm məğrurluq, həm də ümidsiz bir kədər oxunurdu. Edvard, nəhayət, dilləndi:

– Yox, mən daha heç vaxt işləməyəcəyəm. Bunu hamınız bilirsiniz.

O, daha heç bir söz demədən ağır-ağır döndü, divarı tuta-tuta özünü güc-bəla ilə yataq otağına çatdırdı. Qapı arxasınca səssiz-səmirsiz örtüldü.