Kitobni o'qish: «Чандар – дерево жизни»

Shrift:

Лезги чӀалай таржума авурди Арбен Къардаш я

Перевод с лезгинского языка Арбена Кардаша

«Чандар – уьмуьрдин тар»

Кьисада кьилиз тефей муьгьуьббатдикай ихтилатзава. Жегьил чӀавуз чеб-чпиз кӀан хьайи итимни дишегьли гзаф йисарилай сам ус ятӀани чпиз-чеб кӀанзава лагьана хиве кьур чкадал хабарни авачиз сад садал гьалт хъийизва, инал абурун гьиссер цӀийи кьилелай мад синагъра гьатзава.

«ЧӀарав»

Гьикаядин игитдин аялвал Къацу рат тӀвар алай чкадал ЧӀарав лакӀаб алай кицӀихъ галаз гьихьтинди хьанайтӀа, гьадакай ва гадади саймазвилелди вичин дустуниз хаинвал авуникай ва гунагьдилай гъил къахчун тавуникай ихтилат кьиле физва.

«Гурар»

Ихтилат жегьилар амачир хуьруькайни ичӀи хьанвай кӀвалерикай физва. Кьуьзек Алхазур вичин кьенвай дустарин кӀвалерихъ гелкъвезва, абурун ичӀи кӀвалерал кьил чӀугвазва. КӀвалерин къене патар, абурун иесийрал чан аламайла гьихьтинбур тиртӀа, гьахьтинбур яз ама. Абурун аялар, яргъал шегьерра уьмуьр тузуз, хайи кӀвалериз хквезвач. А кӀвалерин куьлегар гвай кьуьзек гьар са дустунин кӀвализ физва, абурун руьгьерихъ галаз, чан алайбурухъ галаз хьиз, рахазва, авай гьалдикай, кӀвалерин кьисметдикай, бубайрин мукар гадарнавай ва дувулривай къакъатнавай веледрикай дерт чӀугунивди фикирар ийизва.

«Гибе»

Ктабар кӀелунал рикӀ алай кьуьзуь чубанди вичин стхадикай ва чпин кӀвале авай иски гебедикай ихтилат ийиз, икӀ лугьузва: Инсанри чпин тарихдин зигьин квадарзавайвиляй абурун уьмуьр муракабди жезвайди яз жагъанай заз. Дувулривай къакъатирдавай чун кьисметрин гарари акатай патахъ гваз физва, гваз къекъвезва. Чун анжах жуван хам, беден хуьз, амма руьгьдин къайгъу са акьван чIугван тийиз вердиш жезва…»

Чубанди уьмуьрдикайни ажалдикай, халкьди вичин тарих рикӀел хуьникай веревирдер ийизва. Алай аямдин кӀелзавайдавай и гьикаядай вич патал тарс хкудиз жеда, вучиз лагьайтӀа ам гзаф вахтара важиблу затӀарилай, абур виле такьуна. алатна физ вердиш хьанва.

«Чуьлдин цуьк»

Гьикаяда ихтилат жегьил хзандикай физва. Хзанда авай гьалари, папан къалари ва гьуьжетри кьилин игитдин уьмуьр михьиз гуьнгуьнай акъудзавай. Ада кӀвалахдилай хкай, вичин тӀварни чин тийидай цуькведини гададин паб къапарай акъуднай. Гададихъ лагьайтӀа и цуьк кӀвалин шартӀарихъ галаз вердиш хьунин ва ада цуьк ахъаюнин умуд авай.

Назик гьиссерни дерин фикирар, гьакӀни хъуьтуьл зарафатни экуь гъам кваз кхьенвай и эсер са нефесдалди кӀелиз жедайди я.

«Жив»

«Жив къвазва – руьгьди манияр лугьузва, шиирар туькӀуьрзава, кьуьлерзава». Живеди чун уьмуьрдин лап важиблу макъамриз хутахзава. ЧӀехибур патав гвайла, абуру чпин камал гъвечӀибурузни гузва, гъвечӀибуруни чӀехибурун руьгьда уьмуьрдин экв куькӀвена хуьзва. Гьикая уьмуьрдин къанундикайни жедай дегишвилерикай лугьузвай чархачидикай я. Живеди инсан неинки руьгьдалди михьи ийизва, гьакӀни ада чи рикӀел чна чи уьмуьр дуьздаказ, лацудаказ кхьин герек тирдини хкизва.

И гьикая гваз автордикай Андрей Платонован тӀварунихъ галай «Акьуллу рикӀ» конкурсдин финалист хьана.

«Муаллимдин ихтилат»

«ВачӀе-хваяр» романдай къачунвай и чӀукуна тежрибалу муаллим, вичин пеше туна, михьиз мектебдай экъечӀуникай ва идан себебни адан гъилик кӀелзавай са гадади пул чуьнуьхуникай физва.

«Гьа икӀ, са гъилера…»

«ВачӀе-хваяр» романдай къачунвай и чӀукуна хъуьруьн къведай жуьреба-жуьре мажарайра гьатзавай, вичин рикӀ дишегьлийрал алай са шаирдикай ва ада паб гъуникай ихтилат физва.

Тамашаяр

«Хукац-Ханум»

Аялар патал кхьенвай мах я. Ана темпел ва цикӀенар кӀандай рушакайни зегьметдал рикӀ алай жегьил чубандикай ихтилатзава.

«Мирзе-Алидин геж муьгьуьббат»

Тамаша тарихдин гьакъикъи ва чеб 1848-йисуз Дагъустандин Самур округда кьиле фейи вакъиаяр бинеда аваз кхьенвайди я. Кьилин игитар шаир, ислягьвилин патал алай кас, шариатдин къази Ахцегь Мирзе-Али, имам Шамиль ва Ахцегьа авай къеледин комендатдин руш, вичиз Мирзе-Алиди муьгьуьббатдин шиирар бахш авур Нина Рот я.

«Чандар – дерево жизни»

В повести рассказывается история неудавшейся первой любви. Мужчина и женщина, в юности любившие друг друга, через многие годы, вновь неожиданно встречаются на месте, где признались друг другу в любви, и где их чувства вновь подвергаются новым испытаниям.

«Чарав»

Повествование о том, как герой провёл своё детство на Зелёном токе со своим близким другом, собакой по кличке Чарав. И о том, как герой рассказа по глупости предал своего друга и не получил от него прощения.

«Лестница»

Рассказ о старике, живущем в селе, где почти не осталось молодёжи, о количество пустующих домов растёт. Старик Алхазур заботится о домах умерших своих друзей, время от времени посещает эти опустевшие дома, внутри которых осталось всё так, как было при живых хозяевах. Дети их не возвращаются домой, живут в далёких городах. Старик, хранящий ключи от всех этих домов, заходит к каждому другу домой, разговаривает с их душами, как с живыми, переживает за сегодняшний день, за судьбу дома, за детей, покинувших родительский кров и не желающих держаться своих корней.

«Ковёр»

Старый чабан и большой любитель читать художественные книги, рассказывая о своём брате и старом ковре в доме, говорит: «Постоянно думал о ковре и пришёл к такому выводу: люди усложняют свою жизнь тем, что теряют свою историческую память. Оторванных от корней, нас носят как попало ветры судьбы. Мы привыкаем в первую очередь заботиться о своём теле, утробе, не проявляя особого ухода за душой своей…»

Герой рассказа размышляет о жизни и смерти, об исторической памяти народа. Современный читатель может исчерпать из повествования много чего поучительного и важного, мимо которых мы чаще всего привыкли пройти не заметив.

«Полевой цветок»

В рассказе повествуется о драме молодой пары. Семейная жизнь истощала душу главного героя вечными скандалами и размолвками с женой. Даже безымянный полёвой цветок, принесённый им с работы, вывел её из себя. Говорят, при должном уходе это растение привыкнет к домашним условиям и расцветёт.

Лирико-философское повествование с элементами легкого юмора и светлой грусти действительно читается на одном дыхании.

«Снег»

«Снег идёт – душа поёт, слагает стихи, танцует». Снег уносит нас в самые важные из прожитых моментов. Когда старшие были рядом, чтобы передавать мудрость младшим, а младшие поддерживали в душах старших огонёк жизни. Рассказ о законе жизни и вестнике перемен. И о том, что «снег не только очищает человека… Снег напоминает нам о том, правильно ли пишем мы свою жизнь, как бы обязывая писать её только набело…»

Автор с этим рассказом стал финалистом ХХVIII Международного литературного конкурса имени Андрея Платонова «Умное сердце».

«Итак как-то раз…»

Отрывок из романа «Сыны Ваче». Здесь рассказывается об одном поэте, любящем женщин и попадавшем в разные смешные истории, и о его женитьбе.

«Рассказ учителя»

Отрывок из романа «Сыны Ваче». Здесь повествуется об опытном учителе, неожиданно решившем уйти из профессии из-за того, что его ученик совершил кражу.

Пьесы

«Хукац-Ханум»

Сказка для детей. О ленивой девушке и трудолюбивом молодом чабане.

«Поздняя любовь Мирзы-Али»

Пьеса написана на основе реальных исторических событий, произошедших в 1848 году в Самурском округе Дагестанской области. Основные герои произведения – поэт, миротворец, шариатский судья округа Мирза-Али Ахтынский, имам Шамиль, дочь коменданта Ахтынской крепости Нина Рот, которой Мирза-Али посвятил ряд любовных стихов.

Чандар – уьмуьрдин тар
Повесть

Тарлан Мияхов, вичин уьмуьрдин йисар яхцIурни цIувадав агакьнавай итим, ахварай аватайла, сятдин пакаман цIуд хьанвай. Ахъа дакIарда рагъ гьатнавай. Амма кIвале авай михьи, икьи, чIугуналди тух тежедай гьавади ам ахварин сархушвилин кIемяй са акьван регьятдиз ахъайзавачир. Яргъал Кеферда, фадлай вичин муг хьанвай Сургутда гьар юкъуз пакаман сятдин ругудаз (армияда къуллугъдайла вердиш хьайивал) къарагъун адет хьанвай ам, хуьруьз хтайла, къе хьиз, идалай виликрани хтана ина хьайи гьар юкъуз вич икI геж ахварай аватуни мягьтелардай, ва ам «вучиз икI жезватIа?» лугьуз фикиррик акатдай.

Накьни, аял чIавалай вердиш чкадал, пуд стхани кьве вах авай хзанда бубадини дидеди рухвайриз аял чIавалай тайинарнавай кIвале авай вичин каравутдал ксанвайтIани, адаз беден меселай хкаждай гьяз авачир, мадни, вилер акьална, гъил-кIвач гадарна, вич ахварин ихтиярда хутаз кIанзавай.

«Гьавадивай я, – фикир фенай Тарланан кьиляй. – Ватандин гьавади ахвар икI ширинарзава. Яргъариз къакъатнавай хциз хайи кIвали вичин муьгьуьббат, багъривал квахь тавунвайди къалурзава… Хва, лагьайтIа, и кардин гъавурда акьазвач…».

РикIивайни ам хайи хуьре ичIиз амай кIвализ йиса садра, гатуз, хквезвай, гьамни датIана рикI ина, багъри мука, авай дидедин гуьгьуьл кьун яз ийизвай кар тир, вичиз хквез са акьван гьяз авай хьизни тушир, вучиз лагьайтIа, гьар хтайла, айвандихъай хуьруьвай яргъа, далу пата Яру дагъ акъвазнавай, вич къваларив гвай кIунтIарилайни кьантIарилай шиш-кIукI, дамахдивди хкиснавай, КIвенкIв алай пелен хурал алай чандар тар акурла, адан рикI заланни жедай, адаз пашман хъверни къведай, ада вич уьмуьрда вири кIвалахар туькIвена къайдада авай, кадгъай хзан, ярар-дустарин, чир-хчиррин, хуьруьнвийрин вилик чин михьи кас яз кьазвайтIани (гьакI язни тир), чандардихъ галаз алакъада хьайи уьмуьрдин са югъ ва адахъ галкIанвай маса вакъиаяр фадлай куьтягь хьана алатнавай аялвилинни таза жегьилвилин гъвечIи паяр тиртIани, ада вичивай са багьа затI квахьайди, вичивай са эрзиман мурад кьилиз акъудиз тахьайиди, и кардин тахсирни са вичин хиве авайди цIийидаказ гьисс хъийидай. ГьакI тиртIани, вич хтайдалай гуьгъуьнин йикъарикай са юкъуз чандардал кьил чIугваз фидай…

Вич хзанда виридалайни гъвечIи аял ва гъвечIи хва яз, бубадин кIвалин къайгъударвал, буба амачирла, вичин везифа тирди чизвайтIани, кIвал хуьн ва адан уьмуьр давамарун патал вич уьмуьр тухуз ина амукьун лазим тиртIани, ада и къайда, бан-бубайрин кхьин тавунвай, амма виридаз чизвай ва талукь ксари ян тагана кьилиз акъудун герек тир и къанун ада чIурнавай. Армияда къуллугъна хтай ам хуьре акъвазначир.

Я диде-бубади, я стхайрини вахари адаз и кардай ахмур авуначир, абуруз, и кардин себеб чиз, адан рикIикай хабар тир ва, а рикIел хьайи хирез чпивай са дарманни ийиз тежедайди чиз, адаз гьа вичиз кIандайвал ийидай ихтияр ганай…

Накь, нянин хурушумрик хуьруьз ахгакьайла, рехъ авачир чкайрайни регьятдиз фидай тIем авай багьа машин дагъдин ценерив, алгъай къацу суварин хурудал агъадай винелди экIяй хьанвай хуьруьн виридалайни агъадавай майдандал – Вегьрен тIулал акъвазарайла, адан вилер чеб-чпелай чандар галай патахъди килигнай. КIвенкIв алай пелел цифер алай, чандар аквадайвал тушир… Адан рикIик гъалаба акатнай: иниз хкведалди вилик адаз ахварай чандар атIана ярх хьанваз акунвай…

Вегьрен тIулал ахгакьайла, инал машин акъвазариз тун Тарланан дидедиз адет хьанвай кар тир. Гьар йисуз хуьруьз хтайла, кьуьзуь дагъви дишегьли, вилерай сел хьана накъвар авахьиз, машиндай экъечIдай ва метIерал акъвазна, ада «Чан зи ватан, чан зи ширин накьв!» лугьуз чилиз теменар гудай. Ахпа ам, вичелай са акьван алакь тийиз, хцин куьмекдалди кIвачел къахрагъдай ва, кьве кап виликай сад садав агудна кьуна, хуьруьн кьуд патахъай авай кьилди-кьилдин сурарихъ, са-садахъ элкъвез, дуьаяр кIелдай, кьейибуруз рагьметар гъидай, и чилик квайбуруз Аллагьдивай Къияматдин юкъуз регьим авун, и чилел уьмуьр тухузвайбур вири чIуру рекьерикай ва завалрикай хуьн, вирибурун рикIер михьи ниятривни мурадрив ацIурун тIалабдай.

И легьзейра хцин рикIиз дериндай таъсирдай, ада хайи накьварал икьван кьару диде гъурбатдиз хутахунал, бубайрин кхьин тавур къанунрилай вичи кам вегьиналди вичин виридалайни мукьва инсан бинейривай къакъудунин тахсиркар вич я лугьуз, рикIяй вичиз туьгьметар ийидай. Дидедиз ватандивай яргъара гьикьван къулайвилер тешкилнаватIани, ам вири рухвайринни рушарин, сусаринни хтулрин гьикьван чIехи гьуьрметдик кватIани, гъвечIи хци дидедин рикIиз хуьруьвай яргъа гьихьтин руьгьдин азабар жезватIа, гьар гъилера гьа инал, Вегьрен тIулал, гьиссдай.

Бубадал чан аламайла, гена Тарланан ва амай стхайрин рикIер динж тир. Гагь сад, гагь муькуьди, чпин хзанарни галаз, хайи кIвализ хкведай, кьуьзуьбурал кьил чIугвадай, чIехи кIвале чIехи шадвал ргаз жедай. Гагь-гагь стхаяр, хзанарни галаз, вири санал хтай вахтарни жедай. А вахтара хайи кIвалин гьайбат, адан суьгьуьр, адан важиб, метлеб генани вини кIарариз акъатдай, и кIвализ талукьбуру чпин бинейрин деринвални мягькемвал гьиссдай ва а гьиссди абурук чпин кьвед лагьай ватан хьанвай чка тир яргъал Сургутдани лувар кутаз жедай.

КIвалин аявални амай къайгъуяр лазим дережада аваз ийиз техъжезмай бубани диде чпин патав хутахиз рухваяр гзаф алахънай, амма абур чIалал гъиз хьаначир. Абуруз садра кьванни Сургутдиз мугьманвилизни къвез кIан хьаначир. Кьилин гаф дидединди жедай: «А яргъал рекьера лахлах чанар гваз чи вуч авайди я? Фидай рекье чакай сад кьейитIа, квез гзаф инжиклувилер жеда».

Бубадизни дидедиз чпин гъилералди, четинвилер-татугайвилер эхна, чпи лангатар атIана, сабурдалди, са-са кIвал хкажиз, эцигай кьве мертебадин кIвалер, чпи лугьудайвал, етим ийиз кIанзавачир.

Амма садра хьайитIани дидедизни бубадиз Кеферда чпиз хьанвай кIвалер, аваданвилер, чпин бизнес, са куьникайни дарвал тахьун, чеб уьмуьрда агакьнавай кукIушар къалурдай мумкинвал хвавилин буржи кIукIни алаз кьилиз акъудиз кIанзавай рухвайриз кьисметди вичи ганай…

Са гатуз пуд стхани, чпин машинраваз, папар-аяларни галаз, ватандиз рекье гьатнай. ЧIехи Урусатдин юкьвайтIуз цIар гана хквезвай абур са йикъан нисинихъ Волга вацIун къерехдив гвай са хуьруьн патав ял ягъиз, гьава чIугваз, яргъал рекьи чанарал алчуднавай тентесвал алудун патал акъвазнай.

Кьериз-кьериз тарар экъечIнавай къацу чIурал, чIехи вацIун гьайбатни иервал аквадай чкадал, абуру, чпин суфраяр экIяна, фу незвай. Аялри чпин шад гьарай-эвердалди, гьерекатдалди гуьзел мензерада ччим хьанвай секинвал хъиткьинзарзавай.

БицIибурукай сада садлагьана гьарайна:

– АтIанай ружа гвай буба къвезва!

ЧIехибур аялди къалурай патахъди килигна. Абур галай чкадихъди, гьерекат кваз, хурал кьве гъиливни ружа чуькьвена кьуна, кьецIи ва, яшари штIумарнавайтIани, бедендин зурбавал гумай кьуьзек къвезвай. Адан кьилел пилотка алай, хур ахъайнавай рехи перемдин хилер кьуьнтерал кьван, гьа рангунин шалвардин кикерни метIерал кьван къакъажнавай, кьецIил кIвачерални жирдин тIипIрияр алай.

Аялри, секин хъхьанваз, чIехибурун патав зверна.

Кьуьзека, салам-каламни галачиз, чин къван хьиз авуна, кьве хилен ружа суфрадихъ галайбурухъ элкъуьрна, эмир гудай ванцелди гьарайна:

– Алад инлай! Им зи чка я, зи чил я!

Суфрадихъ галай пуд стхани, абурун папарни кIвачел акьалтнай. Им вуч кас ятIа, идан рикIе, кьиле вуч аватIа течизвай стхайрин кьилиз садлагьана атай фикир чпин тIарам, къуват квай кьакьан беденралди папарни аялар кIевирун тир.

Ахпа Тарлан виликди экъечIнай:

– Я халу… Я дах, – секиндиз, кьуьзекак квай хъилел артухан кIукI хкин тийидайвал рахаз алахъна ам. – Чун ватандиз хъфиз рекье авай инсанар я, чаз ви чил кIанзавайди туш, гьакI ял ягъиз акъвазнавайбур я.

Садлагьана кьуьзекан чин дегиш хьана, хъел михьиз квахьна, гъилер агъуз хьана, ружа чилел аватна.

Ам, экв зайиф хьанвай вилер агажна, Тарланан къаншардиз атана, кьилелай кIвачелди адаз килигна, ахпа адай, галкIиз-галкIиз, ван акъатна:

– Ми… Ми-рим… Мирим Мияхов… Лезги…

Тарланан сив япарихъ фенай, ада, кьве гъилни лувар хьиз ахъайна:

– Куьн Миша халу яз тахьуй, я хвайди?! Михаил Бурлаков! – ахпа стхайрихъ элкъвена алава хъувуна: – Гьам я! Чи кIвалевай шикилдавай Миша халу я!

Кьуьзека, вилериз хъиткьиннавай накъвар капалди михьна:

– Эхь, зун гьам я… Вун Мириман санихъни тефей кIалуб я, ванни гьаданди я…

– Чи патара ихьтин дуьшуьшра «бубадин нерин хиляй аватай хьтинди я» лугьуда, – вилив техвей ихьтин чIехи шадвал гьиниз ийидатIа течизвай Тарлана кьуьзек вичин къуват квай гъилеривди кIеме хьуна, ахпа ам хкажна чилел эциг хъувуна.

– Аквазвайвал зи дуст дяведи тIуьнач… Исятда сагъ-саламат яни?

– Писзавач, кIвачерал ала. Гьадал, дидедал кьил чIугваз хъфизвайбур я чун, гьадан рухваяр, сусар, хтулар я.

– Куьне залай, зи векъи гафарилай гъил къахчу… – Миша халуди вич инал хъел кваз атунин себеб вуч тиртIа гъавурда тваз алахъна. – Инаг заз гьукуматди ганвай чил я… Хтулдиз аманат яз таз кIанзавайди я. СакIани сетка, са сим кьванни чIугваз агакьзавач… Я хтулдини инриз хтуник хев кутазвач… Инаг кьаз, къакъудиз кIанз къвезвайбур са шумудра чукурайди я за… Гьахьтинбур хьиз хьанай заз куьн… Ахьтинбурухъ галаз им галачиз рахун четин я, – ада вичин ружа чилелай къахчуна. – Инсандин чIалан гъавурда абур акьадач.

– Ана халис патрумар авайди я ман? – жузуна Тарлана.

– ГьикI бес! ДатIана чпин чкадал алайбур! Къирмейрив ацIурнавайбур! Запасни галаз! – Миша халуди шалвардин жибиндай кьве ацIай патрум акъудна къалурна, гьана хтунни авуна.

Муькуь кьве стхадини Миша халудиз гъилер яна, къужахра туна ва ам чIехи гьуьрметдивди чпин рекьин суфрадихъ ацукьарна.

Анал хьайи ихтилатрай чир хьайивал, ам, къари рагьметдиз фена, субайдиз амай, авай са рушани са хтулди Подмосковьедин шегьеррикай сана уьмуьр тухузвай. Бубадални чIехи бубадал кьил чIугваз гагь-гагь хквезвайтIани, инра михьиз бине кьуник кьил кутазвачир…

Михаилан дуст, адаз чп ивай исятда ийиз жери вири галайвилер ийиз алахъзавай рухвайрин буба, Ватандин чIехи дяведин цIаярни гумар, тIаларни хирер акунвай, эрчIи гъилни Смоленскдин чилел Пречистенский районда кьиле фейи къати женгера квадарай дагъви Мирим хуьруьн мектебда гъвечIи классрин муаллим тир. Муаллимвилин кьве йисан курсар ада дяведай хтайдалай гуьгъуьниз куьтягьнай. КIелиз фидайла, бязи хуьруьнвийри адаз лугьунни авунай: «Вахъ эрчIи гъил галамачиз, жувавай бегьемдиз кхьиз тежезвай вуна аялриз кхьинариз гьикI чирда?» «Вердишарда за жуван галамай члахъ гъилни, аялризни кхьиз-кIелиз чирда». Курсарай хтайла, Мирим муаллимди доскадал йигиндиз ва иердиз кхьидай саягъ акурла, хуьруьн муаллимарни, ахпани адан тарсариз, гуя чпин аялрин алахъунризни алакьунриз килигиз къвезвайбур я лугьуз, къвез хьайи кьван амай хуьруьнвиярни гьейран хьана амукьнай.

Мирим муаллимдин аялриз лап гъвечIи чIаварилай Михаил Бурлакован тIвар Миша халу яз чидай. Абурун тавдин кIвалин цлакай чIехи рамкада аваз куьрсарнавай ядигар – бубадиз виридалайни играми шикил авай: гаубицадин кьве къвалахъай кьве тIарам жегьил, гаубичный артилерийский полкунин кьве красноармеец акъвазнавай. Абурукай сад абурун буба, муькуьдини Миша халу тир.

Гьеле мехъер тавунваз, вич Яру Армияда къуллугъ куьтягьна кIвализ хтана кIани чIавуз чIехи дяве гатIунна, адакай вичиз кIвални, югъни хзан хьайи Мирима и шикил вичин дидедизни бубадиз а чIехи вакъиайрин яцIай рахкурай сад лагьай шикил тир. 1943-йисан гатун эхирра, къати женгер жедалди вилик са военкорди ягъна, кьве дустунизни багъишай и шикил Мирима, дяведай хтайла, чIехи ийиз тунай ва рамкада тунай.

Ам Михаил Бурлаковахъ галаз танишни, артилерийский полкуниз акъатайла, хьанай. Абурун дуствилин-стхавилин яш са йисалай алатнавай ва акьван мягькем хьанвай хьи, абуру чеб къакъатда ва мад садрани гьалт хъийидач лагьана гьич фикирни ийизвачир. Амма вири фронт патал кьетIен гьа йисан сентябрдиз хьайи женгера Миримал залан хер хьана, ам вичикай вичиз хабар амачиз госпиталдиз акъатнай. Ина адаз вич хьайи райондин тамара къати женгер давам жезвайдакай ва ана вичин полкунин гзаф аскерар телеф хьайидакай ихтилатар гзаф ван хьанай. Михаилан кьисмет гьикI хьанатIа, адал чан аламани-аламачни адавай, гьикьван алахънайтIани, чириз хьаначир. Гъил галамачир ам, са гьал чкадиз хтайла, кIвализ ахъай хъувунай.

– За Мирим амач лагьана фикирнавай, – лагьана Миша халуди. – Гъил галатайла, ам авай гьал пара заланди тир, акур садани ам чкадиз хкведа лагьана умуд кутазвачир.

– Бубади кIваляй ви частуниз чар кхьейди я лугьудай, – лагьана Мириман чIехи хци. – Жаваб хьаначир.

– Ам жергедай акъатай кьве йикъалай зални хирер хьанай, зунни дяве патал герек яз амукьначир, – ада, метIяй къат тежез, са патахъди чилел къаткурнавай вичин члахъ кIвач гатана. – Чибурукай гзафбуруз а тамара, хуьрера стхавилин сурар хьана… Гьавиляй адан чарчивай зун жагъуриз хьанач…

Ахпа Мириман рухвайри Миша халу, машинда ацукьарна, адан кIвалел кьван хутахнай. Гила абуруз хайи мукай юзаз кIан тийизвай чпин бубани диде гьикI чпин патав Сургутдиз хутахдатIа чизвай.

– Элкъвена хкведайла, чна ви дуст ви патав гъида, Миша халу, – лагьана абуру. – Гьа чIавуз чна ви чилел сеткани чIугвада, ваз герек амай вири кIвалахарни ийида…

Кьуьзуь муаллим, вичин дяведин дуст сагъ-саламат яз ама лагьайла, сифтедай чIалахъ хьаначир, им рухвайри вич хуьряй хутахун патал акъуднавай кьуьруьк яз гьисабнай. Ахпа ада вичин хтулрикай лап гъвечIидавай хабар кьунай:

– Квел хкведай рекье вуж гьалтна, чан бубадин?

– Чал тфент гвай дедушка гьалтна, – жаваб гана хтулди. – Адаз чун ягъиз кIанзавай. Ахпа, зи па́па акурла, адан гъилерай тфенг аватна, ам шехьна.

Мириман вилериз накъвар хъиткьинна. Ам рухвайри хкай хабар керчек тирдахъ агъуна…

Амма Миримаз вичин дуст ахкун кьисмет хьаначир.

Ам вичин вири килфет галаз адан гьаятдал атайла, кIваляй жегьил итим экъечIнай. Ам Михаил Бурлакован хтул Иван тир.

– ЧIехи буба рагьметдиз фена са гьафте хьанва, – лагьана ада, атанвайбур вужар ятIа чир хьайила. – ДакIардин кIане секуьдал ацукьна ахвариз фейи ам мад уях хъхьаначир.

– Ви диде хтанвачирни? – жузуна Мирима.

– Ам къе хъфейди я. Зун бязи крар амаз амукьайнавайди я.

– Адан ружа гъваш, – лагьана Мирима.

Иван, и гафарин метлеб вуч ятIа течиз, Мириман гадайриз килигна.

Рухваяр бубадиз килигна.

– Патрумарни туна ружа гъваш, чан хва, им зи тIалабун я. Вуч патал ятIа, квез чир жеда.

Ивана ружа гъана кьуьзуь ветерандив вугана:

– Патрумар чпин чкадал алаз гьазур тир.

Ахпа вири санал хуьруьн сурарал фенай.

Михаил Бурлакован сурун кьилихъай ракьун турбадин кьве кьатI сваркадалди галкIурна туькIуьрнавай хаш къянавай.

Вири киснавай.

Виридан вил Мирима са вуч ятIани лугьунал алай. Амма ам киснавай.

Ам, ружа чилел эцигна, сурун са къвалавай метIерал акъвазна ва са геренда вичин авай са гъилив сурун накьв чуькьвена кьуна. Ахпа, къарагъна, ружа кьуна, цавуз хкажна, кьве сеферда цавуз ягъна.

Им кьуьзуь аскерди вичин дяведин дустуниз хъувур женгери гьуьрмет тир…

Гьар гъилера и дуьшуьш рикIел хтайла, Тарлана гьайиф чIугвадай: «Вуч хъсан жедачирни а вахтунда мобильникар авайтIа. Чеб чпивай садлагьана къакъатай ва сада муькуьди амачирди яз гьисабиз хьайи кьве дустунив сад садахъ галаз рахаз, садаз садан ван, садаз садан нефесдин ван хьайитIани жез тадай…»

Миримазни вичин дяведин дуст жагъун хъувуна, амма тахкуна мад къакъат хъувурдалай гуьгъуьниз яргъи уьмуьр хъхьаначир. Сургутда бубани диде гагь са хци, гьагь муькуьда чпин кIвалера вири галайвилер-гьуьрметар ийиз хуьзвайтIани, кьуьзекан рикI датIана дагълара, хайи хуьре, вичин рикI алай кимел, вичи тарсар гайи мектебда, багъри кIвале жедай. «Гагь йиф мус акъатда, гагьни югъ мус акъатдатIа лугьуз, фидай са кимни авачиз, гьикьван хьуй? Заз ина рекьиз кIанзавач, зун и суьргуьндай ахкъуд, – тIалабдай ада рухвайривай. – Жуван кIвал, жуван ким галачиз, заз жув жуван хтулрин чIехи буба хьизни жезвач».

Ватанда гатфар жедай вахтунда ада рухвайриз лагьана: «Зун хуьруьз хутах, тахьайтIа куьн геж жеда». Хуьруьз хтай ам са вацралай рагьметдиз фенай…

Ахвар галамайтIани, Тарлан, атIанвай чандардикай ахвар рикIел хтана, къарагъна, шалвар-перемни, алукI тавуна, айвандихъ экъечIна.

Чандар КIвенкIв алай пелен хурудал, махарик жедай хьтин са зурба къуш хьиз, вичин кукIуш вили цава атIумарна, вири вахтара гьикI тиртIа, гьакI вичин чкадал аламай…

Диде кIвале авачир. Ам, вичиз хуьре адет хьанвайвал, фад къарагънавай. Ада хциз къайгъанахни гьазурнавай, чпи хканвай недай-хъвадайдини цIун кIвале столдал эцигнавай.

Ам, яргъарай хканвай паярни гваз, пакам кьиляй къуншидаллай вичелай чIехи къарийрал кьил чIугваз фенвайди хциз чизвай. Адалай вичелай гъвечIи папар, мукьва-кьилияр, аялар кIвализ ахпа, ам хтанвайди чир хьайила, къведай. Къуншидал алай жегьил дишегьлийри, рушари кIвализ гьар пакамахъ булахдилай кварараваз яд гъидай ва кIвалер къакъажиз куьмекар гудай. (Къе́ни абурукай са вуж ятIани кIвализ яд гъана, инавай дидедин кварни, маса къапарни цив ацIуриз агакьнавай). Абуруз виридаз Тарланан дидеди ширинлухар, савкьватар гудай, алхишар ийидай.

Чин-гъил чуьхвена, фу-затIни тIуьна, Тарлана, мобильник кьуна. Вичин чIехи стхайриз, папаз вични диде хуьруьз саламатдиз ахгакьайдакай хабар ада накь ганвай. Накь няниз ада, адет тирвал, вичин аял чIаван дуст, вичихъ галаз са классда кIелайбурукай хуьре амай сад тир Ашравазни зенгнай (телефонда авай тIварарин сиягьда адан тIвар мектебдин чIаварилай адал алай лакIаб яз кхьенвай – Тапанчи), амма адан мобильник хкуднавай.

Дустунин телефон кухтуникай хабар агакьнавачиртIани, Тарлана гила мад гъилера адаз зенг авуна. Телефон сетда авачир. Имни Тарлан патал вердиш хьанвай кар тир. Адаз Тапанчидидихъ кьве телефон авайди, сад вичин кIвалахдиз талукьди яз, гьамиша кутунвайди, садни амайбур патал тирди чизвай. Вичин муькуь нумрани ада Тарланаз теклиф тавуна авачир, амма Тарлана къачуначир, «Зун йиса садра я и патариз хквезвайди, заз вун къуллугъдикай азад чIавуз герекди я, ви къуллугъдиз талукь нумра гьакимризни ви гъилик квайбуруз амукьрай», – лагьанай.

Армияда къуллугъдайла, Афгъанистандин дяведин иштиракчи хьунни кьисмет хьайи, ана уьмуьрдинни дяведин тежриба ва чандин лигимвал къачуна, сагъ-саламатдиз хтана, ахпа Милицайрин мектебни акьалтIарай Ашрава гьа вахтарилай райондин меркезда, къуншидал, милицияда кIвалахзавай, гила ам, майордин чинда аваз, райондин полициядин участокдин начальник тир. «Я совещанида ава, я са гьина ятIа бандитар кьазва, я вич кIвалахдиз манийвалдай «кьуру» зенгерикайни хуьруьнвийринни танишрин куьтягь тежедай жуьреба-жуьре тIалабунрикай хуьн патал чуьнуьх хьанва», – лагьана вичи вичикди Тарлана.

Азад вахт хьайила, Тапанчиди вичи Тарланаз зенг ийидай. Са варз идалай вилик зенг авурла, ада районда гьалар секинзавач, кас амачир чкIай яргъал къазмайра, тамара яракьар гвай бандитрин кIеретIар чуьнуьх хьанва лагьанай. «Чи хуьруьн мулкара авай рукар михьи яни?», – лагьана хабар кьурла, «Анриз фена килигай кас авач, ятIани хуьруьнвийри игьтият хуьзва, са ни ятIани Бекеран рукай гагь-гагь гумар акъатиз аквазва, хуьруьн нехирбандиз Суван рукай автоматар ягъай ванер атана лугьудай хабарар ава», – жаваб ганай ада. «Алгъай там секин яни?» жузурла, «Анаг гъвечIи ва хуьруьн мукьвал алай, инсан квай чка я, анра бандитар акъваздач», – лагьанай.

Гьар хуьруьз хтайла, кватдай месэла сад жедай: Тарланаз вичиз вич гьиниздатIа, вичи вуч ийидатIа течиз амукьдай. Сугъул жедай.

Гена аялар гъвечIи тирла, абур галаз хтайла, са кьадар масакIа тир, вахтунин са пай ката-галтугда, къайгъуйра, гьерекатда аваз акъатдай: дидедини бубади, чпи лугьудайвал, хтулар патал хуьзвай кализни данайриз, хипериз алаф гьазурун патал, дагъдин ценерив гвай сува векь ядай, ам, кьурайла, яцар галай гъелел алаз муьхцуьз хкидай, салан-багъдин кIвалахар ийидай, кIарасар хана, айвандин кIаник абурун са зурба тикъел хкаждай. Лап гъвечIи чIавалай и крар ийиз вердиш тир ада зегьмет алай а кIвалахрив аяларни гуьр ийидай.

Икьван крарин арада ам вичин балайриз хуьре ва адан мулкара вилери ва рикIи кьадай вуч аватIа къалуриз, вичин аял чIаван къугъунар абуруз чириз, абуругъ галаз къугъвазни агакьдай.

ЧIехи хьайила, аялризни иниз хквез кIанзамачир, гьар садаз вичин рехъ-хвал, къайгъуяр, итижар хьанвай, абуру чеб дувулар и дагълара авайбур яз гьиссни ийизвачир.

Хуьр вични эхиримжи вахтара дегиш хьанвай, адан уьмуьрдал, виликрай хьиз, «звал» алаз аквазмачир, инсанрин кьадар тIимил хьанвай, жемятдин чIехи пай кьуьзуь яшда авай инсанар тир, жегьилар кьери хьанвай, мектебда авай аялрин кьадарни, са яхцIур-яхцIурни цIуд йис идалай виликан кьадардив гекъигайла, са шумуд сеферда тIимил хьанвай. Я гила авай аялар а виликан къугъунарни къугъвазмачир, абуруз а къугъунрин тIварарни чидачир. Компьютеррин къугъунар, гьар садан гъиле авай мобильникрин «уюнар» чир хьунай абур шегьердин аялрилай са кIусни гуьгъуьна авачир.

Хуьре уьмуьрдин юн дериндай дегиш хьанвайди Тарланаз лап ахъадаказ аквазвай ва и кар ада хуьре амай инсанрилай хцидаказ ва рикIе гьижранни гьатнаваз гьиссзавай…

Гилани адаз квел машгъул жедатIа, ина амукьдай кьвед-пуд югъ квелди ацIурдатIа чизвачир. Адаз са югъ Ашравахъ-Тапанчидихъ галаз акъатдайди чидай: азад вахт тахьайтIани, ам Ашрава дуст патал жагъурдайдал са шакни жедачир. Абур, недай-хъвадай затIарни къачуна, хуьруьвай яргъаз квай, инсанрин вил хкIан тийидай Марвар булахдал фидай. Анал ацукьна, гьар гъилера хьиз, аял вахтар рикIел хкIидай, чпин къенин къайгъуйрикай ихтилатардай, чеб чпиз такур йикъара уьмуьрди чпин къуьнерал эцигзавай къван татугайвилер, парар, къайгъуяр са къерехдиз ийидай, ва, анлай ахладдайла, абурун са пай, гьанал туна, пар са хейлин кьезил яз, хъфидай.

Тарланахъ галаз са классда кIелайбурукай хуьре мад са касни амачир. Са шумуд рагьметдиз фенвай, амайбуруни патара, яргъал ва мукьвал шегьерра, уьмуьр тухузвай. Гьавиляй абур вири Тапанчиди са вичелди эвеззавай, виридакай хабарарни гьадав жедай. Санал кIелайбурукай Тарланал, хуьруьз хтайла, са шумуд гьалтай дуьшуьшарни тахьана авачир. Ахьтин вахтара Тапанчиди вири санал кIватIдай ва Марвар булахдал тухудай.

Тапанчи, ацIай туп хьтин, аскIан ва къуьнер гьяркьуь, гьерекатралди йигин итим тир. Милица хьунал адан рикI аял чIавалай алайди тир. Мектебда кIелдай йисара адан рикI тупIал тапанчияр туькIуьрунал жедай. Ада гьинай вичиз гъвечIи каллибрдин турбадин кьатI жагъайтIани, кIвализ хкидай. Ахпа адан са кьил кутIадив гатана битIишардай ва а кьил какурдай. Ахпа арадал атай карч хьтинди тахтадикай мишердалди раснавай «къундахдал» тIарамдиз сим алчударна кут1ундай. Ахпа «луьледин» агалнавай кьиляй, чапла къвалай йигедалди са бицIи, гуьндуьздин КIвенкIв фидай хьтин, тIвек акъуддай. Им тапанчи гьазур хьанва лагьай чIал тир. Гила ам синагъна кIанзавай. Ада кирбитдин са кьуд-вад кьвати къачудай ва, кьаларилай гугурт алудна, къат-къат тапанчидин луьледиз ичIирдай. Са кьадар гугурт луьледа туна, ам луьледа гьакьдай симинин кьатIунивди ччимдай, ахпа ракьун кIусар, кьуьлуь къванер твадай ва ччимдай. Ахпа мад гугурт хутадай, гьамни ччимдай. Гьа икI са шумуд къат. Эхирдайни луьледин къвала авай бицIи тIеквез гугурт чуькьведай. Ахпа эцигдай са цлал лишан яз консервдин са ичIи къаб ва я птулка. Гила амукьзавайди, лишандивай са кьуд-вад метри яргъа акъвазна, адахъди тапанчи элкъуьрна, бицIи теквендивай кирбитдин къвал гуьцI хъувун тир. Тапанчидай, гурпна, цIун хьел ахпани хци ван акъатдай. Лишандихъ «гуьллеяр» я галукьдай, я галукьдачир. Галукьун хьайитIа, птулка хадай, консервдин банкадай тIеквенар акъатдай. И чIавуз Ашрава вич и дуьньяда авай кьван вири душманрал, вири чIуру крарал, вири «немсерал» гъалиб хьанвайди яз кьадай.