Kitobni o'qish: «Qafqaz qaçaqları»

Bolşevik inqilabı ilə başlayan zülmün 100-cü ilində babam Məmməd Babanın, atam Aloy Hacının və bütün Qafqaz qaçaqlarının əziz xatirələrinə ithaf edirəm.

Qəhrəmanların dastanları yazılmasa, xalq satqınların yalanlarını oxuyar.

Məclislərin yuxarı başında əyləşib Oğuz ellərinə boy boylayan, soy soylayan Dədə Qorqud kimi Qafqaz dağları – əfsanəvi adı ilə Qaf dağı da Qafqazın mərkəzindən göylərə baş çəkən bəyaz papağı, Qara dəniz yaxalarından Xəzər sahillərinə, Ərzurum yaylalarından Təbriz həndəvərinə qədər sərilən yaşıl donu ilə Qafqaz xalqlarına göz olub, həyat verməkdədir.

Qafqaz dünyanın boy güzgüsüdür, sinəsində onlarla xalqa yer verir. Minlərcə təbiət xariqəsi: ağaclar, otlar Qafqaz dağlarının ətəklərində, köksündə, çiyinlərində boy atır. Gözlərindən onlarca çeşid sular süzülür. Yaylalarında ceyranlar, göylərində durnalar, göllərində sonalar cövlan eləyir. Qafqaz bəzən bütün səxavəti ilə Anadolu qalasına açılan, bəzən də bütün sərtliyi ilə onun üzünə qapanıb önünü kəsən Türküstan qapısıdır.

Mingöldən qalxan Araz Qafqazı başdan-başa sulaya-sulaya Kürə qoşulub özünü Xəzərə çatdırır. Xalqın dilində bayatıya, mahnıya çevrilir:

 
Araz, Araz, xan Araz,
Mingöldən axan Araz.
Al başımdan sevdamı,
Xəzərdə çalxan, Araz.
 

Kür çayı da Qafqazın sinəsi uzunu axır. Göle-Ərdahan yamacından başlayıb Qafqazın sinəsi üstündə bir boyunbağı kimi Xəzər yaxınlığında Araz ilə qol-boyun olub Xəzərə qarışır.

Öncə Gürcüstandan keçən Kür çayı Tiflisi addım-addım dolaşandan sonra Borçalı torpağına yönəlir. Borçalı Gürcüstanın inzibati-siyasi sərhədləri daxilində olan və Qarapapaq – tərəkəmə türklərinin məskunlaşdıq-ları qədim türk yurdudur. Kür çayı Borçalıya qədər tək yataqda sürətlə axdığı halda, sanki Qarayazı, İlməzli, Kosalı, Kəpənəkçi, Nəzərli, Pirvəli obalarından uzaqlaşmaq, ayrılmaq istəmir. Burada onlarla qola ayrılır, onlarla adacıqlar – cələlər yaradır. Qarayazı qoruğunu və ovalığını sulayır. Bu ovalıqdan keçdikdən sonra Azərbaycanın İkinci Şıxlı sərhəd kəndinin ətəyində Azərbaycana daxil olur. Sınıq körpünün altından Azərbaycana keçən Xıram çayı ilə Şıxlı kəndinin alt tərəfində qovuşaraq Poylu körpüsünə qədər uzanan Qarayazı meşəsinin boynuna sarılıb yoluna davam edir.

Azərbaycanın girişində Xıram çayı ilə birlikdə Qozluq adlı ilk meşəlik adanı əmələ gətirən Kür çayı coşub-daşdığı zamanlarda asminoq kimi hər qolunu bir yana uzadaraq Qarayazı meşəsini onlarla adaya ayırır. Kiçikli-böyüklü bu adalarda əmələ gələn və çeşid-çeşid meyvə ağaclarının bitdiyi meşələrdə canavardan çaqqala, ceyrandan cüyürə, qartaldan bülbülə qədər növbənöv vəhşi canlılar yaşayır. Vaxtilə Rusiya çarları bu meşəni xüsusi qoruq elan etmişdilər.

İstər çar Rusiyası, istərsə də Sovet dövründə Türkiyə sərhədinə qədər sıralanıb düzülən Göy dağ, Qaraxaç, Ağlağan, Alagöz, Göyçə dağları ilə birlikdə Borçalı, Qozluq və Qarayazı meşələri də qaçaqların dolanışıq və sığınma məkanları olmuşdur.

Dəllər, Padşahlıq və Sarıvəlli adlı üç şenliyin birləşməsindən əmələ gələn İkinci Şıxlı kəndi Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycan arasındakı üçbucaqda yerləşir. “Sınıq körpü” sərhəd qapısı bu kəndə açılır. Azərbaycan sovetləşməzdən əvvəl Borçalı və Qazax kəndlərinin evlərinin əksəriyyəti yayda sərin, qışda isti olması üçün yarısı yerə qazılı olan damlardan ibarət olmuşdur. El arasında bu evlərə “yer damları” və “qazma damlar” deyirdilər.

Sınıq körpünün şimal-qərbində yerləşən Ağ göl – Candar gölü, Keşiş dağları ilə Sarıyoxuş arasında uzanan ucsuz-bucaqsız geniş qışlaqlar gedib Gürcüstan sərhədinə çıxır. Güneydə Qorça yalından Kəkil dağına və Haçasu, Dilican, Qarakilsə (Kirovakan), Gümrü dağlarına qədər uzanan yaylaqlar isə Ermənistan sərhədləri daxilindədir. Bu bölgə Azərbaycan üçün çox əhəmiyyətli yerdir. Buna görə də Çarlıq dövründə Qazax mahalına başçılıq edənlər bu bölgədə olan qışlaq və yaylaqlardakı təsərrüfatları, müxtəlif təsisatları, əkin və maldarlıq işlərini erməni və gürcü təcavüzlərindən qorumaq üçün İkinci Şıxlı sərhəd kəndində təhlükəsizlik birliyi yaratmışdı. Osmanlı dövlətinin Güneydə və Şərqdə təşkil etdiyi “Həmidiyə alayları” tipində “Kənd Mühafizə Birliyi” adlanan bu güc qurumunun rəhbərliyinə sonradan adı Məmməd Baba kimi anılacaq Məhəmməd Bayram oğlu təyin edilmişdi. Bu birlik yaylaqları, qışlaqları, yataqları və əhalini Gürcüstan və Ermənistan tərəflərdən gələn hücum, qarət, talan və təcavüzlərdən qoruyurdu. Gürcü birlikləri sərhəd kəndlərinə hücum etdiklərinə görə İkinci Şıxlı camaatı digər sərhəd kəndlərinin əhalisi ilə Yuxarı Salahlı ətrafına çəkiləcək, təhlükəsizlik dəstəsi isə onları qoruyan yeganə güc olacaqdı.

1.
Qırmızı Ordunun hücumu və Məmməd Babanın şəhid olması

1917-ci ildə baş vermiş bolşevik inqilabının ardınca 1920-ci ilin aprelində Azərbaycan, həmin ilin dekabrında da Ermənistan Qırmızı Ordu tərəfindən işğal edildi. Rusiyanın tabeliyinə keçib sovetləşməmək üçün müqavimətini davam etdirən Gürcüstanın məsələsi isə növbəti bahara saxlanıldı. Azərbaycan-Gürcüstan çəkişmələrində sərhədə yaxın Borçalı və Qazax kəndlərinin bir hissəsi gürcülərin hücumuna və işğalına məruz qaldı. İşğal edilmiş kənd və qəsəbələrin əhalisi ev-eşiyini qoyub Azərbaycanın içərilərinə, Qazax şəhərinin yaxınlığındakı Yuxarı Salahlı və Ağstafa həndəvərindəki meşələrə çəkildi.

Azərbaycanın ən uc sərhəd kəndi olan və Qırmızı körpünün, digər adı ilə Sınıq körpünün yaxınlığında yerləşən İkinci Şıxlı sakinləri Yuxarı Salahlı qəsəbəsinin cənub-şərqindən axan çayın o üzündəki təpələrin arxasına çəkilib, müxtəlif olacaqlar düzəldib, qışı burada keçirəcəkdilər.

* * *

Gün batana yaxın gürcü birliklərinin üstlərinə gəldiyini eşidən İkinci Şıxlının kəndxudası (ona koxa da deyirdilər) ilə ağsaqqalları qapı-qapı gəzərək bir-bir ailə başçılarına, gəlinlərə, qadınlara vəziyyətin nə yerdə olduğunu çatdırırdılar. Gürcü birliklərinin gəlməkdə olduğunu, kəndlərinə hücum edə biləcəklərini, köçmək üçün hər an hazrılıqlı olmalarını, üç dəfə atəş açıldıqda bir saat ərzində kəndin tərk ediləcəyini bərk-bərk tapşırdılar. Qışlaqlarda olan çobanlara və naxırçılara da xəbər göndərildi ki, sürülərin ağzını gündoğan tərəfə, Yuxarı Salahlı meşəsinə döndərsinlər.

Xalqın canına böyük qorxu və əndişə düşmüşdü. Qadınlar, gəlinlər qorxu və təlaşlarını gizlətmirdilər. Əlləri-ayaqları göməşmişdi. Təhlükə hiss edəndə cücələrini qanadlarının altına yığan ana toyuqlar kimi onlar da hər şeydən əvvəl uşaqlarını çağırıb yanlarında saxlayırdılar.

Hər ailənin bir, bəzi varlı-hallı ailələrin isə iki öküz arabası vardı. Ancaq heç ən kiçik ailənin əşyasını da on araba tutmazdı. Böyük ailələrin əşyalarını götürmək üçünsə iyirmi araba da azlıq edərdi. İlk olaraq qış uzunu toxuduqları, ayaq altına salmaq bir yana, divarlara asmağa belə qıymadıqları dünya şöhrətli Qazax xalçalarını, cehiz sandıqlarını, kilimləri, samovarları arabalara yüklədilər. Arabalar qab-qacaq, sac, ocaq əşyaları, yorğan-döşək, paltarlar ilə doldu. Kimi yemək-içmək, kimi də sağın ləvazimatlarını hazırlamaqla məşğul olduğu vaxt bir-birinin ardınca üç dəfə atəş səsləri gəldi. Bu, gürcü birliklərinin kəndə hücuma keçdiyini bildirən işarə idi.

Silah səsləri ilə birlikdə kəndə vəlvələ düşdü. Səs-küy göyə dirək oldu. İtlər acıqlanıb bir-birinə çəmkirirdi. Dana-buzovlar mələşirdi. Toyuqlar qaçışırdı.

Bütün kənd ayaq üstə idi. Uşaqların şıltaqlarına acıqlanan böyüklərin hirsli səsləri; ora-bura vurnuxan qadınların deyinmələri; ev, aşxana, araba arasında var-gəl edən gəlin-qızların hay-küyü; uşaq ağlaşmaları bir-birinə qarışmışdı.

Ağsaqqallar ev-ev gəzərək dərhal yola çıxmaq lazım olduğunu bildirdilər. Hər yandan bir təlimat, bir tapşırıq eşidilirdi:

– Ərzaq götürməyi unutmayın!

– Bağdakı itləri arabaların arxasına bağlayın.

– Atları unutmayın!

– Arabadan artıq qalan öküz və kəlləri da götürün.

– Tüfəng, xəncər, güllə – nə varsa, özünüzlə götürün!

– Çadır, dəyə, alaçıq örtüklərini yaddan çıxartmayın!

Dünyagörmüş ağsaqqallardan Şərif Şikəstənin səsi dolaşırdı:

– Ay qonşular! Ay gəlinlər, ay xanımlar!.. Diqqətiniz uşaqların üstündə olsun. Onlar yuxuludur, aman, bir qəza baş verməsin!

Kəllər, öküzlər arabalara qoşuldu; atlar yəhərləndi; arabalar bir bır-ikibir kənddən çıxıb karvan kimi sıraya düzüldü.

Kənd meydanından qışqırıq səsləri gəlirdi. Kəndin cavanları atlarını minib, silah götürərək meydanda toplanmışdılar. Hamısı eyni qətiyyətlə:

– Siz gedin, biz burada qalacağıq, – dedilər.

Kəndxuda və ağsaqqallar onları sözə tutub yola gətirməyə çalışırdı:

– Ay cavanlar! Ay dəliqanlılar! Belə eləməyin! Əlli-altmış adamla, bu sınıq-salxaq silahlarla gürcü birliklərinin qabağına çıxmaq olmaz!

– Nə olacaq olacaq. Öləcəyik, ancaq kəndimizi tərk etməyəcəyik.

– Səhv edirsiniz.

– Səhvdir, qoy səhv olsun. Biz nə üçün yaşayırıq? Düşmən qabağından qaçmaq olarmı?

– Qaçmırıq ki…

– Bəs nə edirik? Siz qadınları, qızları, uşaqları, qocaları götürün, biz döyüşəcəyik. Bir ovuc gürcünün qabağından qaçmaq bizə ar gəlir…

Nə kəndxuda, nə də ağsaqqallar onları yola gətirə bilmirdi. Elin hörmətli ağsaqqalı Şərif Şikəstə cavanların qarşısına çıxdı. Atını gənclərin arasına sürdü:

– Ay uşaqlar! Allah sizi var eləsin. Allah sizə cansağlığı versin! Doğru düşünüb, doğru deyirsiniz. Ancaq biz qaçmırıq. On beş-iyirmi kilometr o tərəfə çəkilib, arvad-uşağı salamat yerə çatdırandan sonra birlikdə tədbir tökəcək, lazım gələndə döyüşəcəyik. Ancaq indi dərhal buradan uzaqlaşmağımız lazımdır. Sizə qurban olum!.. Tez olun, vaxt itirməyək!

İgidlərdən birinin gur səsi gəldi:

– Şərif baba!.. Sənin sözünə inanırıq!..

– Əmin olun, balalarım, əmin olun!..

Uşaqların, qocaların hamısı arabalarda; böyüklərin, gənclərin, gəlin-qızların böyük əksəriyyəti isə at belində idi. Bütün kənd atlı-arabalı yollara tökülmüşdü.

Milis mərkəzinin önündəki araba da yola düşmüşdü. Naçalnik milisya – milis rəisi mərkəzdə olan artıq silah-sursatı xalqı qorumaq vəzifəsi verilmiş Kənd Mühafizə Birliyinin başçısı Məmməd Baba ilə yoldaşlarına paylanmışdı.

Naçalnik və milis dəstəsi də onların ardınca kəndi tərk etdi.

* * *

İkinci Şıxlı kəndi səssizliyə bürünmüş, viranəyə dönmüşdü. Köç qafiləsi get-gedə uzaqlaşırdı. Köçdən ayrı düşən bir-iki sümsük it yollarda dolaşmaqda, sahiblərini itirən pişiklər onları axtarırmış kimi damlarda vurnuxmaqda idi. Pişikləri görən, onların səslərini eşidən xoruzlar toyuqları qorumaq üçün tüklərini qabardıb qışqırıq salmışdı. Böyük kənd bir neçə it, pişik, toyuq və ördəyə qalmışdı. Bəlkə də gürcülərdən öncə kəndin quzey tərəfindəki Qozluq meşəsinin tülkü və çaqqalları onları tutub aparacaqdı.

Bütün kənd camaatı atlı-arabalı yol gedirdi. Gecənin qaranlığı bütün səsləri udub içinə çəkmiş, işıqları gizləmişdi. Aprel buludlarının dəstə-dəstə süzdüyü göyün üzündə yuvarlana-yuvarlana batmağa yaxınlaşan ayın işığında köç karvanı arabir görünüb qeyb olurdu. Səssizliyi qamçı şaqqıltıları, nal səsləri və yol daşlarına çarpılan təkərlərin taqqıltıları parçalayırdı. Hər kəs susurdu. Köç qafiləsinin yerişi matəm yerişini xatırladırdı.

Kənddən altı-yeddi kilometr uzaqlaşmamış gürcü işğal dəstələrinin önündəki qüvvələrinin kəndə girdiklərini və qarət qruplarının gəlməsi üçün işarə fişəngləri atdıqlarını eşitdilər. Uşaqlardan başqa hamı var-yoxlarının talan edilməsindən yasa batmış, qəmə qərq olmuşdu. Səhərin sərin mehində bədənlərinə üşütmə, canlarına titrətmə düşmüşdü. Gərgin analar yaşayan cavanlar kəndlərinə doğru onlarla güllə atdılar.

Onlar günəşə doğru gedirdilər, günəş də onlara doğru gəlməkdə idi. Dörd saatdır kəllərin və öküzlərin çəkdikləri arabalar durmadan irəliləyirdi. Günəşin doğacağı dan yeri əvvəl maviyə, sonra ağa, daha sonra da al rəngə boyanmış, günəş o möhtəşəm şəfəqin sinəsindən üzünü göstərmişdi. Kəndlilərdən heç biri indiyə kimi günəşi bu qədər sevimli, bu qədər ürəkaçan görməmişdi. Bir müddət qızıl medalyon kimi yüksələn və göz qırpmadan baxılması mümkün olan günəş bir mizraq boyu yüksələndən sonra gözəlliyi göz qamaşdırmış, baxılmaz olmuşdu.

Gecənin ikinci yarısı boyunca otların üzərinə damla-damla paylanmış şeh damlalarını günəşin şüaları yeni qurudurdu ki, köç qafilələri ağsaqqalların müəyyənləşdirdiyi düşərgə yerinə – Yuxarı Salahlı kəndinə çatdı. Arabalar yoldan ayrılıb geniş dərələrin vadilərində və təpələrin ətəklərində açıldı. Yol boyunca arabaların silkələyib yorduğu uşaqlar arabalardan düşüb qaçışmağa, oynamağa başladılar. Onlar səyahətə çıxan adam havasında idilər. Axşam yeməyi yeməyən, ağızlarına bir udum su almayan qadınlar, gəlinlər çəmənlərin üzərində süfrə açıb, samovara od saldılar. Hazırlıqsız gələnlər çır-çırpı toplayıb ocaq çatdılar. Xəmir yoğurub sac asanlar var idi. Kimi də balta götürüb qurumuş kol-kosdan doğrayıb odun düzəldirdi.

Yolun alt tərəfində Kür çayı və onunla qol-boyun olub gedən Qarayazı meşəsi boydan-boya parıldayırdı. Günəşin doğuşu ilə Qarayazının üzərindəki qara buludlar az da olsa çəkilmiş, kəndlilər bir qədər özlərinə gəlmişdilər. Ocaqların yanması, samovarların qaynaması, çəmənlərin üstə süfrələrin açılması və uşaqların düzlərdə gülüşüb-oynaşması ilə üzərlərindəki qaramat çəkilib getmişdi. Nə olmalı idi ki? Atalar demiş: “Qara gün qaralıb qalmaz”.

Çayın quzeyindəki Muğanlı, Soyuqbulaq və güneyindəki Birinci Şıxlı, Salahlı kəndlərinin camaatı bunlardan daha öncə meşəyə və çaya yaxın olan Ağstafa səmtinə yerləşmişdi.

* * *

On beş ildən artıqdır İkinci Şıxlı kəndinin yaylaq, qışlaq və qoruq yerləri ilə buradakı təsərrüfatlarını, yataqlarını, mal və heyvanlarını qoruyan; Qafqaz İslam Ordusu Qazağa gələndə ona bələdçilik edən və ayaqları donan əsgərləri kənddə saxlayıb müalicə etdirən Məmməd Babanın başında durduğu Kənd Mühafizə Birliyi könüllülərinin sayı, daha doğrusu, dəstələrin sayını artacaqdı. Kəndxuda və ağsaqqallar da xalqı dəstələrə qoşulmaq üçün ürəkləndirirdilər. Gürcü və erməni basqınlarına qarşı xalqı qorumaq üçün yeni könüllü atlı dəstələr yaradılır və onlar Kənd Mühafizə Birliyinə qoşulurdular. Dəstələrdə beşdən on beşə qədər atlı olurdu. Qeyrətli, gözüaçıq, igid insanların yaratdıqları bu könüllü atlı dəstələr heç bir yerdən kömək almadıqları və xarici güclər tərəfindən dəstəklənmədiyi üçün onların nə kifayət qədər silah-sursatı var idi, nə də yaxşı təlim almaq imkanları olmuşdu. Əllərindəki silah-sursat isə dədə-babadan qalma tüfənglər, köhnə patronlar idi.

Məmməd Babanın əlindəki tüfəng isə Nuru paşanın ordusu Bakıya girəndə ayaq barmaqları donduğu üçün İkinci Şıxlı kəndində qalan və uzun müddət burada müalicə olunandan sonra Türkiyəyə qayıtmış zabitlərdən birinin hədiyyə etdiyi Osmanlı mauzeri idi.

Yuxarı Salahlıya gəldikləri vaxtdan bəri mühafizəçilər gecə-gündüz xalqa ümid vermək üçün atlarına minib ətrafı dolaşmaqda, arası kəsilmədən növbə çəkməkdə idilər. Yuxarı Salahlının gürcü basqınına ən yaxın səmtində kəndin ən təcrübəli igidlərindən təşkil edilmiş on adamlıq bir dəstə xidmət edirdi. Həmin dəstənin başında duran isə Məmməd Babanın özü idi.

Qarayazı meşəsinin quzeyində, Poylu körpüsü ilə Sarıyoxuş arasında, Qazax tərəfdə Birinci Şıxlı və Ağstafa tərəfdə Muğanlı kəndindən altı adamlıq bir dəstə də xidmət növbəsində idi. Bu dəstədə Baba Mirzə, Yağnallı Məsimin yeniyetmə oğlu Qasım, Rəsuloğlu Musa, onun əmisi oğlu Rəsuloğlu Nəbi, Pirvəli koxa və onun qardaşı Ömər koxa adlı qəhrəmanlar var idi. Başçıları Baba Mirzə idi.

Bunlar Qarayazı meşəsinin ayağında yerləşən Poylu körpüsü ilə Sarıyoxuş arasında xidmət eləyirdilər. Sarı-yoxuşun günbatanında gürcülər, gündoğanında isə bunlar mövqe tutmuşdular. Gözləmə vəziyyətində olan dəstənin ən gənc üzvü Rəsuloğlu Musa doqquz gürcü əsgərinin onlara doğru gəldiyini görüncə yoldaşlarına:

– Fürsət axtarırlar, üstümüzə basqın edəcəklər. Onlar bizə hücum etməmiş biz onların üstünü alaq, – dedi.

Baba Mirzə gürcülərin qəfildən hücuma keçəcəklərinə inanmırdı. Buna görə də:

– Bizə niyə basqın eləsinlər? Yeddi-səkkiz kəndimizi alıblar. Kəndlərin bütün var-dövlətini talan eləyiblər. İndiyə qədər biz tərəfdən bir hücum olmayıb, Bu halda nəyə görə bizə basqın eləsinlər ki?

Rəsuloğlu Musa israrla dedi:

– Onların dişi qana batıb. Cavablarını verməsək, üstümüzə gəlməyə, bizi qovmağa davam eləyəcəklər. Sınıq körpü kimi Poylu körpüsünü də ələ keçirmək istəyirlər.

– Gəlin tələsməyək. Onlar bizim üstümüzə gəlməmiş atəş açmayaq.

Rəsuloğlu Musa nə qədər israr eləsə də, dəstədəki ağsaqqalları yola gətirə bilmədi. Qan tökməyin, adam öldürməyin tərəfi olmayan ağsaqqallar əllərini tətiyə aparmadılar. Mövqelərindən çəkilib yaxınlıqdakı dərənin döngəsində süfrə açıb günorta yeməyinə oturanda gürcü dəstələri başlarına güllə yağdırdı. Baldırından vurulan Rəsuloğlu Musadan başqa mühafizə dəstəsinin üzvlərinin hamısı döyüşdə şəhid oldu. Bu xəbəri eşidən cavan-yaşlı, qadın-kişi hər kəs hadisə yerinə axışdı. Qadınlar fəryad edib ağlaşanda, kişilərin başı şəhidlərin cənazələrinə qarışanda basqınçı gürcülər elədikləri namərdlikdən utanmadan onların yanına gəldilər. Öz alçaqlıqlarını qəhrəmanlıq hesab edirdilər. Ağır yaralanmış boylu-buxunlu Rəsuloğlu Musanın mətanətinə heyran qalmışdılar. Namərdliklərinin üstünü basdırmaq üçün yaralını hərbi xəstəxanaya götürməyi təklif etdilər, onları yola gətirmək üçün dilə tutdular. Ancaq gürcülərin bu təkliflərinə məhəl qoyan olmadı.

Bu arada Poylu körpüsünün güney tərəfində növbə çəkən Mehdioğlu Səməd, Qəlyanlı Alı, Mehdioğlu Şəmistan, Paşşanlı Məhəmməd və Paşşanlı Əhməd adlı igid vətən övladları gürcülər hələ hadisə yerindən aralan-mamış meşənin içi ilə günbatana doğru iki-üç kilometr yol gəlib pusqu qururlar. Atlarını oynada-oynada qayıdan namərdlərin doqquzunu da öldürdülər. Bununla da üstündən çox vaxt keçməmiş şəhid və qazi yoldaşlarının intiqamını aldılar. Öldürdükləri gürcülərin silah və təchizatları ilə yeni bir dəstə yaratdılar. Heyiflər olsun ki, güllə yarasından omba sümüyü parçalanan Rəsuloğlu Musanın həyatını xilas etmək mümkün olmadı, bir neçə həftədən sonra o da şəhidlər karvanına qoşulub haqqın dərgahına qovuşdu.

* * *

Belə vaxtlarda dəyərlər dəyərini itirir, tərəflərin yeri dəyişik düşür. Ataların dediyi kimi, at izi it izinə qarışır. Namərdlər hər nə qədər tənha yer axtarıb gizlənməyə çalışsalar da, xainlər işğal gücləri ilə əməkdaşlıq etmək üçün yarışa girsələr də, xalqın mərd və igid oğulları düşmənə qarşı mübarizə aparmaq üçün fürsət gözləyirdilər. Könüllü atlı dəstələri işğalçı gürcü birliklərinə qarşı insanların canının və malının təhlükəsizliyini qorumaq üçün mübarizə apardığı halda, bolşevik Qırmızı Ordu süvarilərinin onları arxadan vuracağını ağıllarına belə gətirmirdilər.

Keçən aprel ayından bəri Qırmızı Ordunun əli ilə Azərbaycanı işğal edən və sonradan Sovet İttifaqına birləşdirən Moskva hökuməti sovetləşməyə müqavimət göstərən, Azərbaycanın sərhəd kəndlərini işğal edən Gürcüstan üzərinə martın ortalarında yeriməyə qərar vermişdi. Gürcüstana doğru irəliləyən Qırmızı Ordunun süvariləri önlərinə çıxan irili-xırdalı gücləri dosta-düşmənə fərq qoymadan yandırıb yaxaraq Novruz bayramının ərəfə gecəsi Qazax şəhərinin qərbinə çatmış, gecə uzunu yığıncaq keçirərək hazırlıqlarını tamamlamışdı. Dan yeri söküləndə gürcülərin üstünə yeriyəcəkdilər.

Sabahın ilk saatlarında top atəşləri açıldı. Bunun ardından atlı birliklər hücuma keçdilər. Bir yandan atdıqları uzunmənzilli toplarla gürcü mövqelərini dağıtdılar, bir yandan da bu topların atəşləri altında özlərini qoruya-qoruya bir neçə istiqamətdən sürətlə irəlilədilər. Çox qısa müddətdə gürcüləri Qazax və Borçalı bölgəsindən geri oturdub, Tiflisə tərəf üz tutdular.

Bundan düz bir ay öncə fevralın 22-də Türkiyənin Gürcüstan hökumətinə çox sərt bir ultimatum verərək gürcü birliklərinin Ərdahan ilə birlikdə Şavşat, Ardanuç və Artvindən çəkilməyə məcbur etməsi də Sovet hökumətinin işini asanlaşdırmışdı.

Məmməd Babanın başında durduğu atlı dəstə Yuxarı Salahlı təpəsinin yaxınlığında atlarının belində gözlənilən gürcü basqınlarına qarşı əlləri tüfənglərinin tətiyində idi. Gecənin son dəqiqələrində onlar özlərini fırtına kimi bir anda peyda olan Qırmızı Ordu süvarilərinin qarşısında görürlər. Qeyri-ixtiyari tüfəngindən atəş açan Məmməd Baba ikinci gülləni tüfəngin lüləsinə vermək istəyəndə Qırmızı Ordu süvarilərindən birinin qılınc zərbəsi ilə atdan yerə salındı. Onun yoldaşlarını da qılıncla vurub atdan yerə yıxdılar.

Süvarilərin ardınca topçu və mexaniki birliklər də sürətlə Xıram çayını keçərək gürcü işğalı altında olan Azərbaycan kəndlərini ələ keçirib Tiflisə yönəldilər.

Günəş doğar-doğmaz Sovet səhiyyə bölükləri bölgəyə gətirildi. Yaralıları müalicə edib, ölüləri basdıracaqdılar. Gürcü birlikləri Sovet ordusunun top atəşləri altında tez-tələsik mövqelərini və işğal etdikləri kəndləri tərk edərək Sınıq körpüdən qaçdıqlarına görə geridə o qədər də ölü və yaralı qoymamışdılar. Bu arada səhiyyə bölüyünün qulluqçuları könüllü mühafizə dəstələrinin yaralı döyüşçülərini də müalicə edirdilər.

İkinci Şıxlı sakinləri kəndlərinə qayıtmaq üçün hazırlıq görməyə başlamışdı. Bütün yaralıları obalarına, olacaq yerlərinə gətirirdilər. Onlardan bəzilərinin yarası yüngül idi, bəziləri isə ağır yaralanmışdı. Ancaq kənd mühafizə birliyinin başçısı yoxa çıxmışdı. Məmməd Baba ortada yox idi. Cavanların xeyli aralıdan tutub gətirdikləri atının başında, boynunda və sağrısında qılınc yaraları var idi. Atın yaralı olduğunu görəndə Məmməd Babanın da yaralandığından, hətta öldürüldüyündən əndişəyə düşmüşdülər. Ancaq nə ölüsünü, nə də dirisini tapa bilirdilər.

Şərif Şikəstə ilə ağsaqqallardan Tomtullu Əmiraslan, Nadir ağa, Səməd Əfəndi və Molla Əhməd vəziyyəti ağır olan Məmməd Babanın ən yaxın yoldaşı və köməkçisi Binnət Əfəndinin yanında idilər. Huşunu itirmiş halda tapıb gətirdikləri Binnət Əfəndini damın altında açdıqları döşəyin üstünə uzadıb başının altına qalın bir yun yastıq qoymuşdular. Özünə gələndə ona bir stəkan su içirtdilər. Ancaq az sonra yenə huşunu itirdi, bir müddət sonra yenə özünə gəldi. Gözlərini Şərif Şikəstənin gözlərinə zilləmişdi. Şərif Şikəstə təfərinclə ona baxırdı. Gözləri yaşarmış, sifəti büzüşmüşdü. Titrəyən dodaqlarından kəsik-kəsik kəlmələr tökülürdü: Məmməd Babanı çapdılar… Qırmızı Ordunun süvariləri çapdı. Məmməd Baba uçdu… Cənnətə uçdu…

Şərif Şikəstə dəsmalı ilə onun gözlərini silərək:

–Allahın sevdiyi bəndəsi idi. Allah ona şəhidliyi qismət elədi. Övladları sağ olsun! Millətimiz sağ olsun! Vətən sağ olsun!.. Cənabi Allah sizə də qazi olmağı qismət elədi. Millətimizə, vətənimizə çox görməsin!.. – dedi.

Binnət Əfəndi ağlayıb gözünün yaşını tökəndən və Məmməd Babanın içini yandırıb-yaxan ölüm xəbərini dostlarına çatdırandan sonra nisbətən rahatlaşmışdı. Ona iki fincan da çay içirtmişdilər. Artıq özünə gəlmiş, rəngi-ruhu durulmuşdu. Şərif Şikəstə və qocalar Məmməd Babadan narahat idilər. Onun adını xatırladanda bir də huşunu itirəcəyindən qorxurdular. Bir yandan da şəhidin cənazəsini tapmaq üçün tələsirdilər. Şərif Şikəstə Binnət Əfəndinin üstünə əyilib üzünü-gözünü öpdü, xeyir-dualar verərək ondan soruşdu: “Qazi atamız, Binnət Əfəndimiz, sənə qurban olum. Allah səni bizə çox görməsin. Səndən bir söz soruşacağam. Ürəyini sıxma, söylə. Hadisə harada, necə oldu?”

Binnət Əfəndi göz yaşları içində başlarına gələni danışdı: “Biz iki bir-iki bir ətrafa göz qoyurduq. Məmməd Baba ilə mən gürcülər tərəfdən gələcək basqının qarşısını almaq üçün bir neçə kilometr irəlidəki böyük təpənin ətəyində gözləyirdik. Axşama yaxın Sovet ordusunun gəldiyi barədə xəbər bizə çatdı. Biz gürcülərin hücumuna məruz qalmamağa çalışırdıq, ancaq bizi bolşevik ordusu arxadan vurdu.

Gecə yarıdan keçmişdi. Ay hələ doğmamışdı, hər tərəf qaranlıq idi. O günə qədər eşidib-görmədiyimiz bir tufanın bizə tərəf yaxınlaşdığını hiss etdik. Həyəcanla atlarımıza mindik və böyük bir axınla gələn Sovet ordusunu gözləməyə başladıq. Top səsləri ortalığı vəlvələyə salmışdı. Bu səslərlə birlikdə qəfildən sanki qaranlıq yarıldı, zülmətin içindən yüzlərlə süvari çıxdı və atlarını üstümüzə sürdü. Mən də, Məmməd Baba da özümüzdən asılı olmayaraq silahlarımıza sarılıb atəş açmağa başladıq. Nə oldusa, onda oldu. İkimizi də qılıncla vurub atları-mızdan yerə saldılar. Atlar ürküb qaçdı, biz ortada qaldıq. Yüzlərlə atlı böyük sürətlə axıb getdi. Yeri-göyü titrədən top, tüfəng, qılınc, nal səsləri getdikcə bizdən uzaqlaşdı. Səslər azalandan sonra Məmməd Babanın iniltisini eşitdim. Gücü tükənmiş halda inildəyirdi. Əvvəlcə qorxumdan quruyub qaldım, yerimdən qımıldana bilmədim. Bir az keçəndən sonra ona yaxınlaşdım. Məni tanıdı. Halı çox pis idi. Qanlar içində idi. Zorla bunları deyə bildi: “A Binnət, Hacıya söylə, məni təpənin üstündə dəfn eləsin”.

Bunun dalınca dodaqlarından qırıq-qırıq dua səsləri gəldi. Sonra da dərindən bir ah çəkdi və sərkərdə öz yavərinə tapşırıq verirmiş kimi kəsik-kəsik danışdı: “A Binnət, sənin vəziyyətin yaxşıdır. Sənə deyəcəklərimi vəsiyyətim kimi cavanlara çatdırmağını xahiş eləyirəm, – deyib əlavə elədi. – Çarlar bizə yaman tor qurmuşdu, bolşeviklər də onu tamamladılar. Əvvəlcə erməniləri və gürcüləri Anadolunun və Azərbaycanın üstünə saldılar. Ermənilərə Anadolunun və Azərbaycanın bir çox yerlərini işğal etdirdilər, qətllər törətdilər, digər yandan gürcülərə Ərdahan, Şavşat, Artvin ilə birlikdə Axalkələk, Axısxa, Borçalı torpaqlarını və bizim kəndləri işğal etdirdilər. Bizim başımız ermənilərlə, gürcülərlə didişməyə qarışanda isə özləri əvvəlcə Azərbaycanı, ardından da Ermənistanı işğal elədilər. İndi də Gürcüstanı alırlar. Çarları və bolşevikləri bu xalqların ahı tutsun”, – dedi və səsi kəsildi. Bir müddət sonra lap yanına yaxınlaşdım. Ruhunu təslim eləmişdi.

Şərif Şikəstə böyük bir hüzn içində:

– Allah rəhmət eləsin. Nur içində yatsın, – dedi. – Bəs hansı təpəni göstərdi?

– Bax bu qənşərimizdəki təpəni. Bizi həmin təpəninin Kür çayına baxan tərəfində qılıncla vurmuşdular. Təpənin yanındakı çökəyə, kolluqların arasına düşmüşdük. Mən bir müddət sonra sürünüb oradan açıqlığa çıxdım. Səhiyyə xidmətçiləri məni görüb yanıma gəldilər. Yaralarımı sarıdılar. Məmməd Babanı görə bilmədilər. Mən də onun vəsiyyətini fikirləşib, onlara bir söz demədim. Çünki necə gəldi bir çala qazıb içinə atacaq, üstünü torpaqlayacaqdılar. İnşallah, siz onun vəsiyyətini yerinə yetirərsiniz.

Sonrasını bilirsiniz. Gəlib məni oradan götürdünüz. Zənnimcə, Məmməd baba məni götürdüyünüz yerdən bir az o tərəfdə, kolluğun içində olmalıdır.

* * *

Kəndin ağsaqqalları gənclərin həyəcanlarının öhdəsindən gələ bilməyəcəklərindən, səhv addım atacaqlarından ehtiyat eləyərək cavanlardan yaradılmış könüllü dəstələri təhlükəsi az olan güney tərəfə, dağların yamacına göndərmişdilər. Havanın aydınlaşması ilə bu birlik ətrafı daha aydın görə bilirdi. Ərzurumu işğal edən rus sərkərdəsi Paskeviçin dəvət etdiyi Puşkinin Qarğabazarı dağının ətəyindəki təpədən Ərzurumun mühasirəsini izlədiyi kimi onlar da baş verənləri müşahidə edirdilər. Sovet ordusunun o bölgədən uzaqlaşması ilə birlikdə dərhal obalarına dönmüşdülər.

Könüllü gənclərdən biri də Məmməd Babanın iyirmi üç yaşlı cavan oğlu Aloy Hacı idi. Aloy Hacı çox cəld, cəsur, gözüaçıq olduğuna görə hər kəs ona “od, alov” mənasını verən Aloy Hacı, ya da eləcə Aloy deyirdi.

Aloy Hacı ilə birlikdə Məmməd Babanı axtaran Şərif Şikəstə və kəndin ixtiyarları Binnət Əfəndinin nişan verdiyi yerə doğru gedəndə özləri bilə-bilə ayaq saxlayaraq oğulun öz atasını tapmasına şərait yaratdılar. Əli tüfəngli Məmməd Babanın cansız bədəni doğrudan da kolluğun içində idi. Aloy Hacı atasının qan içində olan cəsədi ilə rastlaşanda başına vurulmuşa dönmüşdü. Həyatındakı tək dayağı, həyata dair bildiklərinin hamısını öyrəndiyi atası qanlar içində cansız yatmaqda idi. Böyük bir iztirab hissi ilə atasının üstünə çökdü və onun qılıncla əmgəyindən çapılmış başını dizlərinin üstünə aldı. Beləcə hərəkətsiz qaldı. Atasının gözləri açıq idi. İki cüt ala göz bir-birinə zilləndi. Şəhid atasının alnından öpdü və hər iki əlini əmgəyinə dayayıb, baş barmaqları ilə gözlərini sığallayıb qapadı. Vurulan kimi canı çıxmadığına görə bədəni yığılıb donmamışdı. Şəhidin tüfəngini müqəddəs bir əmanət kimi əlindən aldı, qollarını yanına uzatdı.

İçindəki acının, yanğının alovu Aloyu yandırıb, alovlandırmışdı. Özündən ixtiyarsız dodaqlarından iki bayatı süzüldü:

 
Əzizim canım ata,
Damarda qanım ata.
Vətən üçün can verdin,
Şərəfim, şanım ata.
 
 
Əzizim atasızlar,
Can yanar, ata sızlar.
Bilmirəm necə yaşar
Dünyada atasızlar.
 

Kəndin ağsaqqalları və ağbirçəkləri bir yerə cəm oldular. Qadınların arasında Məmməd Babanın həyat yoldaşı Zalxa xanım və qohumları Səltənət, Hava və Sayalı da var idi. Vəziyyəti götür-qoy elədilər. Məmməd Babanın vəsiyyətinə əməl edərək şəhidi onun özünün istədiyi təpəyə dəfn eləməyə qərar verdilər. Mahmud ağanın tapşırığı ilə gənclər arabalardan çıxardıqları üç taxta ilə bir neçə kuzə su; gəlinlər də bir yorğan üzü gətirdilər. Vəziyyəti başa düşən alim Şərif Şikəstə işə qarışıb onları başa saldı:

– Dəyərli dostlar! Əziz qonşular! Cənabi Allah Qurani-Kərimdə şəhidlər barədə buyurmuşdur ki, onlara ölülər deməyin, onlar diridir. Ona görə də şəhidləri yumaq olmaz. Onlar olduqları kimi, əyinlərindəki patarları ilə dəfn edilirlər. Biz də gərək belə eləyək.

Gəlinlərə səsləndi:

– Gedin Zalxa xanımın iri xalçalarından birini gətirin. Cənazəni xalçanın üstünə uzadıb, təpəyə çıxardaq.

Dərhal iri bir Qazax xalısı gətirdilər. Xalını çəmənin üzərində açdılar. Şərif Şikəstənin göstərişi ilə şəhidin cəsədini xalının üstünə uzatdılar. Ailə üzvləri, qohumlar və neçə-neçə insan xalının kənarlarından tutaraq şəhidi təpənin üstünə qaldırdılar. Onu təpənin lap başında qazılmış məzara endirdilər. Məzarın üstü taxta və həsirlə örtülüb, torpaqla basdırılanda Şərif Şikəstə Yasini-Şərif oxuyub dua verirdi.

* * *

Məmməd Baba dünyadan çox tez köçdü. Hələ qarşıda onun görəcəyi çox işlər var idi. Poylu hadisəsindən bir həftə əvvəl köç üstündə düşərgə yerində oğluna nişan taxmışdılar. Sadə bir mərasim olacağını güman eləsələr də, cavanlar qaşla göz arasında nağara, zurna, saz gətirmiş, gəlinlər, qızlar, cavanlar sabaha qədər çalıb-oynamışdılar. Aloy Hacının nişanlısı xalası qızı Nazan idi. Ailələrin ikisi də çox xoşbəxt idi. Atası sözarası toyu kəndə dönər-dönməz eləyəcəyini demişdi.

* * *

Şəhid Məmmədi dəfn edən kəndlilər Sovet işğalına qurtuluş kimi baxırdılar. Bir ilə yaxın gürcülərin əlində qalmış, çapılıb talanmış kəndlərinə qayıtmağa hazırlaşırdılar. Vəziyyəti ağır olanları öküz arabaları ilə, yaraları yüngül olanları isə atlarla kəndə gətirəcəkdilər.

Hazırlıq çox da uzun çəkmədi. Camaat cənazənin dəfni ilə məşğul olduğu vaxt gəlinlər, qızlar arabaları hazırlayırdılar. Əslində, o gün Novruz bayramı idi. Köçəri vəziyyətində olsalar da, gəlinlər, qızlar, uşaqlar Novruz hazırlığı görmüşdülər, ilin son çərşənbəsini qarşılamışdılar, səməniləri cücərtmiş, yumurtaları boyamış, baca-baca payı paylamışdılar. Heyf ki, Novruz bayramları məhərrəm ayına dönmüş, yasla gəlmişdi. Kəndlərinin neçə-neçə qəhrəman övladı yaralanmış, biri də şəhid olmuşdu.

O axşam on bir ay sığındıqları Yuxarı Salahlı səmtindən öz kəndlərinə yola düşəcəkdilər. Ancaq şəhər rəhbərliyindən gələn tapşırığa əsasən, nəzarət tədbirləri görülüb, təhlükəsizlik təmin olunmadığına görə yola ancaq ertəsi gün günortadan sonra çıxa bilərdilər. Bəzi cavanlar atlarını minib dağ yolu ilə getmək istəyirdilər. Ancaq ağsaqqalların məsləhəti ilə hamı ağzıbir şəkildə qayıtmalı idi. Bu arada ağsaqqallar tək iki adamı – Qara Tapdıq ilə Şəmistanı Yuxarı Salahlının örüşündə qoyun və mal sürülərini otaran çobanların yanına göndərmişdilər. Bu iki yoldaş çobanlara söyləyəcəkdilər ki, qoyun sürülərini və mal naxırlarını öz kəndlərinin örüşlərinə gətirə bilərlər. Bir də Zalxa xanımın naxırından iki cavan mal seçib kəndə gətirəcəkdilər. Sabah Məmməd Babanın şəhadətinin üçüncü günü idi. Mallar səhər tezdən kəndə çatdırıl-malı idi. Mallardan biri Məmməd Babanın üçündə, digəri isə yeddisində veriləcək ehsan üçün kəsiləcəkdi.

O gecə uşaqlardan başqa heç kəsin gözünə yuxu getmədi. Ocaqların başına yığışıb səhərə qədər söhbət elədilər. Sovet süvarilərinin könüllü atlıları arxadan vurduqlarını, könüllü atlıların qəhrəmanlıqlarını, Məmməd Babanın atının yaralandığını, Binnət Əfəndinin atının şahə qalxaraq rus süvarisinin çiynini gəmirdiyini, onu atdan yerə salmasını, Sovet atlılarının dava qaydalarına məhəl qoymayıb qarşılarına çıxan hər kəsi qılıncdan keçirdiklərini dönə-dönə danışırdılar.

* * *

Bütün kənd ayaq üstə idi. Kimi piyada, kimi də at və araba ilə yol gedirdi. Səbirləri tükənmişdi. Yola günortadan əvvəl çıxmışdılar. Gələndə cənazə aparırmış kimi könülsüz gələn kəllər və öküzlər indi yüyürtmə gedirdilər.

İri və ağır kəllər ərəmik cöngələr kimi cəld yeriyirdilər. İyirmi kilometrlik yolu bu dəfə dörd saata qət elədilər. İlkindi vaxtına qədər kəndə girdilər. Sanki kəndə deyil, illərdən bəri tərk edilmiş xaraba yerinə gəlmişdilər.

Kənd viranəyə dönmüşdü. İşə yarayan bir şey qalmamışdı. Gürcülər daşınan əşyalardan bir şey belə saxlamamış, daşınmaz əmlakı da çapıb talamışdılar. Qapı-pəncərələri, çardaqları, eyvanları söküb dağıtmışdılar.

Kənd talandıqdan sonra buraya gəlib-gedən olmamış, qış aylarından bəri ayaq dəymədiyi üçün hər yeri ot basmış, yer damlarının arasındakı cığırlar bağlanmış, təndir buxarıları, anbarlar, mal damları yerlə bir olmuşdu. Onsuz da yarısı yerdə olan qazma evlər sanki tamamilə torpağın altında qalmışdı. Xırman yerləri çayırlığa dönmüşdü. Damların uçuq-sökükləri arasından boy atan qanqal, gicitkən, ot-ələf dizə verirdi. Bütün bunlara baxmayaraq tumurcuqlamış meyvə ağacları çiçək üstündə idi. Ceviz, tut, gilas, gilənar, alma ağacları sahiblərinin qayıdışından sevinirmiş kimi küləyin qabağında yırğalanıb onları salamlayırdı.

Evlərinin, ocaqlarının halını görən kəndlilərin əlləri-qolları yanlarına düşmüşdü. Ağızlarına sanki su almışdılar. Atadan-babadan qalma mirasları, bütün xatirələri yox edilmişdi. Keçən həftə Sarıyoxuş həndəvərində atlı mühafizəçilərin gürcülər tərəfindən şəhid edilməsi, dünən gecə də illərdən bəri insanların özlərini və mal-mülkünü qoruyan Kənd Mühafizə Birliyinin Qırmızı Ordunun hücumuna məruz qalması, mühafizə döyüşçülərinin yaralanması, Məmməd Babanın şəhid olması kəndlilərin hamısını matəmə qərq eləmişdi. Bunun da üstündən kəndlərini bu halda görəndə nə deyəcək sözləri, nə də görəcək işləri qalmışdı.

* * *

İkinci Şıxlı kəndinin sakinləri gözdə-qulaqda idilər, tək səs, tək ürək olmuşdular. Gürcü işğalından xilas olmuş digər yeddi kəndin sakinləri də eyni vəziyyətə düşmüşdülər. Hamının qulağı səsdə, gözü yolda idi. Əslində, bütün Azərbaycan, bütün Borçalı eyni duyğu, eyni düşüncə içində idi. Harada nə baş versə, soraq tutur, birinin ayağına batan tikanın, dəyən daşın ağrısını hamısı hiss eləyirdi. Heç kəs təkbaşına hərəkət eləmirdi. Hər kəs öz evi ilə maraqlandığı kimi gözü başqalarının üzündə, qulaqları başqalarının səsində idi.

Olub-keçənləri o bölgənin camaatı, hətta kənarda olanlar da eşitmişdi. Borçalıdan, Qazaxdan, Ağstafadan İkinci Şıxlıya el yerimişdi, ağsaqqallar, əli-ayağı tutanlar axın-axın başsağlığına, yaralıları yoxlamağa, köməyə gələcəkdilər.

* * *

Zalxa xanım və onun yanından ayrılmayan yaxınları, qohumları bir ildi Allah ümidinə buraxılmış, həddindən artıq dağınıq böyük qonaq otağını sahmana salmışdılar. Otağı düşərgə yerindən gətirdikləri xalça, kilim, döşək və yastıqlarla döşəmişdilər. Həyətdəki bağça yamyaşıl xalı kimi tərtəmiz idi. Gəlinlər samovara od salmışdılar. Hər ailə öz evinin bir otağını sahmana salmaq hayında idi ki, başlarını salıb, gecəni orada keçirə bilsinlər.

Hələ axşam düşməmişdi. Kəndin gündoğar səmtindən iki atlı gəlirdi. Yuxarı Salahlıdan Matos Məhəmməd və yoldaşı idi. Az sonra körpü tərəfdən də iki atlı gəldi. Bunlar da Lejvəddinli kəndindən Qarabağlı Məhəmməd və Avsəlim oğlu Məhəmməd idi. Sanki bir-birləri ilə əvvəlcədən xəbərləşmişdilər. Atlarını birbaşa Zalxa xanımın evinə sürdülər. Yas yerinə gəlmişdilər. Kəndin axundu Molla Əhməd, kənd məscidinin banisi Tomtullu Əmiraslan, kəndin ağsaqqalları Şərif Şikəstə və Güla-lıoğlu Aslan da bir az əvvəl yas yerinə gəlmişdilər. Zalxa xanımın yanında bir neçə ağbirçək var idi.

Molla Əhməd Qurani-Kərim oxuyub dua verəndən sonra Borçalıdan və Ağstafadan gələnlər Zalxa xanıma və ağsaqqallara başsağlığı verdilər. Zalxa xanım təziyələri qəbul edərək:

– Başımız üstündə yeriniz var, – dedi. – Allah hamınızdan razı olsun. Siz sağ olun, dostlar var olsun. Allah vətənimizə, millətimizə ağrı göstərməsin.

Bir-birlərinə dil-ağız eləyəndən, təsəlli verəndən sonra Zalxa xanım Qarabağlı Məhəmməddən soruşdu:

– A Məhəmməd ağa, bizim başımıza gələnlərdən siz necə, haradan xəbər tutdunuz?

Qarabağlı Məhəmməd:

– Necə xəbərimiz olmasın? Biz Gürcüstan türkləri sizinlə nəfəs alırıq, gözümüz, qulağımız sizdədir. Qırmızı Ordu əvvəlki gecə Qazaxdan yeriyib gürcü birliklərini qabağına qataraq Tiflisə doğru irəliləyəndə yolunun üstündəki bütün milli birlikləri də qılıncdan keçirib. Qırmızı Ordunun törətdiyi bu vəhşiliyi indi bütün dünya danışır.

Tomtullu Əmiraslan:

– Bolşeviklərdən bundan başqa nə gözlənilir ki, – dedi. – Onlar üçün özlərindən olmayan hər kəs düşməndir. Bir insan və ya bir xalq Qırmızı Ordunun cərgəsində olmadıqdan sonra hansı sırada yer tutursa-tutsun onlar üçün düşməndir, dağıdılmalıdır, məhv edilməlidir.

Qarabağlı Məhəmməd:

– Doğru deyirsiniz. Bolşeviklərin çar hökumətindən fərqi yoxdur. Eyni yolla gedirlər. Əvvəlcə erməniləri, gürcüləri üstümüzə saldılar, kəndlərimizi işğal etdirdilər, sonra da guya onları cəzalandırmaq adı altında, bizi gürcülərin əlindən qurtarmaq adı ilə yenə bizimkiləri qırğına verdilər. Üzdə elə göstərdilər ki, guya bizi xilas elədilər, əslində isə ölkəmizi işğal elədilər, öz hakimiyyətlərinin altına aldılar.

Tomtullu Əmiraslan:

– Üstəlik də aqibəti bəlli olmayan bir işğalın altına aldılar. Bolşeviklərin işğal elədikləri yerlərdə törətdikləri əməllər göstərir ki, bunların soyğunları və talanları gürcülərdən və ermənilərdən betər olacaq. İndiyə qədər heç bir dövrdə və ölkədə görünməmiş dövlət talanı törədəcəklər. Hər şeyimizi əlimizdən alacaqlar. Mal-qoyunlarımızı, qiymətli əşyalarımızı, evimizi, əkin yerlərimizi, biçənəklərimizi, xülasə, nəyimiz varsa hamısını alıb, guya dövlət malına çevirəcəklər. Bundan da pisi odur ki, insanlarımız məhv ediləcək. İgidlərimiz, alimlərimiz, ziyalılarımız aradan götürüləcək.

Avsəlimoğlu Məhəmməd:

–Bizim Qarayazı ÇeKa rəisinin xalqa müraciətində dedikləri də elə bunlar idi. Dedi ki, vaxtilə Kommunist Partiyasına üzv olmayan və sovetləşmə prosesində iştirak etməyən şəxslərin yaşamaq haqqı əllərindən alınacaq. Allah axırımızı xeyir eləsin. Bizi heç də yaxşı günlər gözləmir.

Söhbət uzanıb gedirdi. Qonaqlara sabah veriləcək ehsan məclisinə qalmaları təklif edildi. Onlar gecəni yas evində keçirdilər.

* * *

Sabah tezdən hamı hərəkətə gəlmişdi. Qara Tapdıq ilə Şəmistan gətirdikləri malın birini kəsib ətini doğramışdılar. Kəndin aşpaz qadınları ocaqları qalayıb qazanları asmışdılar. Bu eldə həm toy, həm də yas məclislərində bozartma və plov verirlər. Ehsan süfrəsində isə ayrıca tərəkəmə halvası da çalınır.

Qonum-qonşu, qohum-əqrəba ilkindidən sonra veriləcək ehsan üçün hazırlıq görür, ağsaqqallar və ağbirçəklər də uzaqdan-yaxından təşrif gətirən qonaqların təziyələrini qəbul eləyirdilər. Qazax şəhərinin və kənd sovetinin təzə rəhbərləri, seminariyanın müəllimləri Əli Hüseyn Əfəndi və yoldaşları gəlib başsağlığı verdilər. Onlardan bəziləri ehsan süfrəsinə də qaldı. Ağsaqqallara və ağbirçəklərə, eləcə də uzaqdan-yaxından gəlmiş xətir-hörmətli insanlara qonaq otağında, qalan camaata da xırman yerində ehsan süfrəsi açıldı. Yüzlərlə insan Məmməd Baba üçün verilən ehsandan yeyib dua elədi. Bütün işləri isə qonşular və ailənin yaxın adamları görürdülər.

* * *

Zalxa xanım və yaxınları üçün bir ilə yaxın evlərindən didərgin düşmələri, ocaqlarının talan edilməsi, sərvətlərinin əllərindən çıxması, Məmməd Babanın şəhadətinin yanında heç gözə görünmürdü. Məmməd Babanın ölümü ilə sözün həqiqi mənasında ailənin dünyası başına yıxılmışdı.

* * *

Məmməd Babanın şəhid canı cənnətə yola salındı; onun şəhidliyi könüllərdə yer aldı; cəsədi isə Yuxarı Salahlı təpəsinin üstündə şəhid abidəsi dəyəri qazandı.

* * *

2.
Aloy Hacının tutulması və həbsxanadan qaçması

Zalxa xanım ilə böyük oğlu Aloy Hacı hər cümə axşamı arabanı qoşub, uşaqları yanına alıb Məmməd Babanın qəbrinin üstünə gedirdi. Aloy Hacı ilə birlikdə həyatda Hümmət, Səməd, Nigar və Koroğlu adında beş övladı olan Zalxa xanım hər gedəndə uşaqlarından ikisini atalarının qəbrinin üstünə aparırdı. Körpə ikən ölən Şah-nigar və Aslan adlı iki uşağı isə ataları ilə bir yerdə idi.

Aloy Hacı hadisədən az sonra kəndlərinin inzibati baxımdan tabe olduğu və kənddən otuz kilometr aralıda yerləşən Qazax şəhərinə getmiş, Qırmızı Ordunun şəhid etdiyi atasının qəbri üçün başdaşı sifariş eləmişdi. Sovet hökumətinin tələbi ilə hər cür dini, milli ifadələr, simvol və işarələr qadağan edildiyi üçün başdaşının kitabəsinə nə “Fatihə”, nə “şəhid” kimi ifadələr, nə də “Kənd mühafizə birliyinin rəisi” kimi milli qüvvələrin mübarizəsini əks etdirəcək bir ibarənin yazılmasına imkan verilmişdi. Sovet rəhbərliyinin, Qırmızı Ordu, ÇeKa və ya milisin öldürdüyü barədə eyham vurmaq isə bütün ailənin yox edilməsi demək olardı.

Məzar daşının kitabəsini hazırlayanlar daşın ön üzünə ərəbcə belə bir cümlə yazmışdılar: “1338 hâzâ merkad əl mərhum əl məğfur Məhəmməd İbni Bayram Şıxlı, Ğaferallahu nevvere bihim.” (1338 Bu məzar mərhum və məğfur Bayram oğlu Məhəmməd Şıxlınındır, Allah onun qəbrini nurlandırsın.)

Məzar daşının sağ tərəfində bir qılınc, sol tərəfində də bir tüfəng şəkli qabartma qaydada əks olunmuşdur. Bu işarələr Qafqazda xalq üçün böyük qəhrəmanlıq göstərən, fədakarlıq edən və ya şəhid düşən igidlərin məzar daşlarına həkk edilirdi. Daşın ön tərəfində də qabartma üsulla üç ay-ulduz həkk edilmişdi. Daş Məmməd Babanın şəhid edilməsinin ildönümündə, Novruz bayramında sadə bir mərasimlə qəbrin üstünə qoyulacaqdı. Heyiflər olsun ki, gözlənilməz hadisələrə görə bu iş üç il sonraya qaldı.

Aloy Hacı millətini, vətənini sevən, dini və milli dəyərlərə bağlı, igidliyi və dik duruşu ilə; yaşı cavan olsa da, sözünün sayılması ilə böyük-kiçik yanında hörmət sahibi idi və buna görə də milis orqanının diqqət mərkəzində idi. Anası ilə birlikdə tez-tez qəbir üstünə getməsi, molla gətirib dini mərasim keçirməsi axtarılan bəhanələrdən biri olmuş, dövlət orqanları onu daha yaxından təqib etməyə başlamışdı. Aloy Hacı Zalxa xanımı, bacısı Nigarı və ona ehtiyacları olan digər bacı-qardaşlarını gözünün qabağına gətirib özü qəbir üstə gedə bilmirdi. Başdaşını qohumlarının və dostlarının yardımı ilə Qazaxdan qəbrin yanına gətirtmişdi.

Novruz bayramı idi. Şirniyyat, quru meyvələr aldılar; şirin çörək yapdırdılar; kətə bişirildi, halva çalındı, qohum və yaxınları ilə arabalara minib Məmməd Babanın qəbrinin üstünə gəldilər. Daş məzarın baş tərəfinə qoyuldu. Molla Əhməd Qurani-Kərim oxudu, təkcə kəndin yox, o bölgənin hörmətli ağsaqqalı Şərif Şikəstə dua verdi. Duadan sonra mərasimə gəlmiş böyüklü-kiçikli hər kəsə şirniyyat, meyvə qurusu, çörək, kətə paylandı, halva verildi.

Şərif Əfəndinin verdiyi duanı düşünə-düşünə dinləyən və “amin” deyən Aloy Hacı əlini üzünə çəkib ayağa qalxanda bir milis komandirinin dörd milis nəfəri ilə təpəyə yaxınlaşdığını gördü. Onlar burnu iy çəkmiş köpəklər kimi gəlirdilər. Qəbrin ətrafında dövrə vurub oturan yığnaqdan heç kəs onları görmürdü. Aloy Hacı milislərin gəlib onu tutacaqlarını yəqinləşdirmişdi. Ona görə də özünü təmkinli aparmalı, işini tədbirli tutmalı idi. Çünki təlim keçmədən əllərinə silah verilmiş bu milislərin nə edəcəklərini bilmək olmazdı. Bunlar cənazə mərasimini yarıda kəsib adam tutmuşdular, toydan bəyi həbs edib aparmışdılar. Bu mərasimi də dağıdıb, onu tutub aparacaqları gözlənməyən bir hərəkət deyildi. Milislər atlarını aşağıda əyləyib, xeyli yüksəkdə olan təpəyə çıxana qədər Məmməd Baba üçün qurulmuş mərasim də bitmişdi.

Gələnlər məzarın ətrafında dövrə vurub oturanların sual dolu baxışları altında onların arxasında dayandılar. Komandirlərinin səsləndi:

– Ay Hacı, təslim ol! Səni aparacağıq!

Hər kəs daş kimi quruyub qalmışdı, onlara baxırdılar. Şərif Şikəstə və yoldaşlarından ikisi əllərindəki tüfəngi Aloy Hacıya tuşlamış milislərin komandirinə yaxınlaşdı:

– İcazə verin evimizə qayıdaq. İl veririk, siz də bizimlə gəlin. Evdə heyvan kəsilib, yemək hazırlanıb. Qonum-qonşu bizi gözləyir. Yeməyimizi yeyək, sonra sizi yola salarıq.

Milislərin komandiri etinasız şəkildə:

– Xeyr. Ya vuracağıq, ya da tutub aparacağıq.

Ağsaqqallar xahişlərini bir neçə dəfə təkrar etsələr də, komandir hər dəfə “Ya vuracağıq, ya da tutub aparacağıq” deyir, dilinə ayrı söz gətirmirdi.

Aloy Hacı dərhal getmək, ağsaqqalların bu kütləşmiş, söz qanmaz küçə uşaqlarına minnət etmələrinin qarşısını almaq, anasının, nişanlısı Nazanın, bacısı Nigarın və qonum-qonşularının halını pozub, onları çox üzməmək üçün:

– Əziz dostlar! Dəyərli qonşular!.. – dedi. – Allah hamınızdan razı olsun! Ölənlərinizə Allah rəhmət eləsin. Allah sizi var eləsin! Allah amanında qalın!.. Əziz qonşular, haqqımızı bir-birimizə və Məmməd Babaya halal eləyək.

– Halal olsun!..

Mənim də varsa, haqqım hamınıza halal olsun.

– Amin!.. Üzünü ağsaqqallara və anasına tutdu:

– Mənə izin verin milislərlə gedim. Siz də narahat olmayın, kəndə qayıdın, mənim salamımı hər kəsə çatdırın. Allah amanında!..

Milislərin qarşısına gəlib əllərini irəli uzatdı. Əllərini arxadan bağladılar. Onu qabaqlarına qatıb dərə-təpə ilə Qazax tərəfə yola düşdülər. Qadınlar, gəlinlər bayaqdan gözlərinin yaşını Məmməd Baba üçün tökürdülər, indi buna Aloy Hacı üçün tökdükləri göz yaşı da qarışdı!.. Atası öləndən sonra böyük qardaşı Hacıya daha çox bağlanan və onu atasının yerində görən bacısı Nigarın uşaq səsi ilə çəkdiyi fəryad ürəkləri dağlayırdı.

Zalxa xanım təmkinini qoruyurdu. Gözlərinin yaşını ürəyinə axıtmağı bacarırdı. İşğal güclərinə nökərlik eləyən bu zülm köpəklərinə tərəf heç baxmırdı da.

Təpənin ayağında nökərlərin hazır saxladıqları öküz arabalarının yanına endilər. Zalxa xanım ilə qohum qadınlar bir arabaya, molla ilə ağsaqqallar da başqa bir arabaya minib Şıxlıya yola düşdülər.

* * *

Üç qoyun kəsib ətini kasıblara paylamışdılar, ehsan məclisi üçün də bir düyə kəsilmişdi. İri-iri qazanlarda bozartma ət, plov bişirilmişdi. Kəndin camaatı gözləyirdi. Onlar kəndə çatar-çatmaz Aloy Hacının milislər tərəfindən tutulduğu xəbəri də çatdı və tez bir zamanda qulaqdan-qulağa yayıldı. Ehsan süfrəsinə dəvət edilmiş onlarla qonum-qonşuya, yaxından-uzaqdan gəlmiş qohum-əqrəbaya yemək verildi. Zalxa xanım ilə birlikdə bir neçə ağbirçək qadın da üst tərəfdə əyləşmişdilər. Mollanın yanında oturan Şərif Şikəstə Zalxa xanımın ağzına apardığı loxmaların boğazında düyünləndiyini gördü. Ona və boğazından çörək keçməyən yaxınlara, qohum-əqrəbaya təskinlik vermək üçün danışdı:

– A Zalxa xanım, anam, özünü üzmə. Sən çox böyük ağrı-acılar görübsən. Dərd – çəkmək üçündür. Dərdə dözmək lazımdır. Bu süfrədə sən yemək yeməsən, kim yeyəcək? Allah böyükdür. İnşallah, axırı yaxşı olacaq. Oğlun Hacı kəndimizin, elimizin-obamızın madarı, iftixarıdır. Xalqın qoçaq və mərd övladıdır. Onun heç bir günahı, suçu yoxdur. Allah özü ona kömək edəcək. Bir də ki, Hacını dəyirmanın boğazına ölü atsan, oradan diri çıxar. Yenə deyirəm, ona Allah özü kömək olacaq. Allah Məmməd Babaya və buradakı camaatın keçənlərinə rəhmət eləsin. Buyurun, yeməyinizi iştahla yeyin. Hamınıza nuş olsun!

– Amin! – səsləri gəldi.

Qəhəri boğazına düyümlənən Zalxa xanım başını yelləyib zorla gələn qırıq səslə:

– Amin, amin! Allah sizdən razı olsun, – dedi. Məclisdəkilərin üzərinə çökmüş ağır hava yüngülləşdi.

Camaat yeməyə davam elədi.

* * *

Milislər Aloy Hacını əlləri arxadan bağlı atların qabağında on beş kilometrdən artıq yolu piyada yeridərək Qazax milis idarəsinə gətirdilər. Gün ilkindi vaxtını keçmişdi.

Onlarla adamı tutub buraya gətirib dindirirdilər. Hacını dindirməyi ertəsi günə saxladılar. Köhnə həbsxanada və gözləmə evində bir adamlıq yerə beş adam salsalar da, boş yer qalmamışdı. Vaxtilə varlı bir bəyin malikanəsi və bağçası olmuş bir neçə binadan ibarət malikanədə yerləşən milis idarəsi tutulanlar üçün darlıq edirdi. İkimərtəbəli idarə, nəzarət və həbsxana binaların-dan kənarda, bağçanın içində bu binalara əlavə olaraq tək otaqlı həbsxana tikililəri salmışdılar. Bu tikililərin içi və çölü suvaqsız, döşəməsi torpaq idi. Tutulanları istintaq başa çatana, onlar sürgünə göndərilənə, ya da güllələnəcəkləri günə qədər burada saxlayırdılar. İdarədən gətirilən açarla damlardan birinin qapısının üstündəki qıfılı açıb, əllərinin bağını açdıqları Aloy Hacını içəri itələdilər. Qapı gurultu ilə örtüldü və bayırdan kilidləndi. Tüfəng əlində qapının önündə keşik çəkən ixtiyar nəzarətçi yorğun və heç nə ifadə etməyən baxışlarla onlara baxırdı.

Aloy Hacı içəri girər-girməz burada böyük bir gözlənilməzliklə qarşılaşdı. Həzrət adlı yaxın dostu qarşısında idi. Həzrət Aloy Hacının məktəb yoldaşı olmuşdu. Üç il bir yerdə oxumuşdular. O gündən bəri də yoldaşlıqları davam etmiş, qardaşlığa dönmüşdü. Həzrət yoxsul ailənin övladı idi. Tək günahı millətçi, vətənpərvər olması, Sovet hökumətinə boyun əyməməsi idi.

Aloy Hacı necə bir yerə salınacağı, gecəni necə keçirəcəyi, daha nələri, nələri düşünməkdə ikən ən yaxın yoldaşını tapmışdı. Bu ona böyük mənəvi güc verirdi. Onları gün işığından məhrum, nəm və yarıqaranlıq dama salmışdılar. Buranın eni-uzunu üç-dörd, hündürlüyü üç metr olardı. Əl uzadanda çatan pəncərəsinə dəmir barmaqlıqlar vurulmuşdu.

Bir-birinin boynuna sarıldılar. Saatlarla bir-birlərinin kürəklərini sığalladılar. Belə məşum bir yerdə qarşılaşmağın, bir yerdə olmağın, təbii ki, ayrı bir mənası və əhəmiyyəti də vardı. Aloy Hacı həyəcanla soruşdu:

– Həbsdən nə zaman çıxdın?

– Bir həftə oldu.

– Niyə xəbər vermədin?

– Çox əziz bir dostumun toyu var idi. Toyu yola verəndən sonra sənin yanına gələcəkdim.

– Ay sənə Allah kömək olsun, kaş xəbər göndərmiş olaydın… Buraya nə zaman gətirdilər?

– Dünən axşam.

– Harada tutdular?

– Heç onu soruşma. Həm mən biabır oldum, həm də dostumun toyu vaya döndü. Bayaq dedim dostumun toyu idi. Mən də toya getmişdim. Toyun ən yaxşı vaxtında, şən bir hava çalındığı, gəlinlərin, qızların oynadığı, qonaqların yeyib-içdiyi zaman içəriyə bir milis komandiri ilə beş milis girdi. Ayı kimi donquldan-donquldana bağırıb çalğıları susdurdular. Səs-səda kəsildi, yolkəsən ədası ilə mənim qabağıma gəldilər.

“Aya a Həzrət, qalx! Səni tutub aparacağıq”, – dedilər. Yerimdən durub özümü tarazlayana qədər toybabası və böyüklərdən bir neçəsi irəli yeridi. Toybabası: “A komandir, gəlin oturun, çörək kəsin. Toy da bir azdan dağılacaq. Ondan sonra apararsınız”, – dedi.

Komandir dediyindən dönmürdü: “Xeyr, olmaz. Bu dəqiqə aparmalıyıq. Ya aparacağıq, ya da vuracağıq”.

Toybabası irəli atılıb: “A kişi, belə biabırçılıq olarmı? Belə şey dünyanın harasında görünüb? Toyumuzu niyə bu hala salırsınız?”, – dedi. Komandir dal ayaqlarının üstünə qalxmış ayı kimi kükrədi: “Kəs səsini, it oğlu it! Abırsız sizsiniz ki, belə bir xalq düşmənini, burjua qalığını toyunuza çağırırsınız!…” – dedi.

Bütün dost-tanış ayaq üstə idi. Mən dərhal irəli atıldım. “A dostlar, a qonşular, amandır, – dedim. – Allaha baxın. İzin verin mən gedim. Arvad-uşağın içində dalaş-dava düşməsin!”

Sağ olsunlar. Təmkinli davrandılar. Bir kəs yerindən tərpənmədi. Mən əllərimi irəli uzatdım, əllərimi bağladılar və qolumdan tutub buraya gətirdilər. Allaha şükür ki, dostlar mənim sözümü eşitdilər. İş bir az irəli getsəydi, insanlar susacaq, silahlar danışacaq, ortalıq dava meydanına dönəcəkdi.

– Yaxşı eləmisən, dava-qalmaqalın qarşısını almısan. Bir an cavanların milislərin üstünə getməsini, onların da silaha sarılmasını, bundan sonra nələrin ola biləcəyini ağıla gətirmək belə insanın qanını dondurur. Yol uşaqlarını yığıb, onlardan milis dəstəsi düzəldəndə belə olar. Bunların yaradacağı quruluş da bundan artıq olmayacaq ki. Allah xeyirlisini eləsin!

– Bəs səni harada tutdular?

– Onu da sən heç soruşma!.. Bilirsən ki, bizim sərhəd kəndlərinin camaatı gürcülərin işğalından başını götürüb Yuxarı Salahlı ətrafındakı dərələrə sığınmışdı. Xalq qışı orada keçirdi. Əhalini könüllü atlı birliklər qoruyurdu. Qırmızı Ordunun süvariləri Gürcüstanın üstünə yeriyəndə yollarının üstündə növbədə olan Məmməd Babanın başçılıq elədiyi Kənd Mühafizə Birliyini qılıncdan keçirdilər. Mühafizəçilərin hamısı yaralandı. Atam isə şəhid oldu.

Həzrət heyrət və hüznlə başını buladı:

– Of!.. Allah rəhmət eləsin. Başımız sağ olsun.

– Amin. Allah razı olsun!..

– İndi sən deyirsən, mən eşidirəm. Xəbərim olmayıb.

– Haradan xəbərin olacaqdı? Sən onda Bakıda həbsxanada idin.

– Hə, elədir.

– Atamın qanına qəltan olmuş cəsədini son nəfəsində yanındakı yoldaşına etdiyi vəsiyyətinə görə şəhid olduğu yerin yaxınlığındakı təpənin üstündə dəfn elədik. Daha sonra siz tərəfdə qazaxlı bir ustaya başdaşı sifariş elədim.

Dediyi vaxtda yanına getdim. Gördüm ki, daşa “şəhid” sözü yazılmayıb, “həlak oldu” yazacaqdı. Onu da mən qəbul eləmədim. İkinci dəfə gedəndə gördüm “Kənd Mühafizə Birliyinin rəisi” də yazılmayıb. Bir də getdim, nə dedimsə “olmaz” cavabını aldım. Axırı bu Novruz bayramında daşı qəbrin üstünə qoymağı qərara aldıq. Daşı gətirdilər. Üzərinə heç kimin başa düşmədiyi ərəb dilində: “1338 hâzâ merkad əl mərhum əl məğfur Məhəmməd İbni Bayram Şıxlı, Ğaferallahu nevvere bihim” yazmışdılar.

Sonradan fərqinə vardım ki, məzar daşının tarixini də səhv yazıblar. Daşın üzərinə onun düzəldildiyi tarixi – 1338 yazmışdılar. Halbuki, ondan əvvəlki il, yəni atamın şəhid olduğu 1337-ci il yazılmalı idi. Qırmızı Ordu bizim bu bölgəni 1337-ci ildə – miladi təqvimlə 1921-ci ildə qılıncdan keçirərək Gürcüstana daxil olub. 1338-ci il isə miladi təqvimlə 1922-ci ilə düşür.

Nə isə, daşı qəbrin üstünə qoyduq. Molla Quran oxudu, Şərif Şikəstə dua verdi. Şirniyyat, meyvə qurusu, halva paylayırdıq ki, milislər gəldi. Məni tutub buraya gətirdilər.

– Keçmiş olsun. Allah Məmməd Babaya rəhmət eləsin. Onlar olmasaydı, elin-obanın namusu, şərəfi yerlə yeksan olacaqdı. Allah onun qalan ömrünü sənə bağışlasın!..

* * *

İçəri salındıqdan bəri Həzrət ilə ayaqüstə üz-üzə söhbət eləyən Aloy Hacı özündən ixtiyarsız qazamat dedikləri bu qəribə məkanın hər tərəfinə göz gəzdirdi. Arxasındakı divarın dibində bir adamın büzüşüb oturduğunu gördü. İçəri salınanda gözləri damın alaqaranlığına alışmadığına görə onu görə bilməmişdi. İndi görə bildi.

– Bu adam kimdir?

– Qubalıdır. Neçə gündür buraya salıblar. Danışmaq istəmir.

– ÇeKanın adamı, çekist olmaz ki? – Yox, canım. O qədər işgəncə veriblər ki, bu yazıqda hal qalmayıb. Hər yanı yara yeridir. O da indi bizi ÇeKanın adamı hesab eləyir. Bayırdan səs gəldi. Qıfıla açar salındı. Dəmir qapı açıldı, bu qapıdan adamın başını əymədən içəri girməsi mümkün deyildi. Ayı görkəmli bir milis çəmkirdi:

– A qubalı köpəkoğlu! Bura gəl görüm! “Qubalı” dedikləri adam özünü tarazlamaq istəsə də, yerindən qalxa bilmədi. Vəziyyəti çox ağır idi. Ona qalxması üçün Həzrət yardım elədi. Birtəhər damdan çıxartdılar. Qapı gurultu ilə örtüldü və arxadan kilidləndi. Dustaq damında onların ikisi qalmışdı. İçəri o qədər də aydınlıq deyildi. Bayaq qapı sona qədər açılanda günəş batmış olsa da, damın içi işıqlanmış, divarı-daşı, döşəməsi-tavanı aydın görünmüşdü. Qapı ilə üzbəüz divardakı şüşəsiz, çərçivəsiz pəncərənin içəridəki ağır və üfunətli qoxunu təmizləməyə gücü çatmırdı. Pəncərə boşluğu mişar dişləri kimi girintili-çıxıntılı köhnə təkər əyrisindən düzəldilmiş iki dəmirlə üçə bölünmüşdü. Qoca nəzarətçi əlində tüfəng qapının ağzındakı daşın üstündə oturub keşik çəkirdi. Arxa tərəfdə qalan pəncərədən kimsənin çıxa biləcəyini ağıllarına gətirmədiklərinə görə keşikçi kişi təkcə qapını gözləyirdi. Aloy Hacı tələyə düşüb qəfəsə salınan qurd kimi dustaq damının dörd tərəfini dolanıb götür-qoy edirdi. Bir gecəlik ömürlərinin qaldığını, sabah ölümlə üz-üzə, burun-buruna duracaqlarını yaxşı bilirdi. Ən yaxşı ehtimal bu idi ki, gedər-gələməzə – Sibirdəki əmək düşərgələrindən birinə göndərəcəkdilər. Dustaq damına salınandan bəri divarlarda yoxlamadığı kərpic, daş qalmamışdı. Aloy Hacının hərəkətlərinə göz qoyan Həzrət:

– Xeyir ola, neyləmək istəyirsən? – soruşdu.

– Eləyəcəyimiz iş bəllidir. İki şey var: ya oturub ölümü, sürgünü gözləyəcəyik…

Həzrət həyəcanla:

– Ya da? – soruşdu.

– Qaçacağıq.

– Necə qaçacağıq? Buradan qaçmaq mümkündürmü?

– Bir tədbir töküb qaçmalıyıq. Ölməməliyik. Məsuliyyətini daşıdığımız ailələrimiz və xalqımız var. Mütləq qaçmalıyıq.

Hava qaralmışdı. Damın içində göz-gözü görmürdü. Ay doğsa, azca işıq düşəcəkdi. Novruzun ilk günləri olduğuna görə bu gecə ay gecə saat iki radələrində doğacaq, tam boyunun dörddə birini göstərəcəkdi.

Artıq qərar verilmişdi. İndi iş görmək lazım gəlirdi. Aloy Hacı pəncərəyə dırmaşanda ayağının ucunu dayamaq üçün iki kiçik kərpic parçasını divardan iki saata sökə bildi. Barmaqlarının dərisi soyulmuşdu. Söküb çıxartmağa uyğun olan başqa kərpic, daş tapa bilmirdi. Əllərində ucu sivri dəmir kimi bir şey olsaydı, divarı sökmək çox asan olardı. Aloy Hacının kibrit qutusunda bir neçə kibrit dənəsi qalmışdı. Həzrətdə isə neftlə yanan çaxmaq var idi.

Aloy Hacı uzun müddət əlinin havasına, arabir kibrit yandırıb və ya çaxmağı çaxıb divar və pəncərə ilə əlləşdi. Pəncərəyə dırmanıb, oradan düşməyi məşq elədi. Həzrətin çiyninə çıxaraq başını pəncərə barmaqlıqlarının arasına saldı. Başı dəmir barmaqlıqların arasına sığırdı. İnsanın başı keçən yerdən gövdəsi də keçər deyərlər. Bədənləri keçəcək, ancaq mişar dişi kimi girintili-çıxıntılı dəmirlərin arasından paltarlı keçmələri mümkün deyildi.

Həzrət qapını döydü. Gözətçinin səsi gəldi:

– Nə var? Nə istəyirsən?

– A kişi, ayaqyoluna getmək istəyirəm.

– Ayaqyolunun içindəsən, məndən niyə ayaqyolu soruşursan!..

– A kişi, nə deyirsən? Burada abdəsti pozmaq olarmı?

– Niyə olmasın ki, sizdən əvvəlkilərin şeylərini görmürsənmi?

Aloy Hacı dözülməsi mümkün olmayan pis qoxunun səbəbini indi başa düşdü. Gerçəkdən də damın içindəki iydən adamın başı düşürdü. Torpaq döşəməli dustaq damının qarşıdakı küncünün dibini it kimi eşib abdəstlərini başa çatdırandan sonra yenidən üstünü basdırmışdılar. Həzrətin məqsədi abdəst almaq deyildi, nəzarətçinin başını söhbətə qatıb Aloy Hacının pəncərədən çıxmasına şərait yaratmaq idi.

O, nəzarətçi ilə bağıra-bağıra danışanda Aloy Hacı əynindəki paltarlarını çıxardıb, çılpaq vəziyyətdə mişar dişli dəmirlərin arasından çıxmaq üçün məşq etmişdi. Belinə qədər çıxa bilmiş, ancaq bədənini təzədən içəri salmaq çox çətin olmuşdu. Sinəsi və kürəyi sıyrıq-sıyrıq olmuşdu. Gövdəsi qan içində idi. İşin yaxşı tərəfi isə bu idi ki, Aloy Hacı buradan çıxa biləcəyinə inanmışdı. Artıq vaxtı gözləyəcəkdilər. Həzrətin gövdəsi Aloy Hacıya baxanda bir az iri idi. Aloy Hacı onu məşq etdirmədi. Düşündü ki, məşq zamanı yaralansa, gözü qorxacaq, sonradan çıxmağa ürək eləməyəcək. Çünki gövdəsi çox yaralanacaq və ona ağrı verəcəkdi.

Nəzarətçinin asqırığı-öskürəyi kəsilmişdi. İkisi də qulağını qapıya söykəyib nəfəslərini içlərinə çəkib dəqiqələrcə bayırı dinlədilər. Yaxınlıqdakı söyüd ağaclarının budaqlarında yuva qurmuş qarğaların seyrək səsləri ilə yuvalarında yatan leyləklərin dimdiklərinin şaqqıltıları gəlirdi, bunların arasında nəzarətçinin hərdənbir xorultusu, fısıltısı eşidilirdi. Artıq gün bu gün, saat bu saat idi. Ölüm-qalım anı çatmışdı.

Əyinlərindəki paltarları çıxarıb tam soyundular. Öncə Aloy Hacı çıxacaq, nəzarətçi oyansa, onu təsirsiz hala gətirəcək, oyanmasa, dərhal dönüb Həzrətin uzatdığı paltarlarını geyinəcək, sonra da Həzrət çıxmağa cəhd edəcəkdi.

Ayaqlarını Həzrətin belinə qoyub, yuxarı qalxan Aloy Hacı kürəyini bir neçə yerdən sıyıraraq dəmirlərin arasından keçdi. Divarın küncündən başını uzadıb, nəzarətçini yoxladı. O, yuxuda idi. Dönüb Həzrətin uzatdığı paltarlarını aldı. Qorxu və həyəcan ən yüksək həddə çatmışdı. Ayaqqabılarını verəcəyini gözləyirdi, Həzrətin dəmirlərin arasından sağ əlini uzatdığını, ardından da başını çıxardığını görəndə divarın dibindəki iri daşlardan birini iki əlinin arasına alaraq qapının ağzındakı daş oturacaqda oturaraq başını ayaqlarının arasında tutduğu tüfənginin lüləsinə dayayıb yatan nəzarətçinin üstünü aldı. Oyanan kimi əlindəki daşı kəlləsinə çırpacaqdı. Həzrət çiyinlərini hələ barmaqlıqların arasından çıxarmamış iniltisi gəlməyə başladı. Get-gedə inilti səsi artmaqda idi. Əlində daş gözləyən Aloy Hacının ayaqları həyəcan və qorxudan yarpaq kimi əsirdi. İçin-için inləyib-sızlayan Həzrət uzun bir iniltidən sonra sinəsini və kürəyini mişar dişli barmaqlıqların arasından keçirdi. Sinəsinin və kürəyinin üstündə şırımlar açılmışdı. Yerə düşəndə bir neçə dəqiqə huşu üstünə gəlmədi. Kürəyindən, sinəsindən qan axırdı. Həzrət paltarları əlində küncdən boylanaraq bayırda olduğunu bildirdi. Onun içəridən çıxdığını görən Aloy Hacının həyəcanı və qorxusu bir anda sevincə döndü.

Nəzarətçinin başının üstündən aralanıb, Həzrətin yanına gəldi. Daşı əlindən yavaşca yerə qoyub, paltarlarını qucaqladı. Ayaqqabıları yox idi. İşarətlə ayaqqabılarını soruşdu. Cavab gəlmədi. Qaçmaq işarəsi verdi.

Qoca nəzarətçi saat səkkizdə içəridəkilərin qaçdıq-larından xəbərsiz növbəsini təhvil verəcəkdi. Yeni gələn nəzarətçi və milislər isə istintaq üçün gəlib qapını açanda məsələnin nə yerdə olduğundan xəbər tutacaqdılar.

Xeyli uzaqlaşandan sonra Həzrət həyəcanlı olduğuna görə ayaqqabıları unudub içəridə qoyduğunu söylədi. Paltarları qucaqlarında çıl-çılpaq bir neçə divardan aşdılar, bir neçə həyətdən addadılar. Böyük bir bağçanı və geniş xırman yerini keçəndən sonra çoxlu ağacları olan sakit bir həyətə girdilər. Ətrafda kimsə yox idi. Dərhal paltarlarını geyindilər. Alt paltarlarını isə ayaqlarına doladılar. Heç olmasa, bir müddət ayaqları kol-kosdan qorunacaqdı.

Gecə saat iki olmuş, ay yeni doğmuşdu. Artıq dərə-təpəni, əkini, biçənəyi bir-birindən seçməyə başlamışdılar. Önlərindəki xırmanın qarşı küncündə, baharın ilk günləri olsa da, bayırda, ot tayasının yanında bağlanmış bir neçə at gördülər. Sinərək atlara doğru getdilər. Atları hürkütmədən yanlarına yaxınlaşdılar. İplərini açıb, noxtanın ucuna bənd edilmiş ipi gəm kimi atların ağızlarına verdilər və yəhərsiz atların belinə qalxdılar.

Uçurdular. Allah hər ikisinə yenidən həyat vermişdi. Xalq dastanında belə nağıl edilirdi ki, Kərəm ilə Əsli yanıb külə dönəndən sonra ulu insanlar dua etmiş, Allah onlara yenidən ömür vermiş, yüz il yaşamışdılar. Demək, Allah istəyəndə öz bəndələrinə yenidən həyat verirmiş. Həzrətin kəndi buradan on kilometr aralıda idi. Aloy Hacının isə otuz kilometrdən artıq yolu var idi. Bir-biri ilə halal-hümmət eləyib, ayrıldılar. Hayıf ki, onlara bir də heç vaxt görüşmək qismət olmadı. Həzrət yolda atdan yıxılıb yaralanmışdı. Bolşeviklər onu yaralı ələ keçirib, elə həmin gün Kür çayının sahilindəki Gəmi qayası deyilən təpənin üstündə güllələdilər.

* * *

Aloy Hacı Kür çayını, Qarayazı meşəsini və yol boyunca sıralanan kəndləri sağında qoyaraq əsas yollara yaxınlaşmadan atını dağların ətəyi, təpələrin yamacı ilə sürürdü. Göy madyan sanki günlərdir onu gözləyirmiş: işini böyük bir intizamla yerinə yetirmək üçün çapırdı. Tərə, suya, köpüyə qərq olan madyan otuz kilometrlik yolu ikicə saatın içində kəsərək Aloy Hacını anasının evinə çatdırdı. Hamı sabah yuxusunda idi. Oyanan quşların havadakı cövlanı və yatmağa hazırlaşan yorğun itlərin kəsik-kəsik hürüşmələri eşidilməkdə idi. Onu bir kimsə görməmişdi. Atının dünən axşam Məmməd Babanın qəbrinin üstündən qayıdan və bağçanın yan kənarında açılmış arabanın təkərinə bağlayıb, içəri keçdi. Aloy Hacının gələcəyini hiss etmiş kimi yarıoyaq yol gözləyən Zalxa xanım atın ayaq səslərini eşidəndə yanında yatan Nigarı oyatmadan yerindən qalxdı, otağın aşxanaya açılan qapısından eşiyə çıxdı. Oğlu ilə üz-üzə gəldi. Qan çanağına dönmüş gözlərini, sızım-sızım sızıldayan ürəyini və dəfələrlə əməyi puça çıxmış əllərini oğluna açdı. Onu bağrına basıb, qovuşmalarının həyəcanına tutuldu.

– Oğlum, səni yaradan Allaha qurban olum. Səni mənim üstümə sağ- salamat göndərən Allaha şükürlər olsun. Rəbbim bütün məzlumları sevindirsin. Bir de görüm necə gələ bildin, o zalımların əlindən canını necə qurtardın?

– Soruşma, ana. Qaçmışam.

– Haradan qaçdın?

– Qazax qalasından.

– Necə qaçdın?

– Uzun söhbətdir. Həzrət ilə birlikdə qaçdıq.

– O da oradaydımı?

– Bəli. Onu da toydan tutub gətirmişdilər. Mən bu dəqiqə kənddən çıxmalıyam. Tez ol. Mən dədəmin silahını çıxardıb atı yəhərləyənə qədər sən də yeməyə bir şey hazırla.

– Yaxşı, oğlum, yaxşı. Bu dəqiqə hazırlayacam.

* * *

Aloy Hacı yola çıxmağa hazır idi. Silahı götürmüş, güllə qatarını qurşanmış, atı yəhərləmişdi.

Anası xurcunun hər iki gözünü çörəklə, ərzaqla doldurmuşdu. Oğlunun ən çox sevdiyi bir cam tərəkəmə halvasını, bir qazan da kişmişli plovu xurcunun gözünə yerləşdirmişdi.

– Qismət dedikləri elə budur. Kimsə kimsənin qismətini əlindən ala bilməz. Səni ac-susuz tutub aparmışdılar. Bir büküm halva yeməyə imkan verməmişdilər. Sənə fürsəti o böyük Allah verdi. Səni yaradan Allaha qurban olum.

Anasının yanında yatan Nigarın dünən milislər “ya vuracağıq, ya da tutub aparacağıq” deyərkən ağlayıb döyünməsi Aloy Hacının gözlərinin önünə gəldi. Qapının arasından başını uzadıb bacısına baxdı. Onu bağrına basıb öpə bilmədi. Nigar onu görsəydi, sevincindən sabah bütün kəndə səs salacaqdı. Uzaqdan bacısının üzünə boylandı. O biri bacı-qardaşlarını, yaxınlarını isə görə bilmədi. Heç nişanlısı Nazanı da görmədi.

Hava işıqlanmağa başlamışdı. Ağacdan-ağaca, budaqdan-budağa uçuşan quşların civiltiləri yeri-göyü bürümüşdü. Kimsəsiz yollardan keçib kənddən uzaqlaşdı. Rastına çıxan adamlarla üz-üzə gəlib danışmasa, onu tanımaq mümkün deyil. Geyim-kecimi, yaraq-yasağı, mindiyi at onu tanınmaz etmişdi.

Atının ağzını quzey tərəfə çevirdi. Qazax-Tiflis şose yolundan enib Xıram çayından keçərək Qozluq meşəsinə girdi. Xıram ilə Kür çayları arasında böyük bir yarımada şəklində olan Qozluq meşəsini eninə qət eləyəndən sonra Kür çayının üç-beş qola ayırdığı keçid yerindən Muğanlı kəndinə gəldi. Artıq önündə bir əngəl qalmamışdı. Atını Sınıq körpünün şimal şərqindəki Ağ göl, Keşiş dağları və Sarıyoxuş arasında yerləşən qışlaqlara sürəcəkdi.

Kür çayından keçəndə atı təpədən dırnağa islanmış, özü də sinəsinə qədər suya batmışdı. Çaydan çox uzaqlaşmamış saatlardır günəşlə bir-birinə boylanan təpələrin arasındakı kiçik vadidə atdan endi, xurcundakı ərzağı və paltarlarını çıxartdı. Çox incə əyrilmiş iplərdən sıx toxunmuş xurcunun içinə o qədər də su keçməmişdi. Xurcunun sağ gözündəki ərzaq da, sol gözündəki paltarlar da çox islanmamışdı. Atın ağzından gəmini aldı, ayaqlarını cidarlayıb otlamağa buraxdı. Gecədən bəri ağzına yem dəyməmiş at təpənin güneyində qalxmış otları gözünə təpirdi. Aloy Hacı da çox acmışdı. İyirmi saatdır onun da ağzına bir şey dəyməmişdi. Əynindəki paltarları çıxardıb, yan-yörəsindəki qayaların, kolların üstünə sərdi. Tüfəngi qucağına alıb bardaş qurdu və yeməkləri qabağına çəkdi. Bozartma, plov və tərəkəmə halvası… Ən çox sevdiyi yeməklər idi. Tez-tələsik qarnını doydurdu. İndi tüfənginə əl gəzdirməyin vaxtı idi. Xurcundan çıxarıb yanındakı qayanın üzərinə sərdiyi dəsmalı alıb böyük bir sayğı və diqqətlə tüfəngini silməyə başladı.

Üzərində ay-ulduz və Osmanlı Sultanının tuğrası olan “Osmanlı muaddel mauzeri” – Osmanlıda yığılmış beşaçılan, tüfəng olmaqdan daha çox atası ilə, ondan əlavə də ayaqları donduğuna görə müalicə məqsədilə bir müddət evlərində qalmış, İstanbula qayıdanda öz tüfəngini Məmməd Babaya hədiyyə etmiş türk zabiti ilə eyniləşmiş bir varlıq mənası daşıyırdı.

Tüfəngi silərkən gəlib gözünün qabağında atasının al qana qərq olmuş üzü canlandı. Yuxarı Salahlı təpəsinin yanında şəhid düşən və silahını əlindən buraxmayan, gözləri yarıaçıq atasının… Gözlərini sığayıb qapamış, alnından öpmüşdü. Tüfəngi əlindən müqəddəs bir əmanət kimi götürmüşdü. Üstündə əlinin izi qalan tüfəngi atasının əlini öpürmüş kimi öpdü.

Tüfənglə birlikdə atasının ruhunun da onun yanında olduğunu hiss edirdi. Tüfəngin tamaşasına durmuşdu. Tüfəngin sinəsindəki tuğraya və ay-ulduza bax-baxa onun ilk sahibini – Qafqaz İslam Ordusunun zabitini xatırlayırdı.

Aloy Hacı o vaxt cavanlığa yeni qədəm qoymuşdu. Evlərində qonaq vardı. Osmanlı zabiti idi. Qafqaz İslam Ordusunun səhiyyə bölüyünün zabitlərindən idi. Almanların himayə etdiyi gürcülər Türk Ordusunun Qars-Tiflis-Gəncə dəmir yolu ilə Baklıya getməsinə imkan verməmişdi. Buna görə də may ayının ikinci yarısında Azərbaycan türklərinin köməyinə gələn 9-cu türk təməni Gümrü, Qarakilsə, Dilican, Ağstafa-Qazax marşrutu ilə gəlməli olmuşdu. Ordu hələ qarla örtülü olan Maymaq dağlarından aşmaq məcburiyyətində idi. Qarlı-buzlu Maymaq dağlarından aşarkən iyirmiyə yaxın əskərin və zabitin ayaqları donmuşdu. Döyüşəcək halda olmayan bu əskərlər Azərbaycanın birinci kəndində xətir-hörmətli və etibarlı ailələrdə qalmışdılar. Zabitlərdən birinə də Məmməd Baba evində yer vermişdi. Zabitin vəziyyəti o qədər də ağır deyildi. Gərək yarası sağalana qədər yeriməyəydi. Düşmənlər bundan xəbər tutmamalı idi. Atası hər kəsə bunu ciddi tapşırmışdı. Bir kimsənin yanında onun haqqında söz deyilməyəcəkdi. Əskərə Məmməd Babanın özü qulluq edirdi. Hacı da türk zabitini görmək arzusunda idi. Bir neçə dəfə atasından icazə istəsə də, izin ala bilməmişdi.

Bir axşam Məmməd Baba Hacını yanına çağırdı:

– Oğlum, bayırda gözlə, Tomtullu Əmiraslanla bir həkim gələcək, onları qonaq olan otağa gətir.

– Baş üstə, dədə. Gözləyərəm.

– Anana da de samovara od salsın.

– Yaxşı, dədə. Deyə

Çox keçməmiş Əmiraslan ilə həkim gəldi. Hacı onları qarşılayıb qonaq olan otağa gətirdi. Qapını döyməyə macal tapmamış atası onların qabağına çıxdı və onları içəri apardı. Hacıya:

– Çayları sən gətir, qulluğu sən elə! – dedi.

– Yaxşı, dədə. Baş üstə.

Hacı sevincindən uçurdu. Türk zabitini öz gözləri ilə görəcəkdi.

Anasının əlüstü hazırladığı çay sinisini alan kimi özünü otağa saldı. Atası ilə Əmiraslan stullarda əyləşmişilər. Həkim isə taxtın üstündə uzanmış türk əskərinin ayaqlarına baxırdı. Xəyalında canlandırdığı kimi idi – türk zabitinin heybətli görünüşü var idi. Tapançasını yasdığının altına qoymuşdu. Qızılı rəngli qın içindəki qılıncı divardan asılmışdı. Tüfəngi və güllə qatarları isə yasdığının böyründə divara dayalı idi. Gün kimi parıldayan qırmızı qundaqlı tüfənginin lüləsindəki ay-ulduz ilə Osmanlı Sultanının tuğrası diqqəti çəkirdi. Gözlərinin içinə nəqş edirmiş kimi uzun müddət onlara baxa-baxa qalmışdı. Atasının:

– Oğlum, çaylarımızı təzələ! – Tapşırığı ilə fikri özünə gəldi.

* * *

Tüfəngini silib qurulayandan sonra gözləri lülənin üzərindəki ay-ulduzun və tuğranın üzərində dirənmişdi. Tüfəng həmin tüfəng, ay-ulduz və tuğra da həmin ay-ulduz, həmin tuğra idi. Başını qaldırıb gözünü tüfəngdən çəkdi. Öz-özünü danladı:

– Mən nə edirəm! Mənim günümə bir bax! Neçə il bundan əvvələ getmişəm!..

* * *

Sıçrayıb yerindən durdu. Qantarğanı atın ağzına verib, xurcunu belinə aşırdı. Sonra özü də atın yəhərinə qalxdı.

İlkiniyə qədər öz yataqlarına çatdı.

* * *

Aloy Hacı aylarla özlərinin qışlaqdakı yataqlarında gizləndi. Onu bir adam görməsin deyə qoyunların saxlandığı arxaclara gedə bilmirdi. Elə çətin vaxt gəlmişdi ki, təzyiq, zülm və qorxudan nökərlər, xidmətçilər, hətta qapıbir qonşular xəbərçilik edə bilər, Sovet hökumətinə xoş görünmək naminə hər cür əmələ əl ata bilərdilər.

Ölkədə qarışıqlıq baş alıb gedirdi. Yalançı və yaltaq yerli kommunistlər canfəşanlıq etməsələr, xalq zülmə düçar olmadan həyatını davam etdirə biləcəkdi. Ancaq illərdir gizli aparılan kommunizm təbliğatının təsiri ilə gözlərini qan örtən kommunistlər zülmün ocağının üstünə yağ tökürdülər.

Aloy Hacı həyatda qalmaq üçün mübarizə aparır, özünə görə bir həyat yaşamağa çalışırdı, anası Zalxa xanım isə kənddə içindən oyulurdu. Bir tərəfdən evinin dirəyinin – torpağa tapşırdığı Məmməd Babanın dərdi, bir tərəfdən gözünün işığı oğlunun qaçaq düşməsi, evdəki uşaqların ehtiyacı, yemək-içməyi, torpağın, heyvanların qayğısı… Bəzən nə qədər yorulub-usandığını heç özünə də etiraf edə bilmir, Allaha sığınırdı.

Ancaq bir dərd də vardı ki, heç birinə bənzəmirdi. İki ildir toy eləyib gəlini gətirə bilmirdilər. Söz-söhbət çıxması, bunun da gedib Hacının qulağına çatması ehtimalı Zalxa xanımın yuxusuna haram qatırdı. Axırı bir gün Şərif Şikəstə ilə söhbət eləmiş, əndişələrini dilə gətirmiş, vəziyyəti ona başa salmışdı. Şərif Şikəstə Zalxa xanıma yol göstərmişdi:

–A bacım, indi toy-düyünmü yeridir? Hər günümüz matəmdir. İndi də onu öz toyundamı tutdurub ələ verəcəksən? Tədarükünü gör, lazı m olan şeyləri hazırla, axşamın birində bir-iki adam gəlini gətirib evə qoyaq. Gəlin gəlib sənə əl-ayaq olsun, özünün evini, yuvasını qursun. -Ay Şərif Əfəndi, belə ola bilərmi deyirsən? -Niyə də olmasın. Elə bilsin ki, əri əskər gedib, uzaq bir diyardadır. Sonrası Allah kərimdir. Baxaq, görək Allah nə göstərəcək? Zalxa xanım öz bacısı olan qudasını razı salandan sonra bir axşam bibisi qızı Səltənət xanımı və bir neçə qonşu qadını da yanına alıb, gəlini evinə gətirdi. Böyüklərin beynində, xüsusən də Zalxa xanımın ürəyində bir qırıqlıq olsa da, evin və qonşuların cavan qızları sevinmiş, çalıb oynamış, gülüb əylənmişdilər. Dədə Qorqud ənənəsi davam etsin, ocaqdan ozan səsi kəsilməsin deyə Aloy Hacının qardaşı Səməd Dərya Məhəmmədi – Aşıq Məhəmməd Şıxlını dəvət edib, süfrə açmış, məclis qurdurmuşdu. Gəlinin ayaqlarının altında iki qurban kəsilmiş, biri kasıblara paylanmış, biri də qovrularaq axşam qurulan aşıq məclisində plovun üstündə qonaqların qabağına qoyulmuşdu. Məhəmməd Babanın Tomtullu Əmiraslan, Tomtullu Sədi və Gülalıoğlu Aslan kimi qohumları və dostları Zalxa xanımı tək qoymamışdılar. Aloy Hacının yoldaşları Gülalıoğlu Əmrah, Mehralı, Balakişi və İbrahimxəlil də məclisdə iştirak eləyirdilər. Cavan aşığın oxuduğu Çıldırlı Aşıq Şenliyin “Eyləmə” rədifli cığalı divanisi zalımların və namərdlərin zülmü ilə qarşı-qarşıya olan xalq üçün çox yerinə düşmüşdü:

 
“Ey İrəbbim bu dünyada namərdi şad eyləmə,
Mərdi gözdən cüda qılıb, könüldən yad eyləmə.
Məhəbbətli möminləri saxla öz pənahında,
Məhşər günü mücrim edib, qəbrini od eyləmə.
 
 
      Payidar olmaz zalim,
      İgidə neylər ölüm.
      İşte boynum, sal qılınc,
      Doğrunu söylər dilim.
      Mən Allahdan haqq, ədalət istərəm!..”
 

Gecə uzunu başqa mətləblərdən də söhbət açan Dərya Məhəmməd sözünü “Yurd yeri” havası üstündə özünün “Yurd yerindədir” rədifli qoşması ilə tamamladı:

 
“Dostun məzəmməti könül sındırar,
Namərd deyil könül, mərd yerindədir.
Gözləyir gözlərim, karvan axtarır,
Deyirlər yar köçüb, yurd yerindədir”.
 

* * *

Üçüncü axşam Şərif Şikəstə dəvət edildi. O, yetkin kamallı, mömin bir insan idi. Həm də Məmməd Babanın bibisi nəvəsi idi. Mükəmməl mədrəsə təhsili görmüşdü, ərəbcə, farsca və rusca bilirdi. Bir sıra çox mühüm dini və ədəbi əsərlər yazmaqla yanaşı, tərcümə yaradıcılığı da var idi.

Ailə üzvlərindən başqa, bir də qardaşı Səmədin qayınatası Ömər əfəndini dəvət etmişdilər. Söz sözü çəkmiş, söhbət uzanmışdı. Şərif Şikəstə hikmətli sözləri ilə məclisdəkiləri ələ almış, ruhani bir aləmə aparmışdı.

Şərif Əfəndi yatsı namazından sonra Quran oxuyub dua verdi. İki gün öncədən xəbər çatdırılmış Aloy Hacı qəfildən içəri girdi. Şərif baba nikah kəsmək üçün onu gözləyirdi. Yenə bir aşır Quran oxuyub, axirət dünyasında olan qohum, əqrəba və böyüklərin adına bağışladı. Nikah mərasimindən sonra süfrə başına keçdilər. Aloy Hacı tutulub türmədən qaçandan bəri ev yeməyi yeməmişdi.

Yeməkdən və samovar çayından sonra Səməd qayınatası Ömər Əfəndini və Şərif Əfəndini yola saldı.

El gücü, sel gücü deyiblər. Allahın lütfü, elin yardımı ilə yeni bir yuva quruldu, həsrətlilər qovuşdu.

3.
Aloy Hacının Gürcüstana qaçması

Bolşevik inqilabından sonra bir yandan çar Rusiyasının əlindən yeni qurtulub öz müstəqilliklərini qazanan ölkələr Qırmızı Ordunun gücünə Sovet hakimiyyətinə tabe edilir, bir yandan da Almatı, Bakı, Bişkek, İrəvan, Daşkənd, Tiflis kimi böyük şəhərlərdə yaşayan varlı insanlar, bəylər, ağalar; eyni zamanda nüfuzlu, sözü ötən, etibarlı şəxslər, ziyalılar tutulur, onlardan kimisi Sibirə əmək düşərgələrinə göndərilir, kimisi də məhv edilirdi. Hətta bir çox yazıçı, şair və siyasət adamının həyat yoldaşı, qızı, anası, qaynanası tutulub qısa adı ALJİR¹ olan Orta Asiya həbs düşərgələrində, fermalarda işlədilirdi. Onlar heyvanlara baxmağa məcbur edilirdi. Kollektiv təsərrüfat – kolxoz və birbaşa dövlətin əli ilə idarə edilən sovxoz sistemini həyata keçirmək bəhanəsi ilə adamların tarlaları, biçənəkləri, yataqları, mal-heyvanları əllərindən alınırdı. Sərvətləri, binaları, fabrik və zavodları, qiymətli əşyaları – qızılları, gümüşləri, pulları qarət edilirdi.

1920-ci ildə Azərbaycan və Ermənistan, növbəti il isə Gürcüstan Qırmızı Ordu tərəfindən işğal edilmişdi. Artıq sovetləşmə adı altında Qafqaz xalqlarının da mal-mülkü talan, həyatları viran ediləcəkdi. Əslində, Qazaxıstandan Ukraynaya, Tacikistandan Xakasiyaya kimi yağmalanacaq o qədər yer, zülm ediləcək o qədər xalq var idi ki, onların yanında Qafqaz kiçik bir dilim idi. Amma çox qiymətli dilim idi. Çox vaxt keçməyəcək, iki-üç il ərzində buraların məsələsi həll ediləcəkdi.

Bolşeviklərin ilk mühüm qərar və qətnaməsi birbaşa Lenin tərəfindən hazırlanan “Torpaq haqqında dekret” ilə bütün xanədan, monastr və kilsə torpaqları, iş heyvanları və alətləri ilə birlikdə “milliləşdirilmiş” – sahiblərinin əlindən alınıb dövlətin ixtiyarına keçirilmişdi. Bunun ardınca da vəziyyəti yaxşı olan kəndlilərin var-dövləti və məhsulları əllərindən alınmışdı. Bununla birlikdə özəl ticarət tamamilə qadağan edilmiş və bütün müəssisələr içindəki mallarla “milliləşdirilmişdi”. Bu müəssisələrin sahibləri isə tutularaq ya həbs düşərgələrinə göndərilmiş, ya da güllələnmişdi. Bu əməllər qısa adı ÇeKa olan xüsusi təyinatlı milis orqanı və Kommunist Partiyasının üzvləri vasitəsilə həyata keçirilirdi.

Xalqın anbarlarda saxladıqları məhsulun müsadirə edilməsindən bir il keçməmiş bütün ölkə boyunca böyük quraqlıq fəlakəti yaşandı. Əlində çox geniş torpaq sahələri olan Sovet hökumətinin Volqa, Uralboyu və Qazaxıstan kimi bir çox yerində vaxtaşırı quraqlıq olurdu. Xalq ənənəvi olaraq quraqlıq düşəndə əllərindəki ehtiyatlardan istifadə edərək həyatını davam etdirirdi. Kəndlilərin bütün məhsullarını dövlət əllərindən aldığına görə 1921-ci ildə meydana gələn quraqlıqda Ukrayna, Qazaxıstan və Volqa ilə Ural arasında milyonlarla insan aclıqdan ölmüşdü.

* * *

Ölkənin müxtəlif yerlərində davam edən daxili müharibələr, qıtlıq və ölümlər səbəbindən ÇeKa və milis rəhbərləri qəsəbələrdəki kommunist xəfiyyələrə əyalətlərdə tutulacaq, güllələnəcək, sürgünə göndəriləcək şəxslərin üstündə göz qoymağı həvalə etmişdi. Azərbaycanın Qazax şəhərinin qazamatından qaçan Aloy Hacını da İkinci Şıxlı kəndinin xəfiyyələri təqib edirdilər. Onlar Aloy Hacının izinə düşüb xəbər göndərən kimi başının üstünü alacaqdılar.

Aloya Hacı görkəmini və yerini dəyişdirərək aylarla yalnız qurd kimi yaşadı. Gecələr kəndə enib, doğmaları ilə görüşür, onların ehtiyaclarını qarşılayandan sonra bir də dağa çəkilir, meşələrdə ağacların daldasında, sel oyruqlarında başını saxlamağa çalışırdı.

Qışlağın isti günləri başlamışdı. Çoban və nökərlər onun qoyun sürüsünü Qaltan dağının döşündəki örüşlərdə saxlayırdılar. O da vaxtaşırı öz sürüsü olan yatağa getməyə, çobanları gözləyib izləməyə başlamışdı. Çox keçmədən kommunist xəfiyyələrinin göndərdiyi xəbər qəza mərkəzinə çatdırılmışdı.

Aloy Hacı sabaha yaxın gəldiyi arxacda talvarın altına keçmiş, dərin yuxuya getmişdi. Gün günortaya yaxınlaşmışdı. Yuxudan oyanıb, yerinin içində oturdu. Arxacın üst tərəfi döş, yastı yamac idi. Baş çoban Oruc onu çağırdı:

–Ay Hacı, ay Hacı! Gəl bir az söhbət eləyək, görək nə var, nə yox, – dedi.

Yuxunun xumarını üzərindən yeni atan Aloy Hacı yerindən qalxıb, yaxası-başı açıq baş çobanın yanına gəldi. Oradan-buradan, qoyundan-quzudan danışmağa başladılar. Gün günortadan keçmək üzrə idi. Naxırdakı heyvanlar alt tərəfdəki böyük düzlük ərazidəki örüşə yayılıb otlaşırdı. Düzün o biri ucunda dörd atlı göründü. Atlılar naxırçıların yanına gəldilər, onlardan nəsə soruşdular. Naxırçılar dağın üst yamacını, Aloy Hacıgilin yatağını göstərdilər.

Aloy Hacı bunlardan şübhələnmişdi. Üzünü çobana tutub:

– Ay Oruc, bu gələnlər düz əməlli adama oxşamırlar. Yəqin ki, milis dəstəsidir. Düz buraya gəlirlər. Mən tüfəngimi, qatarımı götürüb uzaqlaşıram.

– Yox, canım, milislərin burada nə işi var. Mal-qoyun yiyələridir, heyvanlarına baxmağa gəlirlər, – Oruc onu arxayın salmağa çalışdı.

Aloy Hacı çobanla söz güləşdirmək istəmədi. Amma yenə də rahatlıq tapa bilmirdi. Ocaq qalayıb çay-çörək hazırlamaq üçün ətrafda çır-çırpı toplayan danaçı Sarını səslədi:

– Ay Sarı, ay Sarı, yataqdan mənim tüfəngimi və qatarımı tez mənə yetir.

Uşaq əlindəki çırpıları ocağın yanına qoyub, yatağa doğru yüyürdü. Tüfəngi və qatarı gətirənə qədər Aloy Hacı da ona tərəf gəldi. Qatarını, kəmərini qurşandı. Tüfəngin lüləsinə güllə verib yenidən çobanın yanına qayıtdı. Söhbətlərinə davam elədilər.

Onlar yüksək təpənin üst yamacında olduqlarına görə milislər təpənin dibinə gələndə onların görüş dairəsindən çıxmışdılar. Bir müddət sonra atlılardan biri gözə dəydi. Düz onların yanına gəlirdilər. Onlardan biri – İkinci Şıxlı kəndindən Hüseynin oğlu Həsən Hacının dəqiq tanıdığı adam idi. Kommunist partiyasının yaratdığı təhlükəsizlik dəstəsinin üzvü idi. Onu milislərin komandiri təyin eləmişdilər. Gəlib atını düz çoban Oruc ilə Aloy Hacının qabağında saxladı.

Atın boynu, qoltuğunun altı, paçalarının arası köpük-köpük idi. Kürün o tayındakı İkinci Şıxlıdan, iyirmi kilometrdən artıq yoldan gələn at yorğun olsa da, hava isti olduğuna və çibinlər üz-gözünə daraşdığına görə yerində dura bilmir, sərt-sərt başını silkələyir, quyruğu və ayaqları ilə üstünə qonan çibinləri qovurdu. Tam tədarüklü olan milis komandiri Aloy Hacını da yar-yasaqlı görəndə özünü yığışdırdı. Salam verib, hal-əhval tutdu. Siqaret çıxarıb yandırdı. Onlara da siqaret uzatdı. Onlar da siqaretlərini yandırdılar. Bu zaman milislərdən biri də gəlib özünü onlara çatdırdı. Onun da yaraq-yasağı üstündə, tüfəngi qucağında, barmağı da tətikdə idi. Tüfəngin lüləsi Aloy Hacıya tuşlanmışdı.

Yuxarı tərəfə keçən kimi tüfəngi üzünə qaldırdı. Aloy Hacının üstünə bozardı:

– Aya, köpəkoğlu, tüfəngini yerə qoy!..

Milisin tüfəngi üzünə qaldırıb söyməsi ilə eyni anda Həsən də atın üstündən əlini uzadıb Aloy Hacının tüfənginin qayışını əlinə yığıb, yaxasından yapışdı. Aloy Hacı həm təhqirin cavabını verdi, həm də tüfəngini milisin əlindən qurtarmağa çalışdı:

– Köpəkoğlu sənsən, şərəfsiz gəda, sən kimin itisən ki, mənim silahımı alasan? – Bunu deyib, yerindən yay kimi fırlandı, yaxasını da, silahını da Həsənin əlindən qurtardı, sıçrayıb bir az yuxarıya keçdi. Milis rəisi Həsən də, yanındakı yoldaşı da atdan düşdülər. Onlar atdan düşənə qədər Aloy Hacı qaçıb iyirmi-otuz metr də aralandı. Atının cilovunu çobana verən milis Aloy Hacının üst tərəfini kəsib onu aşağıya istiqamətləndirmək üçün üzüyuxarı qaçanda büdrəyib yıxıldı. Bu vəziyyətdən istifadə edən Aloy Hacı bir az da uzaqlaşdı. Milis özünü tarazlayıb arxadan atəş açdı.

Güllə yan keçmiş, Aloy Hacının yanında toz qaldırmışdı. O da dərhal dönüb milisin başının üstündən bir neçə güllə atdı. O arada Həsən atının yüyənini çobana vermişdi. Hacı Həsən ilə çobanın arasından bir güllə atdı. Güllə atın burnunu sıyırdı. At hürkdü. Başını silkələdi. Atın başı Həsənin başına çırpıldı, Həsənin sifəti paralandı. Həsən canının hayına qaldı.

Milis Aloy Hacının arxasından bir neçə güllə də atdı. Aloy Hacını nə aşığı döndərə, nə də vura bildi. Onlar hələ yolda olarkən Aloy Hacı onların dörd atlı olduqlarını görmüşdü. Onlardan ikisinin alt tərəfdə pusuda olduqlarını bilirdi. Ona görə də üst tərəfə qaçdı.

Aloy Hacı təpəni aşıb silah mənzilindən çıxdı. Həsən üz-gözünün qanını sildi və özünə təsəlli vermək üçün Hacının dalınca bir neçə güllə atdı.

Aloy Hacı çox cəld, çevik və dəqiq atıcı idi. Milislər isə nə təlim görmüşdülər, nə də qabiliyyətləri vardı. Sovet hökumətinin sadiq qulları olduqlarına görə bu vəzifəyə təyin edilmişdilər. Aloy Hacı istəsə onların hərəsini bir güllə ilə o dünyaya göndərə bilərdi. Ancaq onlardan birini öldürsə, onun bütün ailə üzvlərini güllədən keçirəcəklərini, qohum-əqrəbasını Sibirə sürgün edəcəklərini bilirdi. Ona görə də bu fikirdən daşınmışdı. Kolların, pöhrələrin arasından sivişib dərə yatağındakı bir sel oyuğuna – seloya girdi. Milislər atlarını minib dalınca gələsi olsalar, onu tapa bilməyəcəkdilər. Tapsalar da, bu, onların dünya ilə son görüşləri olacaqdı.

Dördü də bir yerə cəm oldu. Öz aralarında danışacaq sözləri qalmamışdı. Ova gedib, özləri ovlanmışdılar. Aloy Hacının da onları vurmaq istəmədiyini başa düşüb, özlərini həddindən artıq əskilmiş hiss edirdilər. Dağdan üzüaşağı çobanların, sağıcıların, danaçıların tənəli baxışları altında ovunu əlindən qaçırtmış fərsiz ovçular kimi geri qayıdırdılar. Bura gələndə belə düşünürdülər ki, Aloy Hacını qartal kimi pəncələyib ələ keçirəcək, atların qabağına qatıb, qanını axıda-axıda müzəffər bir sərkərdə ədası ilə milis mərkəzinə gətirəcəklər, ya da onu öldürüb, cənazəsini arabaya qoyub havaya atəş aça-aça camaatın gözləri qarşısında mərkəzə çatdıracaqlar. Çünki “naçalnik milisiya” – Mamed adlı milis rəisi Həsən ilə dəstəsini Qaltan dağına göndərməzdən əvvəl əlinə tüfəng götürüb Aloy Hacını evinin qabağına getmiş, anası Zalxa xanımı çağırmışdı:

– A Zalxa xala! Oğluna xəbər göndər, gəlib təslim olsun. Yoxsa gedib onu göy atın qabağına qatıb öldürəcəyəm, ölüsünü də arabaya qoyub, qanını axıda- axıda gətirəcəyəm.

Zalxa xanım da:

– A Məmməd, a qurban olum, o, Sovet hökumətinə qulaq asmır, mənim sözümü eşidərmi? Bacara bilsəniz, gedin, tutub gətirin, qanı sizə halal olsun! – demişdi.

* * *

Neçə saat idi Zalxa xanım evin damına çıxıb yollara boylanırdı. Aşağı enir, qərar tuta bilməyib, bir də dama qalxırdı. Yazıq qadının halı özündə deyildi. Fikrində neçə güman dolaşırdı. “Əgər atlarını oynada-oynada, silahlarını ata-ata gəlirlərsə, demək, onu ələ keçiriblər. Səssiz-sakit gəlirlərsə, demək onu tuta bilməyiblər”.

Bu pis və yaxşı ehtimallar Zalxa ananın beynində dolaşdığı vaxt kəndin ən ucundakı qovşaqdan milislərin gəldiyini gördü. Zalxa ana nəfəsini tutub diqqət kəsildi. Günün şüaları kəndin üstündən yenicə çəkilmişdi. Ancaq hələ şər qarışmamışdı. Hacını tutduqlarını təsdiq edəcək bir əlamət gözə dəymirdi. Sakit-sakit gəlirdilər. Qadın yerə-görə sığmırdı, maraqdan ürəyi partlamaq həddinə çatmışdı. Evin üstündən aşağı enib, iki həyət o tərəfdəki qohumunun bağçasına keçdi, həm qonşusu, həm də qohumu olan qadınla divarın dibində milis və ÇeKa idarəsi səmtinə qulaq kəsildilər. Bu vaxt milislərin dördü də həyətə girdi.

ÇeKa idarəsi İkinci Şıxlı kəndində yeganə daş binada – Tatya bəyin gözəgəlimli mülkündə fəaliyyət göstərirdi. ÇeKanın İkinci Şıxlı şöbəsinin rəhbəri naçalnik Mamed neçə saat idi balkonda var-gəl edirdi. Milis dəstəsinin komandiri Həsən öndə, milislər arxada rəisin qarşısına gəldilər. Rəis əsəbi və sərt bir səs tonu ilə onlara təpindi:

– Hacı haradadır? Yenə də gətirə bilmədiniz?

Üzü-gözü yara içində olan Həsən:

– Yoldaş Mamed, onu hər tərəfdən mühasirəyə aldıq, yaxısını özüm əlimə keçirdim. Ancaq quş olub əlimdən uçdu. Dalınca onlarla güllə atdıq, biri də dəymədi. Qaçıb aradan çıxdı, – dedi.

Xudiyev Oruc sizə kömək eləmədimi?

Çox ustalıqla kömək elədi. Bir yanını da o kəsmişdi. Oruc biz getməzdən əvvəl onu söhbətə tutub başını qatmışdı. Mən yanlarına çatanda çobanla bərabər elə bil bizim yolumuzu gözləyirdi. Ancaq olmadı. Onu əlimizdən qaçırtdıq.

Zalxa xanım da, bütün qonşuları da divarın dibindən ətrafa qulaq kəsilmişdi. Mömin bir insan olan Zalxa xanım dərindən nəfəs aldı. Həm oğlunu tuta bilmədikləri üçün, həm də belə bir igid oğul böyütdüyü üçün əllərini göyə açıb, Allaha şükür elədi.

Aloy Hacı axşam yeməyi vaxtı arxaca gəldi. Yüngül yemək yeyəndən sonra özü ilə ərzaq götürüb aşağıya, yatağa endi. Bir-iki gün burada qaldı. Tövlələrə əl gəzdirmək lazım idi. Yataqçılar və ustalar tövlələrdə təmir işləri aparırdılar.

* * *

Ərinin şəhid düşməsindən sonra evin idarəsini tam əlinə alan ağıllı, qeyrətli və uzaqgörən Zalxa xanım Aloya Hacının yataqda ola biləcəyini təxmin edirdi. Əmisinin oğlu İskəndəri yatağa göndərdi. İskəndər Aloy Hacının yanına gəldi:

– Ay Hacı, Zalxa xanımla sənin vəziyyətini hərtərəfli götür-qoy elədik. Son hadisə də göstərir ki, sənin burada qalmağın düzgün deyil. Sovet rəhbərləri ya öz təhlükəsizlik orqanlarının, ya da içimizdəki adamlarının əli ilə səni tutub ya sürgünə göndərəcək, ya da öldürəcək. Axırda belə qənaətə gəldik ki, daha burda qala bilməzsən. Buradan çəkilib ya Gürcüstana, ya da Ermənistana keçməlisən. Oralarda başını saxlayarsan. Baxaq sonu neçə olacaq. Hayıf, çox hayıf ki, Azərbaycan artıq Sovet hakimiyyətinə tabe olmayanların yaşaya biləcəyi ölkə deyildir.

Doğru deyirsiniz. Bunu mən də görürəm. Azərbaycan kommunistlərin və onlara tabe olanlardan başqa bir kimsənin yaşaya biləcəyi ölkə olmaqdan çıxıb. Bu aydındır. Ancaq mən Gürcüstanda, ya da Ermənistanda haraya gedim?

Tiflis kimi, Gümrü kimi şəhərlərə gedə bilməzsən. Oralarda heç bir həftə də baş dolandırmaq mümkün deyil. Şəhərlərdə vəziyyət çox pisdir. İnsanların həyatının təhlükəsizliyi yoxdur. Bilirsən, Osmanlının böyük sərkərdəsi Camal Paşanı və mühafizəçilərini aradan götürüblər. Onları öldürənlər səni öldürə bilməzlərmi?

Aloy Hacını maraq bürüdü:

– Doğrudan, hər dəfə ağlıma gəldikcə marağım artır, Camal Paşanı öldürənlər kimdir, sizcə?

– Deyilənə görə, daşnaklar öldürüb.

– Daşnaklar bunu bacara bilərmi?

– Arxalarında ingilislər və ruslar olandan sonra niyə də bacarmasınlar?

– Nə isə, öz söhbətimizin üzərinə qayıdaq. Nə deyirdim. Hə, dağ kəndlərinə, meşəliklərə çəkilməyin lazım gəlir. Sənə Gürcüstanın Yağlıca yaylaqları çox uyğundur. Yağlıcada Gülməmmədoğlu Alının yataqları var, oraya gedə bilərsən. Bizim kənddən Şəfi orada baş çobandır.

Aloy Hacı İskəndəri yola saldı. Özü də ertəsi gün Yağlıcaya yola düşdü. Günbatana doğru, Gürcüstan tərəfə gedirdi. Bir-birinə paralel uzanan, bəzi vaxtlar da bir-birinin boynuna sarılan Kür çayı ilə Qarayazı meşəsi sol tərəfində qalırdı.

Başdan-ayağa silahlanmışdı: güllə qatarlarının ikisini çiyinlərindən aşırmış, birini belinə dolamışdı, Qazax xəncərini sallama kəmərindən asmışdı, boynunda durbini, çiynində Osmanlı beşaçılanı yol gedirdi. Atası şəhid olandan sonra göy və yaşıl çuxalarını əynindən çıxarıb vəznəli qara çuxa geyinirdi. Qara buxara papağı ilə uzunboğaz xrom çəkmələri, soyuq havada, dağda-bayırda yatanda geydiyi kürkü isə belindəki yol torbasında idi. Ayağında yüngül boğazıkəsik postal var idi. Atasına çox oxşayan Aloy Hacı heç nədən qorxmurdu. Qurddan qaplana, qartaldan çaqqala qədər uçar-qaçar vəhşi heyvan sürülərinin gəzib-dolaşdığı meşələrdə günlərlə qala bilirdi. Daşqın çaylardan üzüb keçir, sel oyruqlarında gizlənir, günlərlə üzər-gəzər heyvanların ətindən yeyib, bitkilərlə qidalanır, bu cür həyat sürə bilirdi. Sözün tam mənasında mərd, igid bir oğlan idi.

Səhərə yaxın Kürün Nəzərli-Kosalı kəndlərinin tuşundakı sahilinə çıxdı. Gündüz çayın bölünmüş dayaz yerlərindən keçərək qarşı yaxada ağacların, kolluqların daldasında gizləndi. Yatı vədəsində Gülməmmədoğlu Alının Yağlıcadan o qədər də uzaqda olmayan yatağına gəldi.

Yatağın sahibi orada yox idi. Baş çoban Şəfi isə yataqda idi. Ona qonaq oldu. Bura böyük bir təsərrüfat idi. Qoyun-quzu çobanları; ata, eşşəyə, itlərə baxanlar, sağıcılar, süd məhsulları hazırlayan mənsilçilər təsərrüfatın gündəlik işləri ilə məşğul idilər.

İkinci gün itlərə yal unu gətirmək üçün qəsəbəyə gedən nökər Alı ağaya yaraqlı-yasaqlı bir adamın onlara qonaq gəldiyini dedi. Alı ağa:

– Baş çobana de, mən gələnə qədər onu qonaq eləsin, yataqdan getməyə qoymasın, – deyə tapşırıq verdi.

Yatağa gələn mehtər verilən tapşırığı olduğu kimi baş çoban Şəfiyə çatdırdı.

* * *

Çox keçmədən Alı ağa da yatağa gəldi. Baxıcılar, nökərlər vurnuxurdu. Biri atın yüyənini, biri yəhərin üzəngisini tutdu. Bədəni xeyli iri olsa da, cəld hərəkətlə atdan enən Alı ağa burun pərləri gərilmiş, gözlərini və qulaqlarını sahibinin üzünə dikmiş köhləninin yalını tumarladı, ovcunun içi ilə boynunu şappıldatdı. Atın yüyənini tutmuş nökər tərini soyutmaq üçün atı yedəyində dolandırmağa başladı.

Alı ağa pəhləvan cüssəli, boylu-buxunlu bir adam idi. Çiynidəki beşaçılan tüfəngi, belindəki güllə qatarı, böyründəki Qafqaz xəncəri ilə nüfuzedici görkəmi var idi. Atının belindəki, böyük bir sənətkar əlinin işi olan gümüş yəhər, yəhərin gümüş sinəbəndi və gümüşə tutulmuş yüyən, əlindəki qamçı bu Borçalı bəyinin görkəminə xüsusi bir zəriflik verirdi.

Şabalıd rəngli kəhər köhlənin hələ yatağa yaxınlaşmadan igid nərəsini xatırladan kişnərtisi, hər gəlişində olduğu kimi, bu dəfə də ağanın gəldiyindən xəbər vermişdi. Baş çobanla Aloy Hacı da onu qarşılamağa çıxmışdılar. Şəfi:

– Ağam, xoş gəlibsən, – dedi.

Ağa:

– Xoş gördük! – deyib, Aloy Hacıya baxdı. O da ağanın özü kimi yaxşı geyinib-kecinmiş, silah-sursat qurşanmışdı. Aloy Hacının uzunboğaz xrom çəkmələri, kəməri və çiyinlərindəki aşırma qatar dəsti bir-birinə tən gəlirdi. Başına Buxara papağı qoymuşdu.

– Qonağımız bu yoldaşdırmı? – deyə ağa soruşdu.

– Bəli ağam, bu yoldaşdır. Adı Hacıdır. El arasında ləqəbi Aloydur: Aloy Hacı.

Hər kəslə əl tutub görüşməyə o qədər də əhəmiyyət verməyən Alı ağa qarşısındakı Qazax igidinin yoldan ötən biri olmadığını dərhal anlamışdı. Əlini ona uzatdı:

– Xoş gəlibsən, – dedi. Əlini əlindən çəkməyərək Hacını özü ilə xüsusi otağına tərəf apara-apara nökərlərə tapşırıq verdi:

– Samovara od salın, çay gətirin!

Sadə, kübar bir otağa girdilər. Otağın döşəməsinə iki Qazax xalısı sərilmişdi, divardan da çox zərif bir Qazax xalısı asılmışdı. Bunların rənglərini və naxışlarını tamamlayan divar yasdıqları və döşəkcələr ev sahibinin zövqündən xəbər verirdi. Pərdələri açıq pəncərələrdən içəri düşən işıq tünd rənglərə bir yumşaqlıq gətirirdi. Böyük mis sini, sahanlar və qızılı rəngli samovar otağın ümumi sahmanını tamamlayırdı. Xüsusi qonaqlar üçün hazır saxlanılan yataq dəstinin yığıldığı farmaş ev sahibinin qonaqpərvərliyi barədə ciddi fikir oyadırdı.

Alı ağa görüb-götürmüş bir bəy əfəndi idi. Çay gələnə qədər heç nə soruşmadı. Təsərrüfatından, heyvanlarından, erməni oğrularının mal-heyvana dadanmalarından, onların yayla və biçənəklərinə ziyanlıq vermələrindən danışdı.

Aloy Hacı:

– Ermənilər basqınlarından hələ də əl çəkməyiblərmi? – soruşdu.

– Əl çəkərlərmi? Camal Paşanı öldürəndən sonra ayaqlarına yer elədilər. O boyda Osmanlı generalını, keçmiş naziri mühafizəçiləri ilə birlikdə Tiflisdə ÇeKa idarəsinin yanında qanına qəltan elədilər.

– Haqlısınız. İskəndər əmi ilə də bu məsələ barədə danışmışdıq. Yenə də mən bunu ermənilərin eləyə biləcəyinə heç inanmıram.

– Doğrudur. Bu sui-qəsdi onlar törədə bilməzdi. Bu işi onlara gördürdülər.

– Kim gördürdü deyirsiniz?

– Məncə, bu dəstəni quranlar və idarə eləyənlər. İngilislərin və rusların xəbəri olmadan bu bölgədə bir iş görmək olmaz. Cənazə mərasimində hökumət adamlarından birinin dediyinə görə, Ermənistan hökuməti Türkiyənin Tiflisdəki konsulluğuna və Kazım Qarabəkir Paşaya başsağlığı teleqramı vuraraq sui-qəsdlə əlaqələrinin olmadığını bildirib. Ancaq kim nə deyirsə desin, mən qəti şəkildə bu işin arxasında onların olduğuna inanıram.

– Siz cənazə mərasimində oldunuzmu?

– Əlbəttə. Xəbər bizə çatan kimi Qazaxdan və Bor-çalıdan izdihamlı bir dəstə ilə getdik. Böyük bir mərasim keçirildi. Türkiyə konsulluğunun rəhbərliyi altında şəhidləri tabutlara qoyaraq xüsusi bir vaqonla Qarsa yola saldıq. Qarsda da böyük mərasim keçirilib. Tabutlar qatardan götürülərək şəhərin küçələrində çiyinlərdə aparılandan sonra oradan yenə qatarla Ərzuruma yola salınıb. Ərzurumdakı “Qars qapı” şəhid məzarlığında torpağa tapşırılıb.

– Onlara Allah rəhmət eləsin! Məkanları cənnət olsun!

– Amin!… Amin!.. Yüz ildir ruslara nökərlik eləyən erməni rəhbərləri görək işin axırını hara çıxaracaqlar. Ağıllarını başlarına cəm eləyənə oxşamırlar. Sovet hökumətinin bu yanlış gedişatın qarşısını alacağına inanırdıq. Son hadisələr göstərir ki, Çar Rusiyasının siyasətini davam etdirəcək, onlardan da ol yana keçəcəklər.

– Necə yəni?

– Dünən məni Tiflisə çağırmışdılar. Kommunist Partiyasını rəhbərliyi bir tapşırıq verdi. Nə edəcəyimi bilmirəm.

– Nə istəyirlər?

– Nə istəyəcəklər? Sözün həqiqi mənasında hər şeyimizi! Bütün var-yoxumuzun siyahısını istəyirlər. Atların, iribuynuzlu heyvanların, qoyun-quzunun, toyuq-cücənin, bağ-bağça və meyvə ağaclarının miqdarını; əldəki hazır məhsulun və hələ yığılacaq məhsulun miqdarını; torpağın, əkin yerlərinin, yaylaq və biçənəklərin əmlak sənədlərini, eninin-uzununun ölçülərini istəyirlər. Xalıdan, kilimdən tutmuş qızıl və gümüş əşyaya, büllurdan çiniyə qədər bütün mətbəx və ev qab-qacaqlarını, qadınların, gəlinlərin nişan üzüklərindən başqa, bütün zinət əşyalarını istəyirlər.

– Bununla məqsədləri nədir?

– Tambov şəhərinin kəndlərində elədikləri kimi kəndlilərin bütün sərvətlərini heç bir əvəz vermədən əllərindən alacaqlar. Mallarını və məhsullarını verməyənlər, onlara müqavimət göstərənlər ya öldürüləcək, ya da sürgün ediləcək. Təsəvvürünüzə gətirirsinizmi, inqilab olalı neçə ildir, hələ cəza qanunu qəbul edilməyib. Məmləkət inqilabçıların insafına qalıb. Moskvanın məntiqinə görə, inqilabçılar aldanmır, aldatmır və ədalətsiz iş tutmurlar. Kimi tutacaqlarını, əmək düşərgələrinə göndərəcəklərini yaxşı bilirlər. Belə də şey olarmı?

– Bizim Qazax cümə məscidinin mollasını da tutub aparıblar. Zavallının əynindəki əbasından başqa bir şeyi yox idi. Qazax seminariyasının da bəzi müəllimlərini aradan götürüblər. Nə etmək istədikləri məlum deyil.

– Onların eləmək istədikləri açıq-aşkar bəllidir. Özlərindən başqa qarşılarında sözü ötən insan, güc görmək istəmirlər. Heç nəyi nəzarətlərindən kənarda qoymurlar. Keçən gün bizim Tiflisin cümə məscidinin mollasını partiya mərkəzinə çağırıblarmış. “Bir qulağın göydə, bir qulağın da bizim partiyamızda olacaq. Əks halda qulaqlarını dibindən çıxardıb nə edəcəyimizi təxmin eləyərsən”, – deyib, tərbiyəsiz şəkildə onu təhqir eləyiblər. Bizim müsəlmanların elə bir şeyi yoxdur. Əsl sərvət və güc kil-sələrdədir. Kilsələrin var-dövlətinin, sərvətlərinin hamısını əllərindən alıblar. Onlara tabe olmayan din adamlarını bir gecənin içində aradan götürüblər. Kilsə rəhbərliyinə də öz adamlarını gətiriblər.

Bu arada qapı döyüldü. Alı ağa:

– Gətirin görək, çayımız nə oldu? – dedi.

Əli-üzü tərtəmiz cavan bir oğlan otağa girib əlindəki sini altlığını ortalığa qoydu. Gedib sağıcı qadınların hazırladıqları böyük sinini gətirib onun üstünə yerləşdirdi. Siniyə quymaq, motal pendiri, qaymaq, nehrədən təzəcə çıxarılmış kərə yağı, fətir, fəsəli, bir neçə dilim tərəkəmə kətəsi, çini piyalələrdə çay və bir qabda da qənd qoyulmuşdu. Sininin üstündə yaylağın su axarlarının yan-yörəsindən yığdıqları yarpız dəstələri də var idi.

Alı ağa:

– Buyurun, bir qismət çörək kəsək. Bəli, buranın vəziyyəti belədir. Gürcüstanı, Borçalını çox da xoş günlər gözləmir. Bizim Azərbaycanda, Qazaxda vəziyyət necədir?

– Vallah, buradan fərqli deyil. Deyərdim ki, daha pisdir. ÇeKa və milisin yıxmadığı ev, söndürmədiyi ocaq qalmayıb. Bir yandan elimizin-obamızın ən dəyərli övladlarını tutub qırırlar. Kiminin yolunu Sibir, kiminin də yolunu qəbir gözləyir. Azərbaycan yaşanılacaq ölkə olmaqdan çıxıb. Belə bir söz var: ya bu dəvəni otararsan, ya da bu diyardan gedərsən. Bizim də halımız lap bunun gününə düşüb. Adamların başa düşdüyü bir şey var: ya kommunist partiyası rəhbərlərinin əmrinə tabe olub, onun verdiyi zülmə ortaq olmalısan, ya da Sibirə getməlisən. Görək nə olacaq. Allah axırımızı xeyir eləsin.

Aloy Hacı bu rahat otaqda kübar bir bəy əfəndi ilə həm Borçalı yaylasının özünə xas olan nemətlərindən dadır, həm də bolşevik inqilabının başlarına gətirdiyi bəlalar barədə danışırdı.

* * *

Süfrə yığışdırılmışdı, ləzzətlə samovar çayı içirdilər. Alı ağa:

– Nə zamandan bəri qaçaq düşübsən?

– Qazaxdakı dustaq damından qaçandan bəri gizlənirəm. Bir ilə yaxın oldu.

– Səni buraya kim göndərdi?

– İskəndər əmi.

– Mənim bu yatağımda qala bilərsən. Ancaq istəsən səni başqa yaylaqlara da göndərə bilərəm. Mən sənin burada qalmağını istəyirəm. Burada sənə dəyib-dolaşan olmaz. Tüfənginə də sənəd alacağam, hər yerdə gəzdirə biləcəksən. Çobanlara, sağıcılara, işçilərə nəzarət eləyərsən. Yataqda bir neçə at var, minib əraziyə göz-qulaq olarsan. Şəfiyə deyəcəyəm, bütün örüş və biçənəklərimizi sənə tanıtsın, ərazini sənə göstərsin. Bu yan otağı da sənə versin, orada hər şey var. Nəsə bir sıxıntın olsa, mənə xəbər verərsən.

Aloy Hacı bu səmimi qarşılanmadan çox razı qalmışdı. Bu görüb-götürmüş ağır kişinin yatağında ürək rahatlığı ilə qala biləcəyinə inandı.

Alı ağa baş nökər Şəfiyə də lazım olan tapşırığı verəndən sonra getdi.

* * *

Alı ağanın tapşırığı ilə Şəfi iki at hazırladı. Aloy Hacı ilə atlara minib bütün yaylanı, örüş yerlərini, biçənəkləri gəzdilər. Erməni çobanların gözdən yayınanda örüş və biçənəklərinə girdikləri yerləri göstərdi. Çobanları, sağıcıları, işçiləri, malabaxanları onunla tanış elədi. Sağın və süd məhsulları düzəldilən yerə baxdılar. Lap sonda da çoban itlərinə baxıb, tövlənin önündə bu tanışlıq gəzintisini tamamladılar. Mehtərlər atları tövləyə çəkdilər, Aloy Hacı isə bütün bu gördüklərini yaddaşına həkk eləmişdi.

* * *

Yatağa gələli üç həftə olmuşdu. Aloy Hacı elə bil burada doğulub böyümüşdü. Hər tərəfi bəlləmişdi. Hər şeyə alışmış, görəcəyi işləri də planlaşdırmışdı. Planların-dan biri də hər cümə günortadan sonra məhsul düzəldilən yerə baxmaq idi. Ona görə də məhsul düzəldilən yeri bu başından o başına gəzmiş, buradakı işləri bəyənmiş, işçi və ustalara gələcəkdə hər şeyin yaxşı olacağını deyib onları ürəkləndirmişdi.

Usta və işçilərlə apardığı söhbət yenicə bitmişdi ki, Şəfi də gəlib çıxdı.

– Ay Hacı, mehtərə dedim atları gətirsin, yaylanı gəzib, çobanlara baş çəkək.

– Düz fikir eləmisən. Gedək. Atlar gələnə qədər mən də qatarımı qurşanım.

Şəfinin dağ kimi gövdəsi, kərən kimi qolları olsa da, tüfənglə, güllə ilə işi yox idi. Döyənin qabağında əlsiz, söyənin qabağında dilsiz adam idi, ona təpinən bir uşağın qabağında belə səsini çıxarmazdı. Nizə gördüyü yerdən uzaqlaşan təbiəti var idi.

Atların minib sürünün yanına gəldilər, çobanlara baş çəkdilər. Beş yüzdən artıq qoyun örüşə yayılıb otlayırdı. Xeyli aralıda da böyük bir sürü yayılıb üzü onlara tərəf gəlirdi. Şəfi onlara tərəf gələn sürünü və çobanları tanıyırdı. Bunlar erməni çobanları idi. Aradabir sürülərini Alı ağanın biçənəklərinə salıb otarırdılar. Şəfi və çobanlar bunları görməzliyə vurur, qabaqlarına çıxmırdılar. Bu dəfə də bəri tərəfə keçəcək, onların örüşünü basdıracaqdılar. Şəfi bunu başa düşmüşdü, gurultu, qovğa qoxusu hiss edirdi. Üzünü Aloy Hacıya tutdu:

– Mən köməkçi çobanı da götürüb, kəndə gedim. İtlərin unu qurtarıb. Deyirəm gedib atların tərkində itlərə un, özümünzə də çörək gətirim.

– Gün ilkindi olub. Sən gedib gələnə qədər axşam düşəcək. Sabah tezdən gedərsən.

– Sabah məhsul düzəldilən yerdə işimiz çox olacaq, icazə ver indi gedim.

– Yaxşı, gedirsən get. Mən buradayam.

* * *

Hər bir sürünün özünün örüş yeri olduğuna görə düzlərin və çöllərin otları çox azalmışdı. Gülməmmədoğlu Alının qorunan xam yerlərinin örüşləri də, biçənəkləri də dizə qədər çiçəkli, çəmənli yaşıl yoncalıq idi. Buna görə də ona paxıllığı və düşmənliyi olanların iştahını çəkirdi. Çoban və ikinci köməkçisi sürünün qabağı ilə gedirdilər. Aloy Hacı da beynində min bir düşüncə sürüyə tamaşa eləyə-eləyə onların qarasına düşmüşdü. Yüzlərlə qoyunun eyni anda otların başını qırpmaları, udmaqları, burunlarına çiçək tozları düşdükcə asqırıb-tısqırmaqları bir neçə not üzərindən çalınan qamma kimi səslənirdi.

Yeyəcəkləri otların, qoparacaqları çiçəklərin sayı artdıqca qoyunlar ot və çiçəkləri seçməkdə qərarsız olurlar. Ən sevdikləri otları və ya çiçəkləri yemək üçün sürətlə irəliləyib gedirlər. Qaçdıqları da olur. Qoyunlar az vaxt içində xeyli irəliləmişdilər. Aloy Hacı tüfəng çiynində, əlləri arxasında düşüncəli-düşüncəli örüşdə addımlayaraq qoyunların arxasınca gəlirdi. Şəfi çoban köməkçisini özü ilə aparıb gedəndə uzaqdan üzü bu tərəfə olduğunu gördüyü sürü artıq Alı ağanın xam qoruq yerinə yayılmışdı.

Çoban Mahmud yavaş-yavaş Aloy Hacının yanına gəldi:

– A bəy, zorba erməni çobanları yenə gəldilər.

Aloy Hacı məsələnin nə yerdə olduğunu başa düşsə də, dəqiqləşdirə üçün:

– Anlamadım, nə demək istəyirsən? – soruşdu.

– Baxsanız, erməni çobanları yenə bizim xam örüşlə-rimizi otarır. Kefləri istəyəndə gəlib bizim örüşlərimizi, biçənəklərimizi basdırırlar. Şəfi qorxusundan onlara bir şey deyə bilmir. Özünüz də gördünüz ki, onların gəldiklərini görən kimi dərhal aradan çıxdı.

– Yəni Şəfi bunların qorxusundanmı çıxıb getdi?

– Əlbəttə. Yoxsa günün bu saatı çörək dalıncamı gedilər?

Aloy Hacı həm çobana qulaq asır, həm də Alı ağanın biçənəyinə yayılan erməni sürüsünə baxırdı. Ona çox ağır gəlmişdi, çox qəzəblənmişdi. Çobanın bu ötkəm danışığı da onu əməlli-başlı təhrik etmişdi. Sürünün ona yaxın tərəfində çomağına söykənmiş erməni çobanın üstünə yeridi. Səsinin çatacağı qədər yaxınlaşanda:

– Aya, ay çoban, nə üçün xamı basdırırsan? Gözümüzün qabağında belə iş tutmağınız ayıb deyilmi? Siz qoçu-zadsınızmı? Çıxarın qoyunları xamlıqdan!

Aloy Hacı bu sözləri çox sərt və bağıra-bağıra söylədi. Onun səsini bütün çobanlar eşitmişdilər. Yaxınlığındakı çoban:

– Bizim kim olduğumuzu ağandan soruş! Qoçu olub-olmadığmızı o bilir.

Aloy Hacı əllərini bir-birinə vurur, yerdən xırda daşları götürüb atır, həm qoyunların ağzını geri döndərməyə çalışır, həm də ermənilərin cavabını verirdi:

– Alı ağanın yerində mən varam. Çəkin sürünüzü buradan. Sizin elədiyiniz doğru iş deyil.

– Sən kimsən? Səninləyəm. Sən get, ağan gəlsin!

– Sizə dedim ki, buranın ağası mənəm, çəkin qoyunları buradan. Sizin elədiyiniz başqasının torpağına təcavüzdür, yer sahibinə təhqirdir.

– Sən kimsən ki, bizi buradan qovub çıxardasan? Ağan hansı dəliyə girib, Şəfi haraya qaçdı, gəlsin bizi buradan onlar çıxartsın.

Aloy Hacı qoyunların ağzını döndərməyə çalışırdı, onlar isə daha da irəli sürürdülər. Söz güləşinin və qoyunların yüyürtmə irəli sürülməsinin arasında arxadan qulağına bir səs gəldi. Səsə doğru döndü. Onun başı qarşısındakı çobana qarışdığı zaman arxadan başqa bir çoban çomağını qaldırıb onu vurmağa gəlirdi. Aralarındakı məsafə az idi. Aloy onu görər-görməz tüfəngi üzünə qaldırıb atəş açdı. Güllə çənəsinin altından girib beynini dağıtdı. Dəvə gövdəli adam kötük kimi aşırıldı. Aloy Hacı iki-üç saniyə içində başında çatlayacaq çomaqdan canını salamat qurtardı.

Bayaqdan bəri söz güləşdirdikləri çoban nəyə rast gəldiyinə çaşdı. Dəli dana kimi böyürməyə başladı. Sürünün o biri tərəfindəki çobana bağırdı:

– Gədə yüyür, tüfəngi mənə gətir. Bu it oğlu it ocağımızı söndürdü. Gədə, qaç, qaç. Vayy, bu nə idi başımıza gəldi. Bu it oğlu it haradan çıxdı?

Aloy Hacı o yandakı çobanın eşşəyə doğru qaçışından tüfənglərin eşşəyin üstündə olduğunu başa düşdü. Eşşək xeyli aralıda idi. Eşşəyə tərəf qaçan çobanın qabağına bır neçə güllə atdı. Gedib tüfəngi götürməyə imkan vermədi. Güllənin qorxusundan erməni çobanları yerə sindilər. Yaxınlıqdakı çobanın da başının üstündən iki güllə boşaltdı. Onun da ödü yarıldı. O da özünü yerə atdı.

Aloy Hacı neçə gündən bəri ağanın vəkili kimi başçılıq elədiyi çobanlarına və çoban köməkçisinə tərəf boylandı. Onlar lap uzaqlarda kolluğa tərəf qaçırdılar. Sürünün ikisi də çobansız qalmışdı.

Gün ilkindini çoxdan keçmişdi. Aloy Hacı olub-bitənləri gözünün önünə gətirir, öz halını götür-qoy eləyirdi. Doğrudan da qul başına gələcəkdən qaça bilməzmiş. O özünü saxlamaq, başına gələn bəladan qurtarmaq hayında olduğu halda, indi də başına bəlanın ən yekəsi gəlmişdi. Günah öldürəndə yox, öləndə olur, deyərlər. Həmin an o da bunu yaşayırdı. Öz-özünə gülürdü, başını sağa-sola yelləyir, söylənirdi:

– Mən nə etməli idim? Əmanətə xəyanətmi edəydim? Şəfi kimi mən də qaçıb getməlimi idim? Başqa heç nə eləyə bilməzdim. Ya öləcəkdim, ya da öldürəcəkdim. Elə bir erməni çobanının əlində ölməyi də özümə heç yaraşdırmazdım, – deyib, yenə gülümsədi. Öz halına gülə bilməsi, hətta özü ilə zarafat etməsi yaşının cavan olmasına baxmayaraq Aloy Hacının ruhən yetkin olduğunu göstərirdi.

* * *

Aloy Hacının yatağın qonaq yerinə gedib, əşyalarını yığışdırması, orada qalanlarla vidalaşması çətin olacaqdı. Sürətli və qəti qərar verməkdə mahir olan Aloy Hacı dərhal qərarını vermişdi. Daha burada qalması mümkün deyildi. Vaxt itirmədən buradan uzaqlaşıb özünü dağlara, ya da meşəyə çatdırmalı idi.

Tüfəngin vurma məsafəsindən çıxmadan bir sel oyruğuna girdi. Onun uzaqlaşdığını düşünən erməni çobanlar qalxıb tüfənglərini götürmək istəyirdilər. Aloy Hacı təkrar onların üstünə güllə yağdırdı. Özlərinə gəlməyə imkan vermədi.

Axşama qədər bir kəsi özünü tarazlamağa qoymadı. Hava qaralan kimi yola çıxdı. Bir həftə əvvəl gəldiyi yataqdan ayrılmaq məcburiyyətində idi. Cənub şərqə tərəf yönəldi. Ermənistana keçməzdən əvvəl evə baş çəkmək barədə düşünürdü. Başından ötən xata-bəlanı anasına danışıb yüngülləşmək, üzərindəki ağırlığı azaltmaq istəyirdi. Xeyli yol gəldi. Yolunun üstündəki açıq ərazidə yol təhlükəsizliyi qüvvələrinin idarəsi vardı. Hələ axşam idi. Yoldan gəlib-gedən çox idi. Görə biləcəklərindən ehtiyatlandığı üçün yenidən bir sel oyuğuna girib, gecənin düşməsini gözlədi. Ortalığa tam sakitlik çökəndən sonra “Ya Allah bir!” deyib yola düzəldi.

Xalq nağıllarında deyildiyi kimi, dərələrdən sel kimi, təpələrdən yel kimi on beş kilometrlik yol qət edərək Damğaçı tərəfə endi. Sabaha iki saat qalmış dostlarından Qarabağlı Həmzənin Damğaçı kəndinin yaxınlığında yerləşən yatağına gəldi. Onu görən yataq itləri ortalığa vəlvələ saldılar. Çobanlar çıxıb onu içəri apardılar.

Damğaçı çayın yaxasında yerləşən bir meşə kəndi idi. Yataq isə bir ucu Sınıq körpüyə qədər uzanan ovanın baş tərəfində idi. Aloy Hacının bibisinin oğlu burada işləyirdi. Çay çörəkdən sonra əyin-başını qurutdu. Hava aydınlaşmamış kəndin yaxınlığındakı meşəyə getdi.

Aloy Hacı meşənin çəmənlərini oxşaya-oxşaya axan çayın sahilində çöməlib, əllərini qoşalayıb hürkək və titrək suya uzatdı, ovcuna doldurduğu suyu sifətinə çırpdı. Bunu bir neçə dəfə təkrar elədi. Suyu hər çırpandan sonra üzünü-gözünü sığadı, rahatlandı. İslaq gözləri ilə ətrafa boylandı. Təmkinli və diqqətli olmalı idi. Qaçaqların həyatda qalmaları təmkin və diqqətlərindən asılıdır. Quş kimi ürkək, qartal kimi diqqətli, bəbir kimi çevik və cəld olmaq məcburiyyətində idi. Təkrar ətrafa boylandı. Fövqəladə bir şey yox idi. Hər şey: yer, göy, su, ağaclar, bütün həşəratlar – hər şey yerli-yerində idi. Təbiətin bu gözəl parçasında tək fərqli olan onun özü idi. Çayın axışı və səsi onu alıb uzaqlara apardı. Gözləri bir nöqtəyə dirənmişdi. Suyun axışı ilə birlikdə son bir neçə gündə başına gələnlər gözlərinin önündən gəlib keçdi. Nə üçün bu qədər qısa zamanda onun başına bir belə hadisə gəlmişdi? Bundan çox sıxılırdı…

Gün boyunca meşədə qalan Aloy Hacı axşamın qaranlığı düşəndə yenidən yatağa qayıtdı. Dost və yoldaşları başına yığışdılar. Bibisinin oğlu Mahmud, Şəfinin gəldiyini xəbər verdi:

– Ay Hacı, sən meşəyə keçəndən sonra Şəfi gəlib çıxdı.

Aloy Hacı heyrətlə:

– Mənim burada olduğumu bilirdimi?

– Xeyr, bilmirdi. Sənin barəndə bir şey soruşmadı.

– Mənim burada olduğumu ona dedinizmi?

– Xeyr, niyə deməli idik?

– Bəs bura niyə gəlmiş ola bilərdi?

– Əvvəlki il bir müddət burada işləmişdi. Qarabağlı Həmzənin xətrini çox istəyir. Qorxudan və həyəcandan çıxmaq üçün gəlmiş olardı.

– Yağlıcadan nə danışdı?

– Sənin Yağlıcada ermənilərin adlı-sanlı bir çobanını vurduğunu, Tiflis hökumətinin məsələyə əl qoyduğunu, ortalığın qarışdığını, daha orada qalmasının mümkün olmadığını, onu görə də qaçıb bura gəldiyini dedi. Çox qorxurdu. Boğazından çörək keçmədi. Bir az südü zorla içirtdik. Yerində dura bilmirdi. Dəli kimi söylənə-söylənə qalxıb, öz kəndinə getdi.

* * *

Aloy Hacı tez-tələsik yeməyini yeyib, tüfəngini götürüb axşamın qaranlığı düşən kimi yola çıxdı. Gürcüstan ilə Azərbaycanın sərhəd xəttində yerləşən Sınıq körpünün kəsilmiş olacağını ağlına gətirdi. Soyunub Xıram çayından keçdi, gecənin yarısında özünü İkinci Şıxlı kəndinə, evlərinə çatdırdı.

Şəfi bütün kəndə Aloy Hacının erməni çobanı öldürdüyünü yaymışdı. Bunu Zalxa xanım da, arvadı Nazan da eşitmişdi. Ağlamaqdan Nazanın gözləri qan çanağına dönmüşdü.

Aloy Hacının kəndə gəlməsi ailələri üçün çox böyük təhlükə yaratsa da, onun erməni çobanın əlində həlak olmadığına, sağ-salamat gəldiyinə çox sevinmişdilər. Aloy Hacı da üzərinə çökmüş bu kabusdan sonra ata ocağına, ana qucağına qovuşmağın fərəhini yaşayırdı. Çox pis şəraitdə, pis bir hadisə üzündən olsa belə, həyat yoldaşını və anasını bir də görməyin xoşbəxtliyini yaşayırdı. Nazan çimməsi üçün ona su qoydu. Çimib üst-başını dəyişdirdi. Qapısı yemək otağına açılan evin anbarında yer açdılar. İlk gecəni orada qaldı. Sonrakı bir neçə gecəni isə qardaşı Hümmətin qayınatası İsa Əfəndinin evində keçirdi.

Hər kəs öz yerinə çəkilib yuxuya gedəndən sonra İsa Əfəndi ilə söhbət elədilər. İsa Əfəndi ona Ermənistana getməyi məsləhət gördü:

– Ora həm çox yaxındır, həm də sənin orada ola biləcəyin heç kəsin ağlına gələ bilməz.

Aloy Hacı da:

– Doğru deyirsən. Baxaram. Çarəsiz qalsam, gedərəm, – deyə cavab verdi.

4.
Aloy Hacının Ermənistana qaçması

Qardaşı Hümmətin qayınatası İsa Əfəndi Ermənistanın Pəmbək-Qarakilsə həndəvərindəki meşədə yerləşən kəndlərdən birində – Ağtalada Dəmirçi Verşoy adında bir erməni dostunun olduğunu, onun yanına gedib orada qala biləcəyini dedi. Özünü Verşoya çatdıra bilməsə, həmin kəndin güneyində berzanlar – türkcə danışan yunanlar ilə türklərin birlikdə yaşadıqları başqa bir kəndin yaxınlığında Yekə Alının oğlu İsmayılın yatağı var idi, orada gizlənə bilərdi.

Ermənistan ərazisinin bu bölgəsindəki kəndlərin, yəni Qars-Çıldır sərhədinin qarşısında məskunlaşmış kəndlərin əksəriyyəti türk və berzan adlandırılan yunan kəndləridir. Yunanların hamısı türk dilində danışırdılar. Bunlar da ermənilər kimi yüz illər boyu türklərin tabeliyində yaşamışdılar. Ermənilərlə “dindaş”, türklərlə “dildaş” idilər. Bəzi kəndlərdə isə ermənilər ilə berzanlar birgə yaşayırdılar.

Aloy Hacı beşinci günün gecəsi tüfəngini götürüb, qatarını qurşanıb, kənddən çıxdı. İki gün yol getdi. Üçüncü gün göyün üzündə gün bir mizraq boyu qalxanda Ağtala kəndinə çatdı. Bura türklərlə ermənilərin birlikdə yaşadıqları kənd idi. Dəmirçi Verşoyun evini tapdı. Evin qarşısındakı qadın və uşaqlardan Verşoyu soruşdu. Türkcə bilən qadın Verşoyun evdə olmadığını və nə zaman gələcəyini bilmədiyini dedi. Aloy Hacı Verşoyun evinin kəndin mərkəzində yerləşdiyini, üstəlik də dəmirçiliklə məşğul olduğunu özü üçün uyğun və etibarlı hesab etmədi. Bir az dincini alandan sonra dərəyə enib, qarşı yamacdakı meşəyə keçdi. Meşənin içindən keçən köç yolu ilə meşədən çıxdı. Kənardakı seyrək ağaclardan birinin başında bir yığın ot var idi. Bu ot yığınının altında bir az dincəldi. Bu daldalıq onun çox xoşuna gəldi. Axşam da yaxınlaşmaqda idi. Gedəcəyi mənzilə – Yekə Alının oğlu İsmayılın yatağına nə qədər yol qaldığını bilmirdi. Düşündü ki, gecəni burada qalıb, yola sabah çıxsın. Dağın yuxarısına qalxıb, ətrafı gözdən keçirmək istədi. Dağın o biri üzü seyrək ağaclıq idi. Dərənin güneyində bir kənd var idi. Yamacda yataqlar gözə dəyirdi. Ona salıq verdikləri yataq bura idi. Ağacların arası ilə aşağı endi. Çayın kənarında arxası ona tərəf bir kişi inəkləri sulayırdı. Ona yaxınlaşdı. Kişi, qulaqları ağır eşitdiyinə görə onun ayaq səslərini eşitməmiş, onun yaxınlaşdığından xəbəri olmamışdı. Aloy Hacının:

– Salamməleyküm!.. Bərəkətli olsun!.. – sözlərini eşidəndə diksindi.

Gözləmədiyi bir anda qarşısında yaraq-yasaqlı bir adam görəndə canına qorxu düşmüşdü. Onun qorxduğunu görən Aloy Hacı:

– Qorxma, sənə zərəri dəyəcək adam deyiləm. Səndən bir adam soruşmaq istəyirəm. Bura Yekə Alının oğlu İsmayılın yatağıdırmı?

– Bəli, bizim yatağımızdır. Mən onun kiçik qardaşıyam. Adım Mustafadır.

Özü buradadırmı?

Yoxdur. Şəhərə gedib, axşam qayıdacaq.

Mən Azərbaycandan gəlmişəm. Onunla görüşmək istəyirdim.

– Evə buyurun. Harada olsa, indi özü də gələr.

Su içib doyan inəklər yatağa tərəf gedirdilər. Onlar da inəklərin dalınca irəlilədilər. Evin qarşısında bir qadın ilə biri beş-altı, o biri də yeddi-səkkiz yaşlarında iki uşaq var idi. Onu içəri dəvət elədilər. Qadın “xoş gəlmisiniz” deyib, ayran gətirdi. Aloy Hacı:

– Təşəkkür edirəm, mən orucam, – dedi.

Evin xanımı:

Mən də orucam, – dedi. – Bizim kəndi xristian kəndi kimi tanıyırlar, ancaq burada müsəlmanlar daha çoxdur. Biz də müsəlmanıq. Kəndimizdəki berzanlardan da müsəlman olanlar var.

Qadın müsəlman qonaqlarının gəldiyinə çox sevinirdi. İftar hazırlığı üçün ən gözəl hesab etdiyi yeməkləri tədarük eləməyə başladı.

Zalxa xanım Aloy Hacı ilə vidalaşanda ona xeyli tapşırıqlar vermişdi:

–İki gün sonra Ramazan ayı başlayır. Oruc tutsan, yaxşı olar. Həm səbirli və sakit olarsan, həm də mənəviyyatın yüksək olar, – demişdi. Aloy Hacı da anasının sözünə əməl edərək uyğunsuz şərtlərə, səfər üstündə olmasına baxmayaraq oruc tutmağa başlamışdı.

Berzan çoban mal-qaranı gətirdi. İnəkləri sağına götürdülər. Naxırdan sonra qoyun sürüsü gəldi. Sürü ilə bərabər İsmayıl ağa da gəlib yatağa çatdı. Yəqin ki, şəhərdən gələndə yolda təsadüfən rastlaşmışdı. Üzəngisini tutub, onun atdan düşməsinə kömək eləyən nökər atın yüyənini alıb, İsmayıl ağaya evdə qonaq olduğunu söylədi.

İsmayıl ağa birbaşa otağa, Aloy Hacının yanına gəldi. Salaməleykdən sonra söhbət xeyli uzandı. Onların ortaq tanışları çox idi, hamısının salamını çatdırdı. Bu zaman evin xanımı da gözəl bir süfrə açmışdı.

Ondan adını soruşan İsmayıl ağaya gerçək adını demədi: adının Məmməd, atasının adının da Hacı olduğunu bildirdi.

Söz gəlib Aloy Hacının nə üçün qaçaq düşdüyünün səbəbinə çıxdı.

– Niyə qaçaq düşübsən, bunu mənə de ki, mən də ona görə hərəkət eləyim. Əgər adam öldürübsənsə, ya da hökumətə qarşı çıxıbsansa, səni elə yerə göndərim ki, kimsə tapa bilməsin. Başqa bir səbəb varsa, ona uyğun bir şey fikirləşək.

Aloy Hacı həbsxanadan qaçdığı, hökumət orqanlarının onu axtardıqları, başına nələr gəldiyi, hətta bir həftə bundan əvvəl Gürcüstanda bir erməni çobanı öldürdüyü barədə bir söz demədi. Hələ bir çobanı öldürdüyünü necə deyə bilərdi ki? Əlacsız qaldığını, başqa bir yol tapa bilmədiyini, haqlı olduğunu, gözü dönmüş dağ boyda erməni çobanı öldürməsə, çobanın əlindən sağ qurtara bilməyəcəyini neçə başa sala bilərdi. Oruc ağzı ilə yalan söylədi:

– Əskərlikdən qaçmışam.

– Hə, onda iş o qədər də çətin deyil. Sən burada gözlə. Lazım olsa, sənə sənəd də düzəldib verəcəyəm. Sən oxuyub, yaza bilirsən, bizim yatağın hesab-kitabını apararsan, buradakı işlərin başında durarsan. Zənnimcə, azdan-çoxdan rus dilini də bilirsən. Bizim Mustafadan bir az da erməni dilini öyrənərsən.

* * *

Aloy Hacı yeni bir həyata başlamışdı. Həm yatağa nəzarət, həm də təsərrüfata mühasiblik edirdi. Günlər həftələri, həftələr ayları qovurdu.

Bu kəndlə birliklə ətrafdakı kəndlərin də əhalisi qarışıq idi. Hamısında erməni, berzan və türklər birlikdə yaşayırdı. Yaylar çox isti olduğuna görə mütləq yaylağa çıxırdılar. Qışları isə aranda – qışlaqda keçirirdilər. Meyvə bol olurdu. Dərələrin yamacları, güneylər meyvə ağacları ilə dolu idi. Payız və qış aylarında qoyunlar və mal-qara ağacların dibinə tökülən meyvələri yeyirdi. Alma, armud, fıstıq, xüsusilə göyrüş ağaclarının yarpaqlarını gözlərinə təpir, kökəlirdilər. Bu meyvələrlə bəslənən heyvanların beli balıq beli kimi olurdu.

* * *

Artıq yayın son günləri idi. Yaylaqdakı bir təpənin quzey yamacında oturub, tüfəngini təmizləyirdi. Əlləri işdə olsa da, özü uzaqlarda idi. Fikrində ev-eşiyi, könül yoldaşı, anası, bacı-qardaşları, kəndi, atasının məzarı, eli-obası dolaşırdı. Artıq yeddi-səkkiz aydır evindən bir xəbəri olmadığı xəyalından gəlib keçirdi. Sevdiyi ömür yoldaşı Nazan indi ana olmağa hazırlaşırdı. Zalxa xanım Nigarı böyük qardaşından zorla ayırmışdı. Bütün bu olanlar gözünün qabağına gəldikcə qəhərlənirdi. Nigarın yaş dolub par-par yanan gözlərini xatırlayırdı. Son dəfə ayrılanda yaman çox ağlamışdı. Nazan ona ata olacağını söyləyəndə Aloy Hacı ürəyində “Nigar kimi bir qızım olacaq, inşallah” demişdi.

Düşüncələri onu yaxın keçmişindən alıb, bir az da uzaqlara apardı. Qardaş-bacıları ilə bağlı nə gözəl xəyalları var idi. Səmədlə Hümməti, sonra da kiçik qardaşı Koroğlunu Gürcüstanın Qori şəhərindən Azərbaycanın Qazax şəhərinə, yəni öz şəhərlərinə köçürülmüş Qazax seminariyasında oxudacaqdı. Onların bu pedaqoji məktəbdə yaxşı təhsil almaları üçün əlindən gələni əsirgəməyəcəkdi. Onların toylarında məclisə böyüklük, sahiblik eləyəcəkdi. Ancaq kəndlərinin işğal edilməsi, sonra da başına gətirilən hadisələr bu arzularını gözündə qoymuşdu.

Tüfəngini silib təmizləmişdi, dalğın-dalğın yan-yörəsinə baxırdı. Dağın ətəyindən üzüyuxarı iki adamın gəldiyini gördü. Düz onun yanına gəlirdilər. Ayağa qalxıb diqqətlə baxdı. Qeyri-adi bir hadisə baş vermişdi: gələnlərdə biri qardaşı Səməd, o biri də yaxın dostu İbrahimxəlil idi.

Onlara doğru yüyürdü. Qucaqlaşıb görüşdülər. Onları alaçığa apardı. Alaçığın qapısına çatanda Səməd ona gözaydınlığı verdi:

– Qağa, muştuluğumu istəyirəm. Dünya gözəli bir qızın olub. Ailəsinə, elinə-obasına sadiq olsun deyə anam adını Sadiqə qoydu.

– Muştuluğun gözüm üstə. Allah dualarımı qəbul elədi. Çox şükürlər olsun. Həmişə dua eləmişdim ki, Allah mənə bir qız versin. De görüm Nigara oxşayırmı?

– İnan, çox oxşayır. Elə bil hərəsi almanın bir yarısıdır.

Aloy Hacı ürəyinin dərinliklə rində şükür, dua, xoşbəxtlik, həsrət – qarmaqırışıq duyğuların hamısını birdən yaşayırdı. Yenidən səsləndi:

– Allahın verdiyinə çox şükür. Sadiqə sadiq və xeyirli övlad olsun, – dedi.

– Amin!.. Amin!..

Mustafa quzu sürüsündən gözəgəlimli bir əmlik quzu gətirib kəsdi. Ocaq qalandı, kabablar çəkildi. Qonaqlar iki gün burada qalandan sonra üçüncü gün yola çıxdılar.

Səməd ilə İbrahimxəlil aylarla dağlarda, yaylaqlarda, yataqlarda Aloy Hacını soraqlamışdılar. Axır ki, gəlib onu burada tapmışdılar. Tezliklə qayıdıb, analarına müjdə verəcəkdilər. Zavallı qadın nə əndişələr çəkirdi. Onun bu səkkiz ay içində ağlına gəlməyən itkinlik şəkli, ölüm çeşidi qalmamışdı.

* * *

Payız gəlmişdi. Onun bu yataqda gizlənməsinin az qala bir ili tamam olurdu. Anası Zalxa, arvadı Nazan, bacısı Nigar, hələ üzünü görmədiyi qızı Sadiqə, sonbeşik qardaşı Koroğluya qədər ailənin bütün üzvləri, bütün qohum-əqrəbaları üçün burnunun ucu göynəyirdi. Neçə dəfə buradan qaçıb ayaqüstü onları görüb qayıtmaq barədə düşünmüş, ancaq anasına dərd verməmək üçün bu fikrindən vaz keçmişdi. Həsrətə, kədərə dözmüşdü. Gün olmuşdu atlarla, gün olmuşdu qoyunlarla, gün olmuşdu ağzı yeni ota çatmış quzularla başını qatmış, aranı-yaylağı addım-addım gəzmişdi. Neçə gecə qurd ulartısı altında yuxuya getmiş, quzu mələrtisinə oyanmışdı. Bulaq görəndə gözünün yaşını tökmüş, yal-yamaclarda kədərini dağıtmışdı. Hər mövsüm çiçək dərmişdi: qardələndən, gəlincikdən, sünbüldən, nərgizdən, bənövşədən, reyhandan, boğça gülündən dəstələr bağlamışdı; ancaq onları nə arvadına, nə Nigara, nə də anasına yollaya bilmişdi.

Kəndin ağsaqqalı, ellər atası Şərif Şikəstədən ötrü lap darıxmışdı. Onu görmək, onun ağıllı söhbətini eşitmək, ondan məsləhət almaq arzusunda idi.

* * *

Qız qaçırtdığı üçün bir neçə aydı həbs edilmiş İsmayıl ağa azadlığa buraxılmışdı; qardaşları Abdulla, Mustafa, oğlu Xallı, yaxınları, dostları yaylaqda şənlik edirdilər. İsmayıl ağa çox cavan bir qız qaçırtsa da, xətir-hörmət sahibi olan dostlarının sayəsində həbsxanadan çıxmış, qaçırtdığı qızı da özünə ikinci arvad eləmişdi. Aloy Hacı şənlik məclisinin toy babası olmuş, erməni çalğıçıların çaldıqları zərif Azərbaycan oyun havalarının sədaları altında dəfələrlə meydana çıxıb qartal kimi süzmüşdü. Çalğıçılara “Tərəkəmə” havası sifariş vermiş, o, oynayanda hər kəs nəfəsini içinə çəkib ona tamaşa eləmişdi. Oyunu başa vurub, əlini sinəsinin üstünə qoyub, qonaqları salamlayanda məclisdəkilərdən gur bir alqış qopmuşdu.

Hamı onu yatağın baş çobanı kimi tanıyırdı. Onun da İsmayıl ağa kimi yatağının, sürüsünün, yaylağının olduğundan heç kəsin xəbəri yox idi. Oturuşundan-duruşundan, sözündən-söhbətindən, təhər-tövründən, davranışından, lap elə bu toydakı toy babalıq şərtlərini öz yolu və qaydası ilə yerinə yetirməsindən Aloy Hacının gördüklərindən nə qədər fərqli bir insan olduğunu anlasalar da, bu qeyri-adi insanın kim olduğunu tam başa düşə biməmişdilər.

Günlərlə davam edən toy-düyün, şənlik başa çatmış, yaylaq həyatı öz normal məcrasına qayıtmışdı. Yenə də səhər tezdən qoca berzan naxırı qabağına qatıb göyrüş yarpaqları yedirtmək üçün dərənin yamacındakı kiçik meşəyə sürmüş, yenə də qoyun-quzu qarışıq nəhəng sürünü Abdulla ilə Süleyman qarşıdakı dağın yamacına yaymışdı. Aloy Hacı alaçıqdan çıxmışdı, dağın ən yüksək döşündə dayanıb onlara göz qoymaqda idi. Gözünün gördüyü məsafə dairəsində bir quş da uçsa, fərqində idi.

Alaçığa bir adam gəlmişdi. Onu içəri apardılar. Bir az keçəndən sonra alaçıqdan bir adam çıxıb Aloy Hacıya doğru gəlməyə başladı. Lap yaxınlaşanda yerişindən gələnin Xallı olduğunu başa düşdü. Aloy Hacı da yerindən durub ona doğru gəldi. Yaxınlaşanda:

– A Xallı, xeyirlisindən olsun, nə olub?, – soruşdu.

– Xeyirdir, Məmməd əmi, qardaşın gəlib.

– Muştuluğun məndə, canın sağ olsun!..

Dərhal Aloy Hacının beynində onlarla sual işarəsi oyandı. ÇeKa, ya da milis idarəsi yerini öyrənmişdir, bunu ona xəbər verməyəmi gəlib? Anasına bir şeymi olub? Bəlkə, arvadının, uşağının başına bir iş gəlib? Yoxsa, bir çox yerlərdə elədikləri kimi Sovet hökuməti onların da var-dövlətini əllərindən alıb? Bunları beynində götür-qoy eləyə-eləyə alaçığa gəldi. Səmədin boynuna sarıldı.

– Ay Səməd, xeyirdimi? Nə üçün gəldin?

– Xeyirdir, xeyirdir. Qorxma, yaxşı bir xəbər gətirmişəm.

– De görək, nə xəbərdir?

– Ay canım, sən xeyir xəbər gözləyirsən, ancaq ağzından xeyir verəcək bir söz çıxmır.

– Yaxşı, yaxşı. Söz verirəm, bir quzu sənin.

– Heç bir quzunun yeridirmi? Bir quzudan ötrü yol basa-basa buraya gələrlərmi?

– Sən Allah, zarafatı burax, mənim ürəyimi çartladacaqsan. Tez ol de, nə istəsən verəcəm.

– Amnistiya elan edilib!..

– Nə amnistiyası?

– Oktyabr bolşevik çevrilişinin onilliyi ilə bağlı amnistiya.

– İndi nə olacaq?

– Nə olasıdır ki, artıq gedirik.

Qucaqlaşıb qol-boyun oldular. Səmədin gözləri yaşarmışdı. Aloy Hacı anası kimi idi, gözlərinin dolduğunu hiss etdirmirdi. Gözünün yaşını ürəyinə axıdırdı. Necə ağlaya bilərdi – ailənin böyüyü o idi. Ailə başçısının ağlamağına yaxşı baxmazdılar.

Xallı heç nə başa düşməmişdi. Ondan başqa da heç kəs bu barədə bir şey eşitməmişdi.

Neçə gündür şəhərdən qayıtmayan İsmayıl ağa nə yaxşı oldu ki, o axşam yatağa gəldi. Yeməkdən sonra hərə bir tərəfə çəkildi. Alaçıqda üçü qaldı. Aloy Hacı İsmayıl ağaya Səmədin gəlişinin səbəbini dedi:

– Ay İsmayıl ağa, Səməd qardaşım bir xeyir iş üçün məni görməyə gəlib. Gedib gərək həm o xeyir işi yola verəm, həm də mənim əskərlikdən qaçmağımla bağlı məsələni “Oktyabr bolşevik inqilabının onuncu il amnistiyası”na saldırıb həll edəm. Özün də bilirsən ki, mən bir ildir buradayam. Sizdən bir qəpik haqq almamışam. Əgər qismət olsa, qayıdıb gələ bilsəm, oturub hesab-kitab edərik. Gəlməsəm də bütün haqqım sizin halalınız olsun!

– Yəni sən indi buradan birdəfəlikmi gedəcəksən?

– Xeyr, xeyir!.. Dedim axı, qismət olsa, qayıdacağam. Ancaq dünyanın işini nə bilmək olar, ölüm var, qalım var. Allahın işinə qarışmaq olmaz. Bir də deyirəm ki, əgər qayıda bilməsəm, haqqım sizə halal olsun. Ocağınız şən, eviniz bərəkətli olsun, Allah sizi var eləsin.

Səməd söhbətə qarışdı:

– Hörmətli İsmayıl ağa, bizə böyük qardaşım Aloy Hacının, bağışlayın, Məmmədin bir ildir burada, sizin yataqda işlədiyi ilə bağlı bir kağız verə bilərsinizmi?

– Əlbəttə, verərəm. Niyə verməyim ki. Məmməd düz bir ildir burada işləyir.

Buraya gələndə adının Məmməd olduğunu bildirən Aloy Hacı bu məsələnin üstünü açmadı. Atasının adını öz adı kimi, öz adını da atasının adı kimi yazdırdı. “Məmməd oğlu Aloy Hacı” yazdırmaq əvəzinə, “Aloy Hacı oğlu Məmməd” yazdırdı.

İsmayıl ağa çantasından bir kağız çıxardıb, həm türkcə, həm də ermənicə Aloy Hacı oğlu Məmmədin bir ildi onun yatağında baş çoban və katib işlədiyinə dair bir arayış hazırladı. Kağızın altından qol çəkib Aloy Hacıya verdi.

* * *

Neçə il idi gündüzlər gizlənib, gecələr üzə çıxan Aloy Hacı ilk dəfə gün gözünə yol gedəcəkdi. İki qardaş yataqdakılar ilə vidalaşıb yola çıxdılar. İki gün sonra isə gecə gəlib öz evlərinə çatdılar. Aloy Hacı yenə də üzə çıxmır, qardaş-bacılarının, yoldaşlarının evində gizlənir, bir kimsənin gözünə görünmürdü. Qardaşı Səməd günlərlə İkinci Şıxlının milis idarəsi ilə Qazax şəhərindəki məhkəmə arasında yol ölçürdü. Kağız-kuğuz işlərini iyirmi iki günə başa çatdırdılar. Aloy Hacını da götürüb Qazax məhkəməsinə gəldilər. Məhkəmədə lazım olan sənədlər hazırlandı və Aloy Hacı azadlığa buraxıldı. Onun üstünə nəzarət təyin edilmişdi. Nəzarət bir il, bəlkə bir ildən də artıq davam eləməli idi. Bu isə o demək idi ki, İsmayıl ağanın yanına qayıda bilməyəcəkdilər. Gürcüstanda baş vermiş hadisədən isə heç kimin xəbəri yox idi.

Zalxa xanım bir yandan sevinc yaşı tökür, bir yandan da əhd elədiyi xeyrat ehsanı verə bilmədiyinə görə dərin iztirab hissi keçirirdi. Zəmanənin düz vaxtı olsaydı, əfv edilib evinə qayıdan oğlu üçün ən azı üç qurban kəsərdi. Ancaq indi bir qurban kəsməyə də imkanı yox idi. Çünki Sovet hökuməti bütün mallarını, qoyunlarını sayıb siyahıya alandan sonra onlara toxunmamaq şərti ilə özlərinə qaytarmışdı. Vaxtı çatanda kolxozun adamları gəlib aparacaqdılar.

Maldan-qoyundan kəsmək üçün “itdi”, “öldü” kimi yalanlar uydurmaq lazım gəlirdi. Yalan sözdən və haram maldan ehsan olmayacağını bilən Zalxa xanım, təbii ki, belə iş tuta bilməzdi. Bir neçə əşyasını fağır-füqəraya pay vermiş, ürəyi bununla arxayınlaşmışdı. Gəlini Nazan da qulağının sırğalarını toya hazırlaşan yetim bir qıza bağışlamışdı.

* * *

Nazanın atası kürəkəninə görə Kommunist Partiyası yanında etibarını itirmişdi. Yalnız atası deyil, qardaşları da təqib olunmağa başlamışdı. Kommunist Partiyasına və Sovet hökumətinə tabe olub itaət etməyənləri, bu ideologiyanı qəbul edib ona xidmət etməyənləri isə Sibirdəki “əmək düşərgələrinə” sürgün edirdilər. Aloy Hacı kimi başı bəladan ayrılmayan, yalquzaq qurd kimi dağlarda-dərələrdə təkbaşına gəzib-dolaşan bir kürəkən ucbatından Sibir zülmlərinə qatlanmağı gözünün altına ala bilərdilərmi? Nazan Kommunist Partiyasının yerli idarəsində yüksək vəzifələrdə çalışan qardaşlarının təzyiqinin qarşısında dayana bilmirdi. Aloy Hacının əfv edildiyini eşidəndə qulaqlarının sırğasını sədəqə vermişdi. Bundan sonra da qardaşlarına söz verdiyi kimi əri kəndə gəlməmiş qayınanasından halallıq almış, iki yaşı yenicə tamam olmuş gözəl qızını – Sadiqəni onun yanında qoyub, evdən çıxmışdı.

Nazan atasının, qardaşlarının, qohum-əqrəbasının etibardan salınmaması, evlərinin dağıdılmaması üçün öz ailə həyatını fəda etdi. İndiyə qədər onu və Zalxa xanımı sürgünə göndərmədikləri möcüzə idi. Bəlkə də əyalət rəhbərləri qaçaqlıqda olan Aloy Hacının və yoldaşlarının tutulmalarını və ya öldürülmələrini gözləmək üçün sürgünün vaxtını uzadırdılar. Bəlkə də Aloy Hacının onlara yetirə biləcəyi çılğın bir xətərdən ehtiyatlanırdılar.

Aloy Hacı böyük bir bəladan yenicə yaxamı qurtarmışam deyirdi ki, Nazanın evdən getməsi ilə başı yeni bir dərdin içinə düşmüşdü.

* * *

Aloy Hacının evdə olmadığı, qardaş-bacılarını və dostlarını başına cəm eləyərək yataqdakı damları təmir eləməyə getdiyi həftələrdən birində İsmayıl ağa da qardaşı Abdullanı Aloy Hacının dalınca İkinci Şıxlıya göndərdi. Onu necə olur-olsun tezliklə öz yataqlarına qaytarmağı tapşırmışdı. Aloy Hacı və qardaşları evdə olmadıqlarına görə Abdullanı Zalxa xanımın qudası öz evinə qonaq apardı. Aloy Hacının qohumları iki gün onun qulluğunda durdular. Abdulla Aloy Hacı ilə əlaqədar həqiqətləri burada olanda öyrəndi. Başa düşdü ki, özləri kimi o da mal-mülk, var-dövlət sahibidir, onun da yataqları, yaylaq yerləri var, onun başına bu bəlalar rejimin adamı olmadığı üçün gəlir. Zalxa xanım İsmayıl ağanın qızının və oğlunun hərəsinə bir dəst paltar qoydu. Evdəki adamların da hərəsinə bir pay hazırladı. Qonağı izzət-ikramla yola saldılar.

Zalxa xanımın iki gözü iki çeşmə olmuşdu. Nazan gedəndən bəri boğazından su keçmirdi, yuxusu ərşə çəkilmişdi. Başını qaldırıb kəndin arasına, elin içinə çıxa bilmirdi.

– Başımıza gələn nə idi? – deyib, sözün gerisini gətirmirdi. Nə əri şəhid olanda, nə də iki balasını körpə ikən torpağa tapşıranda bu qədər üzülüb ağlamamışdı. Nazanı gəlin kimi deyil, qızı yerində görürdü, onu özünə ürək dostu bilirdi. Əsil bir gəlin idi, əsli-soyu vardı. Vəfalı və mərd qadın idi. Neçə dəfə öz həyatına qıymaq istəmiş, bacarmamışdı. Aloy Hacını çox istəyirdi. Ona çox bağlı idi. Darda olan ərini tək qoymamışdı. Amma indi çox pis vəziyyətdə qalmışdı. Ya kənara çəkilib bütün ailəsinin pər-puç olmasına qıraqdan baxacaq, ya da ərindən ayrılacaqdı. Ərindən ayrılmağı minnətlə yaşamaqdan üstün tutmuşdu.

Evdən ayrılarkən üzüntüsündən huşunu itirən qayınanasının üzünə su səpib, ayıltmışdı:

– Canım-gözüm anam, özünü üzmə! – demişdi. – Evdən niyə çıxdığımı bilirsən. Başqa çıxış yolum qalmayıb. Aloy Hacı igid və mərd oğlandır. Bu gün-sabah sənə yaxşı bir gəlin tapacaq. Sən özünü həlak eləmə!

Nazan bir neçə il sonra atasının məsləhəti ilə İmran adında yoxsul bir kişiyə ərə gedəcək, Zəkiyə, Cavahir, Zalxa adında üç qızı və Həmid adında bir oğlu olacaqdı. Kənd sovetində işləyəcəkdi.

* * *

Arvadı Nazanın evdən getməsi Aloy Hacıya böyük zərbə olmuşdu. Bir yanda anası, bir yanda da balası gözünün yaşını onun üstünə tökürdü. Bacısı Nigar ərə getmişdi. Evlərinin sonbeşiyi Koroğlu isə hələ uşaq idi, quzu otarmağa gedirdi.

Aloy Hacı elə bir qadın axtarırdı ki, anasının və balasının gözünün yaşını dayandırsın, ağlı başında olsun, onun ucbatından qohum-əqrəbası ziyan görməsin. Öz qohumu və yaxın dostu İbrahimxəlilin köməyi ilə Qiymət xanımla evlənməyə qərar verdi. Qiymət Birinci Şıxlının Papaqçılar tayfasından Səmədin qızı idi. Ailəsinin başıpapaqlılarından bir neçəsini Sibirə sürgün eləmişdilər. Qardaşı Əmirxan da İkinci Dünya müharibəsində davaya göndəriləcək və geri qayıtmayacaqdı. İkinci Şıxlının varlı-hallı ailələrindən Tatya bəyin oğlu İsmayılın arvadı olmuşdu. İsmayıl Kür çayından sürüsünü keçirəndə çayın girdabına düşmüş, çayda boğulmuşdu. Ondan da Yasəmən adında bir qız uşağı qalmışdı.

Qiymət kəndin ən gözəl gəlinlərindən biri idi. Balaca Sadiqəninmi bəxtindən idi, Zalxa xanımın duasınınmı düşərindən idi, Allah fürsət verdi, az sonra Qiymət onların evinə gəlin gəldi. Böyük bir ziyafət oldu. Şərif Şikəstədən Tomtullu Əmiraslana, İbrahimxəlildən Osmana qədər bütün qohumlar, dostlar süfrə başına toplaşdılar. Bu, Şərif Əfəndi də daxil olmaqla bir çoxlarının son dəfə bir süfrə başında bir yerə yığışmaqları olacaqdı…

Qiymət Zalxa xanımı ana, Sadiqəni də ikinci övladı hesab edirdi. Uşaq üçün ananın yerini heç kəs verə bilməsə də, daha Nazan uşağın yadına düşmürdü. Qiymət Zalxa xanımın əli-qolu, yoldaşı, sirdaşı olmuşdu. Sözləri, söhbətləri, düşüncələri tuturdu. Bununla yanaşı, həm də gözəl və əldəniti bir gəlin idi.

Aloy Hacı bu vur-çatlasın zamanda ailəsinin, qohum-əqrəbasının və dostlarının ziyan görməmələri üçün ona vurulan zərbələrə, ona qarşı irəli sürülən ittihamlara sinə gərir, suyu üfürə-üfürə içirdi. ÇeKa və Kommunist Partiyasının yerli rəhbərlərinin saydıqları, dövlət malı kimi qeydiyyata aldıqları, əvvəl-axır əllərindən çıxacaq mal-heyvanlarını saxlamaqla başını qatırdı. Əslində, kolxozun mal-heyvanına baxırdı. Süd məhsulları, yağ-pendir bol idi. Ara-sıra qoyundan-quzudan kəsib dolanırdılar. Ancaq indi öz mallarının sahibi deyil, qulluqçusu idilər.

Həyat öz axarını bu minvalla iki ilə yaxın davam etdirdi. Evləndiyinin üstündən bir il keçməmiş Aloy Hacının Qiymətdən də bir qızı oldu. Xalqın adına dastanlar, hekayələr qoşduğu, məşhur qıpçaq kraliçası Tamaranın adını ona qoydular. Bir neçə aylıq olanda həqiqətən də Tamaranın gözəlliyini kölgədə qoydu. Çox gözəl körpə idi. İnşallah, bəxti də özü kimi gözəl insanlardan olmalı idi. Ancaq, əldən nə gələrdi!.. Bu zəmanədə bu ölkədə yaşayanın bəxti gözəl ola bilərdimi?