Kitobni o'qish: «Banu»

Shrift:

Birinci fəsil

Məktəbin pəncərələri arxasında elə şəffaf bahar günlərindən biri hökm sürürdü ki, günəş artıq az qala yaydakı kimi isidir, ağaclar isə hələ də təzə yaşıllığa bürünməyə tələsmirdilər. Məktəbin həyətində külək keçən ildən qalan yarpaqları ora-bura qovur, arabir onları yerdən qaldırıb havada fırladırdı. Tarix kabinetinin aralı qalmış pəncərəsindən isə nəm torpağın və günəş altında qızmış daşın ətri gəlirdi.

Banu pəncərənin yanındakı üçüncü partada əyləşmişdi və bütün gücü ilə diqqətlə qulaq asırmış kimi görünməyə çalışırdı.

Müəllim çoxdan qədim sivilizasiyalardan danışırdı. Onun sakit, aramlı səsi getdikcə Banu üçün yeknəsəq söz axınına çevrilirdi.

— ...Bu ərazilərdə məskunlaşmış tayfalar tədricən pərakəndə yaşayış məskənlərindən daha mürəkkəb ictimai quruluş formalarına keçirdilər. İlk şəhərlər yaranır, ticarət yolları inkişaf edir, uzaq bölgələr arasında əlaqələr qurulurdu...

Banu nəzərlərini saatın siferblatına yönəltdi.

Zəngin çalmasına iyirmi üç dəqiqə qalırdı.

O, güclə sezilən bir ah çəkib yanağını ovucuna söykədi. Tarix heç vaxt onun sevimli fənləri sırasında olmamışdı. Xüsusilə də söhbət çoxdan yox olmuş xalqlardan, qədim yaşayış məskənlərindən və adlarını yoxlama işlərindən az qala dərhal sonra unutduğu ticarət yollarından gedəndə. Bəlkə də bütün bunlar, həqiqətən, maraqlı idi, amma Banu qarşıda onu daha çox təəssürat vəd edən öz həyatı gözlədiyi halda, başqalarının keçmişini öyrənməyə bu qədər vaxt sərf etməyin nə üçün lazım olduğunu səmimi-qəlbdən anlamırdı.

Onu indiki zaman, daha çox isə gələcək maraqlandırırdı.

O, axşamlar küçələri milyonlarla işığın bürüdüyü, bahalı restoranlarda zövqlə geyinmiş insanların nahar etdiyi, mağaza vitrinlərindəki qiyməti, ona elə gəlirdi ki, otağındakı bütün mebellərin dəyərindən də baha olan paltarların insanı valeh etdiyi böyük şəhərlərin arzusunda idi. Banu səyahət etmək, məclislərə qatılmaq, maraqlı insanlarla tanış olmaq və bir gün hələlik əsasən fotoşəkillərdə və telefon ekranında gördüyü o dünyanın bir parçasına çevrilmək istəyirdi.

O, belə bir həyata layiq olduğuna əmin idi. Məktəbi bitirmək, təhsil almaq və ona elə gələn həqiqi xoşbəxtliyin başladığı yerə gedib çıxmağın yolunu tapmaq qalırdı. Banu hələ anlamırdı ki, insanları var-dövlətinə və zahiri görünüşünə görə qiymətləndirməklə, əslində, onların həqiqətən dəyərli olan cəhətlərini görmək imkanını özündən alır.

Banu hiss etdirmədən əlini pencəyinin cibinə salıb saqqız axtardı. Açıq dərsliyin arxasında gizlənərək kağızı ehtiyatla açdı və xışıltı salmamağa çalışa-çalışa saqqızı ağzına qoydu.

Bu vaxt müəllim izahını davam etdirirdi:

— Ticarətin inkişafı, öz növbəsində, xalqlar arasında mədəni mübadiləyə şərait yaradırdı. İnsanlar bir-birindən sənətkarlıq üsullarını, adət-ənənələri və bilikləri mənimsəyirdilər...

Banu gözlərini güclə seziləcək qədər yuxarı çevirdi və dəftərinin yanında duran balaca güzgüyə əl uzatdı. Guya qeydlərini yoxlayırmış kimi davranaraq öz əksinə baxdı və dağılmış saç telini düzəltdi.

Bu gün özünü bəyənirdi. Həm də lap çox.

Çənəsini bir qədər qaldırıb başını pəncərəyə tərəf çevirdi, kənardan necə göründüyünü qiymətləndirdi. Elə bu zaman güzgüdə yaxınlıqda əyləşən Leylanın əksini gördü.

Rəfiqəsi birbaşa ona baxırdı.

Banu sual dolu nəzərlərlə qaşlarını qaldırdı. Leyla isə gözlərinin cüzi hərəkəti ilə divar tərəfi göstərdi.

Bu, kifayət idi.

Banu güzgünü bir az döndərərək sinfin o biri tərəfinə baxdı.

Sevil divarın yanındakı partada oturmuş, dəftərinin üzərinə əyilmişdi. O, müəllimin izah etdiklərini diqqətlə yazır, hərdən dərsliklə tutuşdururdu; sanki deyilən hər sözü yadda saxlamağa həqiqətən çalışırdı.

Banu onunla, demək olar ki, heç vaxt danışmırdı. Sevil onu incitmir, işlərinə qarışmır və açıq düşmənçilik üçün heç bir səbəb yaratmırdı. Bununla belə, aralarında Banu heç vaxt aradan qaldırmağa çalışmadığı bir məsafə vardı. Sevil sadəcə onun çevrəsinə aid deyildi. Buna görə də Banu üçün vaxt və diqqət ayırmağa dəyməyən, əhəmiyyətsiz biri olaraq qalırdı.

Banu baxışlarını aşağı sürüşdürüb sinif yoldaşının ayaqqabılarına dikdi.

Ayaqqabılar tünd rəngli, alçaq dabanlı və burun hissələri sürtülüb köhnəlmişdi. Onlar dəbdən düşmüş görünürdülər. Banu bir neçə an onları süzdükdən sonra dodaqlarının kənarında istehzalı təbəssüm yarandı.

O, yenidən Leylaya baxdı.

Leyla gülüşünü gizlətmək üçün əlini ağzına tutmuşdu.

Banu güzgünü bağlayıb qarşıda oturan Nərgizə baxdı. Gözləri toqquşdu və Banu Sevilin tərəfinə çox zəif işarə etdi.

Nərgiz rəfiqəsinin nəsə fikirləşdiyini dərhal anladı.

Plan, demək olar ki, elə həmin an yarandı.

Zəng çalanda sinif canlandı. Stullar şaqqıldadı, şagirdlər qarşıdakı bədən tərbiyəsi dərsi barədə danışmağa başladılar, dəhlizdən isə tələsik addımların səsi eşidildi.

Banu Leyla və Nərgizlə birlikdə sinifdən çıxdı.

— Mən yenə də başa düşmürəm, o, niyə məhz bu paltarı alıb, — deyə Leyla dərs zamanı başladıqları söhbəti davam etdirdi. — Bu paltar ona heç yaraşmır.

— Çünki xoşuna gəlir, — Banu soyuqqanlılıqla cavab verdi. — Bəzən insanın bir şeyi sevməsi kifayət edir ki, onun gözəl olduğuna qərar versin.

— Bunu paltar haqqında deyirsən, yoxsa özün haqqında?

Banu güldü.

— Özüm haqqında heç danışmıram. Mən qüsursuzam.

Rəfiqələr birlikdə gülüşüb soyunub-geyinmə otağına tərəf getdilər.

Bədən tərbiyəsi dərsinin başlamasına bir neçə dəqiqə qalırdı.

Sevil artıq paltarını dəyişirdi. Ayaqqabılarını çıxarıb skamyanın yanında səliqə ilə qoydu, sonra çantasından idman formasını çıxardı.

Banu ayaqqabıları dərhal gördü.

O, Leyla ilə cəld baxışdı, Leyla da güclə sezilən təbəssümlə cavab verdi.

Sevil şkafına tərəf çevrilən kimi Banu əyilib ayaqqabılardan birini götürdü və Leylaya uzatdı. Leyla heç nə olmamış kimi Nərgizin yanından keçib ayaqqabını gizlicə ona verdi.

İkinci ayaqqabını isə Banu özü götürdü.

Elə bu vaxt qapıda Elvin göründü. O, soyunub-geyinmə otağından çıxmaq istəyirdi ki, Banu onu saxlayıb əlindəki qəniməti uzatdı.

— Bunu götür.

Elvin əvvəl qıza, sonra onun əlindəki ayaqqabıya baxdı.

— Yenə nə isə fikirləşmisən?

— Mən nə vaxt pis bir şey fikirləşirəm ki?

Elvin ayaqqabıya mənalı nəzər saldı.

— Bu, kimə görə pis olduğundan asılıdır.

Banu sualı əyləncəli hesab etmiş kimi gülümsədi.

— Sadəcə kömək et. Artıq suallar vermə.

Elvin başını buladı, amma ayaqqabını yenə də götürdü.

— Bizi tutsalar, mən səni tanımıram.

— Tutmayacaqlar, — Banu arxayınlıqla cavab verdi.

O, bunu elə rahatlıqla söylədi ki, sanki başqasının başına gələn narahatlıq istənilən vaxt bir təbəssümlə həll edilə biləcək xırda bir məsələ idi.

Bir az sonra soyunub-geyinmə otağı boşaldı. Qızlar dərsə getdilər, Elvin isə Banu onlara verdiyi ayaqqabı ilə həyətə çıxdı.

Soyunub-geyinmə otağı boşalandan sonra Banu, Leyla və Nərgiz də həyətə çıxdılar. Elvin artıq orada idi və hər iki ayaqqabı onun əlindəydi.

— Bəs indi nə edirik? — Elvin ayaqqabılara baxaraq soruşdu. — Doğrudanmı onları elə burada qoymaq fikrindəsiniz?

— Əlbəttə, yox, — Leyla cavab verdi. — Sadəcə istəyirik ki, Sevil bir az həyəcan keçirsin.

— Bəs ayaqqabıları tapa bilməsə?

— Tapacaq, — Nərgiz əminliklə dedi. — Sadəcə, dərhal yox.

Elvin başını buladı, amma mübahisə etmədi. Onlar hündür, möhkəm budaqları olan bir ağac seçdilər. Elvin aşağı budağa dırmaşdı, Banu isə özündə saxladığı ayaqqabını ona verdi. Leyla Nərgizdən aldığı ikinci ayaqqabını uzatdı. Elvin hər iki ayaqqabını budaqdan asdı, sonra ehtiyatla yerə düşdü.

— Bax, indi başqa məsələ, — Banu razı halda dedi. — Görək başını qaldırıb onları tapması nə qədər vaxt aparacaq.

Hamı gülüşdü və heç nə olmamış kimi davranmağa çalışaraq məktəb binasına qayıtdı.

O, onları yanıltmadı.

Sevil ayaqqabılarının itdiyini bədən tərbiyəsi dərsindən sonra soyunub-geyinmə otağına qayıdıb evə hazırlaşarkən gördü.

Ayaqqabılarını qoyduğu skamyaya yaxınlaşıb boş yerə təəccüblə baxdı. Əvvəlcə elə bildi ki, onları haraya qoyduğunu unudub. Ancaq çantasını axtarıb skamyanın altına baxandan sonra ayaqqabıların yoxa çıxdığını anladı.

— Qızlar, mənim ayaqqabılarımı görməmisiniz? — deyə sinif yoldaşlarına tərəf çevrilib soruşdu.

Leyla elə məsum görkəm aldı ki, onu şübhələndirmək, demək olar, mümkün deyildi.

— Hansı ayaqqabıları?

— Öz ayaqqabılarımı. Bir az əvvəl burada, skamyanın yanında qoymuşdum.

— Bəlkə, başqa yerə qoymusan? — Nərgiz ehtimal etdi.

Sevil başını buladı.

— Yox, dəqiq xatırlayıram, bura qoymuşdum.

O, yenidən axtarmağa başladı: qonşu skamyaların altına baxdı, şkafların yanını yoxladı, çantasını açdı, hətta kimsə səhvən ayaqqabıları dəhlizə aparmış ola bilərmiş kimi qapının arxasına da nəzər saldı.

— Burada heç nə yoxdur, — Nərgiz onun axtarışını izləyərək dedi.

— Gəlin dəhlizə də baxaq, — qızlardan biri təklif etdi.

Beləcə, axtarış başladı. Gözlənilmədən soyunub-geyinmə otağında qalan şagirdlərin, demək olar ki, hamısı bu işə qoşuldu. Kimsə skamyaların altına baxır, kimsə dəhlizi yoxlayır, başqaları isə daha əvvəl paltarını dəyişmiş qızlardan soruşurdu.

Banu da kənarda qalmadı. Əyilib ən yaxın skamyanın altına baxdı, sonra isə son dərəcə ciddi görkəm alaraq başını buladı.

— Burada heç nə yoxdur.

Sevil çaşqın halda soyunub-geyinmə otağına göz gəzdirdi. O, hələ də kiminsə ayaqqabıları ən gözlənilməz yerdə tapacağına və hər şeyin adi bir anlaşılmazlıqdan ibarət olduğunun üzə çıxacağına ümid edirdi.

— Axı mən onları indicə burada qoymuşdum, — deyə o, bu dəfə rəfiqələrinə müraciət etməkdən çox, özünü inandırmağa çalışaraq təkrar etdi.

— Bəlkə, kimsə səhvən götürüb, — Leyla dedi.

Sevil təəccüblə ona baxdı.

— Kimə mənim ayaqqabılarım lazım ola bilər ki?

Bu suala heç kim cavab vermədi.

Banu çiyinlərini çəkdi.

— Narahat olma. Bəlkə, bir azdan tapılar.

Onun səsi qayğıkeş səslənirdi və kənardan baxan adama elə gələ bilərdi ki, Banu, doğrudan da, kömək etmək istəyir. Yalnız qızın gözlərində gizlənən şənliyi büruzə verməmək üçün göstərdiyi səylər bunu təkzib edirdi.

Sevil bir daha saata baxdı. Dərslər sona çatırdı və möcüzə ümidi ilə məktəbdə qalmağın mənası yox idi.

— Mən evə getməliyəm, — o, sakitcə dedi.

Əşyalarını yığıb çantasını çiyninə keçirdi. Ayaqqabılarını tapa bilmədiyi üçün evə idman ayaqqabıları ilə getməyə qərar verdi. Çıxmazdan əvvəl yenə soyunub-geyinmə otağına boylandı; bəlkə, kimsə ayaqqabılarının hara itdiyini xatırlayar deyə ümid edirdi.

Hamı güldü və az sonra dəstə məktəbin həyətindən çıxışa tərəf yönəldi.

Banu rəfiqələri ilə birlikdə nəhayət məktəbdən çıxanda günəş artıq üfüqə enirdi. Həyətin üstündən uzun kölgələr uzanır, külək hasarın yanındakı ağacın quru budaqlarını tərpədirdi.

Sevil başqalarından aralı dayanmağa çalışaraq artıq çıxışa doğru gedirdi. Sanki ayaqlarının altındakı cığırı diqqətlə nəzərdən keçirirmiş kimi başını aşağı salmışdı, amma arabir çiyinləri güclə seziləcək qədər titrəyirdi. Qız ovucu ilə yanağındakı yaşları tez silir, sonra isə heç kimin bunu görmədiyinə əmin olmaq üçün dərhal ətrafına baxırdı.

Banu Sevilin göz yaşlarını gördü, amma mərhəmət duymaq əvəzinə yalnız ötəri bir qıcıq hiss etdi: onların zarafatının kiməsə həqiqi ağrı yaşatdığını etiraf etmək istəmirdi. Özünü inandırırdı ki, ayaqqabılar əbədi itməyib və əslində qorxulu heç nə baş verməyib. Belə düşünmək daha asan idi. Əks halda, bir dəstənin əyləncəsinin başqa bir insan üçün alçaldıcı bir hadisəyə çevrildiyini qəbul etməli olacaqdı.

Banu öz hərəkətini ən azı belə izah edirdi. O, Sevil üçün həmin ayaqqabıların özünə göründüyündən qat-qat artıq məna daşıya biləcəyini düşünmək istəmirdi.

Rəfiqələri yanaşı addımlayıb astadan söhbət edirdilər. Birdən Banu dilləndi:

— Təsəvvür edirsiniz, bəzən insanlar nəyisə itirirlər, halbuki həmin şeyin elə başlarının üstündə olduğundan heç xəbər tutmurlar.

Leyla ona tərəf çevrildi.

— Deməli, daha diqqətlə baxmalı imişlər.

— Tamamilə doğrudur, — Banu gülümsəyərək cavab verdi. — Bəzən ən göz qabağında olan şeyləri heç kimin axtarmağı ağlına gətirməyəcəyi yerdə tapmaq olur.

Rəfiqələr diqqəti çox da üzərlərinə çəkməməyə çalışaraq güldülər.

Sevil onların söhbətini eşitdi.

O, addımlarını yavaşıtdı, sifətinin ifadəsi dəyişdi. Banu’nun istehzalı sözlərində bir eyham sezmişdi, amma zarafatın nədən ibarət olduğunu hələ anlamırdı.

Qız dayandı və başını yavaşca qaldırdı.

Əvvəlcə baxışları qoca ağacın aşağı budaqları üzərində dolaşdı, sonra yuxarıya — bir-birinə dolaşmış nazik, az qala çılpaq budaqlara doğru qalxdı.

Və birdən bir nöqtədə donub qaldı.

Hündür budaqlardan birindən onun ayaqqabıları asılmışdı.

Hər ikisi.

Ayaqqabılar budağa elə ilişdirilmişdi ki, yerdən onları görmək çətin idi. İndi isə küləyin təsirindən yüngülcə yellənirdilər.

Sevil bir neçə saniyə tərpənmədi. Sanki gördükləri ağlına sığmırdı. Sonra gözlərini yuxarıdan çəkmədən ağaca tərəf bir addım atdı. Bir anlıq üzünə rahatlıq yayıldı: ayaqqabıları tapılmışdı, deməli, onları itirməmişdi və evdə hara yoxa çıxdıqlarını izah etməli olmayacaqdı.

Amma bu rahatlıq tezliklə başqa bir hisslə əvəz olundu.

İndi o, hər şeyi başa düşürdü.

Bu, anlaşılmazlıq deyildi. Heç kim təsadüfən hər iki ayaqqabını belə yüksəyə ata, sonra da orada qoya bilməzdi. Kimsə bunu qəsdən etmiş, onun axtarışını izləmiş və kömək etmək istəyirmiş kimi davranmışdı.

Sevil geri çevrildi.

Banu və rəfiqələri artıq cığırla uzaqlaşırdılar. Səsləri getdikcə zəifləyirdi, amma Sevil onların gülüşünü hələ də eşidirdi.

O, boğazına düyünlənən incikliklə onların arxasınca baxırdı. Qışqırmaq, izahat tələb etmək, onları dayandırıb heç olmasa bir dəfə gözlərinin içinə baxmağa məcbur etmək istəyirdi. Ancaq sözlər dodaqlarından qopub çıxmadı.

Banu arxaya çevrilmədi.

O, rəfiqələrinin yanında addımlayır, günün uğurla başa çatdığına və bu kiçik dəcəlliyin nə uzun söhbətlərə, nə də vicdan əzabına layiq olmadığına əmin idi.

Onun arxasında külək yenidən qoca ağacın budaqlarını tərpətdi. Ayaqqabılardan biri yırğalandı, kənarı qonşu budağa ilişdi və yerin üstündə hərəkətsiz qaldı.

Sevil ağacın altında dayanıb qaldı, onu incidənlər isə uzaqlaşmaqda davam edirdilər…

İkinci fəsil

Məktəbin son günləri artıq geridə qalmışdı. Onbirincilər buraxılış imtahanlarını vermiş, indi isə gələcək planlarının çoxunun asılı olduğu nəticələri səbirsizliklə gözləyirdilər. Elə görünürdü ki, ən çətin mərhələ artıq başa çatıb: daha hər səhər dərsə tələsik getməyə, saatlarla parta arxasında oturmağa, yoxlama işlərinə hazırlaşmağa və əlində yoxlanılmış dəftərlərdən ibarət qalaqla sinfə daxil olan müəllimi görəndə diksinməyə ehtiyac yox idi. Qarşıda nəhayət çoxdan gözlənilən yay, onunla birlikdə isə hələ dumanlı görünən, ümidlər və naməlumluqlarla dolu yeni bir həyat açılırdı.

Bununla belə, məzunlar tamamilə rahatlaşa bilmirdilər. Bəziləri imtahanları necə yazdıqlarını durmadan müzakirə edir, səhv edə biləcəkləri sualları xatırlayır, cavablarını sinif yoldaşlarının cavabları ilə müqayisə edirdilər. Digərləri artıq ali məktəbə qəbul planları qurur, universitet seçir, özlərini tələbə kimi təsəvvür edir və nəticələri həyəcanla gözləyirdilər. Valideynlər hər balla maraqlanır, müəllimlər elanları izləməyi xatırladır, gələcək haqqında söhbətlər isə gah ehtimallarla, gah şübhələrlə, gah da ümidlərlə qarışırdı.

Amma onbirincilərin imtahanları və qarşıdakı qəbul həyəcanını bir müddətlik unutduran, daha xoş bir məşğuliyyəti də vardı.

Məzun gecəsi!

Təntənəli axşama hələ bir neçə həftə qalırdı, amma dünənki məktəblilərin həyatında hazırlıq getdikcə daha çox yer tutmağa başlayırdı. Geyim seçmək, ayaqqabı tapmaq, saç düzümünü və makiyajı müəyyənləşdirmək, şəkil çəkdirmək barədə razılaşmaq, ayrı-ayrılıqda əhəmiyyətsiz görünən, amma bir araya gələndə bütöv bir hadisəyə çevrilən saysız-hesabsız xırdalıqları həll etmək lazım idi. Qızlar tənəffüslərdə, telefon yazışmalarında və axşamlar paltarlar barədə danışır, bəyəndikləri modellərin şəkillərini bir-birinə göndərir, hansı rəngin onların görünüşünü daha yaxşı vurğulayacağı barədə saatlarla mübahisə edirdilər.

Banu da, əlbəttə, bu işdən kənarda qalmaq fikrində deyildi.

O, artıq xəyalında onlarla geyimi sınaqdan keçirmiş, internetdə saysız-hesabsız şəkillərə baxmış və ideal məzun gecəsinin necə olacağı barədə öz təsəvvürünü yaratmışdı. O, sadəcə gözəl görünmək istəmirdi — hamıda təəssürat yaratmağı, heyranlıq dolu təriflər eşitməyi və fotolarda çoxdan xəyalında canlandırdığı Banuya bənzəməyi arzulayırdı. Banu üçün bu axşam təkcə məktəblə vidalaşmaq deyil, həm də qarşısında həqiqətən daha parlaq, yeni bir həyata açılan qapının olduğunu hiss etmək fürsəti idi.

Məktəbdən qayıdan qızlar yorğun, amma şən halda yenidən sevimli mövzularından danışmağa başladılar.

— Qızlar, vaxtımız lap az qalıb!

— Nəyə? — Leyla məsum görkəm alaraq soruşdu.

— Məzun gecəsinə!

— A-a-a, — Banu rahat təbəssümlə sözü uzatdı. — Mən də elə bildim, dünyanın sonu barədə xəbər verəcəksən.

— Mənim pulqabım üçün məzun gecəsi təxminən elə həmin şey olacaq, — Nərgiz tam ciddi şəkildə cavab verdi.

Leyla güldü, Banu isə özü də təbəssümünü güclə gizlətdiyi halda başını buladı.

Rəfiqələr günəşin işıqlandırdığı küçə ilə irəliləyərək qarşıdakı axşam haqqında danışmağa davam etdilər. Məzun gecəsinə hələ bir neçə həftə qalırdı, amma onlar xəyalən artıq musiqi, zövqlə geyinmiş qonaqlar, parlaq işıqlar və həmin günlərin xatirəsini qoruyacaq fotolarla dolu bayram zalında idilər.

Bu gün böyümək, tezliklə yaxınlaşan və həyatlarının adi axarını dəyişəcək yetkinlik barədə deyil, geyimlər və əyləncə haqqında danışmaq istəyirdilər.

— Mən mütləq uzun don istəyirəm, — Leyla xəyala dalaraq dedi. — Amma çox qabarıq olmasın ki, rahat hərəkət edib rəqs edə bilim.

— Mən isə elə bir don istəyirəm ki, zala girəndə hamı dönüb mənə baxsın, — Nərgiz etiraf etdi.

— Təvazökarlıq sənin ikinci adındır, — Banu istehza ilə gülümsədi.

— Əlbəttə. Mən ümumiyyətlə çox təvazökaram. Sadəcə mənim təvazökarlığım kürəyi açıq donun içində olacaq.

Qızlar bir ağızdan gülüşdülər.

Söhbət tədricən donlardan ayaqqabılara, ayaqqabılardan isə saç düzümlərinə və makiyaja keçdi. Hələ heç biri son qərarını verməsə də, hər kəs gələcək görünüşünü artıq xəyalında canlandırırdı.

— Mənə mütləq yaxşı vizajist lazımdır, — Leyla bildirdi. — Özüm makiyaj etsəm, sonra fotolarda məni heç kim tanımaz.

— Mən isə gözlərimə mütləq layner çəkdirmək istəyirəm, — Nərgiz dedi.

— Sən hər dəfə layner istəyirsən, sonra beş dəqiqə güzgüdə özünə baxıb qəzəbli pişiyə oxşadığını deyinirsən.

— Deməli, bu dəfə qəzəbli pişik olacağam. Təki gözəl olum!

Banu rəfiqələri ilə birlikdə gülür, arabir söhbətə öz fikirlərini də əlavə edirdi. Hər şey qəribə dərəcədə sadə və gözəl görünürdü: qarşıda məzun gecəsi, sonra yay, yeni planlar və tanışlıqlar vardı. Onlardan heç biri hələ sonsuz görünən məktəb həyatının tezliklə keçmişdə qalacağını düşünmək istəmirdi.

Qızlar yolayrıcına çatanda Leyla qəfil dayandı və rəfiqələrinə baxdı.

— Bəs biz niyə evə gedirik ki?

Nərgiz təəccüblə qaşlarını qaldırdı.

— Çünki evdə yemək deyilən bir şey var?

— Yemək heç yana qaçan deyil. Amma biz elə indi ticarət mərkəzinə gedə bilərik.

Banu hansı ticarət mərkəzinin nəzərdə tutulduğunu soruşmağa belə ehtiyac duymadı.

— Elə həmin yerə?

— Əlbəttə! Ən böyüyünə.

Bu sözlərdən sonra qərar, demək olar ki, dərhal verildi.

Bir qədər sonra qızlar artıq paytaxtın mərkəzində yerləşən nəhəng ticarət mərkəzinə daxil olurdular. Banu hər dəfə burada olanda sanki adi həyatı tamam başqa, xüsusi bir aləmdən ayıran görünməz sərhədi keçirmiş kimi hiss edirdi.

Banu hər dəfə bura gələndə özünü nağıla düşmüş kimi hiss edirdi.

Hündür vitrinlər, yumşaq işıq, qüsursuz geyindirilmiş manekenlər, iri güzgülər və bahalı ətirlərin ətri ona, demək olar, sehrli təsir bağışlayırdı. Banu butiklərin şüşə qapıları arxasında sərgilənən əşyaların istənilən qızı daha xoşbəxt edə biləcəyinə inanırdı.

Bir az əvvəl o, dərsdə oturub saatı səbirsizliklə izləyir, tezliklə evə çatmağı arzulayırdı. İndi isə sanki tamam dəyişmişdi: yerişi daha inamlı olmuş, baxışları canlanmış, dodaqlarında razı təbəssüm yaranmışdı.

Burada özünü azad, gözəl və, demək olar, toxunulmaz hiss edirdi — elə bil ticarət mərkəzinin hüdudlarından kənarda bütün qayğılar qalmışdı.

Vitrinlərin qarşısından keçərək yeni kolleksiyalara baxır, xüsusilə xoşuna gələn əşyaların yanında dayanırdı. Endirimlərin olmaması və yaxınlıqda heç bir bayramın gözlənilməməsi belə, ona alış-veriş üçün yeni bəhanələr tapmağa mane olmurdu.

— Qızlar, bu ayaqqabılara baxın! — o, qəfil səsləndi.

Nərgiz heç başını da çevirmədi.

— Yox.

— Heç baxmamısan axı!

— Baxmağa ehtiyac yoxdur. Onsuz da bilirəm ki, onlar sənə lazımdır.

— Necə də gözəldirlər!

— Sənin evində onsuz da gözəl ayaqqabılar var.

— Amma bunlardan yoxdur.

Nərgiz nəhayət vitrinə baxıb dərindən ah çəkdi.

— Əlbəttə, yoxdur. Çünki bu, başqa bir cütdür.

Banu tam arxayınlıqla başını tərpətdi.

— Bax, elə mən də bunu deyirəm.

Rəfiqələr yenidən gülüşdülər və gəzintilərinə davam etdilər. Yeni kolleksiyalardan tutmuş məzun gecəsi geyiminə hansı rəngdə dırnaq boyasının daha çox yaraşacağına qədər hər şeydən danışırdılar.

Ancaq bir neçə dəqiqə sonra Banu keçidin ortasında qəfil dayandı. Leyla az qala ona çırpılacaqdı və təəccüblə rəfiqəsinə çevrildi.

— Nə oldu?

Banu cavab vermədi. Yanında kimsənin olduğunu unutmuş kimi qarşıya baxırdı. Baxışlarında elə bir ifadə vardı ki, Nərgizlə Leyla istər-istəməz susub onun baxdığı istiqamətə çevrildilər.

Butiklərdən birinin şüşə vitrininin arxasında axşam donu geyinmiş maneken dayanmışdı.

Zümrüdü rəngdə.

Qızlar bir neçə saniyə söz tapa bilmədən ona baxdılar.

Dərin yaşıl rəng vitrin işığının altında zərifcə parıldayır, müxtəlif yaşıl çalarlı daşlarla bəzədilmiş detalları sanki qiymətli şeh damcıları kimi sayrışırdı. Zərif korset bədən quruluşunu vurğulayır, beldən aşağı süzülən yumşaq parça qırışları isə dona yüngüllük və ahəngdar hərəkət verirdi. Donun üzərində artıq heç nə yox idi. Məhz bu təmkinli dəbdəbə onu xüsusilə gözəl edirdi.

Banu nəfəsini içinə çəkdi.

Bu, sadəcə gözəl bir don deyildi. Banu məzun gecəsini xəyal edərkən arzuladığı hər şey onda təcəssüm tapmışdı: heyranlıq dolu baxışlar, qüsursuz fotolar və heç olmasa bir axşam bütün dünyanın ona məxsus olduğu hissi.

— Mən bunu istəyirəm... — nəhayət, o, güclə eşidiləcək səslə dilləndi.

— Biz də, — Nərgizlə Leyla, demək olar, eyni anda cavab verdilər.

Rəfiqələr bir-birinə baxdılar, sonra hər üçü qətiyyətlə butikin qapısına tərəf yönəldi.

İçəridə onları orta yaşlı, saç düzümü qüsursuz və sifətində sakit, peşəkar mehribanlıq ifadəsi olan satıcı qadın qarşıladı. O, Leylanın sualını diqqətlə dinləyib qızların baxışlarını özünə çəkən dona tərəf çevrildi.

— Bunun qiyməti nə qədərdir? — Leyla soruşdu.

— Dörd yüz doxsan doqquz manat.

Banu daxilən üşüdü.

Nərgiz gözlərini bərəltdi, əvvəl dona, sonra rəfiqələrinə baxdı.

— Dörd yüz doxsan doqquz? Lap acgöz imişlər! Beş yüz manata çatmağa cəmi bir manat çatmır. Yəqin, bunu qəsdən belə qoyublar ki, özümüzü az qala milyonçu hesab edək.

Leyla astadan güldü, amma Banu zarafat edəcək halda deyildi.

Dörd yüz doxsan doqquz manat.

O, atasından bu məbləği istəyə bilib-bilməyəcəyini götür-qoy etdi. Çətin. Atası bir donun bu qədər baha olduğunu eşidəndə yəqin təəccüblənəcək, hətta alış-verişi müzakirə etməyə belə razı olmayacaqdı. Anası da, çox güman, imtina edəcəkdi.

Bununla belə, cəhd etməyə dəyərdi.

Banu telefonunu çıxarıb anasının nömrəsini yığdı. Çağırış siqnalları səslənərkən ürəyi elə bərk döyünürdü ki, ona elə gəlirdi, ətrafdakılar da bu döyüntünü eşidirlər.

Nəhayət, anası cavab verdi.

— Bəli, canım.

— Salam, ana! Necəsən?

— Yaxşıyam, sağ ol. Artıq evə gedirsən? Səni isti şam yeməyi gözləyir. Yoxsa yenə qızlarla mağazaya girmisiniz?

— Hə, ana... — Banu həyəcanla udqundu. — Anacan, belə bir məsələ var...

— Qoy təxmin edim: sənə pul lazımdır. Bu dəfə nə görmüsən? — Anasının səsində tanış istehza duyuldu.

Bu, Banunu bir az ürəkləndirdi. Cəsarətini toplayıb daha sürətlə danışmağa başladı; sanki sözləri çox seçib gecikərsə, anasını razı sala bilməyəcəkdi.

— Anacan, burada elə bir don var ki! Nə qədər gözəl olduğunu təsəvvür belə edə bilməzsən. Mən həmişə məhz belə bir don arzulamışam. Onu məzun gecəsində geyinməyi çox istəyirəm. Xahiş edirəm, almağıma icazə ver. Bu, mənim üçün həqiqətən çox vacibdir.

— Doğrudanmı? O qədər gözəldir? — anası maraqla soruşdu. — Bəs qiyməti nə qədərdir?

Banu dərindən nəfəs aldı.

— Dörd yüz doxsan doqquz manat.

Telefonun o biri başında sükut yarandı.

— Zarafat edirsən?

— Yox, ana.

— Banu, bir don üçün bu, həddindən artıq bahadır. Mən sənə o qədər pul verə bilmərəm, ona görə də heç bunu ağlına belə gətirmə.

Qızın üzündəki təbəssüm yavaş-yavaş yox oldu.

— Anacan...

O, gözlərinin yaşardığını özü də hiss etmədi.

— Səndən çox xahiş edirəm. O qədər xoşuma gəlib ki! Hələ heç vaxt bundan gözəl bir şey görməmişəm.

— Səni başa düşürəm, canım, amma bu o demək deyil ki, xoşuna gələn hər şeyi almalıyıq.

— Amma məzun gecəsi həyatda yalnız bir dəfə olur! — Banunun səsi titrədi. — Söz verirəm, bir daha heç nə istəməyəcəyəm. And içirəm! Təkcə bu donu. Xahiş edirəm, anacan...

Göz yaşları yanaqlarından süzüldü. Banu onları tələsik ovucu ilə silməyə çalışdı, amma artıq ağlamağını saxlaya bilmirdi. O vaxta qədər öz işi ilə məşğul olan satıcı başını qaldırdı, bir neçə müştəri isə qızın hıçqırıqlarını eşidib istər-istəməz onlara tərəf çevrildi.

Telefonun o biri başında sükut hökm sürdü.

Banu telefonu bərk-bərk sıxaraq dayanmışdı və qəti bir “yox” cavabı eşitməkdən qorxurdu. Anasının onu sevdiyini bilirdi, amma söhbət puldan gedəndə anasının nə qədər qətiyyətli ola bildiyini də yaxşı anlayırdı.

Nəhayət, anası ağır bir ah çəkdi.

— Yaxşı.

Banu yerində donub qaldı, eşitdiyinə dərhal inanmadı.

— Get, donunu al, — anası sözünə davam etdi. — Amma unutma ki, bu, məzun gecəsi üçün hədiyyədir. Bundan sonra bütün yeni istəklərini də ödəyəcəyimi gözləmə. Hətta donuna uyğun, inanılmaz gözəl ayaqqabı tapsan belə.

Banu bir neçə saniyə susdu. Gözlənilməz qələbəsindən heyrətə gəlmişdi.

— Pulu kartına köçürəcəyəm. Amma söz ver ki, bundan sonra xoşuna gələn hər əşyaya görə belə tamaşa göstərməyəcəksən.

— Söz verirəm! — Banu tələsik cavab verdi.

Banu anlayırdı ki, anası bu güzəşti donun zəruri olduğuna görə deyil, onun göz yaşlarına dözə bilmədiyi üçün etmişdi. Amma indi düzgün davranıb-davranmadığı barədə düşünmək istəmirdi.

— Çox sağ ol, anacan! Min dəfə sağ ol! Səni çox sevirəm!

— Mən də səni sevirəm, əzizim. İndi evə qayıt, görüm özünə necə bir obraz fikirləşmisən.

— Yaxşı! Tezliklə gələcəyəm!

Banu zəngi bitirdi və sanki anasının icazəsi yarandığı kimi qəfil yoxa çıxa bilərmiş kimi bir neçə saniyə telefonun ekranına baxdı.

Amma yox. Anası həqiqətən razılaşmışdı.

Qız başını qaldırıb rəfiqələrinə tərəf çevrildi.

Nərgiz hələ də zümrüdü rəngli dona kədərlə baxırdı.

— Anam isə mənə icazə vermədi, — o, sakitcə dedi.

Banu xoşbəxt təbəssümünü gizlədə bilmədi.

— Mənə icazə verdi! İndi pulu köçürəcək.

Leyla dərhal canlandı.

— Gözlə! Mən də anama zəng edəcəyəm!

Banu yenidən tanış həyəcanı hiss etdi.

O, qəfil dona tamam başqa gözlə baxdı. Bir dəqiqə əvvəl bu don onun ən böyük arzusu idi. İndi isə alış-veriş gerçəkləşəndə, başqa birinin onu ondan əvvəl ala biləcəyi fikri, demək olar, dözülməz görünürdü.

Nərgiz rəfiqələrindən birindən o birinə baxdı və deyəsən, hadisələrin hara getdiyini artıq təxmin edirdi.

— Qızlar, axı başa düşürsünüz ki, don birdənədir...

Amma artıq heç kim ona qulaq asmırdı.

Leyla anasına zəng etmək üçün cəld kənara çəkildi, Banu isə pulun köçürülüb-köçürülmədiyini yoxlamaq üçün bank tətbiqini yenidən açdı.

— Kim birinci ödəsə, don da onun olacaq! — Leyla rəfiqələrinin yanına qayıdanda qətiyyətlə elan etdi.

— Razıyam! — Banu dərhal cavab verdi.

Hər ikisi digərini qabaqlamaq ümidi ilə eyni anda kassaya tərəf yönəldi.

Bu vaxta qədər sakitliyini qoruyan satıcı qadın indi çaşqın görünürdü. Qarşısında əllərində telefon tutmuş, sanki bu alış-veriş məzun gecəsi üçün geyim seçməkdən daha böyük bir məsələnin həllindən asılı olan iki həyəcanlı qız dayanmışdı.

Saniyələr dözülməz dərəcədə yavaş keçirdi.

Banu gözlərini telefonun ekranından çəkmir, pul köçürməsini gözləyirdi. Leyla da eyni şeyi edirdi. Nərgiz isə bir qədər kənarda dayanıb baş verənləri sanki əsl yarışa tamaşa edirmiş kimi maraqla izləyirdi.

— Xahiş edirəm, heç olmasa dalaşmayın, — satıcı ehtiyatla xahiş etdi.

— Dalaşmarıq, — Banu ilə Leyla ona baxmadan eyni anda cavab verdilər.

Butikdə sükut çökdü.

Banu ilə Leyla kassanın yanında dayanıb gözlərini telefonlarının ekranından çəkmirdilər. Hər ikisi artıq analarından alış-veriş üçün razılıq almışdı; indi yalnız pul köçürmələrini gözləmək qalırdı.

— Pul gəldi! — bank bildirişlərini görən kimi, demək olar, eyni anda səsləndilər.

Leyla cəld tətbiqi açıb telefonu birinci satıcıya uzatdı.

Banu da onun ardınca hərəkət etdi, nə qədər həyəcanlandığını göstərməməyə çalışırdı. Ona elə gəlirdi ki, hər şeyi cəmi bir neçə saniyə həll edəcək: bir an geciksə, don rəfiqəsinə qismət olacaq.

Satıcı ödəniş terminalına tərəf çevrildi, qızlar isə kənarında donub qaldılar. Hər biri alış-verişin ilk olaraq məhz onun adına rəsmiləşəcəyinə ümid edirdi.

Üçüncü fəsil

— Tin!

Ödəniş terminalından gələn qısa siqnal gözlənilmədən yüksək səslə eşidildi. Leyla telefonu birinci yaxınlaşdırmışdı və kassanın ekranında ödənişin təsdiqləndiyi barədə məlumat göründü. Banu qeyri-ixtiyari öz telefonuna baxdı, lakin onun köçürməsi artıq heç nəyi dəyişə bilməzdi: paltar rəfiqəsinə qismət olmuşdu.

Alış-veriş başa çatmışdı.

— Alındı! — Leyla sevincək qışqırdı.

O, qələbə sevinci ilə əllərini havaya qaldırdı və mağazanın ortasında rəqs etməyə başladı. Nə ətrafdakı alıcıları, nə də cəmi bir dəqiqə əvvəl özünün də həyəcanını güclə gizlətdiyini xatırlayırdı.

Banu isə yerində donub qalmışdı.

Hələ gözlərindən yaş axmırdı, amma boğazında düyün yaranmış, sifəti sanki daşlaşmışdı. Bir neçə dəqiqə əvvəl o, buraxılış gecəsinə zümrüd rəngli paltarda gələcəyini, ətrafdakıların nəzərlərinin ona dikiləcəyini və nəhayət, özünü həqiqətən gözəl hiss edəcəyini xəyal edirdi. İndi isə bütün bu təsəvvürlər bir anda puça çıxmışdı. Paltarı Leyla almışdı.

Banu da ödəniş edə bilərdi. Anası ona pul köçürməyə razılıq vermişdi. Lakin Leyla ondan tez tərpənmişdi və artıq baş verənləri dəyişmək mümkün deyildi.

Paltarın xoşbəxt sahibi rəfiqəsinin əhvalındakı dəyişikliyi, deyəsən, heç hiss etmirdi. O, güzgünün qarşısında fırlanır, saçlarını düzəldir, müxtəlif rəqs hərəkətləri sınayırdı. Sanki artıq buraxılış mərasiminin səhnəsində dayanmış, alqış sədaları altında rəqs edirdi.

Nərgizlə Banu isə susaraq onun bu çıxışını izləyirdilər.

— Baxın, nə xoşbəxtdir! — nəhayət, Nərgiz gülümsəyərək dilləndi.

Banu Leylaya baxdı. Rəfiqəsi daha mürəkkəb bir hərəkət etməyə çalışarkən öz ayaqlarına dolaşdı və az qala müvazinətini itirəcəkdi. Ancaq dərhal özünü toparlayıb heç nə olmamış kimi, əvvəlkindən də böyük həvəslə rəqsini davam etdirdi.

Nərgiz gözlərini qıyaraq başını buladı və özünü dəhşətə gəlmiş kimi göstərərək dilləndi:

— Ay qızlar, sizdən xahiş edirəm! Əgər bu qız buraxılış gecəsində də belə rəqs etsə, məcbur olub təcili başqa şəhərə köçməli olacağıq. Axı bizim şirkətin ümumi imicini bu qədər korlamaq olmaz!

Leyla onun sözlərini eşidib qəhqəhə çəkdi.

— Paxıllığını sakitcə çək!

— Mən? Sənə? — Nərgiz əlini teatrallıqla sinəsinə qoydu. — Mən sadəcə nüfuzumuzun qayğısına qalıram. Kimsə sənin bu hərəkətlərini görüb hamımızın belə olduğumuzu düşünər!

Banu istər-istəməz gülümsədi. Bir az sonra isə Leylanın heç utanmadan özünü peşəkar rəqqasə kimi aparmasına baxıb Nərgizlə birlikdə gülməyə başladı.

Bir neçə dəqiqəlik incikliyi unuda bildi. Hətta özünü inandırmağa çalışdı ki, elə də böyük bir hadisə baş verməyib və bundan heç də geri qalmayan başqa bir paltar tapa bilər.

Demək olar ki, inandırmışdı.

Lakin vitrinin arxasındakı zümrüd rəngli parçaya yenidən nəzər salan kimi içindəki inciklik təzələnirdi. Banu ağlı ilə Leylanın heç bir pislik etmədiyini anlayırdı. O, sadəcə daha cəld davranmışdı. Bununla belə, bu həqiqəti qəbul etmək düşündüyündən qat-qat çətin idi.

Təxminən bir saat sonra Banu evə çatdı.

Bir az əvvəlki sevincindən əsər-əlamət qalmamışdı. Qapının önündə dayanıb sanki özünü toplamağa çalışdı, sonra zəngin düyməsini basdı.

Qapı, demək olar ki, dərhal açıldı.

Qarşısında ev paltarında, əlində isti çay fincanı tutmuş Səvda dayanmışdı. O, qızına mehribanlıqla gülümsədi, lakin Banunun qaşqabaqlı üzünü görən kimi təəccüblə qaşlarını qaldırdı.

— Ay Allah, sənə nə olub?

Banu heç nə cavab vermədi. Anasının yanından səssizcə keçərək birbaşa öz otağına yönəldi.

Səvda qızını baxışları ilə ötürdü, fincanı kiçik masanın üstünə qoydu və onun arxasınca səslənmədi. Bir az vaxt verməyə qərar verdi. İstəsə, nə baş verdiyini özü danışardı.

Otağın qapısı örtüldü.

Tək qalan Banu artıq özünü saxlaya bilmədi.

O, özünü çarpayının üstünə atdı, üzünü yastığa basdıraraq hönkür-hönkür ağlamağa başladı.

Bu, sadəcə məyusluqdan yaranan göz yaşları deyildi. Banuya elə gəlirdi ki, artıq gələcəyinin bir hissəsinə çevirdiyi vacib bir şey birdən-birə dağılıb. O, buraxılış gecəsində həmin paltarı geyinəcəyini o qədər çox xəyal etmişdi ki, artıq paltarla onun təcəssüm etdirdiyi arzunu bir-birindən ayıra bilmirdi.

Sanki paltarla birlikdə bayramın sevincli gözləntisi də yox olmuşdu.

O, göz yaşlarını saxlamaq üçün yastığın kənarını bərk-bərk sıxırdı, lakin yaşlar daha da güclənirdi. Ona elə gəlirdi ki, buraxılış gecəsi artıq mənasını itirib. Əgər arzuladığı məhz həmin paltarı geyinə bilməyəcəksə, musiqi, şəkillər, saç düzümü və makiyaj kimə lazımdır?

Tanış otaq göz yaşlarının arasından bulanıq görünürdü. Masanın üstündə kosmetik vasitələr, yanında isə səhərdən bəri buraxılış gecəsi üçün geyim seçərkən vərəqlədiyi açıq jurnallar vardı. Pəncərənin arxasında hava qaralır, alaqaranlığın kölgələri divarların üzərinə yavaş-yavaş yayılırdı.

Ətrafdakı hər şey əvvəlki kimi qalsa da, Banunun gözündə sanki dünya bütün rənglərini itirmişdi.

O, bəlkə də, həddindən artıq şişirtdiyini anlayırdı. Buraxılış gecəsinə hələ vaxt vardı və şübhəsiz ki, başqa bir gözəl paltar tapmaq mümkün olardı. Amma bu düşüncə də ona təsəlli vermirdi. Hətta özünün də əhəmiyyətsiz hesab etdiyi bir səbəbə görə bu qədər üzülməsinə və özünü ələ ala bilməməsinə əsəbiləşirdi.

Qapı asta-asta aralandı.

Səvda içəri boylandı. Qızını bu vəziyyətdə görəndə dayandı və bir neçə saniyə dinməzcə ona baxdı.

Baxışlarında nə qəzəb, nə də istehza vardı. Sadəcə təəccüb və yüngül narahatlıq hiss olunurdu.

Səvda qızının xasiyyətini yaxşı tanıyırdı. Banu emosional və tez özündən çıxan bir qız idi. Bəzən kiçik bir xoşagəlməz hadisə onun üçün əsl fırtınaya çevrilirdi. Səvdanın özü isə sakitliyini qorumağı bacarır, əvvəlcə baş verənləri anlamağa, sonra çıxış yolu axtarmağa üstünlük verirdi.

Ana olduğu illər ərzində bir şeyi yaxşı öyrənmişdi: hisslərinin içində boğulan qızını əmrlə sakitləşdirmək mümkün deyildi. Belə anlarda Banu ilə səbirli danışmaq, incikliyinin ucbatından görə bilmədiyi həqiqətləri ona anlatmağa çalışmaq lazım idi.

Səvda səssizcə çarpayıya yaxınlaşdı və qızının yanında oturdu.

— Nə olub, Banu?

Qızı başını qaldırmadan hərəkətsiz qaldı.

Banu heç nə izah etmək istəmirdi, amma susmaq da getdikcə çətinləşirdi. O, anasının sualını cavabsız qoyub təkbaşına ağlamağa davam edə bilərdi. Lakin son saatlarda içində yığılan gərginlik hisslərini gizlətmək istəyindən daha güclü idi.

Banu yavaşca dikəlib çarpayının kənarında oturdu. Ayaqlarını aşağı salladı, anasının gözlərinə baxmaqdan yayınaraq əsəbi halda köynəyinin qolunu əlləşdirməyə başladı.

— Mən... Leyla... O paltar...

Səvda onu tələsdirmədi.

— Ana, Leyla paltarı aldı, — Banu nəhayət dilləndi. — Həmin zümrüd rəngli paltarı. Mən isə çatdıra bilmədim...

Səsi titrədi, gözləri yenidən yaşla doldu.

Səvda səhərki söhbətlərini xatırlayırdı və qızının hansı paltardan danışdığını dərhal anladı. Banu pul üçün o qədər israr etmişdi ki, anası sonda onun alışına kömək etməyə razılaşmışdı. İndi isə görünür, hər şey onun gözlədiyi kimi alınmamışdı.

Səvda mehribanlıqla qızının əlinə toxundu.

— Əzizim, o paltarı nə qədər çox istədiyini başa düşürəm. İndi nə qədər məyus olduğunu da anlayıram. Amma inan mənə, həyat bununla bitmir. Bir az vaxt keçəcək və özün də təəccüblənəcəksən ki, görəsən, niyə bu qədər üzülmüşdün.

— Ana, sən məni başa düşmürsən! — Banu qəfil başını qaldırdı. — O, necə də gözəl idi! Kaş sən də görəydin! Amma onu mən yox, Leyla geyinəcək!

— Olsun, — Səvda sakitcə cavab verdi. — Məgər onun adına sevinmək olmaz? Axı o, sənin rəfiqəndir.

Banu qaşlarını çataraq üzünü yana çevirdi.

— O mənim rəfiqəm deyil. Biz sadəcə ünsiyyət saxlayırıq.

Səvda diqqətlə qızına baxdı və dodaqlarında xəfif təbəssüm yarandı.

— Doğrudan? Mənə elə gəlirdi ki, siz çox yaxınsınız.

— Heç kim mənə yaxın deyil! — Banu əsəbi halda dilləndi.

Sözlər o qədər sərt səsləndi ki, Səvda bir anlıq susdu. Qızının incikliyinin təsiri altında danışdığını yaxşı başa düşsə də, onunla mübahisə etmədi.

— Yaxşı, elə olsun, — nəhayət, dilləndi. — Amma sənin ailən var. Səni sevən, çətin anlarında sənə dəstək olmağa hazır olan insanlar var. Bu, əsl sərvətdir, hətta sən hələ onun qədrini hər zaman bilməsən belə. Heç bir paltar doğmaların sevgisi və insanların illər ərzində qurduğu dostluq qədər dəyərli ola bilməz.

Banu təəccüblə anasına baxdı.

— Sən mənimlə məzələnirsən? Bunun ailəyə nə dəxli var?

— Məsələ burasındadır ki, heç bir əşya sənin daxili rahatlığını əlindən alacaq, səni elə bir vəziyyətə salacaq qədər dəyərli olmamalıdır ki, sanki başına böyük bir fəlakət gəlibmiş kimi ağlayasan, — Səvda cavab verdi. — İstəyirəm ki, sahib olduqlarının qədrini biləsən və unutmayasan: hər kəsin imkanı eyni deyil.

Banu yavaş-yavaş sakitləşirdi, amma üzündə hələ də narazı, az qala etiraz dolu ifadə vardı. Anasının paltar haqqında söhbəti necə ailə, minnətdarlıq və həyat dəyərləri barədə mühazirəyə çevirdiyini anlaya bilmirdi.

Bütün bunların onun məyusluğu ilə nə əlaqəsi vardı?

O, arzuladığı paltarı itirmişdi, anası isə ona təsəlli vermək əvəzinə, tamamilə başqa mövzulardan danışırdı. Bunlar Banunun nəzərində əlaqəsiz və yersiz söhbətlər idi.

— Həmişə belə edirsən! — deyə o, etirazla dilləndi. — Nə vaxt kefim pozulsa, başlayırsan mənə necə yaşamalı olduğumu, nəyin qədrini bilməli olduğumu izah etməyə. Elə bil bunları eşidəndə özümü yaxşı hiss edəcəyəm!

— Mən sənin üzülməyinə qadağa qoymağa çalışmıram, — Səvda cavab verdi. — Sadəcə istəyirəm ki, həqiqətən vacib olan şeyləri unutmayasan.

— İnsan üçün vacib olan onu xoşbəxt edən şeylərdir!

— Bəs sən xoşbəxtliyin səni nəyin xoşbəxt etdiyini həqiqətən bildiyinə əminsən?

Banu təəccüblə anasına baxdı.

— Əlbəttə! Mən gözəl yaşamaq, heç nədən korluq çəkməmək, səyahət etmək, xoşuma gələn hər şeyi almaq və həyatda nəyəsə nail olmuş insanlarla ünsiyyət qurmaq istəyirəm. Bunda nə pis şey var?

— İstəklərin özündə pis heç nə yoxdur, — Səvda sakitcə cavab verdi. — Pis olan odur ki, insan öz arzularının arxasınca gedərkən başqalarını görməzliyə vurur, özünü onlardan üstün tutur və dünyanın onun hər istəyini yerinə yetirməyə borclu olmadığını unudur.

Banu istehzalı şəkildə gülümsədi.

— Yenə başladın. Bəs mən kimləri görməliyəm? Heç nəyə nail olmayanları? Öz imkanlarından belə istifadə etməyi bacarmayanları?

Səvdanın səsində ilk dəfə sərtlik duyuldu.

— İnsanlar haqqında belə yüngül mühakimə yürütmə, Banu. Sən onların nələrdən keçdiyini, hansı çətinliklərlə üzləşdiyini, istədikləri kimi yaşamaqlarına nələrin mane olduğunu bilmirsən. İnsanın pulu və imkanları azdır deyə o, başqalarından daha dəyərsiz olmur.

— Bəs onda niyə çalışmaq lazımdır? — Banu çiyinlərini çəkdi. — İnsan ağıllıdırsa, həyatını dəyişməyin yolunu tapacaq. Yox, əgər bacarmırsa, deməli, bəxti gətirməyib, başı da elə işləmirmiş.

Səvda susaraq qızına baxdı. Sanki onun dediklərinə həqiqətən inanıb-inanmadığını anlamağa çalışırdı.

— Bəs sən özün həyatını istədiyin kimi dəyişə bilmisən?

Banu qaşlarını çatdı.

— Nə?

— İstədiyinə nail ola bilmisən?

— Bu, tamam başqa məsələdir!

— Niyə ki?

— Çünki paltar başqa şeydir, həyat isə tamam başqa!

— Əlbəttə, — Səvda razılaşdı. — Amma hətta belə sadə bir hadisə də bəzən bizə xatırladır ki, hər şey bizim istəyimizdən asılı deyil. İnsan xəyal qura, planlar qura, əlindən gələni edə bilər. Amma bu, dünyanın onun hər arzusunu yerinə yetirməyə borclu olduğu demək deyil.

Banu üzünü yana çevirdi. Ona elə gəlirdi ki, anası qəsdən xoşagəlməz bir həqiqəti sübut etməyə çalışır. Halbuki onun fikrincə, paltar məsələsi bu qədər ciddi söhbətə dəyməzdi.

Lakin bir az sonra üzündə yenidən inadkar ifadə yarandı. O, sanki mühüm bir qərar vermiş kimi dikəldi və gözlənilməz qətiyyətlə Səvdaya baxdı.

— Yaxşı. Bəlkə, indi o paltar mənim deyil, amma bir gün elə bir paltar geyinəcəyəm ki, onun yanında bu, adi bir əski parçası kimi görünəcək! Bir də yadında saxla, ana: elə bir gün gələcək ki, mən öz kralımla birlikdə taxtın yanında dayanacağam. Mən hökmranlıq edəcəyəm, bütün imperiya ayaqlarımın altında olacaq! İnsanlar mənə hörmət edəcək, məndən qorxacaq və əmrlərimi yerinə yetirəcəklər. İstədiyim hər şeyə sahib olacağam, çünki öz taleyimi özüm dəyişəcəyəm!

Səvda dinmədən onu dinləyirdi.

— Çünki mən xüsusi biriyəm! — Banu öz sözlərindən getdikcə daha çox ruhlanaraq davam etdi. — Mən hamıdan ağıllı, hiyləgər və gözələm. Hamı kimi yaşamaq fikrim yoxdur. Mən daha böyük işlər üçün dünyaya gəlmişəm!

Səvdanın dodaqlarında güclə sezilən təbəssüm yaransa da, baxışları düşüncəli idi.

— Bəs hamıdan xoşbəxt də olacaqsan?

Banu susdu.

— Nə?

— Soruşuram ki, var-dövlətə, hakimiyyətə və şöhrətə sahib olandan sonra hamıdan xoşbəxt olacaqsan?

Qız anasına elə baxdı ki, sanki o, tamamilə mənasız bir sual vermişdi.

— Əlbəttə! Məgər var-dövlət, dəbdəbə və şöhrət insanı xoşbəxt etmir? Nə axmaq sualdır!

— Hər şeyin bu qədər sadə olduğuna əmin deyiləm.

— Əlbəttə, — Banu istehza ilə güldü. — Sən həmişə hər şeyi çətinləşdirməyin bir yolunu tapırsan.

Səvda qızının növbəti atmaca sözünə incimədən dərindən nəfəs aldı.

— Mən isə sənə tamam başqa şeylər arzulayıram, əzizim. Uzun və sağlam ömür yaşamağını, həyatda öz mənanı tapmağını, sevməyi və başqalarının da səni sevməsinə imkan verməyi istəyirəm. Yanında güvəndiyin insanlar olsun, hər səhər yeni bir günə sevinmək üçün sənə səbəb versin. İstəyirəm ki, yalnız arzuladığın şeyə sahib olanda deyil, həyat planlaşdırdığın kimi getməyəndə də xoşbəxt olmağı bacarasan.

Banu üzünü turşutdu.

— Pf... Nə qədər sadə səslənir. Həm də necə darıxdırıcı!

O, başını bulayaraq anasına açıq-aşkar məyusluqla baxdı.

— Sən yaşamağı bacarmırsan, ana.

Səvda susdu.

— Həm də həyatın uğursuz keçib, — Banu əlavə etdi.

Otağa sükut çökdü.

Səvdanın üzündəki ifadə yalnız bir anlıq dəyişdi, amma Banu bunu gördü. O, məhz belə baxışlardan bir qədər çəkinirdi. Bu baxış nə qəzəbli, nə də əsəbi idi. Sadəcə, qızının həddi aşdığı anlarda anasının gözlərində yaranan səssiz və ağır bir ifadə idi.

Səvda dərhal cavab vermədi. Sanki nə deyəcəyini deyil, hər sözünə müqavimətlə qarşılaşdığı bu söhbəti davam etdirməyə dəyib-dəymədiyini düşünürdü.

Nəhayət, sakitcə dilləndi:

— Artıq səninlə mübahisə etməyəcəyəm.

Banu heç nə demədi.

— Sənə vacib hesab etdiyim şeyləri izah etməyə çalışdım, — Səvda sözünə davam etdi. — Amma görünür, bəzi həqiqətləri əvvəlcədən anlamaq mümkün deyil. Başqalarının məsləhətləri insana kömək edə bilər, lakin insan əsl dərsi yalnız öz qərarlarının nəticələri ilə üzləşəndə öyrənir.

O, çarpayıdan qalxaraq ev paltarının qırışlarını düzəltdi.

— Həyat ən yaxşı müəllimdir, Banu. O, sənə mənim öyrədə biləcəyimdən daha çox şey öyrədəcək. Ancaq unutma: onun dərsləri həmişə asan olmur.

Banu etiraz etmək üçün ağzını açmışdı ki, həmin an mənzilin qapısının zəngi eşidildi.

Səvda başını dəhlizə tərəf çevirdi.

— Atandır.

O, otaqdan çıxdı və qapını aralı qoydu.

Banu çarpayıda oturub qaldı. Anasının ardınca baxdı, sonra qaşlarını çataraq onların söhbətini yenidən xatırlamağa başladı.

«Həyat ən yaxşı müəllimdir».

Qız istehza ilə gülümsədi.

Anası nə deyirdisə-desin, Banu nə istədiyini çox yaxşı bildiyinə əmin idi. O, arzularından əl çəkmək, azla kifayətlənmək və ya başqalarının xoşbəxtlik haqqında təsəvvürlərini qəbul etmək fikrində deyildi. Var-dövlətə, hakimiyyətə və hörmətə özü nail olacaqdı. Heç kim onu həddindən artıq böyük arzular qurduğuna inandıra bilməzdi.

O, özünün qeyri-adiliyinə ürəkdən inanırdı.

Deməli, gec-tez dünya da bunu mütləq qəbul etməli olacaqdı.

Dördüncü fəsil

Qapının ağzında atası dayanmışdı.

Səvda sanki bütün günü məhz bu anı gözləyirmiş kimi dərhal ona tərəf yaxınlaşdı. Əllərini ərinin boynuna dolayaraq ona sarıldı, bir neçə dəfə təraşdan sonra hamarlaşmış yanağından nəvazişlə öpdü, sonra gülərək əlini saçlarının üzərində gəzdirdi.

— Nəhayət, evdəsən...

Onun səsində o qədər hərarət vardı ki, elə bil ərinin evə qayıtması ilə birlikdə mənzilə yenidən rahatlıq və işıq dolmuşdu.

Atası gülümsəyərək arvadının belindən qucaqladı və onu özünə sıxdı.

— Darıxmısan?

— Çox, — Səvda asta səslə cavab verdi və onu yenidən öpdü.

Banu otağının qapısında dayanmış, çiynini qapı çərçivəsinə söykəyərək valideynlərini seyr edirdi. İstər-istəməz gülümsəyirdi. Anasının uzun iş günündən sonra atanı necə qarşıladığını, onun anası ilə necə zarafatlaşdığını, bir-birinə elə baxdıqlarını görmək Banunun xoşuna gəlirdi. Sanki həmin anlarda onlar üçün dünyada başqa heç kim yox idi. Atası evdən gedəndə Banu bir qədər kədərlənir, onun qayıdışı ilə isə həyat yenidən öz adi ahənginə düşürdü.

Belə anlarda ev ona daha da doğma, ailəsi isə zamanın və şəraitin belə dağıda bilməyəcəyi möhkəm, sarsılmaz bir qala kimi görünürdü.

Bəzən valideynlərinə baxarkən Banu sevgi haqqında düşünürdü. Görəsən, nə vaxtsa onun da şıltaq və seçici hesab etdiyi ürəyini fəth edə biləcək biri tapılacaqdımı? Yanında başqalarına bənzəməyən, güclü, özünə inamlı, etibarlı bir kişi olacaqdımı? Elə bir insan ki, onun yanında gözlərini rahatlıqla yumub heç nədən narahat olmayaydı, arxasında onu hər cür bəladan qorumağa qadir bir qayanın dayandığını biləydi.

O, xəyalən tanıdığı gəncləri bir-bir nəzərdən keçirdi: sinif yoldaşlarını, yuxarı sinif şagirdlərini və vaxtilə diqqətini cəlb etməyə çalışan oğlanları. Banu insanları müqayisə etməyə, onların müsbət və mənfi cəhətlərini seçməyə, davranışlarını, xarici görünüşlərini, hətta danışıq tərzlərini qiymətləndirməyə alışmışdı. O, ətrafındakı insanları bir baxışdan tanıya bildiyini düşünməyi xoşlayırdı. Halbuki öz mühakimələrinin bəzən nə qədər səthi olduğunun fərqinə belə varmırdı.

Bir az sonra burnunu çəkərək astadan güldü.

Yox. Tanıdığı insanların arasında belə biri yox idi.

Əlindəki telefon zəng çaldı. Ekranda Nərgizin adı göründü.

Banu telefonu ovucunda saxlayaraq atasına yaxınlaşdı və onu qucaqladı.

— İndi gəlirəm, ata.

— Əlbəttə, get, — atası gülümsəyərək qızının başını sığalladı.

Banu yenidən otağına qayıtdı, qapını arxasınca örtərək zəngə cavab verdi.

— Bəli, Nərgiz.

Banunun səsi sakit idi, amma Nərgiz cavab vermirdi. Adətən şən və canlı səslənən salamlaşma əvəzinə, o biri tərəfdən yalnız ağır nəfəs eşidilirdi.

— Nərgiz? Nə olub?

— Banu...

Rəfiqəsinin səsi çox zəif və qırıq-qırıq gəlirdi. Sanki hər sözü söyləmək onun üçün böyük çətinlik idi.

— Sənə nə olub? Danış!

Nərgiz bir neçə saniyə susdu, sonra nəhayət dilləndi:

— Səvil... ölüb...

Banu qaşlarını çatdı.

— Nə?

— Səvil ölüb, Banu.

Banu deyilən hər sözü eşitmişdi, amma onların mənası sanki şüuruna çatmaq istəmirdi.

— Sən zarafat edirsən?

— Yox...

— Nərgiz, əgər bu zarafatdırsa, çox iyrənc zarafatdır! Mənimlə belə zarafat etməyə cəsarət etmə!

— Mən zarafat etmirəm! — Nərgizin səsi titrədi. — O, ölüb, Banu. Artıq yoxdur.

Banu yerində donub qaldı, telefonu əlində daha bərk sıxdı.

— Necə olub?

— Hamı gedəndən sonra ağacdan asılı qalan ayaqqabılarını götürmək üçün geri qayıdıb. Heç kimdən kömək istəmək istəməyib, özü dırmaşıb... Sonra budaqdan sürüşüb yıxılıb. Elə hündürlükdən düşüb ki... — Nərgiz sözünü tamamlaya bilmədi.

Telefonun o biri tərəfindən boğuq hönkürtülər eşidildi.

Banunun barmaqlarının ucları buz kimi soyudu.

— Bunu haradan bilirsən?

— Mənə Alina danışdı. O, direktorun nəvəsi ilə dostdur. Deyir, artıq bütün məktəb bundan xəbərdardır...

Nərgiz yenidən ağlamağa başladı. Banu istər-istəməz telefonu qulağından bir qədər araladı. Elə bil rəfiqəsinin hönkürtüləri ona da ağrı verirdi.

— Banu, mən qorxuram...

— Nədən qorxursan? — Banu özünü laqeyd göstərməyə çalışaraq soruşdu. — Nə etmisən ki?

— Bizim zarafatımız...

Nərgiz göz yaşlarına boğuldu.

— Bizim zərərsiz zarafatımız bir insanın həyatına başa gəldi. Kaş sonunun belə olacağını biləydim... Kaş dünənki günü geri qaytara biləydim! İlahi, biz nə etdik?!

Banu qəfil dikəldi.

— Sus! Eşidirsən? Belə danışmağa cəsarət etmə!

— Amma axı biz...

— Biz günahkar deyilik!

O, bu sözləri o qədər tələsik söylədi ki, sanki rəfiqəsinin cümləsini tamamlamasına imkan versə, bir daha yaddaşından silə bilməyəcəyi bir həqiqəti eşidəcəyindən qorxurdu.

— Özü günahkardır! Normal insan köhnə ayaqqabılara görə o qədər hündürlüyə dırmaşmazdı. Bir az ehtiyatlı olsaydı, heç nə baş verməzdi!

Bu sözlər hətta öz qulağına da amansız səsləndi. Lakin Banu yenə də həmin fikirdən bərk-bərk yapışırdı. Elə bil sərbəst nəfəs ala bilməsi bundan asılı idi.

Banu özünü inandırmağa çalışırdı ki, Səvil bu qərarı özü veribsə, deməli, məsuliyyət də onun üzərinə düşürdü. Əgər hər şey təsadüfən baş veribsə, onda heç kim olanlara görə cavabdeh olmamalı idi. Nərgizi də buna inandıra bilsə, bəlkə bir gün özünü də inandıra bilərdi.

Onun sözlərindən sonra rəfiqəsi uzun müddət susdu.

— Banu... — nəhayət, astadan pıçıldadı.

— Bəsdir! — Banu sərt şəkildə sözünü kəsdi. — Bu barədə daha bir kəlmə də danışma. Məni başa düşdün? Bir də heç vaxt bu mövzuya qayıtma.

— Amma mən onu düşünməkdən əl çəkə bilmirəm...

— Onda özünü buna məcbur et! — Banu kəskin səslə cavab verdi. — Əgər başına bəla gəlməsini istəmirsənsə, özünü ələ al. Sabah məktəbə gedəcəyik, hər şeyi əvvəlki kimi aparacağıq və diqqəti özümüzə çəkməyəcəyik. Nə qədər çox ağlayıb hamıya günahkar olduğunu danışsan, bir o qədər çox sual yaranacaq... Bəs Leyla? O bilir?

— Əlbəttə, bilir. Axı o da bu işdə iştirak edib.

— O da qorxur...

— Boş yerə.

Banu inamlı danışmağa çalışırdı, hərçənd daxilində hər şey xoşagəlməz şəkildə sıxılırdı. O, bir neçə qətiyyətli cümlənin baş verənlərin onun üzərindəki təsirini aradan qaldırmağa kifayət edəcəyinə inanmaq istəyirdi.

— Qulaq as, Nərgiz. Bu, bədbəxt hadisə idi. Biz heç kimin zərər görməsini istəməmişdik. Heç birimiz Səvilə pislik etmək niyyətində deyildik.

— Amma axı onun ayaqqabılarını biz gizlətmişdik...

— Nə olsun? Biz onu ağaca dırmaşmağa məcbur etməmişdik ki! — Banu səsini qaldırdı, sonra bir qədər susub daha alçaq səslə əlavə etdi: — Deməli, taleyi belə imiş. Bizim bununla heç bir əlaqəmiz yoxdur.

Nərgiz cavab vermədi.

Zəngi ilk olaraq Banu bitirdi.

Bir neçə saniyə sönmüş ekrana hərəkətsiz baxdı. Sanki telefonun yenidən zəng çalacağını və kimsə ona səhv baş verdiyini, Səvilin sağ olduğunu, bütün bunların isə mənasız bir anlaşılmazlıqdan ibarət olduğunu söyləyəcəyini gözləyirdi.

Amma telefon susurdu.

Banu yavaşca çarpayının kənarında oturdu.

Nə dəhşətli gün idi! Hələ səhər hər şey adi, hətta qayğısız görünürdü. İndi isə elə bir hadisə baş vermişdi ki, Banu bu barədə sakitcə düşünməyi belə bacarmırdı.

Pəncərənin arxasında alaqaranlıq çökürdü. Otaq getdikcə qaralır, yalnız dəhlizdən süzülən nazik işıq zolağı aralı qalmış qapının arasından içəri düşürdü.

Qonaq otağından valideynlərinin səsləri eşidilirdi. Səvda ərinə nəsə danışır, o gülür, sonra cavab verir, az sonra isə hər ikisi yenidən gülüşürdülər.

Onların həyatı sanki heç nə baş verməmiş kimi davam edirdi.

Adi, sakit, isti bir həyat... Ev söhbətləri, axşam yeməyinin və anasının ətirinin qoxusu, sakit zarafatlar və sabahın da bugünkü kimi adi bir gün olacağına inam.

Banu isə qaranlıq otaqda oturmuş, telefonu ovucuna sıxmışdı.

O, nəyin dəyişdiyini izah edə bilmirdi, amma əvvəlki rahatlıq artıq yox idi. Ona elə gəlirdi ki, otağın divarları yavaş-yavaş bir-birinə yaxınlaşaraq onu bütün dünyadan ayırır, hava isə getdikcə ağırlaşır.

Cəmi bir saat əvvəl bura onun otağı idi. Xəyal qura, gülə, planlar qura və özünü təhlükəsiz hiss edə bildiyi bir məkan.

İndi isə bu otaq ona həbsxananı xatırladırdı.

Səhər Banu heç cür yataqdan qalxmaq istəmirdi. Gecə boyu o yan-bu yana çevrilərək yatmağa çalışmış, lakin narahat düşüncələr onu dönə-dönə Nərgizlə etdiyi telefon söhbətinə qaytarmışdı. Qısa sürən yuxusu belə ona rahatlıq gətirməmişdi. Xoşagəlməz hisslər yox olmaq əvəzinə, sanki onunla birlikdə yeni günə keçmişdi.

Uzun müddətdən bəri ilk dəfə idi ki, heç qayıtmaq istəmədiyi bir yerə getmək üçün özünü məcbur etməli olurdu.

Məktəbdə onu nə gözləyirdi? Şagirdləri sorğu-suala tutacaqdılarmı? Ayaqqabıları kimin gizlətdiyini öyrənəcəkdilərmi? Bəs kimsə onun da bu işdə əli olduğunu başa düşsə, onda nə olacaqdı?

Suallar bir-birinin ardınca yaranır, onun adətən səhərlər düşündüyü xarici görünüş, geyim və qarşıdakı dərslər haqqında fikirlərə yer qoymurdu.

Banu bir-iki gün evdə qala, özünü narahat hiss etdiyini söyləyə bilərdi. Amma bu, yalnız əlavə diqqət çəkərdi. Üstəlik, valideynlərinə də izahat verməli olacaqdı. Halbuki onlara nə deyəcəyini heç təsəvvür edə bilmirdi.

Özünü toparlamağa çalışaraq, nəhayət, evdən çıxdı. Daxilində qorxu və şübhələr hələ də davam etsə də, zahirən sakit görünməyə çalışırdı.

Həmin gün məktəb tamam başqa cür görünürdü. Səmanı ağır, boz buludlar bürümüşdü və arabir yerə xırda yağış damcıları düşürdü. Banu istər-istəməz düşündü ki, elə bil təbiət də baş verən faciəyə yas tutur.

Şagirdlər bir-bir hündür qara darvazadan içəri keçirdilər. Adətən bu saatlarda məktəbin həyəti gülüş, salamlaşma və şən söhbətlərlə dolu olardı. İndi isə uşaqlar kiçik qruplar halında toplaşır, bir-biri ilə astadan danışırdılar. Sanki hər kəs məktəbin həyətinə çökmüş ağır sükutu pozmaqdan çəkinirdi.

Banu qeyri-ixtiyari addımlarını yavaşıtdı.

Elə bu zaman ağacı gördü.

Ağacın ətrafı lentlə hasarlanmışdı. Hələ dünən o, məktəbin həyətindəki digər ağaclardan heç nə ilə fərqlənməyən adi bir ağac idi. İndi isə yad və vahiməli görünürdü. Bir qədər aralıda məktəbin işçilərindən biri dayanmış, şagirdlərin hasara yaxınlaşmamasına nəzarət edirdi.

Banu başını qaldırıb ağacın sıx budaqlarına baxdı.

Artıq budaqlarda heç bir ayaqqabı yox idi.

Budaqlar bomboş idi və küləyin təsiri ilə yırğalanırdı. Dünən burada ayaqqabıların asılı olduğunu, bu dəhşətli hadisənin də məhz həmin ayaqqabılardan başladığını xatırladan heç nə qalmamışdı.

Qız üzünü çevirərək girişə tərəf yönəldi.

Lakin foyeyə daxil olan kimi qəfil dayandı.

Elə qarşısında Səvilin şəkli qoyulmuşdu.

Səvilin özü deyil, yalnız çərçivəyə salınmış fotosu... Şəklin kənarından qara matəm lenti asılmışdı.

Fotodan Banuna iri, şabalıdı rəngli gözlər baxırdı. Səvilin üzündə tanış ifadə vardı — sakit, bir qədər sadəlövh. Elə bil indicə gülümsəyib adi bir şey haqqında danışmağa başlayacaqdı. Sanki bu şəklin məktəb yoldaşlarının onunla bağlı son xatirələrindən birinə çevriləcəyindən heç xəbəri yox idi.

Banunun daxilində nəsə sıxıldı.

O, tələsik baxışlarını yayındırdı və fotoşəklin qarşısında bir saniyə belə artıq dayanmamaq üçün sinfə tərəf getdi.

Sinifə çatanda şagirdlərin demək olar ki, hamısının artıq gəldiyini gördü. Leyla ilə Nərgiz pəncərənin yanında dayanmış, bir-birinə sıxılmışdılar. Astadan söhbət edirdilər, lakin Banunu görən kimi susdular.

Hər ikisinin gözləri ağlamaqdan qızarmışdı.

Bir anlıq Banua elə gəldi ki, rəfiqələri indi onun yanına gələcəklər. Lakin onlar pəncərənin yanında qaldılar. Aralarında sanki heç kimin keçməyə cəsarət etmədiyi görünməz bir sədd yaranmışdı.

Elə bu vaxt sinfə sinif rəhbəri Naidə Rizvanovna daxil oldu.

O, şagirdlərdən yerlərində əyləşmələrini xahiş etdi və bir müddət susaraq hamıya baxdı. Adətən ciddi və təmkinli görünən müəllimənin üzü bu gün xüsusilə yorğun idi. O, nə deyəcəyini götür-qoy edirdi. Çünki deyiləcək heç bir sözün baş verənləri izah edə bilməyəcəyini, Səvili tanıyanların kədərini yüngülləşdirməyəcəyini anlayırdı.

Nəhayət, danışmağa başladı:

— Dünən dəhşətli bir faciə baş verdi. Biz sinif yoldaşınız Səvili itirdik. Hər gün sizinlə eyni partalarda oturan, sizinlə birlikdə dərs oxuyan, söhbət edən, fikirlərini bölüşən bir qızı itirdik. Hələ dünən o, aranızda idi, bu gün isə onun yeri boş qalıb.

Naidə Rizvanovnanın səsi titrədi.

O, həyəcanını cilovlamağa çalışaraq bir anlıq gözlərini aşağı saldı, sonra sözünə davam etdi:

— Səvil çalışqan, tərbiyəli, mehriban və qayğıkeş bir şagird idi. O, hər bir insan kimi hörmətə və qayğıya layiq idi. Bu barədə danışmaq mənim üçün çox ağırdır. Biz onun qarşısında uzun bir ömür olduğunu düşünürdük. Məktəbi bitirəcəyinə, öz yolunu seçəcəyinə, arzularını həyata keçirəcəyinə ümid edirdik. İndi isə bizə yalnız onu xatırlamaq qalır.

«Mehriban? Qayğıkeş?» — Banu istər-istəməz düşündü.

Gözləri önündə yenidən ağacın budağından asılmış köhnə ayaqqabılar canlandı.

«Görəsən, bir cüt ayaqqabıya görə niyə o qədər hündürlüyə dırmaşmalı idi?»

Bir anlıq Banu özünü daha rahat hiss etdi. Adət etdiyi narazılıq və qıcıq hissi qorxusunu kölgədə qoydu və ona rahat bir fikirdən yapışmağa imkan verdi: Səvil özü düşünülməmiş bir hərəkət etmiş, özünü təhlükəyə atmışdı. Deməli, Banu özünü günahkar hiss etməməli idi.

«İndi onun ucbatından hamı əzab çəkməlidir», — deyə düşündü. Səvilə qəzəblənirdi. Çünki o, ölümündən sonra da Banunun rahatlığını pozmağa davam edirdi.

Banu bu fikrin nə qədər dəhşətli olduğunu dərhal dərk etmədi.

O, qorxurdu. Narahatlıq da keçirirdi. Baş verənləri mümkün qədər tez unutmaq, əvvəlki həyatına qayıtmaq və bir daha Səvilin adını eşitməmək istəyirdi.

Amma öz günahını etiraf etməyə hələ hazır deyildi.

Ən azından, hələlik.

Naidə Rizvanovna susdu. Banu başını qaldıranda müəllimənin yanağından yavaşca süzülən bir göz yaşı gördü. Müəllimə kədərini şagirdlərə göstərmək istəmirmiş kimi tələsik pəncərəyə tərəf çevrildi, lakin həyəcanını daha gizlədə bilmədi.

Sinifə sükut çökdü.

Bu, yoxlama işi başlamazdan əvvəl hər kəsin müəllimin diqqətini çəkməmək üçün susduğu adi sükut deyildi. Nə də kiminsə uğursuz zarafatından sonra yaranan qısa səssizlik idi. Bu sükut ağır və yad idi. Elə bil hər kəs öz düşüncələri ilə baş-başa qalmışdı.

Banu qəfil özünü gülmək istəyindən saxlaya bilmədiyini hiss etdi.

Baş verənlər ona gülməli gəldiyindən deyildi. O özü də bu qəribə istəyin haradan qaynaqlandığını anlamırdı. Bəlkə də, gərginlik o qədər artmışdı ki, artıq necə reaksiya verəcəyini bilmirdi. Birdən yadına düşdü ki, sinif heç vaxt bu qədər həmrəy şəkildə susmağı bacarmamışdı.

Dodaqlarının kənarı hiss olunmayacaq dərəcədə tərpəndi.

Banu dərhal başını aşağı saldı. Kiminsə bu arzuolunmaz təbəssümü görəcəyindən qorxurdu.

— Gəlin, Səvilin xatirəsini bir dəqiqəlik sükutla yad edək, — Naidə Rizvanovna asta səslə dedi. — Qoy ruhu şad olsun.

Şagirdlər başlarını aşağı əydilər.

Banu da hamı kimi kədərli görünməyə çalışaraq başını əydi. Əllərini partanın altında bir-birinə sıxmış, hərəkətsiz oturmuşdu. Hər keçən saniyə daha da dözülməz hala gələn sükutu dinləyirdi.

«Bir azdan qurtaracaq», — deyə özünü inandırırdı.

Bir dəqiqəlik sükut bitəcək, dərs başlayacaq, sonra da digər dərslər bir-birini əvəz edəcəkdi. Sadəcə ehtiyatlı davranmaq, artıq-əskik danışmamaq və qorxunun ona üstün gəlməsinə imkan verməmək lazım idi.

Banu özünü inandırırdı ki, gec-tez hər şey yenidən öz axarına düşəcək.

Ən azından, buna çox inanmaq istəyirdi.

Beşinci fəsil

Dərslər bir-birinin ardınca uzanıb gedirdi. Üstəlik, məhz bu gün — sanki qəsdən! Yeddi yox, altı da yox, düz səkkiz dərs!

Banu qıcıqlandığını güclə gizlədirdi. Baxışlarını müəllimdən pəncərəyə, sonra da tavana yönəldir, baş verənlərdən heç olmasa bir neçə dəqiqəliyinə uzaqlaşmağa çalışırdı. Müəllimlərin sözləri qulağında yeknəsəq bir uğultuya çevrilmişdi; deyilənlərin demək olar ki, heç biri yaddaşında qalmırdı. Arabir saata baxır, əqrəblərin nəhayət sürətlənəcəyinə ümid edirdi.

Nərgizlə Leyla həmişəkindən xeyli sakit idilər. Hətta Banuya baxmaqdan belə çəkinirdilər. Nə Banu ilə, nə də bir-birləri ilə danışırdılar. Sanki aralarında qəfildən görünməz bir divar ucalmışdı. Tənəffüslərdə də hər üçü yerlərində oturub qalır, digər şagirdlər isə dəhlizə çıxıb alçaq səslə söhbətləşərək yenidən sinfə qayıdırdılar. Bu pıçıltılar Səvilin ölümündən sonra sinifdə hökm sürən ağır ab-havanı daha da gücləndirirdi.

Nəhayət, gün axşama doğru əyilməyə başladı.

Sonuncu dərs — anatomiya — bitmək üzrə idi. Lövhənin üstündən asılmış saatın tıqqıltısı Banunun qulağına həmişəkindən daha gur gəlirdi. O, tez-tez saatın siferblatına baxır, sanki bircə baxışı ilə zamanı sürətləndirə biləcəyini düşünürdü.

Dərsin başa çatdığını bildirən musiqi səslənəndə Banu hiss olunmayacaq dərəcədə dərindən nəfəs aldı.

Bütün gün ərzində tənəffüslərdə eyni kədərli uvertüra səslənmişdi. Melodiya şüuruna o qədər həkk olunmuşdu ki, indi ətrafı sükut bürüsə də, Banıya elə gəlirdi, musiqi hələ də səslənməkdədir.

Dərslər başa çatmışdı.

Uzun və əzablı günün nəhayət bitməsinə sevinən Banu qızlarla söhbətə birinci özü başlamaq qərarına gəldi. Bu gərginlik içində evə getmək istəmirdi. Əmin idi ki, bir az səmimi söhbət etsələr, əvvəlki kimi bir neçə zarafatlaşsalar, hər şey tədricən öz qaydasına düşəcək. Axı onlar neçə illər idi ki, dost idilər. Banu bircə dəhşətli səhvin münasibətlərini birdəfəlik məhv edə biləcəyinə inanmaq istəmirdi.

Bu fikirlə Nərgizlə Leylanın yanına yaxınlaşdı.

— Qızlar, bəsdir də, mənə hirslənməyin. Mənim üçün də asan deyil, elə bilirsiniz? Heç kim hər şeyin belə nəticələnəcəyini bilmirdi. Nə baş verəcəyini əvvəlcədən görə bilməzdik.

Nərgiz ona elə ciddi baxdı ki, Banu istər-istəməz susdu. Qız cavab verməyə tələsmirdi. Sanki elə sözlər axtarırdı ki, daha artıq inciklik yaratmasın.

— Biz sənə hirslənmirik, Banu, — nəhayət, Leyla yorğun səslə dilləndi. — Ən azından, məsələ təkcə hirslənməkdə deyil. Hamımız səhv etmişik. İndi isə bununla yaşamağı öyrənməliyik. Bir məsələdə haqlısan: doğrudan da, Səvilin başına belə bir hadisə gələcəyini təsəvvür edə bilməzdik...

O, sözünü yarımçıq kəsdi. Cümləni tamamlamağa gücü çatmadı.

— Amma bunda özü günahkardır, — Banu tələsik dilləndi. — Ağaca çıxmamalı idi!

Nərgizlə Leyla eyni anda ona tərəf çevrildilər. Baxışlarında elə bir heyrət vardı ki, Banu bir anlıq nə deyəcəyini bilmədi. Lakin az sonra inadla çənəsini qaldırdı, sanki öz haqlılığını müdafiə etməyə hazırlaşırdı.

— Sən bunu necə deyə bilirsən? — Nərgiz sakitcə soruşdu. — O, ora bizim ucbatımızdan çıxdı, Banu. Ayaqqabılarını biz gizlətmişdik, onları axtarmağa biz məcbur etmişdik. İndi isə o, artıq həyatda yoxdur.

Son sözlər Nərgizin istədiyindən daha ucadan səsləndi. Banu qorxuyla ətrafa göz gəzdirdi, halbuki sinif artıq boşalmışdı. Ona elə gəldi ki, kimsə qapının arxasında dayanıb söhbətlərini eşidə bilər.

— Yaxşı, bəsdir, — deyə səsini alçaldaraq tələsik dilləndi. — Nə olubsa, olub. Artıq heç nəyi dəyişə bilmərik. Heç olmasa, gəlin, dalaşmağı dayandıraq və yenidən normal ünsiyyət qurmağa çalışaq. Axı biz həmişə mehriban olmuşuq.

Banu yüngül, az qala zarafatla danışmağa çalışırdı. Sanki söhbət bir neçə barışıq sözündən sonra unudula biləcək adi bir inciklikdən gedirdi. O, əvvəlki əmin-amanlıq hissini geri qaytarmaq istəyirdi — yanında rəfiqələrinin olduğu, heç nəyin adət etdiyi həyatına təhlükə yaratmadığı o günləri.

Amma Nərgiz gülümsəmədi.

— Sənə əvvəlki dostluğumuzu vəd edə bilmərəm, Banu.

Banu onun çiyninə toxunmaq istəyəndə Nərgiz əlini nəzakətlə, amma qətiyyətlə kənara çəkdi.

— Bir az tək qalmalı, öz fikirlərimlə baş-başa olmalıyam. Daha heç nə baş verməyibmiş kimi davranmaq istəmirəm. Açığı, mənə elə gəlir ki, sənin yanında olanda çox vaxt hadisələrin nəticəsi barədə düşünməyi unuduram.

O, bunları heç bir qəzəb hiss etdirmədən söylədi. Məhz buna görə də sözləri Banunu daha çox incitdi.

Cavab gözləmədən arxasını çevirib çıxışa tərəf yönəldi. Banu bir neçə saniyə yerindən tərpənmədən onun arxasınca baxdı. Rəfiqəsinin onu həqiqətən tək qoyub getdiyinə inanmaq istəmirdi.

— Nərgiz! — deyə səsləndi.

Amma qız heç dönüb arxaya baxmadı.

Leyla qapının yanında bir qədər ləngidi. Üzündə çaşqınlıq və yorğunluq ifadəsi vardı. Ancaq Banuyla nə danışacağını tapa bilmədi. Nəhayət, gözlərini yerə dikib Nərgizin ardınca tələsdi.

Banu boş sinifdə tək qaldı.

— Elə olsun! — deyə incik-incik mızıldandı. — Görək mənsiz necə bacaracaqsınız!

Sözləri özünün hiss etdiyindən daha inamlı səsləndi. Banu çantasını götürüb dəhlizə qaçdı. Qızların arxasınca çatmaq istəyirdi. Onları saxlamağa, onu dinləməyə və elə davranmaqdan əl çəkməyə məcbur etmək istəyirdi ki, guya baş verənlərin yeganə günahkarı o imiş.

Lakin sinifdən çıxan kimi dayandı.

Qarşısında tanımadığı bir qadın dayanmışdı. Geyiminə və ciddi üz ifadəsinə baxan kimi Banu onun məktəb işçilərindən olmadığını anladı. Qız bu qadını əvvəllər məktəbdə heç vaxt görməmişdi. Ancaq indi yad qadın elə bil kimi axtardığını əvvəlcədən bilirmiş kimi birbaşa ona baxırdı.

— Ağayeva Banu?

Banu donub qaldı. Qadının məhz ona müraciət etdiyini anlamaq üçün bir neçə saniyə vaxt lazım oldu.

— Bəli, mənəm.

— Zəhmət olmasa, mənimlə müəllimlər otağına keçin. Sizinlə danışmalıyıq.

Banu qaşlarını çatdı və çantasının qayışını daha möhkəm sıxdı.

— Nə üçün? Mən heç nə etməmişəm. Evdə məni gözləyirlər, dərslər də artıq qurtarıb.

— Narahat olmayın, — qadın sakit səslə cavab verdi. — Söhbətimiz çox vaxt aparmayacaq.

Banu bu vədə inanmadı. Bir daha pilləkənə tərəf baxdı. Nərgizlə Leyla artıq gözdən itmişdilər. Yenə də sanki onlara çatmaq ümidi vardı. Sonra üzünü tanımadığı qadına çevirdi.

— Bağışlayın, bəs siz kimsiniz?

— Müstəntiq.

Bu bircə kəlmə Banunun daxilində hər şeyi xoşagəlməz bir qorxu ilə sıxmağa kifayət etdi.

O, indiyədək özünü inandırmağa çalışırdı ki, baş verənlər bir müddət məktəbdə danışılacaq, sonra isə yavaş-yavaş unudulacaq dəhşətli bir hadisə olaraq qalacaq. Ümid edirdi ki, həyat əvvəlki axarına qayıdacaq, Səvilin ölümü isə onunla arzuları arasında dayanmayacaq.

Amma bu qadın nə başsağlığı vermək, nə də məktəb qaydalarını xatırlatmaq üçün gəlmişdi. Onun gəlişinin özü göstərirdi ki, baş verənlər sonuncu dərslə birlikdə bitməyəcək və artıq elə suallar veriləcək ki, onlardan yaxa qurtarmaq mümkün olmayacaq.

Qadın səbirlə gözləyirdi.

Banu yavaşca başını tərpətdi və onun ardınca getdi.

Bütün gün ərzində ilk dəfə idi ki, o, həqiqətən qorxurdu.

Altıncı fəsil

Müəllimlər otağının qapısı önündə Banu dayandı.

Qapının qarşısında cəmi bir neçə saniyə ləngisə də, gözləmək ona sonsuz dərəcədə uzun görünürdü. Müfəttiş haqqında düşünmək qarnında xoşagəlməz bir sıxıntı yaradır, ovuclarını isə soyuq tər basırdı.

Banu sakitləşmək üçün dərindən nəfəs aldı.

Sadəcə danışacağıq. Axı mən Səvilin ölməsini istəmirdim. Ona pislik arzulamamışdım.

Bu fikirlər ona bir anlıq cəsarət versə də, az sonra yaddaşında başqa bir xatirə canlandı və özünü daha da ağır hiss etdi.

Amma ayaqqabılarını biz oğurlamışdıq.

Barmaqlarını sıxıb sonra yavaşca açdı. Hələ dünən bu hərəkət onlara əyləncəli görünürdü, dostları ilə birlikdə gülüb danışacaqları adi bir zarafat idi. İndi isə «zarafat» sözü tamam başqa məna daşıyırdı — onda gülməli heç nə qalmamışdı.

Zarafat ölümlə nəticələnmişdi.

Banu qapını itələdi.

Müəllimlər otağında qeyri-adi bir sükut hökm sürürdü. Bir neçə müəllim bir-biri ilə danışmadan sənədləri nəzərdən keçirirdi. Hətta dəhlizdən gələn səslər belə boğuq eşidilir, otaqdakı gərginlik sanki havadan hiss olunurdu.

Masalardan birinin arxasında qırx yaşlarında bir qadın əyləşmişdi. Qarşısında açıq qovluq, onun yanında isə səliqə ilə düzülmüş kağızlar, qeyd dəftərçəsi və qələm vardı.

— Banu? — qadın başını qaldıraraq soruşdu.

— Bəli.

— Buyur, keç, əyləş.

Banu sakit görünməyə çalışaraq qadının qarşısında oturdu. Qadın ona nə xüsusi sərtliklə, nə də mərhəmətlə baxdı, sonra qovluğu açdı.

— Sənə Səvil haqqında bir neçə sual vermək istəyirəm. Çalış, sakit cavab ver və yalnız həqiqətən xatırladıqlarını danış. Nəyisə bilmirsənsə və ya xatırlaya bilmirsənsə, bunu da olduğu kimi söylə. Yaxşı?

— Yaxşı, — Banu astadan cavab verdi.

— Səvili tanıyırdın?

— Bəli. Eyni sinifdə oxuyurduq.

— Dost idiniz?

— Xeyr.

— Bəs münasibətləriniz necə idi? Yaxşı ünsiyyət qururdunuz?

Banu başını güclə hiss olunacaq dərəcədə buladı.

— Demək olar ki, danışmırdıq.

— Tez-tez söhbət edirdiniz?

— Bəzən, amma yaxın deyildik.

Müstəntiq bir neçə qeyd apardı.

— Onu necə xatırlayırsan?

Banu çiyinlərini çəkdi. Sanki sual güclə tanıdığı bir insan haqqında verilmişdi.

— Adi bir qız idi. Sakit. Başqa nə deyəcəyimi bilmirəm. Biz dost deyildik.

Qadın gözlərini qaldırdı, lakin cavaba heç bir münasibət bildirmədi.

— Səvillə sonuncu dəfə nə vaxt danışmısan?

Banu bir anlıq tərəddüd etdi.

— Yəqin ki, dünən.

— Nədən danışırdınız?

— Xatırlamıram. Deyəsən, elə də vacib bir şeydən danışmırdıq.

— Dərslərdən sonra onu gördün?

— Xeyr.

— Hara getdiyini bilirsən?

— Xeyr.

— Sinif yoldaşlarınızdan kimlər dərsdən sonra məktəbdə qalmışdı?

— Bilmirəm.

Müstəntiq qeyd dəftərçəsinin səhifəsini çevirdi və eyni sakit səslə soruşdu:

— Səvilin ayaqqabılarının ağacın üstündə olduğunu və onları götürməyə çalışdığını bilirdin?

Banunun ürəyi qabırğalarına ağrılı şəkildə çırpıldı.

— Xeyr.

Cavab ağzından həddindən artıq tələsik çıxdı. Banu özü də bunu anladı, amma artıq geri çəkilmək gec idi.

Müstəntiq növbəti qeydi apardı.

— Yaxşı. Bəs dünən Nərgiz, Leyla və Elvinlə birlikdə idin?

Banu gözlərini qaldırdı.

— Bəli.

— Harada idiniz?

— Məktəbdə. Sonra getdik.

— Hamınız birlikdə?

— Bəli.

— Həyətdə söhbət edirdiniz?

— Deyəsən, bəli.

— Bir ara ağacın yanında oldunuz?

Banu dodaqlarının quruduğunu hiss etdi.

— Xatırlamıram.

Qadın qələmi kənara qoyub ona daha diqqətlə baxdı.

— Doğrudan da xatırlamırsan, yoxsa cavab vermək istəmirsən?

— Həqiqətən xatırlamıram, — Banu səsini inamlı çıxarmağa çalışaraq təkrarladı.

Müstəntiq onunla mübahisə etmədi. Yenidən qeydlərinə baxmağa başladı. Banu isə hərəkətsiz oturaraq gözlərini masanın kənarına zillədi.

Banu gözlərini qaldırmağa qorxurdu. Ona elə gəlirdi ki, müstəntiq yalan danışdığını dərhal anlayacaq. O, qısa cavabların və özünü bilməzliyə vurmağın arxasında gizlənərək etirafdan yayınmağa çalışırdı.

O, Səvillə dost deyildi. Demək olar ki, onunla danışmırdı. Səvilin dərsdən sonra hara getdiyini görməmişdi. Ağacın yanında nə baş verdiyindən xəbəri yox idi.

Belə düşünmək daha asan idi. Ən azından, Banu buna inanmaq istəyirdi.

Müstəntiq növbəti sualı vermək üçün qeyd dəftərçəsini bağlayanda telefonu zəng çaldı.

— Bağışla, bir dəqiqə, — deyərək qadın ayağa qalxdı.

Pəncərəyə tərəf çəkilib zəngə cavab verdi.

— Bəli, eşidirəm.

Banu istər-istəməz gərginləşdi. Qarşı tərəfin nə dediyini eşitmirdi, ancaq müstəntiqin alçaq səslə verdiyi sualları və cavabı diqqətlə dinlədiyi qısa fasilələri duyurdu.

Söhbət cəmi bir neçə dəqiqə çəkdi, amma Banuya bu dəqiqələr sonsuz göründü. Kimin zəng etdiyini, nə baş verdiyini təxmin etməyə çalışdıqca narahatlığı daha da artırdı.

Nəhayət, müstəntiq dedi:

— Yaxşı. Başa düşdüm. Təşəkkür edirəm.

Zəngi bitirib masaya qayıtdı və bir müddət susaraq Banunu süzdü.

— Banu, doğrudanmı heç nə xatırlamadığını iddia etməkdə davam etmək istəyirsən?

Qızın daxilində hər şey düyünləndi.

— Mən... nəyi nəzərdə tutduğunuzu başa düşmürəm.

— İndicə həmkarımla danışırdım. Nərgiz, Leyla və Elvin artıq izahat veriblər.

Banu donub qaldı.

— Nə danışıblar?

— Dünən Səvilə zarafat etmək qərarına gəldiyinizi söyləyiblər.

Banunun ağzı qurudu. Nəsə etiraz etmək istədi, amma bir kəlmə belə deyə bilmədi.

— Onların sözlərinə görə, Səvilin ayaqqabılarını götürüb ağacda gizlətmisiniz.

Qız gözlərini yerə dikdi.

Sonuncu ümidi də puç oldu. Cəmi bir dəqiqə əvvəl ehtiyatlı cavablarının ona bu otaqdan heç nə etiraf etmədən çıxmağa kömək edəcəyinə inanırdı. İndi isə bu ümid sadəlövhlük kimi görünürdü.

— Mən... — Banu sözə başladı, amma səsi onu yarı yolda qoydu.

— Mən sinif yoldaşlarını dinləmişəm. İndi isə hadisələrin sənin baxış bucağından necə baş verdiyini eşitmək istəyirəm.

Banu susdu.

— Ayaqqabıları gizlətməyi kim təklif etdi?

— Mən...

O, sözünü yarımçıq kəsdi, çarəsizcə uyğun cavab axtardı.

— Xatırlamıram.

Müstəntiq qısa fasilədən sonra sakitcə dedi:

— Banu, mən səndən təxmin etməyi və ya başqalarının dedikləri ilə razılaşmağı istəmirəm. Əgər bunu kimin təklif etdiyini xatırlayırsansa, danış. Xatırlamırsansa, bunu da de. Amma həqiqətən baş verənləri gizlətməyə çalışma.

Qız gözlərini qaldırdı. Qadının səsində heç bir hədə yox idi və məhz bu, Banunun özünü aldatmağa davam etməsini daha da çətinləşdirirdi.

Müstəntiq qovluğu bağlayıb Banunun yanındakı stula keçdi.

— Məni diqqətlə dinlə. Sənin qorxduğunu başa düşürəm. Siz hələ məktəblisiniz və ola bilsin ki, dünən heç biriniz hər şeyin necə nəticələnəcəyini düşünməmisiniz. Amma indi söhbət bir insanın ölümündən gedir. Baş verənləri müəyyənləşdirməliyəm. Bunun üçün də hadisəyə aidiyyəti olan hər kəsin həqiqəti danışması vacibdir.

Banu dizlərinin üstündə barmaqlarını bir-birinə keçirdi.

— Sizcə, biz onu öldürmək istəyirdik?

— Mən hələlik belə bir nəticəyə gəlmirəm. Elə buna görə də suallar verirəm. Səvilə ciddi zərər vurmaq niyyətiniz var idi?

— Xeyr! — Banu istər-istəməz dilləndi. — Əlbəttə ki, yox!

Bütün söhbət ərzində ilk dəfə idi ki, tərəddüd etmədən cavab verirdi.

— Onda nə etdiyinizi və nə etmək istədiyinizi danış.

Banu başını aşağı saldı. Yenə əvvəlki bəhanələrin arxasında gizlənmək, məsuliyyəti başqalarının üzərinə atmaq, sadəcə hadisənin yanında olmuş biri olduğuna özünü inandırmaq istəyirdi. Amma artıq bilirdi ki, Nərgiz, Leyla və Elvin baş verənləri danışıblar. Göz qabağında olanları inkar etmək yalnız onu daha dərin yalanın içinə salacaqdı.

— Biz sadəcə zarafat etmək istəyirdik, — nəhayət, dilləndi.

Səsi titrədi.

— Davam et.

— Səvilin ayaqqabılarını gördük və onları gizlətmək qərarına gəldik. Qoy axtarsın, qoy... — Banu sözünü yarımçıq kəsib udqundu. — Ona gülmək istəyirdik.

— Bunu ilk kim təklif etdi?

Qız dünənki söhbəti yadına salmağa çalışaraq fikrə getdi.

— Deyəsən, Nərgiz. Məncə, ilk dəfə o dedi. Amma bunun məhz belə olduğuna and içə bilmərəm.

— Yaxşı. Bəs ayaqqabıları kim götürdü?

— Hamımız orada idik. Onları ilk kimin yerdən götürdüyünü xatırlamıram.

— Sən özün onlara toxunmuşdun?

Banu yavaşca başını tərpətdi.

— Bəli. Deyəsən, götürmüşdüm.

— Bəs onları ağaca kim apardı?

O, tərəddüd etdi.

— Hamımız iştirak edirdik. Dəqiq deyə bilmərəm, kim hara çıxdı və ayaqqabıları budağa kim qoydu.

— Bəs sonra nə etdiniz?

— Getdik.

— Səvilin onları götürmək üçün ağaca çıxa biləcəyini düşünürdünüz?

Banu dərhal cavab vermədi.

— Yəqin ki, ayaqqabıları götürməyə çalışacağını düşünürdük. Amma onun həqiqətən bu qədər hündürə çıxacağını təsəvvür etmirdim.

— Heç olmasa bir anlıq onun yıxıla biləcəyini düşündün?

Banu susdu. O, həmin an beynindən heç olmasa bircə narahatlıq kölgəsinin keçib-keçmədiyini çarəsizcə xatırlamağa çalışırdı. Amma gözləri önündə yalnız başqalarının təbəssümləri, gülüşləri və növbəti zarafatı fikirləşərkən duyduqları mənasız üstünlük hissi canlanırdı.

— Xeyr, — nəhayət, pıçıldadı. — Bu barədə düşünməmişdim.

Müstəntiq onun sözünü kəsmədi, tələsməyə də qoymadı.

Nəhayət, Banu xatırladığı hər şeyi danışmağa başladı.

Əvvəlcə sözlər çətinliklə dilindən çıxırdı. Hadisələrin ardıcıllığını qarışdırır, ayrı-ayrı cümlələri xatırlayır, təfərrüatları yada salmağa çalışarkən susurdu. Tədricən danışdıqları daha aydın və ardıcıl oldu. Banu ayaqqabıları necə gördüklərini, onları gizlətmək qərarına gəldiklərini, öz fikirlərinə gülüb əyləndiklərini, ayaqqabıları ağacda qoyub oradan necə uzaqlaşdıqlarını xatırladı.

Banu həmin günü nə qədər aydın xatırlayırdısa, baş verənlər bir o qədər az zərərsiz əyləncəyə bənzəyirdi. Dünən o, lağa qoymağa qərar verdiyi qızın hissləri barədə düşünməmişdi. İndi isə xatirələr onların düşüncəsiz hərəkətini və özünün laqeydliyini bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxarırdı.

Banu danışıb qurtaranda müəllimlər otağına yenidən sükut çökdü.

Müstəntiq öz yerinə qayıdıb qeydləri nəzərdən keçirdi, bəzi təfərrüatları dəqiqləşdirdi. Banu isə başını aşağı salaraq oturmuşdu. Boğazında ağır bir düyün yaranmışdı.

— Mən hər şeyin belə bitməsini istəmirdim, — o, astadan dilləndi.

Qadın gözlərini qaldırdı.

— Nə demək istəyirsən?

Banu çətinliklə udqundu.

— Mən Səvilin ölməsini istəmirdim.

Gözləri yaşardı. Özünü saxlamağa çalışsa da, səsi xaincəsinə titrədi.

— Əgər onun yıxıla biləcəyini bilsəydim... Belə bir şeyin baş verəcəyini heç bir anlıq da olsa düşünsəydim, heç vaxt razılaşmazdım. Heç vaxt.

Susdu. Utanc hissinə dözülməz bir kədər qarışırdı.

— Çox təəssüf edirəm, — deyə güclə eşidiləcək səslə əlavə etdi.

Müstəntiq dərhal cavab vermədi. Az əvvəl öz iştirakını gizlətməyə çalışan bu qız indi, bəlkə də, ilk dəfə baş verənləri həqiqətən dərk edirdi. Artıq heç nəyi geri qaytarmaq mümkün deyildi.

— Mən sizin əvvəlcədən Səvilin ölümünü istədiyinizi düşünmək üçün əsas görmürəm, — qadın dedi. — Amma belə bir niyyətin olmaması hərəkətlərinizin nəticələrini aradan qaldırmır. Bəzən insan cəmi bir neçə dəqiqə ərzində düşünülməmiş bir addım atır, amma onun nəticələrinə görə uzun müddət cavab verməli olur.

Banu səssizcə başını tərpətdi.

— Baş verənləri danışmaq qərarına gəlməyin hadisənin bütün təfərrüatlarının müəyyənləşdirilməsi üçün vacibdir. Amma mən sənin izahatını rəsmiləşdirməli, onu digərlərinin ifadələri ilə müqayisə etməli və materialları sonrakı araşdırma üçün təqdim etməliyəm. Yoxlamanın sonunda hansı nəticəyə gəlinəcəyini indidən deyə bilmərəm.

— Məni cəzalandıracaqlar? — Banu rəngi ağararaq soruşdu.

Müstəntiq ona verə bilməyəcəyi vədlərlə təsəlli verməyə çalışmadı.

— Hazırda hansı qərarın qəbul ediləcəyini əvvəlcədən deyə bilmərəm. Bu, müəyyənləşdiriləcək hallardan və araşdırmanın sonrakı gedişindən asılıdır. Amma həqiqəti gizlətmək səhv olardı. Baş verənlərin nə qədər ciddi olduğunu anlamalısan.

Banu yenidən gözlərini yerə dikdi.

— Başa düşürəm.

— Söhbətimizi bitirməzdən əvvəl daha bir məsələni dəqiqləşdirmək istəyirəm. Ayaqqabıları ağacda qoyub gedəndə sizdən kimsə Səvilə onları harada axtarmalı olduğunu demişdi?

Qız fikrə getdi.

— Xeyr. Biz artıq getmişdik.

— Yaxşı. Əgər sonradan hadisələrin yenidən canlandırılmasına kömək edə biləcək hansısa təfərrüatı xatırlasan, mütləq xəbər ver.

Müstəntiq yenidən sənədlərinə qayıtdı. Banu yavaşca stuldan qalxdı. Ona elə gəlirdi ki, bu otaqda bir neçə saat oturub.

Qapıya çatanda dayandı və arxaya çevrildi.

— Gedə bilərəm?

— Bəli. Bu günəlik kifayətdir.

Banu dəhlizə çıxdı. Arxasındakı qapı astaca örtüldü və müəllimlərin boğuq səslərini, kağızların xışıltısını kəsdi.

O, bir neçə addım atıb dayandı və soyuq divara söykəndi. Suallar bitmişdi, amma ürəyi yüngülləşməmişdi. Dəhlizin sükutunda müəllimlər otağında dediyi sözlər daha aydın səslənirdi.

Mən Səvilin ölməsini istəmirdim.

Banu gözlərini yumdu. O, həqiqətən də Səvilin ölümünü istəməmişdi. Amma nədənsə bu həqiqət artıq ona bəraət qazandırmırdı.

Müstəntiq bir müddət də masanın arxasında qalaraq qeydləri nəzərdən keçirdi. Vərəqlərdə dörd şagirdin izahatı qeydə alınmışdı. İndi onları müqayisə etmək, etibarlı məlumatları ziddiyyətli məqamlardan ayırmaq və hadisələrin ardıcıllığını bərpa etmək lazım idi.

Nərgiz. Leyla. Elvin. Banu.

Dördü də ayaqqabılarla bağlı zarafatda iştirak etdiklərini etiraf etmişdilər. Baxmayaraq ki, danışdıqları təfərrüatların hələ də yoxlanılmasına ehtiyac vardı, qadını bir sual narahat etməkdə davam edirdi.

Ayaqqabıları gizlətməyi ilk kim təklif etmişdi? Onları ağacda qoymaq qərarını kim vermişdi? Onlardan kimsə Səvilin ayaqqabıları götürmək üçün ağaca çıxa biləcəyini əvvəlcədən düşünmüşdümü?

Bu sualların cavabından yalnız hadisələrin necə cərəyan etməsi deyil, həm də yeniyetmələrin hər birinin öz hərəkətinin mümkün nəticələrini nə dərəcədə dərk etməsi asılı idi.

Müstəntiq qeydlərinə bir daha nəzər saldı, sonra stulun söykənəcəyinə arxalanaraq pəncərədən bayıra baxdı. Məktəbin həyəti getdikcə boşalırdı. Yalnız bir neçə şagird darvazanın yanında dayanıb evə getməyə tələsmirdi.

Qadın ağır-ağır nəfəs aldı.

— Hamısı iştirak etdiklərini etiraf edir, — deyə astadan öz-özünə söyləndi. — Amma ayaqqabıları ağacda gizlətməyi ilk kim təklif edib? Onlardan heç olmasa biri Səvilin onların arxasınca ağaca çıxa biləcəyini düşünübmü?

Hələlik bu sualların cavabı yox idi.

Müstəntiq isə anlayırdı ki, bu cavablar olmadan baş verənlərin tam mənzərəsini yaratmaq mümkün olmayacaq.

Yeddinci fəsil

Banu evə tək qayıdırdı.

Yavaş-yavaş addımlayırdı, halbuki daxilindəki narahatlıq onu tezliklə tanış qapıdan içəri girməyə, otağına çəkilib qapını bağlamağa və özü ilə baş-başa qalmağa tələsdirirdi. Artıq heç kimin suallarına cavab vermək, yad baxışları üzərində hiss etmək və ətrafında baş verənləri hələ də anladığını göstərməyə çalışmaq istəmirdi.

Şəhər öz adi həyatı ilə yaşayırdı. Küçədən maşınlar ötüb-keçir, kiçik bir mağazanın qarşısında qadınlar söhbətləşir, açıq pəncərədən uşaqların gülüşü eşidilirdi. Kimi işdən sonra evə tələsir, kimi axşam yeməyi üçün çörək seçir, dalanların birində isə oğlan uşaqları yoldan keçənlərə fikir vermədən top qovurdular.

Başqaları üçün heç nə dəyişməmişdi.

Yalnız Banunun dünyası sanki öz əvvəlki yerindən sürüşüb düşmüşdü.

O, müstəntiqlə söhbətini və cəmi bir neçə saat əvvəl çətinliklə cavablandırdığı sualları dönə-dönə xatırlayırdı.

Siz ona zərər vermək istəyirdiniz?

Onda həqiqəti demişdi: onlar Səvili öldürmək niyyətində deyildilər, onun ölümünü arzulamırdılar və qurduqları oyunun necə nəticələnəcəyini təsəvvür belə etmirdilər.

Bəs indi niyə ürəyi bu qədər sıxılırdı?

Banu özünü inandırmağa çalışırdı ki, hər şey təsadüfən baş verib, heç kim belə bir bədbəxtliyin olacağını əvvəlcədən görə bilməzdi və onlar sadəcə gülmək istəmişdilər, əslində isə dəhşətli bir iş görmək niyyətində olmamışdılar.

Onlar sadəcə ayaqqabıları götürmüşdülər.

Sadəcə gizlətmişdilər.

Sadəcə oradan uzaqlaşmışdılar.

«Sadəcə» sözü beynində dönə-dönə təkrarlanırdı. Sanki bu söz baş verənləri bir qədər də olsa yüngülləşdirə bilərdi. Lakin hər dəfə onu təkrarladıqca söz daha da saxta səslənirdi. Banu bu sözün arxasında təkcə öz hərəkətini deyil, dünənə qədər olduğu qızı da gizlətməyə çalışırdı.

Kaş biləydim...

Əgər o, heç olmasa bir anlıq gələcəyə baxa bilsəydi, bu oyunda iştirak etməyə heç vaxt razı olmazdı. Başqaları ilə birlikdə gülməz, Səvilin yanına əvvəlki özündənrazı tərzdə yaxınlaşmaz, onun nə hiss etdiyini düşünmədən hərəkət etməzdi.

Amma keçmişi dəyişmək mümkün deyildi. Ən səmimi sözlər belə Səvili yenidən həyata qaytara bilməzdi.

Evə çatmasına bir neçə dəqiqə qalırdı. Banu birdən düşündü ki, bəlkə də, valideynləri hələ heç nədən xəbər tutmayıblar. Müstəntiq onlarla əlaqə saxlamağa macal tapmamış ola bilərdi. Onda Banunun mənzilə girib anasına sarılmaq, yorulduğunu söyləmək və bir müddət evin qayğıları, axşam yeməyi, sabah üçün qurulan planlarla dolu tanış dünyasına sığınmaq imkanı qalardı.

Bununla belə, Banu artıq hiss edirdi ki, başqalarının onun daxilində nələrin dəyişdiyindən hələ xəbərsiz olması əvvəlki həyatının geri qayıdacağı demək deyil.

Binanın girişində dayandı, dərindən nəfəs aldı və içəri girdi.

Öz mərtəbəsinə qalxanda tanış qapının qarşısında addımlarını yavaşıtdı. Bir neçə saniyə qapıya baxaraq özünü toplamağa çalışdı, sonra zəngin düyməsini basdı.

Qapı az qala dərhal açıldı.

Qarşısında anası dayanmışdı.

O, qızına diqqətlə baxdı. Sanki Banunun üz ifadəsindən nəsə anlamağa çalışırdı, amma heç nə soruşmadı.

Banu da susurdu.

Anasının gözlərində nə qəzəb, nə də açıq bir məzəmmət vardı. Yalnız gizlətməyə çalışdığı narahatlıq və Banunun ürəyini sıxan qəribə bir kədər görünürdü.

— Salam, — Banu astadan dilləndi.

— Salam, qızım, — anası cavab verdi.

Anası bir qədər kənara çəkilib ona yol verdi. Sanki əlini qızına uzatmaq istəyirdi, amma son anda fikrindən daşındı.

Banu ayaqqabılarını çıxarıb dəhlizdən keçdi və birbaşa otağına yönəldi.

— Banu... — anası astadan səsləndi.

Qız dayandı, amma arxaya çevrilmədi.

— Çox yorulmuşam, ana. Bir az uzana bilərəm?

Onun səsində elə bir acizlik vardı ki, anası təkid etmədi.

— Əlbəttə. Dincəl.

Banu otağına girib qapını astaca örtdü.

Anası dəhlizdə tək qaldı. Onun ardınca otağa girmək, qızını qucaqlamaq və hər şeyi sakitcə soruşmaq istəyirdi: Banu bu dəhşətli hadisəyə necə qarışmışdı və indi özünü necə hiss edirdi?

Amma qızı çox yorğun görünürdü. Ana ehtiyatsızlıqla deyilmiş bir sözün onu daha da qapalı edəcəyindən qorxurdu.

O, necə davranacağını bilmirdi: Banunu rahat buraxmalı, yoxsa aralarında susqunluq divarı ucalmamış onunla mütləq danışmalı idi?

Otaqda Banu paltarını dəyişdi, yatağının örtüyünü düzəltdi və pərdələri belə çəkmədən çarpayıya uzandı. Pəncərədən hələ gündüz işığı süzülürdü. Günəş şüaları döşəməni yarıb keçir, yazı masasının üstünə düşür və bir neçə gün əvvəl orada açıq qoyulmuş kitabı işıqlandırırdı.

Adətən, bu vaxt o, artıq axşam üçün planlar qurur, rəfiqələri ilə yazışır və ya geyinəcəyi paltarı seçirdi. İndi isə heç nə etmək istəmirdi. Hətta yastığının yanında duran telefonu belə ona lazımsız görünürdü.

Banu gözlərini yumub xatirələri qovmağa çalışdı. Amma gözləri önündə yenidən Səvilin üzü canlandı. Ardınca ağacın budaqları, başqalarının təbəssümləri və indi ona yad, xoşagəlməz görünən öz gülüşü peyda oldu.

O, üzünü yastığa sıxdı. Heç olmasa bir müddətlik hər şeyi unutmaq istəyirdi.

Yorğunluq yavaş-yavaş üstün gəldi. Fikirləri səngidi, narahatlığı bir qədər azaldı və az sonra Banu pəncərədən süzülən gündüz işığının necə solduğunu hiss etmədən yuxuya getdi.

Yuxusunda yenidən məktəbdə idi.

Amma bu, onun tanıdığı məktəb deyildi. Hər şey daha işıqlı, daha geniş və daha mehriban görünürdü. Günəş şüaları döşəmənin üzərinə enli qızılı zolaqlar salmışdı.

Banu partada oturmuşdu. Özü də çox balaca idi; nazik uşaq barmaqları, dağınıq saçları vardı. Qarşısında rəngli yapışqan şəkillər, parıltılı boya qabları, müxtəlif rəngli karandaşlar və Səvillə birlikdə nağıl qalası düzəltdikləri qalın karton parçası vardı.

Səvil yanında əyləşmişdi. Əl işinin üzərinə əyilərək kağızdan düzəltdikləri iki qülləyə diqqətlə baxırdı.

— Yox, bura mütləq bir az da qızılı yapışqan şəkil əlavə etməliyik! — deyə o, qətiyyətlə bildirdi.

— Onsuz da həddindən artıq çoxdur, — Banu etiraz edib parıltı qabını partanın kənarından uzaqlaşdırmağa çalışdı.

— Qalalar heç vaxt həddindən artıq parıltılı olmur.

— Olur. Sadəcə sən bunu bilmirsən.

— Yalandır!

Səvil gülməyə başladı. Banu da özünü saxlaya bilməyib qəhqəhə çəkdi.

Onlar eyni anda bir yapışqan şəkilə əl uzatdılar. Barmaqları toqquşdu və qızlar mübahisələrini tamamilə unudaraq yenidən gülüşdülər.

Banu Səvilə baxır və daxilində qeyri-adi bir yüngüllük hiss edirdi. Ona elə gəlirdi ki, bu, həmişə belə davam edəcək: onlar bir partada oturacaq, oyunlar fikirləşəcək, xırda şeylər üstündə mübahisə edəcək və bir neçə dəqiqədən sonra kimin haqsız olduğunu düşünmədən barışacaqlar.

Səvil əl-qolunu oynadaraq nəsə həvəslə danışırdı. Banu isə gülümsəyərək onu dinləyirdi, halbuki qızın nədən danışdığını demək olar ki, anlamırdı.

Birdən Səvil susdu.

Üzündəki təbəssüm yox oldu.

— Səvil? — Banu səsləndi.

Qız cavab vermədi.

Banu nə baş verdiyini soruşmaq üçün başını çevirdi, amma yanındakı yer boş idi.

— Səvil?

Partanın üstündə yarımçıq qalmış əl işi, yanında isə açıq parıltı qabları və bir neçə qızılı yapışqan şəkil qalmışdı. Qalan hər şey əvvəlki kimi idi, amma Səvil heç yerdə görünmürdü.

Banu partanın altına baxdı, arxaya çevrildi, sonra ayağa qalxıb sinifdən çıxdı.

Dəhliz yadında qaldığından daha uzun idi. Divarlar boyunca tanış qapılar uzanırdı, amma onların hər birinin arxasında dərin bir sükut hökm sürürdü.

— Səvil!

Onun səsi dəhliz boyu yayıldı və uzaqlarda itib-batdı.

Banu birinci qapını açdı.

Boş sinif.

İkincisini açdı.

Heç kim yox idi.

O, addımlarını sürətləndirərək bir-bir sinif otaqlarına boylandı. Hər saniyə keçdikcə nəyinsə qaydasında olmadığı hissi daha da güclənirdi.

Bir az əvvəl işıq və uşaq səsləri ilə dolu olan məktəb indi tamam dəyişmişdi. Divarlar bozarmış, pəncərələr qaralmış, hətta ayaqlarının altındakı döşəmə belə yad görünməyə başlamışdı.

— Səvil, bəsdir! Bu, artıq gülməli deyil!

Banu özü də niyə belə dediyini anlamırdı. Səsində qıcıq vardı, amma onun arxasında hələ etiraf etmək istəmədiyi bir qorxu gizlənirdi.

Cavab gəlmədi.

Birdən haradansa çöldən quşların zərif cəh-cəhi eşidildi.

Səs bir daha təkrarlandı. İncə və astaca gələn bu cəh-cəh sanki pəncərənin arxasından kimisə çağırırdı.

Ağacın nazik budağında balaca bir quş oturmuşdu. Lələkləri yumşaq boz rəngdə parıldayır, tünd və parlaq gözləri isə birbaşa Banunu süzürdü.

Quş ondan qorxmurdu, uçmağa da cəhd etmirdi.

Sadəcə budaqda oturmuş, başını bir qədər yana əyərək gözləyirdi.

— Səvili görməmisən? — Banu pıçıldadı.

Bu sual gülünc səslənirdi. Banu özü də quşa niyə müraciət etdiyini anlamırdı. Amma bu sözləri deyən kimi balaca canlı ilə arasında qəribə, izaholunmaz bir bağlılıq hiss etdi. Sanki onların arasında hələ dərk edə bilmədiyi gizli bir məna vardı.

Banu istər-istəməz əlini ona tərəf uzatdı.

Quşa daha yaxından baxmaq, onun niyə uçmadığını və baxışlarının onda nə üçün belə bir narahatlıq yaratdığını anlamaq istəyirdi.

Banu boş dəhlizə nəzər saldı. İndi ona elə gəlirdi ki, Səvili burada axtarmaq lazım deyil. Bunun səbəbini izah edə bilməsə də, daxilindəki əminlik getdikcə artırdı.

Çöldən sərin meh əsdi. Budaq yüngülcə yelləndi və quş bir qədər irəliyə qondu. Sanki Banunu arxasınca gəlməyə dəvət edirdi.

Banu təhlükə barədə düşünmürdü, çölə niyə çıxmaq istədiyini də özündən soruşmurdu. Bütün diqqəti ona anlaşılmaz bir ciddiyyətlə baxan quşa yönəlmişdi.

Qız ona tərəf uzandı. Nəyin bahasına olursa-olsun, yaxınlaşmalı olduğunu hiss edirdi. Əks halda vacib bir şeyi əldən verəcəkdi, hərçənd bunun nə olduğunu özü də bilmirdi.

O, pəncərənin çərçivəsindən yapışmağa çalışdı, amma barmaqları hamar səthdən sürüşdü.

Banu qəfil çarpayıda oturdu və çarəsizcə nəfəs almağa başladı.

Bir neçə saniyə harada olduğunu anlaya bilmədi. Gözlərinin önündə hələ də qaranlıq pəncərə boşluğu dayanmışdı, qulaqlarında isə qorxudan qopmuş bir qışqırıq səslənirdi. Sanki bu qışqırıq ona deyil, yuxusundakı balaca qıza məxsus idi.

Ürəyi sürətlə döyünür, saçları alnına yapışır, barmaqları isə yorğanın kənarını var gücü ilə sıxırdı.

Qız yavaşca nəfəs verdi və ovucunu üzündə gəzdirdi. Özünü inandırmaq istəyirdi ki, bu, sadəcə mənasız bir yuxu idi və bir neçə dəqiqədən sonra əksər yuxular kimi onu da unudacaq.

Amma onu quşa tərəf çəkən qəribə hiss hələ də keçməmişdi.

Artıq qalxıb məktəbə getmək vaxtı idi.

Yuyunmaq, geyinmək, dərslikləri çantaya yığmaq — hər gün etdiyi adi işlər.

Banu səhər hazırlıqlarına başını qataraq sürətlə, az qala mexaniki şəkildə hərəkət edirdi. Həmişəki kimi güzgünün qarşısında dayanmadı, geyimini uzun-uzadı seçmədi, hətta çantasına hər şeyi qoyub-qoymadığını yoxlamağı da unutdu.

Pəncərənin o tərəfində, ağacın budağında bir quş oturmuşdu.

Balaca, boz rəngli, ən adi şəhər quşlarından biri idi. Yəqin ki, uçub getməzdən əvvəl təsadüfən budağa qonmuşdu.

Bununla belə, Banu gözlərini ondan çəkə bilmirdi.

— Banu, səhər yeməyi yeyəcəksən? — anasının səsi mətbəxdən eşidildi.

Qız elə diksindi ki, sanki qadağan olunmuş bir iş üstündə yaxalanmışdı. Tələsik çantasını götürdü.

— Yox, ana! Gecikirəm!

Otaqdan çıxıb qapıya tərəf yönəldi. Mətbəxdə anası artıq masanın yanında dayanmışdı. O, nəsə demək istəyirdi, amma qızı tələsik ayaqqabılarını geyinib qapının dəstəyinə uzandı.

— Banu, heç olmasa bir dəqiqə gözlə. Dünən sən hələ...

— Ana, xahiş edirəm, indi yox. Doğrudan da gecikirəm.

Onun səsində qıcıq vardı, amma bu qıcıqlığın arxasında çaşqınlıq gizlənirdi. Banu nə yuxusu haqqında danışmaq, nə müstəntiqlə söhbəti xatırlamaq, nə də yenidən Səvili düşünmək istəyirdi. Ona elə gəlirdi ki, bircə dəqiqə ləngisə, qaçmağa çalışdığı fikirlər elə buradaca, dəhlizdə ona çatacaq.

— Yaxşı, — anası sakitcə cavab verdi. — Sadəcə, özündən muğayat ol.

— Günün xoş keçsin, qızım.

Ana masanın yanında qalıb qızının uzaqlaşan addımlarını dinlədi. Ümid edirdi ki, zaman keçdikcə Banu sakitləşəcək və özü danışmaq istəyəcək. Amma narahatlığı onu tərk etmirdi. Son bir sutka ərzində qızı sanki ailəsindən uzaqlaşmışdı və ana əvvəlki yaxınlığı necə qaytaracağını bilmirdi.

Bu vaxt Banu çantasını böyrünə möhkəm sıxaraq pilləkənlərlə sürətlə aşağı düşürdü. Küçə onu həmişəki səs-küyü, sərin havası və öz işinin ardınca tələsən insanlarla qarşıladı.

O, hələ yuxusunda quşun ardınca getməyə niyə belə can atdığını, hətta oyaq vaxtı da bu qarşılaşmanın təsadüfi olmadığı hissindən niyə qurtula bilmədiyini anlamırdı.

O, hələ bilmirdi ki, Səvilin ölümündən sonra məktəb onun üçün heç vaxt əvvəlki kimi olmayacaq. Keçmiş yalnız xatirələrdə geri qayıtmır. Bəzən o, qəribə yuxulara çevrilərək insanı üz çevirməyə çalışdığı həqiqətlə üz-üzə qoyur.

Səkkizinci fəsil

Səvilin ölümündən bir neçə gün sonra sinif rəhbəri dərslər bitdikdən sonra şagirdlərdən sinifdə qalmağı xahiş etdi.

Uşaqlar müəllim masasının ətrafına toplaşanda o, sanki sözlərini ölçüb-biçirmiş kimi qısa müddət susdu, sonra asta, lakin qətiyyətli səslə danışmağa başladı:

— Bu gün Səvilin evinə gedəcəyik. Onun ailəsi indi çox ağır günlər yaşayır. Bəlkə də, bizim gəlişimiz yaxınlarına az da olsa təsəlli verər. Sizdən xahiş edirəm, özünüzü təmkinli aparın, səs-küy salmayın və unutmayın: biz baş verənləri müzakirə etməyə deyil, onlara başsağlığı verməyə gedirik.

Heç kim etiraz etmədi.

Banu sinif yoldaşlarının arasında dayanmış, gözlərini yerə dikmişdi. O, gec-tez Səvilin ailəsi ilə qarşılaşmalı olacaqlarını anlayırdı, amma son ana qədər bu görüşün o qədər də tez baş verməyəcəyinə ümid etmişdi. İndi isə qarşıdakı ziyarət haqqında düşünmək belə ürəyini sıxırdı.

Nərgiz yaxınlıqda dayanmışdı və heç kimlə göz-gözə gəlməməyə çalışırdı. Leyla susurdu. Adətən zarafat etmək fürsətini əldən verməyən Elvin isə bu dəfə qeyri-adi dərəcədə ciddi görünürdü. Müstəntiqlə söhbətdən sonra uşaqların arasında sanki görünməz bir divar ucalmışdı. Onlar hələ də eyni sinifdə oturur, bir-birlərinin səslərini eşidirdilər, amma əvvəlki rahatlıq və səmimiyyət artıq yox idi.

Heç kim hər birinin içində rahatlıq verməyən məsələ haqqında ilk söz açmağa cəsarət etmirdi: ayaqqabılar, ağac və Səvil haqqında.

Ayaqqabılar.

Ağac.

Səvil.

Bu xatirələr hər birinin arxasınca düşmüşdü. Görünür, hər kəs onlarla özünəməxsus şəkildə mübarizə aparmağa çalışırdı.

— Yaxşı, gedək, — deyə sinif rəhbəri dilləndi.

Uşaqlar səssizcə qapıya tərəf yönəldilər.

Səvilin evi gur küçədən bir qədər aralıda, hərəkət etdikcə zəif cırıltı ilə açılıb-bağlanan, düzgün örtülməyən alçaq darvazanın arxasında yerləşirdi. Kiçik, köhnə ev həyətin dərinliyində dayanmışdı. Fasadı çoxdan öz ilkin rəngini itirmiş, bəzi yerlərdə suvağı tökülmüşdü. Girişin yanında divara söykənmiş bir neçə taxta parçası və lazımsız əşyalar vardı.

Banu addımlarını yavaşıtdı.

O, indiyədək burada olmamışdı. Düzünü desək, Səvilin harada yaşadığı barədə heç düşünməmişdi. Banu sinif yoldaşlarının dərsdən sonra valideynlərinin, axşam yeməyinin və gündəlik qayğıların gözlədiyi adi mənzillərə, yaxud evlərə qayıtdıqlarını düşünməyə alışmışdı. Bəzi uşaqların ondan daha sadə şəraitdə yaşadığını bilirdi, amma onların həyat şəraitinin nə dərəcədə fərqlənə biləcəyini heç vaxt təsəvvür etməyə çalışmamışdı.

İndi isə yad bir darvazanın qarşısında dayanmışdı və nədənsə içəri girməyə qorxurdu.

— Uşaqlar, zəhmət olmasa, içəri keçin, — deyə sinif rəhbəri asta səslə xatırlatdı.

Banu da digərlərinin ardınca həyətə daxil oldu.

Evin içi darısqal idi. Dar dəhliz kiçik bir otağa açılırdı. Divarların boyunca köhnə mebellər düzülmüşdü. Döşəmənin taxtaları uzun müddət istifadə olunmaqdan qaralmış və yeyilib hamarlanmışdı. Solmuş divar kağızları bəzi yerlərdə divardan qopmuşdu. Sadə masanın üstündə səliqə ilə sərilmiş süfrə, yanında isə qapıları köhnəlib sürtülmüş bir şkaf vardı.

Ev təmiz idi, amma şəraitin nə qədər sadə olduğunu görməmək mümkün deyildi.

Banu istər-istəməz ətrafına nəzər saldı. Mətbəxdə köhnə bir plitə, bir neçə qazan və balaca bir çanaq gördü. Burada onun öyrəşdiyi genişlik, müasir məişət texnikası və rahatlıqlar yox idi. Uşaqlıqdan bəri adi qəbul etdiyi şeylərin heç biri gözə dəymirdi.

O, öz mənzilini xatırladı: geniş mətbəxi, rahat hamam otağı, isti suyu, yumşaq dəsmalları, paltarlarla dolu şkafları və hər gün qiymətini, yaxud bunlar olmadan yaşamağın necə çətin olduğunu düşünmədən istifadə etdiyi saysız-hesabsız əşyaları.

Bütün bunlar ona o qədər təbii görünürdü ki, heç vaxt sahib olduqlarını xüsusi bir nemət kimi qiymətləndirməmişdi.

Görəsən, Səvil burada necə yaşayırdı?

Bu fikir qəfil ağlına gəldi və Banu elə həmin sualı öz-özünə verdiyinə görə utandı. Sanki yoxsulluq ağlasığmaz bir şey imiş kimi təəccüblənirdi. Halbuki bu ev Səvilin bütün tanış dünyası idi.

Banu əvvəllər heç vaxt bu barədə düşünmədiyinə görə özünü daha da pis hiss etdi.

Səvil sinifdə onların yanında oturur, məktəbli forması geyinir, lövhə qarşısında cavab verir, yoxlama işləri yazır, ev tapşırıqlarını yerinə yetirirdi. Zarafatlara gülür, danışmaq istəməyəndə susurdu. Banu üçün o, sadəcə sinif yoldaşı idi — gözünün qarşısında olmadığı müddətdə varlığını belə hiss etmədiyi bir insan.

Bütün bu müddət ərzində isə Səvil hər gün dərsdən sonra məhz buraya qayıdırdı.

Hətta ən adi şeylərin belə zəhmət tələb etdiyi, Banunun öyrəşdiyi rahatlıqların əlçatmaz olduğu bu kiçik, köhnə evə.

Qız baxışlarını yayındırdı. Birdən ona aydın oldu ki, Səvil haqqında sadəcə az şey bilmirmiş. O, heç vaxt bu qızı həqiqətən tanımağa çalışmamışdı.

Qonşu otaqdan asta bir səs eşidildi:

— Keçin, uşaqlar. Buyurun, əyləşin.

Səvilin anası qapının ağzında dayanmışdı.

Qadın çox yorğun görünürdü. Üzü çökmüş, gözləri ağlamaqdan qızarmışdı. Hərəkətləri ağır idi, sanki ən adi işləri görmək belə ondan güc tələb edirdi. Bununla belə, özünü ələ almağa çalışır və qonaqları nəzakətlə qarşılayırdı. Bəlkə də, bu nəzakət ona artıq hər şeyin itki ilə bağlı olduğu evdə heç olmasa bir qədər əvvəlki qaydanı qoruyub saxlamağa kömək edirdi.

— Sizə dərin hüznlə başsağlığı veririk, — deyə sinif rəhbəri qadına yaxınlaşaraq bildirdi. — Dərdinizə şərikik. Səvil bizim şagirdimiz idi və onun faciəli ölümü bütün sinif üçün dəhşətli bir sarsıntı oldu.

Səvilin anası göz yaşlarını saxlamağa çalışaraq başını tərpətdi.

— Gəldiyiniz üçün sağ olun.

O, hamını otağa dəvət etdi.

Uşaqlar divar boyunca və kiçik masanın ətrafındakı stullarda əyləşdilər. Bir müddət heç kim danışmağa cəsarət etmədi. Sükutu ilk olaraq sinif rəhbəri pozdu. O, bir daha başsağlığı verərək məktəbin bir şagirdini itirməsinin nə qədər ağır olduğunu söylədi.

Sonra bəzi sinif yoldaşları da danışmağa başladılar. Dedikləri sözlər qısa, ehtiyatlı, bəzən isə yöndəmsiz səslənirdi. Banu isə bircə kəlmə belə deyə bilmirdi.

O, əllərinə baxır, Səvilin anasına nə söyləyə biləcəyini düşünürdü.

Məni bağışlayın.

Bəs bu sözləri necə söyləmək olardı? O, konkret olaraq nəyə görə üzr istəməli idi?

Hamı ilə birlikdə o zarafatda iştirak etdiyinə görəmi? O vaxt zərərsiz görünən gülüşlərə görəmi? Dostlarını dayandırmadığına və onların fikirləşdikləri oyunun nə qədər qəddar ola biləcəyini düşünmədiyinə görəmi? Yoxsa Səvilin həyatı ilə heç vaxt maraqlanmadığına, yalnız artıq heç nəyi dəyişmək mümkün olmayanda onun nə hiss etdiyini ilk dəfə təsəvvür etməyə çalışdığına görəmi?

Banu cavab tapa bilmirdi.

O, ağzını açan kimi etirafın dilindən qaçacağından qorxurdu. Amma Səvilin anası ilə göz-gözə gəlmək və qadının baxışlarında Banuya ünvanlanmış, cavab verə bilməyəcəyi bir sual görmək daha dəhşətli idi.

Bir qədər sonra Səvilin anası ayağa qalxıb qonşu otağa keçdi. Az sonra əlində sinidə bir neçə kiçik stəkan çayla geri döndü.

— Heç olmasa, bir az çay için, uşaqlar, — dedi. — Məktəbdən gəlmisiniz, yəqin ki, hələ heç nə yeməmisiniz.

O, heç kəsi yaddan çıxarmamağa çalışaraq stəkanları otaqdakılara payladı və birini Banunun qarşısına qoydu.

— Sağ olun, — deyə qız asta səslə dilləndi.

O, çaya baxdı, amma stəkana toxunmadı.

— Nəsə olub? — deyə Səvilin anası bunu görüb soruşdu.

— Yox. Sadəcə, istəmirəm.

— Bəlkə, yenə də içəsən? Çay istidir, özünü bir az yaxşı hiss edərsən.

Banu başını buladı.

— Sağ olun. Doğrudan da, istəmirəm.

Qadın israr etmədi və digər qonaqların yanına keçdi.

Banu gözlərini stəkandan çəkmirdi. Öz acizliyindən utanırdı. Səvilin anası özü təsəlli tapmağa möhtac olduğu halda yad uşaqlara qayğı göstərirdi. Halbuki nə çay, nə də ən xoş sözlər onun yaşadığı dərdi yüngülləşdirə bilməzdi.

Bir neçə dəqiqə sonra qadın sinif rəhbərinin yaxınlığında əyləşdi. Otaqdakılara nəzər saldı və bir anlıq üzündəki ifadə yumşaldı.

— Siz hamınız bir yerdə oxuyurdunuz, eləmi? — deyə soruşdu.

— Bəli, — müəllimə cavab verdi. — Birinci sinifdən.

Səvilin anası yavaşca başını tərpətdi.

— O, məktəbdən çox danışardı.

Banu başını qaldırdı.

— Bizdən? — deyə özü də gözləmədən soruşdu.

Qadın ona baxdı.

— Bəli. Sinifdən, dərslərdən, aranızda baş verənlərdən. Bəzən evə gələn kimi hər şeyi birnəfəsə danışmağa başlayırdı. Mən heç onun haradan başladığını anlamağa macal tapmırdım.

Qadının üzündə zəif bir təbəssüm yarandı, amma az sonra yox oldu.

— Deyirdi ki, sinifiniz yaxşıdır.

Banunun ürəyi ağrıdan sıxıldı.

Yaxşı sinif.

Sanki bu sözlər məhz ona ünvanlanmışdı. Banu gözlərini aşağı dikdi.

— Səvil məktəbi çox sevirdi, — qadın sözünə davam etdi. — Evdə çətinliklərimiz olanda belə, dərsə getməyə çalışırdı. Bəzən ona deyirdim: «Bu gün evdə qal, bir az dincəl, qızım». O isə cavab verirdi: «Yox, ana, dərsdən qalmaq istəmirəm. Birdən maraqlı bir şey olar, xəbərim olmaz».

Qadın bir qədər susdu və otağa yenidən sükut çökdü.

— Həmişə yaxşı oxumağa çalışırdı. Nəyəsə nail olanda çox sevinirdi, lap kiçik bir şey olsa belə. Gözəl bir əl işi hazırlaya bildiyindən, yaxud müəllimənin işini təriflədiyindən bütün axşam danışa bilərdi.

Banu ətrafında baş verənləri hiss etməyi dayandırdı.

Gözlərinin önündə rəngbərəng yapışqan şəkillər, parıltılar və Səvil ilə birlikdə düzəltdikləri kartondan qəsr canlandı.

Yuxusunda onlar balaca idilər. Səvil gülür, qızılı rəngli yapışqan şəkillərə görə onunla mübahisə edir, Banunun uzandığı bəzəyi götürməyə çalışırdı.

Bu, sadəcə bir yuxu idi.

Amma indi həmin yuxu qəribə dərəcədə yaxın, az qala gerçək bir xatirə kimi görünürdü. Sanki Banu əvvəllər fərqinə varmadığı nəyisə xatırlayırdı. O düşündü ki, bəlkə də, Səvil doğrudan da sadə şeyləri sevirdi, əl işlərinə sevinir, kiçik şeylərə gülür, adi məktəb günlərini belə qiymətli xatirə kimi yaddaşında saxlayırdı.

Banu isə heç vaxt bunları öyrənməyə çalışmamışdı.

Səvilin anası cibindən dəsmal çıxarıb gözlərini ehtiyatla sildi.

— Mən yalnız bir şeyi anlaya bilmirəm, — deyə uzun sükutdan sonra dilləndi.

Sinif rəhbəri ona tərəf döndü, amma sözünü kəsmədi.

Qadın əllərini dizlərinin üstünə qoyub qarşısındakı boşluğa baxdı. Sanki qonaqlara deyil, öz-özünə müraciət edirdi.

— Niyə bu, mənim balamın başına gəldi? O, nə etmişdi ki? Axı heç kimə pislik arzulamırdı.

Səsi titrədi.

— O, sadəcə yaşamaq istəyirdi. Oxumaq, böyümək, yaxşı bir iş tapmaq, mənə kömək etmək... Qarşıda onu nə qədər gözəl günlər gözləyirdi.

Son sözləri az qala pıçıltı ilə söylədi.

— Mən elə bilirdim ki, hələ çox vaxtımız var.

Otaqda heç kim tərpənmədi.

Banunun nəfəsi daraldı. Qadının hər sözü sanki birbaşa ona ünvanlanır, etiraf etməkdən qorxduğu həqiqəti üzə çıxarırdı.

Səvil həqiqətən yaşamaq istəyirdi.

O, oxumaq, gələcəyi haqqında planlar qurmaq, kiçik şeylərə sevinmək, evə qayıdıb anasına məktəbdə baş verənləri danışmaq istəyirdi. Onun bir gələcəyi vardı. Banu isə başqaları ilə birlikdə güləndə, bir insanın alçaldılmasını əyləncə hesab edəndə bunu heç düşünməmişdi.

İndi Səvilin artıq gələcəyi yox idi.

Banu yerində otura bilmirdi. Hava ağırlaşmış, divarlar sanki bir-birinə yaxınlaşmışdı. Ona elə gəlirdi ki, Səvilin anası indicə birbaşa ona baxacaq və nəzərlərini digərlərindən daha uzun müddət onun üzərində saxlayacaq.

Banu qəfil ayağa qalxdı.

Bir neçə nəfər ona tərəf çevrildi.

— Bağışlayın, mən getməliyəm, — deyə heç kimə baxmadan söylədi.

Səvilin anası təəccüblə başını qaldırdı.

— Artıq gedirsən, qızım?

Banu başını tərpətdi.

— Bəli. Evə getməliyəm.

O, tələsik getməsini necə izah edəcəyini bilmirdi və hər hansı cavabının bəhanə kimi səslənəcəyindən qorxurdu. Buna görə də sadəcə astadan sağollaşıb çıxışa tərəf yönəldi.

— Özünü qoru, — deyə arxasınca qadının səsini eşitdi.

Bu sözlər Banu üçün az qala dözülməz idi.

O, arxaya çevrilmədi.

Darvazadan çıxanda artıq leysan yağırdı.

Göy qaralmış, küçəni boz bir pərdə bürümüşdü. Damların kənarından su axır, səki boyunca gölməçələr yaranır, bordürlərin yanından gur şırıltı ilə su süzülürdü. İri yağış damcıları üzünə çırpılır, yaxasının arasından içəri dolur, paltarını sürətlə isladırdı.

Banu darvazanın yanındakı talvarın altında dayanıb nəfəsini dərməyə çalışdı.

Bir neçə dəqiqə əvvəl Səvilin həyatını xatırladan hər əşyanın gözünə sataşdığı kiçik otaqda oturmuşdu. İndi isə yağışın və yoldan keçən maşınların səs-küyü içində, islanmış küçədə dayanmışdı.

O, pencəyinin yaxasını qaldırıb yoluna davam etdi.

O, sadəcə yaşamaq istəyirdi.

Anasının sözləri Banunun beynindən çıxmırdı.

Banu yolun fərqinə varmadan addımlayırdı. Gözlərinin önündə köhnə ev, sürtülüb köhnəlmiş mebellər, Səvilin şəkli və onun toxunmadığı çay stəkanı canlanırdı. Sonra isə anasının üzü və qızının bir daha görə bilməyəcəyi gələcəkdən danışarkən titrəyən səsi gözlərinin önünə gəlirdi.

O, sadəcə yaşamaq istəyirdi.

Banu addımlarını yeyinlətdi.

Tezliklə evə çatmaq, otağına çəkilib qapını bağlamaq və heç olmasa bir neçə saat baş verənlər haqqında düşünməmək istəyirdi. Ümid edirdi ki, tanış divarlar, yumşaq yataq və öyrəşdiyi əşyalar özünə gəlməsinə kömək edəcək. Tək qalanda sakitləşə və nəhayət, öz hisslərini anlaya biləcəkdi.

Amma xatirələr onu rahat buraxmırdı.

O, yenidən özünü digər uşaqların yanında gördü: gülüşləri, gizlədilmiş ayaqqabıları və Səvilin təhlükə ilə üzləşə biləcəyini heç düşünmədən necə rahatlıqla dağılışdıqlarını xatırladı.

Banu qızın həyatının son dəqiqələrində nələr baş verdiyini bilmirdi. Səvil ağacın üstündəki ayaqqabıları görəndə nə düşündüyünü, hündürlükdən qorxub-qorxmadığını, kimdənsə kömək istəyib-istəmədiyini bilmirdi.

Amma indi istər-istəməz onun ayaqqabıları yuxarıda görəndə nə edəcəyini düşünərək ağaca baxdığı anı təsəvvür edirdi.

Bu fikir dözülməz idi.

Yağış üzünü yuyur, göz yaşlarına qarışırdı. Banu artıq onları saxlamağa çalışmırdı. O, getdikcə daha sürətlə addımlayır, islanmış qollarına, yaxasından içəri dolan soyuq suya, yanaqlarına yapışmış yaş saç tellərinə fikir vermirdi.

Bu düşüncələrdən qaçmaq istəyirdi. Elə bilirdi ki, Səvilin evindən uzaqlaşdıqca nələrsə dəyişə bilər.

Amma nə qədər sürətlə getsə də, qadının səsi yaddaşında bir o qədər israrla səslənirdi.

O, sadəcə yaşamaq istəyirdi.

Banu hər gün məktəbdən qayıtdığı tanış küçəyə döndü. Yağış daha da güclənmiş, alaqaranlıq o qədər tez çökmüşdü ki, yoldan keçənlərin üzləri dumanlı kölgələrə bənzəyirdi. Su asfaltın üzəri ilə axır, vitrinlərin işıqlarını və avtomobillərin faralarını əks etdirirdi.

Qızın yolayrıcına nə vaxt çatdığından xəbəri olmadı.

Adətən burada dayanır, ətrafa baxır və maşınların keçməsini gözləyirdi. İndi isə bütün diqqəti xatirələrə yönəlmişdi: gözlərinin önündə köhnə otaq, Səvilin şəkli və anasının kədərli siması dayanmışdı.

Banu səkidən avtomobil yoluna addım atdı.

Elə həmin an yağışın səs-küyü arasından avtomobil mühərrikinin səsi eşidildi.

Əvvəlcə səsin haradan gəldiyini anlamadı.

Sonra qarşıda faralar parladı.

Banu başını çevirdi.

İşıq birbaşa gözlərinə vurdu. Yaş asfaltın üzərində ağ bir ləkə yayıldı və qısa bir anlıq ətrafdakı hər şey yoxa çıxdı: küçə, evlər, yağış və düşüncələri.

O, təhlükəni dərk etməyə macal tapmadan yerində donub qaldı.

Sürücü qəfil əyləci basdı. Təkərlər sürüşkən yolda ciyilti ilə səs çıxardı, maşın silkələndi, amma dayanmağa macal tapmadı.

Banu geri çəkilməyə çalışdı.

Artıq gec idi.

Boğuq bir zərbə səsi eşidildi.

Çanta əlindən sürüşüb yaş asfaltın üzərinə düşdü. Dərsliklər yola səpələndi, səhifələr yağışın altında açıldı. Dəftərlərdən biri isə bordür boyunca axan nazik su axınına düşərək asta-asta sürüklənməyə başladı.

Banu nə baş verdiyini anlamağa macal tapmadı.

Bir anlıq ona elə gəldi ki, yenidən məktəbin pəncərəsi önündə dayanıb balaca bir quşa tərəf əlini uzadır. Quş isə indicə qanad çalıb budaqların arxasında yoxa çıxacaq.

Sonra hər şey qaranlığa qərq oldu.

Doqquzuncu fəsil

Banu Səvilin evində oturmuşdu, halbuki ora necə gəlib çıxdığını və bu kiçik evin astanasını keçdiyi andan nə qədər vaxt ötüb keçdiyini xatırlamırdı.

Lakin onun burada olması heç kimdə təəccüb və ya narahatlıq doğurmurdu. Əksinə, ətrafındakı hər şey ona doğma, az qala öz evi kimi tanış gəlirdi. Sanki uzun illər burada yaşamış, nəhayət, onu çoxdan gözlədikləri yerə qayıtmışdı.

Ocaqda odunlar asta-asta çırtıldayır, otağı yumşaq bir istiliklə doldurur, divarlara qızılı işıq çalarları salırdı. Böyük bir adyala bürünmüş Banu alçaq kürsüdə oturmuş, ayaqlarını altına yığaraq kiçik fincandan isti çay içirdi. Üzünün önündə nazik buxar zolağı yüksəlir, yarıqaranlıqda əriyib yox olurdu. Ocaqdan yayılan hərarət isə üşümüş barmaqlarını xoş bir istiliklə qızdırırdı.

Pəncərənin o üzündə səhərin erkən saatları açılırdı. Şəhər hələ tam oyanmamışdı. Damların üzərində bozumsu duman asılı qalmış, günəşin ilk şüaları qırmızı kirəmitlərə ehtiyatla toxunmuşdu. Evlərin ağ divarları sanki içəridən işıq saçırdı. Banunun qarşısında küçələr, meydanlar və dar dalanlar uzanırdı. Artıq həmin yollarla balaca insan fiqurları hərəkət etməyə başlamışdı. Bu sakit mənzərəyə baxarkən Banu istər-istəməz gülümsədi.

O, özünü yaxşı hiss edirdi. Çoxdandır belə rahat və sakit olmamışdı.

Burada heç yerə tələsmək, kiməsə özünü doğrultmaq, yaxud son hadisələri əzab içində yenidən xatırlamaq lazım deyildi. Məktəb, müstəntiq, sinif yoldaşları və hər şeyi dəyişən faciə haqqında düşünməyə ehtiyac yox idi. Bu ev ona məxsus imiş kimi gəlirdi. İçindəki dinclik isə sanki nəhayət, həmişə olmalı olduğu yerə qayıtdığını söyləyirdi.

O, çayından bir qurtum da içib yenidən pəncərəyə baxdı.

Elə həmin an bir quş gördü.

Yaxınlıqdakı ağacın nazik budağında qeyri-adi dərəcədə parlaq lələkləri olan balaca bir quş oturmuşdu. Qırmızı, qızılı və mavi lələkləri günəşin ilk şüalarında parıldayır, səhər dumanının boz fonunda quş az qala nağıllardakı kimi görünürdü.

Banu maraqla gözlərini qıydı.

— Nə gözəl quşdur...

O, fincanı masanın üstünə qoydu, adyalı kənara çəkib ayağa qalxdı. Bir neçə saniyə sonra artıq pəncərənin qarşısında dayanmış, bu naməlum qonağı daha yaxından görməyə çalışırdı.

Quş qəfildən qanadlarını çırpdı. Banu onu qorxudub uçurmaqdan ehtiyat edərək yerində dondu. Lakin quş uzağa uçmadı. Yüngülcə qanad çırpıb ağacın o biri tərəfinə keçdi və taxta darvazanın üstünə qondu.

Banu gülümsədi. Quşu daha yaxından görmək istədi və bu balaca canlıya niyə belə maraq göstərdiyini heç düşünmədən qapıya tərəf yönəldi.

Həyətə çıxanda havanın evin içində göründüyündən daha sərin olduğunu hiss etdi. Uzaqdan quşların asta cəh-cəhi eşidilirdi. Amma bütün ətrafı qəribə bir səssizlik bürümüşdü. Bu sakitliyi nə insan səsləri, nə də şəhərin adət etdiyi səs-küy pozurdu.

Banu darvazaya baxdı.

Quş artıq yox idi.

— Hara uçdun görəsən? — deyə yaxınlaşaraq astadan mızıldandı.

Darvazanın arxasında yol uzanırdı, lakin onu aydın görmək mümkün deyildi. Qarşıdakı məkan tədricən qəribə, ağımtıl bir dumanla dolurdu. Duman yerin üzəri ilə sürünür, ağacları bürüyür, getdikcə yüksələrək evləri və küçəni gizlədir, sanki kimsə şəhərin üzərinə ağır bir pərdə çəkirdi.

Banu dayandı. Cəmi bir dəqiqə əvvəl səhər aydın və sakit görünürdü. İndi isə hər şey o qədər qəfil dəyişmişdi ki, bu dumanın haradan peyda olduğunu anlaya bilmirdi.

Əslində, evə qayıtmalı, qapını bağlamalı və qəribə duman çəkilənədək gözləməli idi. Amma quş haqqında düşüncə onu rahat buraxmırdı. Banu hələ də onun hara uçduğunu bilmək istəyirdi və bu maraq getdikcə artan narahatlığından güclü çıxdı.

O, darvazanı açıb yola çıxdı.

Bir neçə addım atdı, sonra daha bir neçə addım... Qarşısındakı süd rəngli dumana diqqətlə baxırdı. Tezliklə duman o qədər sıxlaşdı ki, ən yaxın ağacları belə seçmək mümkün olmadı. Banu geri qayıtmaq üçün çevriləndə yalnız həmin an evin artıq görünmədiyini anladı.

Darvazanın olduğu tərəfə baxdı, amma arxasında da eyni rəngsiz duman uzanırdı. Gəldiyi yol da yoxa çıxmışdı.

— Mən haradayam?.. — deyə Banu çaşqınlıqla pıçıldadı.

Tanış küçəyə çıxacağına ümid edərək irəli getdi. Lakin görmə məsafəsi getdikcə azalırdı. Duman onu hər tərəfdən əhatə etmişdi. Əvvəl sağa, sonra sola dönüb yenidən düz irəliləyəndə istiqamətini itirdiyini başa düşdü.

İndiyədək zəif hiss olunan narahatlıq tədricən bütün varlığına hakim kəsilirdi.

Birdən duman titrədi və yavaş-yavaş aralanmağa başladı.

Bir neçə addımlıqda insan silueti göründü. Əvvəlcə Banu yalnız uzun saçların və incə bədənin kölgəsini seçə bildi. Lakin naməlum qızın sifəti getdikcə aydınlaşdıqca onun ürəyi daha sürətlə döyünməyə başladı.

Bu üzü tanıyırdı.

O qədər yaxşı tanıyırdı ki, bir anlıq nəfəsi kəsildi.

Qarşısında Səvil dayanmışdı — sağ, tamamilə sağ!

Banu gözlərinə inana bilmirdi. Çaşqınlığını elə böyük sevinc bürüdü ki, az qala qıza tərəf qaçacaqdı.

— Səvil?.. Sən sağsan?

Səvil cavab vermədi. Sadəcə Banunun üzünə baxırdı. Onun donuq sifətində nə sevinc, nə təəccüb, hətta qəzəb də vardı. Yalnız insana qəribə bir vahimə gətirən anlaşılmaz sükut hiss olunurdu.

— Səvil, doğrudan da sənsən? — Banu ona tərəf bir addım ataraq yenidən soruşdu. — Bəs necə?.. Axı...

O, sözünü tamamlaya bilmədi. Kəlmələr boğazında düyünləndi, ağlı isə baş verənləri qəbul etməkdən imtina edirdi. Banu hər şeyin dəhşətli bir səhv olduğuna, Səvilin hansısa möcüzə nəticəsində sağ qaldığına və indi yenidən əvvəlki həyatlarına qayıda biləcəklərinə inanmaq istəyirdi.

Amma Səvil susmaqda davam edirdi.

Birdən o, irəliyə bir addım atdı, sonra daha birini. Gözlərini Banuya zilləyərək yavaş, lakin qarşısıalınmaz şəkildə ona yaxınlaşırdı.

Banu geri çəkildi.

— Gözlə...

Səvil isə dayanmadı.

Banu daha bir neçə addım geri getdi və yalnız onda ayaqlarının altında artıq hamar yol olmadığını hiss etdi. Baxışlarını aşağı salanda dəhşətdən ürəyi az qala dayanacaqdı: dabanlarının arxasında uçurumun kənarı açılırdı.

Aşağıda qaranlıq duman burulub qalxırdı. Ondan da dərində, dibsiz görünən qara və hərəkətsiz su uzanırdı.

Banu başını qəfil qaldırdı.

— Səvil...

Qız artıq lap yaxınında idi. Heç nə demədən əllərini uzadıb Banunun sinəsindən itələdi.

Hər şey o qədər qəfil baş verdi ki, Banu heç qışqırmağa belə macal tapmadı. O, müvazinətini itirdi, nəyəsə ilişib qalmaq ümidi ilə əllərini havada çırpdı, amma barmaqları boşluqdan başqa heç nəyə toxunmadı. Bir anlıq elə gəldi ki, uçurumun kənarından yapışıb özünü saxlaya bilər. Lakin ayaqlarının altındakı torpaq yox oldu və Banu aşağıya doğru uçmağa başladı.

Bədənini buz kimi soyuq deşib keçdi.

O, qışqıraraq suya qərq oldu. Qara su ağır bir pərdə kimi başının üzərində qapanaraq onu bir anda bütün dünyadan ayırdı. Banu çabalayaraq əllərini var gücü ilə hərəkət etdirdi, üzə çıxmağa çalışdı, amma su sanki onu dərinliyə çəkirdi. Nə suyun səthini, nə sahili, nə də ən kiçik işıq parıltısını görə bilirdi.

Ətrafı zülmət bürümüşdü.

Banu yuxarı dartınaraq nəfəs almağa çalışdı, amma sinəsinə hava əvəzinə yeni bir vahimə dalğası doldu. Ağciyərləri yanır, bədəni soyuğa müqavimət göstərir, gücü isə getdikcə tükənirdi. O, yenidən xilas olmağa çalışdı, lakin qolları getdikcə daha yavaş hərəkət edirdi. Gözlərinin önündə qaranlıq dairələr yaranıb yayılırdı.

Mən ölmək istəmirəm...

Bu fikir şüurunda o qədər aydın parladı ki, bir anlıq baş verən bütün dəhşəti kölgədə qoydu.

Sonra həmin fikir də yox oldu.

Qaranlıq Banunu uddu.

Üfüqə qədər uzanan qumlar yandırıcı günəşin altında qızılı rəngdə parıldayırdı. Hündür qum təpələri nəhəng dənizin donub qalmış dalğalarını xatırladaraq bir-birini əvəz edir, ətrafda nə ağac, nə yol, nə də insan məskəni görünürdü. Qızmar torpağın üzərində hava titrəyir, uzaqlarda su səthinə bənzəyən aldadıcı ilğımlar yaranırdı.

Amma su yox idi.

Qumdan, günəşdən və səssizlikdən başqa heç nə yox idi.

Banu gözlərini yavaşca açdı və bir neçə saniyə hərəkətsiz uzanaraq qarşısında nə olduğunu anlamağa çalışdı. Parlaq işıq gözlərini qamaşdırırdı. O, instinktiv olaraq ovucu ilə üzünü örtdü.

Bura haradır?

Bu sual qəfil ağlına gəldi və dərhal narahatlıq yaratdı. Banu tərpənməyə çalışdı, amma bədəni ona yad, ağır və sözə baxmayan kimi gəlirdi. Əllərini quma dayayıb çətinliklə dikəldi. Lakin elə həmin an başı gicəlləndi, gözlərinin önünə qaranlıq çökdü, ayaqları taqətdən düşdü. Yıxılmamaq üçün tələsik yenidən oturmalı oldu.

— Ay... — deyə astadan nəfəs aldı.

Bir müddət başgicəllənmənin keçməsini gözlədi. Gicgahlarında xoşagəlməz bir döyüntü vardı, qolları və ayaqları qeyri-adi dərəcədə zəif görünürdü. Boğazı o qədər qurumuşdu ki, udqunmaq belə ağrı verirdi. Dilini çatlamış dodaqlarının üzərində gəzdirdi, amma ağzında bir damcı da nəm qalmamışdı.

Su içmək istəyirdi. Bu, adi bir susuzluq deyildi. Susuzluq getdikcə dözülməz həddə çatır, bütün digər düşüncələri beynindən silib aparırdı.

Banu yanında heç olmasa bir nəfər görmək ümidi ilə ətrafa baxdı. Amma heç kim yox idi. O, o biri tərəfə, sonra yenidən arxaya nəzər saldı. Elə bilirdi ki, diqqəti bir neçə saniyə yayınan kimi kimsə səssizcə peyda ola bilər.

Lakin səhra bomboş idi.

Qız gözlərini yumaraq son saatlarda baş verənləri xatırlamağa çalışdı. Şüurunun önündə ayrı-ayrı mənzərələr canlandı: məktəb, sinif yoldaşları, Səvil, ağac, ayaqqabılar... Bütün bunlar qorxunc bir hadisə ilə bağlı idi, amma xatirələr bir-birinə qarışır, vahid ardıcıllıq yaratmaq istəmirdi.

Sonra...

Banu qəfil gözlərini açdı.

— Nə baş verdi?..

Təbii ki, heç kim cavab vermədi.

O, baxışlarını aşağı saldı və yalnız indi məktəbli formasında olmadığını gördü. Bir neçə saniyə inamsızlıqla öz geyiminə baxdı. Yorğunluğun və günəş işığının gözlərini aldatdığına inanmaq istəyirdi.

Əynində kobud parçadan tikilmiş, uzun və formasız bir libas vardı. Paltarın üstü toz-torpaq və qumla çirklənmişdi. Parça köhnə və cod görünürdü. Geniş qolları, qeyri-bərabər ətəyi isə sanki onu illər əvvəl əl ilə tikmişdilər.

Banu ehtiyatla barmaqları arasında parçanı dartdı.

— Bu nədir belə?..

Əllərinə baxdı. Dırnaqlarının altına kir dolmuş, dərisi qumla örtülmüşdü. Ovuclarında və dirsəklərində xırda sıyrıqlar görünürdü. Saçları dolaşmış, dağılmış, bir neçə tel üzünə yapışmışdı.

Banu saçlarına toxunub dəhşət içində özünə baxdı.

— İlahi... Mənə nə olub?

Qorxu onu bürüdü. O, müvazinətini qorumağa çalışaraq yavaşca ayağa qalxdı və bir daha ətrafına nəzər saldı. Hər tərəfdə səhra uzanırdı. Nə tanış yol, nə bina, nə maşın, nə də telefon vardı. Onu əvvəlki həyatı ilə bağlayan heç nə gözə dəymirdi.

Elə həmin an beynində belini üşüdən bir fikir yarandı.

— Deyəsən... ağlımı itirmişəm.

Bu sözləri az qala pıçıltı ilə söylədi. Sanki səhranın onları eşitməsindən qorxurdu.

— Bəli, yəqin belə şeylər olur. İnsanlar olmayan şeyləri görür... Özləri üçün başqa dünyalar uydururlar...

Amma bu izah ona rahatlıq gətirmədi. Əksinə, daxilindəki qorxu daha da gücləndi. Banu başını bulayıb bu vahiməli fikri qovmağa çalışdı.

— Yox. Yox, buna inanmaq istəmirəm.

Gözləri yaşardı. Baş verənləri anlamağa kömək edəcək heç olmasa bir şey tapmaq ümidi ilə çarəsiz halda ətrafa baxdı.

— İlahi, mən haradayam? Nə baş verib? Niyə buradayam?

Suallar bir-birinin ardınca dodaqlarından qopurdu, amma onlara cavab verəcək heç kim yox idi.

— Bu, yuxudur, — deyə nəhayət Banu onu sakitləşdirə biləcək yeganə izaha sığındı. — Bəli, sadəcə yuxudur. Belə şey ola bilməz.

O, qolunu çimdiklədi. Əvvəlcə ehtiyatla, sonra ağrıdan üzünü turşutmalı olana qədər daha bərk.

— Oyan...

Banu barmaqları ilə dərisini daha möhkəm sıxdı.

— Oyan da!

— Ay!

Qolunda qırmızı ləkə əmələ gəlmişdi. Qız ona baxaraq donub qaldı, sonra gözlərini yavaşca qızmar üfüqə qaldırdı.

Heç nə dəyişməmişdi. Günəş yenə gözlərini qamaşdırır, qum çılpaq ayaqlarını yandırır, zəif külək isə qəribə libasının ətəyini güclə tərpədirdi.

Bu, yuxuya bənzəmirdi. Ən azı, Banunun xatırladığı heç bir yuxu bu qədər həqiqi görünməmişdi.

— Ana... Ata...

Səsi titrədi, boğazına göz yaşları düyünləndi. Banu oyandığı andan bəri ilk dəfə özünü həqiqətən tənha və köməksiz hiss etdi. O, evdə olmaq, anasının səsini eşitmək, atasını görmək, baş verənlərin tezliklə bitəcək bir anlaşılmazlıq olduğuna inanmaq istəyirdi.

Amma ətrafda yalnız qumlar vardı.

Banu ovucu ilə gözlərini tez silib öz zəifliyinə əsəbiləşdi.

— Ağlamaq olmaz. Buradan çıxış yolu tapmaq lazımdır.

Hara getməli olduğunu və nə edəcəyini bilməsə də, Banu yoluna davam etmək qərarına gəldi. Olduğu yerdə qalmaq daha qorxulu idi. O, təsadüfi bir istiqamət seçdi və növbəti qum təpəsinin arxasında bir yol, yaxud heç olmasa vəziyyətini izah edə biləcəyi bir insanla qarşılaşacağına ümid etdi.

Növbəti qum təpəsinin arxasında isə yalnız yeni qumlu yamaclar açıldı.

Banu yoluna davam etdi.

Günəş getdikcə yüksəlir, istilik dözülməz həddə çatırdı. Hər saat keçdikcə gücü daha sürətlə tükənirdi. Dodaqları quruyub ağrılı şəkildə çatlamağa başlamışdı. Başı ağır-ağır uğuldayır, ayaqları yumşaq qumun üzərində çətinliklə hərəkət edirdi. Bir neçə dəfə dayanıb nəfəsini dərməli oldu, amma qısa istirahət belə ona rahatlıq gətirmirdi.

O, ətrafa baxır, həyatın ən kiçik bir əlamətini axtarırdı. Lakin səhra yenə də səssiz idi. Nə kölgə, nə su, nə də insan vardı. Yalnız insanın yolunu itirə biləcəyi, son gücünü isə bundan da asanlıqla tükədə biləcəyi sonsuz qum dənizi uzanırdı.

Banu artıq xilas olacağına ümidini demək olar ki, itirdiyi anda növbəti hündür qum təpəsinə qalxdı və birdən aşağıda qeyri-adi bir şey gördü.

Əvvəlcə bunun növbəti ilğım olduğunu düşündü. Gözlərini qıyıb ovucunu günəşdən qorunmaq üçün alnına tutdu və gördüklərinə inanmağa qorxaraq uzun müddət uzaqlara baxdı.

Qumların arasında həqiqətən də bir yaşayış məskəni vardı.

Hərçənd bu tikililəri kənd adlandırmaq bir qədər çətin idi.

Palçıqdan tikilmiş kiçik evlər küləkdən və yandırıcı istidən qorunmaq istəyirmiş kimi bir-birinə sıxılmışdı. Kələ-kötür divarları günəşdən solmuş, çatlamışdı. Yastı damları taxta tirlərlə saxlanılırdı. Evlərin arasında isə dar, qumlu cığırlar uzanırdı.

Banu bu cür evləri indiyədək yalnız qədim sivilizasiyalar haqqında çəkilmiş köhnə filmlərdə görmüşdü.

— Bu, ola bilməz...

O, yamacla tələsik aşağı düşdü. Lakin ilk evlərə yaxınlaşanda istər-istəməz addımlarını yavaşıtdı. Qəfildən burada kimin yaşadığını və yad bir qızı necə qarşılayacaqlarını heç bilmədiyini düşündü.

Amma seçim imkanı yox idi. Susuzluq getdikcə dözülməz olurdu və Banu bu yaşayış məskənində heç olmasa bir az su tapacağına ümid edirdi.

O, ən yaxın evin içərisinə ehtiyatla boylandı.

İçəridə yarıqaranlıq hökm sürürdü. Adət etdiyi mebellərin əvəzinə alçaq taxta çarpayı, kobud bir masa və bir neçə gil qab vardı. Döşəməyə həsirlər sərilmişdi, küncdə isə quru bitki gövdələrindən hörülmüş böyük bir səbət qaralırdı.

Banu tanımadığı evə bir neçə addım atıb ətrafına baxdı. Nə soyuducu, nə çanaq, nə hamam otağı, nə də elektrik işığı vardı. Əvvəllər gündəlik həyatını bunlarsız təsəvvür edə bilmədiyi şeylərin heç biri burada yox idi.

O, çölə çıxıb qonşu evə boylandı. Orada gil küplər, taxta kasalar, toxunma örtüklər və bir neçə anlaşılmaz alət gördü. Üçüncü evdə balaca ocaq və bir neçə qazan vardı, divarlar isə demək olar ki, boş idi.

Banu otağı nəzərləri ilə yavaşca süzdü.

Hər şey o qədər yad görünürdü ki, sanki o, sadəcə başqa bir yerə deyil, tamam başqa bir dövrə düşmüşdü.

— Əla... — deyə yorğun halda divara söykənib mızıldandı. — Deyəsən, doğrudan da, məni qədim tarixə aparıblar.

Gülümsəməyə çalışdı, amma təbəssümü süni alındı.

— Təəccüblənmərəm, indicə tarix müəllimim peyda olar və qədim xalqların məişətindən danışmağa başlayar.

Cavabında yalnız sükut eşidildi.

Banu küçəyə boylandı. Yaşayış məskəni qəribə təsir bağışlayırdı. Elə bil sakinlər evlərini indicə tərk etmişdilər və hər an geri qayıda bilərdilər. Amma heç yerdə nə insan, nə də heyvan görünürdü. İnsan səsləri, uşaqların gülüşü, it hürüşməsi eşidilmirdi. Hətta quşlar da gözə dəymirdi.

Sanki bütün kənd Banu gəlməzdən çox əvvəl boşalmışdı.

Narahatlıq yenidən boğazına düyünləndi. Amma indi onu hər şeydən çox bir məsələ düşündürürdü.

Su.

O, axtarışını davam etdirdi. Evlərin arxasına baxır, gil divarların ətrafından dolanır, içində küp və ya başqa bir qab ola biləcək hər küncü yoxlayırdı. Lakin rastına çıxan bütün qablar boş idi.

Nəhayət, qız kəndin ortasında dayanıb dərindən nəfəs aldı.

— Görəsən, insanlar burada susuz necə yaşayırdılar? Suyu haradan götürürdülər?

Dodaqlarının üzərindən dilini keçirərək fikrini cəmləməyə çalışdı. Susuzluqdan düşüncələri belə getdikcə ağırlaşırdı.

— Məgər elə susuzluqdan ölə bilərdilər?..

Banu gözlərini yumub məktəbdəki tarix dərslərini xatırlamağa başladı. Vaxtilə qədim sivilizasiyalar haqqında məlumatlar ona darıxdırıcı görünürdü. Köhnə alətlərin adları və yaşayış məskənlərinin quruluşu ilə bağlı biliklər onun üçün heç bir əhəmiyyət daşımırdı. İndi isə həmin biliklərin ən kiçik parçası belə işinə yaraya bilərdi.

— Belə, Banu, düşün. Bir az düşün...

O, qaşlarını çatıb səhrada insanların necə yaşadığı barədə bildiklərini xatırlamağa çalışdı.

— Quyular... Əlbəttə! Quyular və ya bulaqlar.

Qız ətrafa baxdı. Sanki bu sözü dilə gətirən kimi quyu birdən qarşısında peyda ola bilərdi.

— Bəs onu harada gizlətmisiniz?..

O, evlərin arasında yavaş-yavaş irəliləyərək diqqətlə yerə baxırdı. Əvvəlcə qeyri-adi heç nə görmədi. Lakin sonuncu tikilinin arxasında baxışları ətrafdakı qumdan fərqlənən kiçik bir sahəyə sataşdı. Burada torpaq ayaq altında tapdalanaraq bərkimış, üzəri qalın gil qatı ilə örtülmüşdü. Evlərdən birinin yanından həmin yerə qədər isə zəif bir cığır uzanırdı. Sanki bu yolla dəfələrlə gəlib-getmişdilər.

Banu həmin yerə tərəf yönəldi.

Alçaq gil divarın arxasında daş və gildən hörülmüş dairəvi bir tikili vardı. Üstünə taxta tir qoyulmuş, yanında isə yerdə qalın bir kəndir uzanmışdı.

Quyu!

Banu dayandı. Nəhayət, axtardığını tapdığını dərhal dərk edə bilmədi. Bir neçə saniyə qaranlıq dəliyə baxdı, sonra üzündə inanılmaz bir rahatlıq ifadəsi yarandı.

— Budur...

Öz səsi ona yad və zəif gəldi.

— Nəhayət...

O, quyuya yaxınlaşdı. Quyunun nə qədər dərin olduğunu və suyu çıxarmaq üçün nə qədər güc sərf etməli olacağını düşünməməyə çalışırdı. İndi ona elə gəlirdi ki, oyandığı andan bəri etdiyi hər şey yalnız bu yerə çatmaq üçün göstərdiyi cəhddən ibarət olub.

Çox az qalmışdı.

Banu əlini kəndirə uzatdı.

Elə həmin an bir səs eşitdi.

Zəif, güclə seçilən, amma yaşayış məskəninin ölü sükutunda o qədər qəfil səslənən bir səs idi ki, Banu dərhal yerində dondu.

Bu, atın fınxırması idi.

Qız yavaşca başını qaldırdı. Ürəyi daha sürətlə döyünməyə başladı. Bir an sonra həmin səs yenidən eşidildi. Bu dəfə daha aydın idi, sanki kimsə yaxınlıqda, evlərdən birinin arxasında dayanmışdı.

Ardınca bərkimiş torpağa dəyən dırnaqların yüngül tappıltısı eşidildi.

Banu nəfəsini tutdu.

O, kəndiri daha möhkəm sıxaraq tikililərin arasındakı dar keçidə gözlərini zillədi. Bütün bədəni gərilmişdi. Ağlından burada, bəlkə də, tərk edilmiş kimi görünən bu kənddə tək olmadığı fikri keçdi.

Deməli, burada kimsə vardı.

Səslərdən belə çıxırdı ki, bu, at idi. Bəs onun yanında sahibi də vardımı?

Banu başını yavaşca dırnaq səslərinin gəldiyi tərəfə çevirdi. Bir neçə dəqiqə əvvəl onu səhradan xilas edə biləcək bir insanla qarşılaşmaq üçün hər şeyini verməyə hazır idi. İndi isə tanımadığı yaşayış məskənində, quyunun yanında dayanarkən ilk dəfə bu dünyanın sakinləri ilə görüşün səhranın özü qədər təhlükəli ola biləcəyini düşündü.

O, nədən daha çox qorxmalı olduğunu bilmirdi: susuzluqdan ölə biləcəyi ucsuz-bucaqsız qumlardan, yoxsa adətləri, dilləri və niyyətləri onun üçün tamamilə naməlum olan insanlardan?

Bununla belə, geri çəkilməyə yer yox idi.

Banu nəfəsini içinə çəkib gözləyirdi. Divarların o biri tərəfindən növbəti addım səslənənədək tərpənmədi.

Onuncu fəsil

Gil evlərdən birinin yaxınlığında hündür bir xurma ağacı bitmişdi. Onun uzun yarpaqları isti küləyin təsirindən güclə seziləcək qədər tərpənir, qızmar torpağın üzərinə seyrək, az qala çəkisiz bir kölgə salırdı. Ağacın altında qara bir at dayanmışdı. Hündürboylu, zərif quruluşlu heyvanın günəş şüaları altında parıldayan tükləri vardı. At tənbəl-tənbəl ayaqlarını dəyişir, arabir quyruğunu yelləyərək onu narahat edən həşəratları qovurdu.

Ağacın yanında, kürəyini nahamar gövdəyə söykəmiş bir kişi yatırdı.

Banu dayanıb yaxınlıqdakı evin küncündən ehtiyatla boylandı. Kişinin əynində zamanın və tozun rəngini soldurduğu uzun bir paltar, ayaqlarında isə köhnəlmiş səndəllər vardı. Başqa bir şəraitdə Banu bu geyimi cır-cındır adlandırardı. Ancaq indi bu qəribə dünyada onun tanıdığı dəb, rahatlıq və səliqə anlayışlarının ümumiyyətlə hər hansı bir məna daşıdığına belə əmin deyildi.

Kişi başını arxaya atıb ayaqlarını uzadaraq yatırdı. Elə bil ətrafda baş verən heç nə onu narahat edə bilməzdi. Banu bu fürsətdən istifadə etmək qərarına gəldi. Ona quyuya çatmaq, su götürmək və harada olduğunu izah edə biləcək adamları tapmaq lazım idi.

Səs salmamağa çalışaraq ehtiyatla bir neçə addım atdı. Artıq az qala evin küncündən keçib gözdən itəcəkdi ki, qəfildən tanımadığı bir adamla üz-üzə gəldi.

Banu qışqırığını güclə boğdu.

Qarşısında xurma ağacının altında yatan kişi ilə təxminən eyni yaşda bir adam dayanmışdı. Ancaq onun sifəti daha xoşagəlməz görünürdü. Başına tünd rəngli yaylıq bağlamışdı, yanaqlarını sıx saqqal örtmüşdü. Dərin çuxura düşmüş gözləri isə açıq-aşkar maraqla Banuya, onun geyiminə və üzünə baxırdı. Bu baxışlarda elə bir şey vardı ki, Banu dərhal özünü ondan mümkün qədər uzaqda görmək istədi.

Bir neçə an onlar susaraq bir-birlərinə baxdılar. Sanki hər ikisi qarşısındakının kim olduğunu anlamağa çalışırdı. Sonra kişi danışmağa başladı.

Banu bir kəlmə belə başa düşmədi. Tanımadığı dil kobud və yad səslənirdi. Kişi sözlərini kəskin samitlərlə, qəribə səs birləşmələri ilə ifadə edirdi. Banu indiyədək belə bir dil eşitməmişdi.

O, qeyri-ixtiyari geri çəkildi.

— Xahiş edirəm, mənə toxunmayın, — deyə Banu azərbaycanca dilləndi. Sakit danışmağa çalışsa da, səsi xaincəsinə titrəyirdi.

Kişi qaşlarını çatıb yenə nəsə dedi və sözlərini ifadəli bir əl hərəkəti ilə müşayiət etdi. Banu onu başa düşmədiyini bildirmək üçün başını buladı və daha bir addım geri çəkildi.

— Mən sizi başa düşmürəm. Xahiş edirəm...

O, mehriban görünməyə çalışaraq gülümsədi. Ümid edirdi ki, üzündəki xoş ifadə onu xoşagəlməz bir vəziyyətdən xilas edər. Ancaq yad adam ona gülümsəmədi. Əksinə, baxışları daha da israrlı oldu, dodaqlarında isə əyri, xoşagəlməz bir təbəssüm yarandı. Bu zaman onun nahamar, sarımtıl dişləri göründü.

Kişidən tər, toz və köhnə paltar qoxusu gəlirdi. Banu qeyri-ixtiyari üzünü turşutdu və elə həmin an buna görə peşman oldu. Yad adam onun reaksiyasını görmüşdü və üzünün ifadəsi dəyişmişdi.

O, bir neçə söz söylədi, sonra qəfil başını xurma ağacına tərəf çevirib ucadan qışqırdı.

Ağacın altında yatan kişi tərpəndi, gözlərini açdı və asta-asta ayağa qalxdı. Banunu görən kimi yuxulu görkəmi yox oldu. Bir neçə an qızı diqqətlə süzdü, sonra onlara tərəf addımladı.

Elə həmin an Banu qaçmalı olduğunu anladı.

O, baş verənləri nə düşünməyə, nə də təhlükəni ölçüb-biçməyə macal tapdı. Onu instinktiv bir qorxu bürümüşdü. Bu qorxuya yad adamların sözlərini başa düşmək, niyyətlərini bilmək lazım deyildi.

Qaç!

Banu qəfil çevrilib var gücü ilə qaçmağa başladı.

Bir dəqiqə əvvəl ayaqları ona ağır gəlirdi, bədəni gücsüzlükdən güclə ayaq üstə dayanırdı, susuzluq isə fikrini cəmləşdirməyə imkan vermirdi. İndi qorxu ona yorğunluğu unutdurmuşdu. Banu gil evlərin arasından sürətlə keçirdi, az qala çiyni ilə divarlara toxunurdu. Arxasınca gələnlərin qışqırıqlarını eşidirdi.

Onların nə dediyini anlamağa çalışmırdı. Arxadan gələn addım səslərinin getdikcə yaxınlaşması kifayət idi.

Küncü dönəndə Banu özünü dar bir keçiddə gördü. Keçid az sonra dalana dirəndi. O, qəfil dayanıb geri çevrildi və özündən bir neçə addım aralıda adamlardan birini gördü. Arxasında isə çıxış yolunu kəsərək ikinci kişi yaxınlaşırdı.

Bir anlıq ona elə gəldi ki, bu adamlar onu qəsdən tələyə salır, dar küçələrin labirintindən çıxmasına imkan vermirdilər.

— Yox... — deyə o, nəfəsini dərərək pıçıldadı.

Banu yana sıçrayıb iki divarın arasından keçdi və ayaqlarındakı ağrıya məhəl qoymadan yenidən qaçmağa başladı. Ürəyi o qədər bərk döyünürdü ki, hər zərbəsi gicgahlarında əks-səda verirdi. Nəfəsi kəsilir, istidən gözləri önündə evlərin cizgiləri bulanmağa başlayırdı.

Nəhayət, qarşısında açıq bir sahə göründü.

Səhra.

Banu dar küçələrdən uzaqlaşaraq qumluğa çıxdı. Ümid edirdi ki, açıq sahədə təqibçilərindən yaxa qurtara biləcək. Ancaq boş qum üzərində qaçmaq çətin idi. Ayaqları quma batır, hər addım ona böyük güc bahasına başa gəlirdi. Günəş isə başını örtməyən saçlarını amansızcasına yandırırdı.

Ağciyərləri havasızlıqdan yanmağa başlasa da, özünü daha sürətlə hərəkət etməyə məcbur edirdi. Ona elə gəlirdi ki, bir az da dözsə, növbəti qum təpəsinə çatsa və onun arxasında gizlənsə, bəlkə də təqibçilər onu gözdən itirəcəklər.

Lakin arxadan gələn ağır addımlar getdikcə yaxınlaşırdı.

Birdən kimsə onun çiynindən yapışdı.

Banu qışqırıb qurtulmağa çalışdı, amma kişi onu qəfil geri dartdı. O, müvazinətini itirərək qızmar qumun üzərinə yıxıldı və ovucları yerə dəyərək bərk ağrıdı.

— Buraxın məni!

Banu var gücü ilə qışqırıb sürünərək uzaqlaşmağa çalışdı, ancaq yad adam onu buraxmırdı. Qız çırpınır, cırmaqlayır, əlləri ilə onu itələyərək qurtulmağa çalışırdı. Lakin hərəkətləri getdikcə zəifləyirdi. İkinci kişi də artıq onların yanına çatmışdı. O, bir qədər kənarda dayanıb baş verənlərə xoşagəlməz bir təbəssümlə baxırdı.

Banu gözlərini ona dikdi və qorxunun bütün bədənini iflic etdiyini hiss etdi. Onların dilini başa düşməyə ehtiyac yox idi. O, artıq tamamilə aydın anlayırdı ki, qarşısındakı adamların əlində aciz qalıb və onların onun ümidsizliyinə zərrə qədər də əhəmiyyəti yoxdur.

— Kömək edin! — deyə qışqırdı. — Kimsə var? Xahiş edirəm, kömək edin!

Onu tutan kişi susmasını tələb edirmiş kimi sərt bir söz söylədi, amma Banu qışqırmağa davam etdi. Qorxu onu elə bürümüşdü ki, artıq özünü idarə edə bilmirdi.

— Mənə toxunmayın! Sizə yalvarıram... Xahiş edirəm!

Göz yaşları yanaqlarından süzülərək qumla qarışırdı. Banu üzünü yana çevirir, əlləri ilə özünü qorumağa çalışır, yenidən qurtulmaq üçün çırpınırdı. Ancaq gücü sürətlə tükənirdi. O, yox olmaq, yer yarılıb onu udmaq, öz otağında yuxudan oyanmaq, tanış divarları görmək və anasının səsini eşitmək istəyirdi. Təki bütün bunlar oyanandan sonra unuda biləcəyi bir kabus olaydı, o, dünyada hər şeyini verməyə hazır idi.

Amma günəş hələ də dərisini yandırır, qum ovuclarını göynədir, yad bir üz isə onun üzərinə əyilirdi.

Banu həyatında ilk dəfə əvvəlki təhlükəsizliyinin nə qədər kövrək olduğunu hiss etdi. Əvvəllər dərslərdən bezə, valideynləri ilə mübahisə edə, gözəl paltarlar və bahalı əşyalar arzulaya bilirdi. Adi qəbul etdiyi, hər şeyin öz-özünə var olduğu tanış dünyasının bir anın içində yox ola biləcəyini heç düşünməmişdi. İndi isə vaxtilə darıxdırıcı və mənasız hesab etdiyi günlərə belə qayıtmaq üçün hər şeyindən keçməyə hazır idi.

— Ana... — deyə o, güclə eşidilən səslə pıçıldadı. — Anacan...

Amma yanında nə anası, nə atası, nə də onu qoruya biləcək başqa bir kimsə vardı.

Banu yenidən qurtulmağa çalışdı, lakin kişi onu daha möhkəm tutdu. Qorxudan gözlərini yumub onun üzünü görməməyə çalışdı və boğuq səslə bir daha qışqırdı:

— Kömək edin!

Elə bu vaxt lap yaxınlıqda başqa bir səs eşidildi.

Gur, sərt və hökmkar bir səs.

Banunu tutan kişi donub qaldı. Onun yoldaşı başını qəfil səs gələn tərəfə çevirdi və üzünün ifadəsi bir anda dəyişdi. Yad adam yenidən nəsə söylədi, bu dəfə daha sərt səslə. Ardınca sürətli addım səsləri eşidildi.

Banu çətinliklə gözlərini açdı.

Yanlarında üçüncü bir kişi dayanmışdı.

O, hər iki təqibçidən hündür, enlikürək və möhkəm bədən quruluşlu idi. Tünd rəngli geyimi bədəninə kip oturmuşdu. Günəşdən qaralmış, küləkdən codlaşmış üzündə sərt bir ifadə vardı. Duruşundan və hərəkətlərindən artıq sözə ehtiyac duymadan başqalarına itaət etdirməyə alışmış bir insan olduğu hiss edilirdi.

Bir neçə an o, Banunu tutan adamlara səssizcə baxdı, sonra qısa bir cümlə söylədi. Banu sözlərin mənasını anlamasa da, onun səsindəki qətiyyət elə güclü idi ki, hətta ona da aydın oldu: bu adam baş verənlərin dərhal dayandırılmasını tələb edirdi.

Təqibçilərdən biri tələsik nəsə cavab verdi, özünə bəraət qazandırmağa çalışırdı. Lakin yad adam onun sözünü sərt şəkildə kəsdi. İkinci kişi də söhbətə qarışaraq sürətlə və əsəbi halda danışmağa başladı. Ancaq bu, üçüncü kişinin qəzəbini daha da artırdı.

O, irəliyə doğru bir addım atdı.

İndi onunla təqibçilər arasında cəmi bir neçə addımlıq məsafə qalmışdı. Yad adam yenidən bir neçə söz söylədi. Bu dəfə səsində açıq-aşkar təhdid duyulurdu.

Banunu tutan kişi barmaqlarını yavaş-yavaş boşaldıb geri çəkildi. Yoldaşı narazılıqla qumun üzərinə tüpürdü, qıza nifrətlə baxdı, amma yad adamla mübahisə etməyə cəsarət etmədi.

Bir neçə an sonra hər ikisi geri dönüb yaşayış məskəninə tərəf getdi.

Banu yerindən tərpənmirdi. Dizlərini sinəsinə sıxaraq qumun üzərində oturmuş, bütün bədəni ilə titrəyirdi. Saçları tərli üzünə yapışmış, qum dırnaqlarının altına və kobud paltarının qatlarına dolmuşdu. Nəfəsi isə hələ də düzəlmirdi. Dərindən nəfəs almağa çalışsa da, hər dəfə hava sinəsinin harasındasa ilişib qalırdı.

Təhlükə, deyəsən, sovuşmuşdu, amma bədəni hələ də xilas olduğuna inanmırdı.

Üçüncü kişi ona tərəf çevrildi.

Banu qorxuyla geri çəkilib sürünərək uzaqlaşmağa çalışdı. Kişi dərhal dayandı. Yaxınlaşmadan bir neçə saniyə onu səssizcə süzdü. Sanki hər hansı qəfil hərəkətin qızda yenidən qorxu yaradacağını anlayırdı.

Sonra əvvəlki sərtliyindən əsər-əlamət qalmayan sakit bir səslə nəsə söylədi.

Banu yenə də bir kəlmə belə anlamadı.

O, sadəcə gözlərini geniş açaraq kişiyə baxır, bundan sonra nə edəcəyini bilmirdi. Bu adamın onu həqiqətən xilas etdiyinə inanmaq istəyirdi, amma son dəqiqələrdə baş verənlər o qədər dəhşətli idi ki, yad birinə dərhal etibar edə bilməzdi.

— Mən... mən sizi başa düşmürəm, — deyə çətinliklə pıçıldadı. — Siz məni başa düşürsünüz?

Kişi diqqətlə ona baxdı, amma cavab vermədi. Üzündən onun heç olmasa ayrı-ayrı səsləri anlayıb-anlamadığını, yoxsa Banu üçün onun dili nə qədər yad idisə, onun üçün də Banu dilinin elə yad olduğunu müəyyən etmək mümkün deyildi.

O, yavaşca əlini uzadaraq kömək təklif etdi, amma özü yerindən tərpənmədi.

Banu əvvəlcə kişinin ovcuna, sonra üzünə baxdı. Bir neçə saniyə tərəddüd etdi. Yad adamdan qorxusu ilə bu aciz vəziyyətdən qurtulmaq üçün duyduğu ümidsiz istək arasında qalmışdı. Nəhayət, qalan gücünü toplayıb ehtiyatla barmaqlarını onun əlinə qoydu.

Kişi ona ayağa qalxmağa kömək etdi. Banu yıxılmasın deyə onu yalnız lazım olduğu qədər saxlayırdı. Qız dikələndə ayaqları güclə bədənini saxladı və o, kişinin qolundan yapışmağa məcbur oldu.

Kişi nəsə soruşdu, əvvəlcə onu, sonra isə yaşayış məskənini göstərdi. Banu yalnız başını buladı. Göz yaşlarının yenidən gözlərinə dolduğunu hiss edirdi.

— Bilmirəm... Mən heç nə başa düşmürəm...

Səsi titrədi və o, qəlbinə dolan ümidsizliklə mübarizə aparmağa çalışaraq gözlərini aşağı dikdi.

Kişi bir müddət onu müşahidə etdi, sonra evlərə tərəf baxdı. Oradan uzaqlaşan təqibçilərin səsləri hələ də eşidilirdi. Onun sifəti yenidən sərtləşdi. Qısa bir cümlə söyləyərək əli ilə Banunu ardınca gəlməyə çağırdı.

Qız yerindən tərpənmədi.

O, yad adamın ardınca getməkdən qorxurdu. Amma səhranın ortasında, susuz, yerli adətləri bilmədən və kömək istəmək üçün belə tanış dildə danışa bilmədən tək qalmaqdan daha çox qorxurdu.

Kişi sanki onun tərəddüdünü anlamışdı. Qızı tələsdirmədi. Sadəcə aralarında məsafə saxlayaraq gözlədi.

Banu bir dəfə yaşayış məskəninə, sonra isə onun hüdudlarından kənara uzanan ucsuz-bucaqsız qumlara baxdı. Günəş əvvəlki kimi amansızcasına yandırırdı. Uzun yolun və keçirdiyi dəhşətli qorxunun təsirindən yaranan halsızlıq isə artıq dözülməz həddə çatırdı.

Onun başqa çıxış yolu yox idi. Ən azından, indi başqa bir yol görmürdü.

Banu tərəddüdlə ilk addımını atdı.

Yad adam çevrilərək evlərə tərəf yavaş-yavaş irəlilədi. Qızın geridə qalmadığından əmin olmaq üçün arabir arxaya baxırdı. Banu da onun ardınca getdi, arada bir qədər məsafə saxlamağa və hər hərəkətini diqqətlə izləməyə çalışırdı.

Bu adamın kim olduğunu, haradan gəldiyini və nə üçün müdaxilə etdiyini bilmirdi. Hətta onun yanında heç bir təhlükənin olmadığından da əmin deyildi. Amma səhrada gözlərini açdığı andan bəri ilk dəfə idi ki, kimsə ona zərər verməyə çalışmırdı.

Hələlik bu, kifayət idi.

Banu yad adamın ardınca gedir, hər addımında qəlbindəki ümidin bir az da gücləndiyini hiss edirdi. O, hələ də qorxmuş, taqətdən düşmüş və baş verənlərdən tamamilə xəbərsiz idi. Amma heç olmasa, bundan sonra naməlumluqla təkbaşına üzləşməli olmayacaqdı.

Qarşıda təhlükələrlə və sirrlərlə dolu yad bir dünya uzanırdı. Bu dünyada onun yeganə bələdçisi isə hələ adını belə bilmədiyi bir adam olacaqdı.

On birinci fəsil

Banu nəhayət, yad adamın arxasınca getməyə razılaşdı, hərçənd atdığı hər addımda qərarının düzgünlüyünə getdikcə daha çox şübhə edirdi. O, az əvvəl onu quma yıxaraq ölümcül dərəcədə qorxudan iki kişidən mümkün qədər uzaq durmağa çalışırdı. Onlardan biri arxaya dönən kimi qız addımlarını yavaşıdır, təhlükə yenidən yaranarsa, geri çəkilə bilməsi üçün aradakı məsafəni qorumağa çalışırdı.

Lakin qaçıb gedə biləcəyi heç bir yer yox idi. Sonsuz səhranın ortasında tək qalmaq isə ona bundan da qorxulu görünürdü.

Qızmar qum nazik paltarının altından ayaqlarını yandırırdı. Əvvəlcə Banu ağrıya fikir verməməyə çalışır, özünü bir az da dözməli olduğuna inandırırdı. Ancaq çox keçmədən hər addım sanki ayaqlarına qurğuşun bağlanmış kimi ağırlaşdı. Ağzı qurumuş, dili damağına yapışmışdı. İsti hava hər nəfəs aldıqca boğazını göynədirdi.

Günəş səmada ucalaraq səhranı gözqamaşdırıcı işığa qərq etmişdi. Ətrafda istidən titrəyən havanın içində uzaqlaşıb yoxa çıxan qum təpələrindən başqa heç nə görünmürdü. Nə bir ağac, nə də yandırıcı günəşdən qorunmağa imkan verəcək qaya çıxıntısı vardı.

Banu artıq zamanın necə keçdiyini ayırd edə bilmirdi. Ona elə gəlirdi ki, saatlarla yol gedirlər. Halbuki bir saatın, yoxsa daha az vaxtın keçdiyini belə deyə bilməzdi. Burada tanış olduğu heç bir istiqamət nişanəsi yox idi. Günəş isə sanki göy üzündə donub qalmış, üfüqə doğru enmək fikrində deyildi.

Görəsən, niyə batmır?

Bu fikir bir anlıq ağlından keçdi, sonra yorğunluq onu da öz ağuşuna aldı.

Banu başını aşağı salaraq diqqətini hələ də idarə edə bildiyi yeganə şeyə — növbəti addımını atmağa, sonra bir başqasını atmağa yönəltdi. Artıq onu hara apardıqlarını, qarşıda nələrin gözlədiyini düşünmürdü. Bütün gücünü geridə qalmamağa sərf edirdi.

Tədricən gözlərinin qarşısında qara ləkələr yaranmağa başladı. Ayaqlarının altındakı qum gah yaxınlaşır, gah da uzaqlaşırdı. Qarşıda gedən adamların siluetləri isə sanki onları ayıran qısa məsafəyə deyil, dumanlı bir pərdənin arxasına çəkilirdi. Banu dərindən nəfəs almağa çalışdı, lakin sinəsi ağrı ilə sıxıldı.

Bir addım da atdı, amma qəfildən dizləri büküldü.

Qız əllərini qabağa uzatmağa belə macal tapmadan qumun üstünə yıxıldı. Bir neçə an hərəkətsiz qaldı. Öz acizliyinə özü də inanmaq istəmirdi. Sonra qalxmağa çalışdı, lakin ovucları yalnız isti, yumşaq quma daha dərindən batdı.

— Daha bacarmıram... — deyə öz səsini güclə eşidəcək qədər zəif pıçıldadı.

Bu yad dünyaya düşdüyü andan bəri ilk dəfə idi ki, Banu bundan sonra nə baş verəcəyinə demək olar, biganə qalmışdı. Qorxu sanki geri çəkilmiş, yerini hər şeyi bürüyən dözülməz yorğunluğa vermişdi. Ayaqlarındakı ağrı belə kütləşmiş, yandırıcı günəş isə ondan uzaqlaşmışdı.

Onun yalnız bir arzusu vardı: gözlərini yummaq və heç nə hiss etməmək.

Lakin az sonra yaxınlıqda ayaq səsləri eşidildi.

Yad adam qızın geridə qaldığını görüb dayandı. Onun qumun üzərində uzandığını görəndə dərhal geri döndü. Bir az sonra Banu atın fınxırtısını eşitdi, ardınca isə güclü əllərin onu ehtiyatla yerdən qaldırdığını hiss etdi.

Qız müqavimət göstərmədi. Artıq buna gücü qalmamışdı.

Kişi onu ata mindirdi, çiyinlərindən tutaraq yəhərdə sürüşüb düşməməsi üçün rahat oturtmağa çalışdı. Ancaq Banu artıq özünü yəhərdə saxlaya bilmirdi. Bədəni irəliyə doğru süstcə əyildi və o, atın boynunu qucaqlayaraq üzünü isti yalına söykədi.

At hərəkətə gəldi.

Banu onun ahəngdar yerişini güclə hiss edirdi. Şüuru gah dumanlı yuxuya qərq olur, gah da qısa müddətə özünə gələrək qızılı qum təpələrini, gözqamaşdırıcı səmanı və qarşısındakı bulanıq insan siluetlərini seçə bilirdi. Artıq hara getdiklərini anlamağa çalışmır, onu izləyən kişiləri də xatırlamırdı. Bütün düşüncələri bircə arzuya çevrilmişdi: kaş bu əzab nəhayət bitsin.

Bəlkə yuxuya getsəm, hər şey yox olar...

Yüngül meh üzünə toxundu, lakin qız bunu, demək olar ki, hiss etmədi. O, sadəcə atın yalına bir az da sıxılaraq gözlərini yumdu.

Qəfildən qarşı tərəfdən həyəcanlı səslər eşidildi. Bu vaxta qədər susaraq qumun üzərində addımlayan yolçular sanki canlandılar. Kimsə addımlarını sürətləndirdi, başqası əlini uzaqlara uzadaraq nəyisə göstərdi, kişilərdən biri isə yorğunluğunu unudub qaçmağa başladı.

Banu güclə gözlərini araladı.

Əvvəlcə heç nə anlamadı. Qarşısında yenə də sonsuz səhra uzanırdı. Lakin növbəti alçaq qum təpəsinin arxasında qumların fonunda aydın seçilən tünd ləkələr görünürdü. Qız gözlərini qırpışdırdı. Elə bildi ki, yorğunluqdan şüuru yenə ona oyun oynayır.

Sonra xurma ağaclarını gördü.

Həqiqi xurma ağaclarını! Onların uzun, lələkvari yarpaqları torpağın üzərində geniş kölgə salmışdı. Ağacların arasında yaşıl kollar görünür, çökəklikdə isə su parıldayırdı.

Bulaq!

Bu, ilğım deyildi, göz yanılması da deyildi. Su həqiqətən orada, lap yaxınlıqda idi.

Banu gözlərinə inanmadan ona baxırdı. Bir neçə dəqiqə əvvəl səhranın onu bütövlükdə udacağını, cansız bədəninin qumların arasında qalacağını düşünürdü. İndi isə qarşısında parıldayan sərin su vardı. Təkcə bu mənzərə belə onun qəlbində zəif bir ümid oyatmağa kifayət edirdi.

Yolçular bulağa tərəf tələsdilər. Onlardan biri diz çökərək ovucları ilə su götürdü, digəri isə üzünü və boynunu yuyaraq toz-torpağı, təri təmizlədi. Hərəkətlərində əvvəlki yorğunluqdan əsər-əlamət qalmamışdı. İndi onların hər birində yalnız susuzluqdan əziyyət çəkən və hər qurtum suyun qədrini bilən insanların çarəsiz tələskənliyi hiss olunurdu.

Yad adam dərhal onların ardınca getmədi. Atı suyun lap kənarında saxladı, Banuya ehtiyatla yəhərdən düşməyə kömək etdi və qız yerə enənədək onu möhkəm tutdu. Banu ayaq üstə güclə dayanırdı. Buna görə də kişi onu yavaşca bulağın yaxınlığındakı qumun üzərinə oturtdu.

Qarşısında su vardı. Şəffaf, sərin və günəşin altında bərq vuran su...

Banu bir neçə saniyə ona baxdı. Sanki əlini uzatsa, bu möcüzə yoxa çıxacaqdı. Nəhayət, ehtiyatla ovuclarını suya saldı.

Sərinlik barmaqlarına toxunan kimi qız istər-istəməz diksindi. Bulağa əyilərək su içməyə başladı. Əvvəlcə kiçik qurtumlarla içirdi, sonra isə sanki kimsə bu xilası əlindən alacaqmış kimi getdikcə tələsdi. Su çənəsindən süzülərək kobud parçadan tikilmiş paltarının yaxasını isladırdı, amma Banu buna əhəmiyyət vermirdi.

Nəfəsi bir qədər düzələndən sonra sudan ayrılıb dərindən nəfəs aldı. Hələ də içmək istəyirdi, lakin yorğunluğuna baxmayaraq, daha tələsməməli olduğunu anlayırdı. Əllərini isladaraq üzünə, boynuna və saçlarına çəkdi. Sonra sərinliyin həzzini duyaraq bir müddət gözlərini yumdu.

Yad adam qızın bir qədər özünə gəlməsini gözlədi, yalnız bundan sonra bulağın kənarında əyilərək özü də su içdi.

Bir neçə dəqiqə ərzində Banu səhranı, yad dili və oyandığı andan bəri onu tərk etməyən qorxunu unutdu. Xurma ağaclarının kölgəsində uzanaraq suyun şırıltısına və yarpaqların xışıltısına qulaq asır, gücünü bərpa etməyə çalışırdı.

Lakin bu rahatlıq çox çəkmədi.

Susuzluqlarını yatıran iki kişi ayağa qalxıb bir-birinə baxdı. Onların baxışları qısa olsa da, Banu birinin başı ilə o birinə işarə etdiyini gördü. Ardınca hər ikisi qıza tərəf döndü.

Banunun içini soyuq bir vahimə bürüdü.

O, dirsəklərinə söykənərək qalxdı və qorxduğunu büruzə verməməyə çalışdı. Lakin bədəni onu ələ verdi: barmaqları paltarının ətəyindən bərk-bərk yapışdı, çiyinləri isə qeyri-ixtiyari gərildi. Kişilərdən biri ona tərəf addımladı. Onun yerişində Banunun boğazını düyünləyən həmin özündənrazı əminlik yenidən hiss olunurdu.

Ancaq yad adam ondan cəld tərpəndi.

Ayağa qalxaraq Banu ilə hücumçuların arasında dayandı və enli kürəyi ilə qızı onların baxışlarından gizlətdi. Banu bir qədər geri çəkilərək, demək olar ki, onun arxasında gizləndi. Ayaqları hələ də titrəyir, qolları gücdən düşür, yaşadığı dəhşət isə fikirlərini toplamağa imkan vermirdi.

Kişilər dayanıb kəskin, əsəbi səslə danışmağa başladılar. Onlar gah Banunu, gah da səhranı göstərərək yad adamı nəyəsə inandırmağa çalışırdılar. Sanki onun yolundan çəkilməsini, yaxud qızı onlara təhvil verməsini tələb edirdilər. Yad adam isə səsini qaldırmadan, qısa və sakit cavablar verirdi. Bir addım belə geri çəkilmirdi.

Mübahisə bir neçə dəqiqə davam etdi. Banu deyilənləri başa düşməsə də, səslərdən hədə və getdikcə artan qəzəb duyulurdu. Yad adam sakitliyini qoruyurdu, lakin gərilmiş çiyinləri və diqqətli baxışları onun rəqiblərinin hər hərəkətini izlədiyini göstərirdi.

Yalnız indi qız onu diqqətlə nəzərdən keçirdi. Kişi hər iki hücumçudan yaşlı idi. Günəşdən qaralmış, xırda qırışlarla örtülmüş üzündə uzun illərin yorğunluğu sezilirdi. Özünü inamla aparsa da, yaşını və səhrada keçirdiyi ağır yolun yorğunluğunu gizlədə bilmirdi.

O, onların öhdəsindən gələ bilməyəcək... Axı onlar ikidirlər.

Bu fikir Banunu etiraf etmək istədiyindən daha çox qorxutdu. Kişilər daha cavan idilər, daha çevik hərəkət edir və üstünlüklərinə heç şübhə etmirdilər. Yad adam isə bütün qətiyyətinə baxmayaraq, ikisinə qarşı tək idi.

Banu yoxa çıxmaq, görünməz olmaq, yer yarılsa, içinə girmək istəyirdi. Təki bir daha onların baxışları ilə qarşılaşmasın. Amma gizlənməyə yer yox idi. Arxasında bulaq şırıldayır, qarşısında iki kişi dayanır, qızla təhlükə arasında isə onu qorumağa çalışan yeganə insan vardı.

Hücumçulardan biri növbəti hədəni qışqırdı. Yad adam cavab vermədi. Sadəcə çiyinlərini bir qədər dikəldərək söhbətin zorakılıqla bitəcəyinə hazırlaşdığını göstərdi.

Hər şey o qədər sürətlə baş verdi ki, Banu heç qışqırmağa belə macal tapmadı.

Birinci kişi irəli atıldı. Yad adam onu zərbə ilə qarşılayaraq geri çəkilməyə məcbur etdi. Lakin ikinci hücumçu dərhal davaya qarışdı. Ayaqların altından qum havaya sovruldu, ağır nəfəs səsləri, qısa qışqırıqlar və boğuq zərbələr eşidildi. Banu geri çəkilərək baş verənləri izləməyə çalışırdı, ancaq kişilərin hərəkətləri gözləri önündə qarışaraq anlaşılmaz bir mənzərəyə çevrilirdi.

Yad adam birinci hücumçunu kənara ata bildi, lakin o, az sonra yenidən ayağa qalxdı. İkinci kişi rəqibinin böyründən dolanaraq çiyninə zərbə endirdi. Kişi səndələdi, amma yıxılmadı və kəskin hərəkətlə ona tərəf döndü.

— Qaç... — Banu düşünmədən dilləndi.

Amma hara qaçacaqdı?

Qız ovucunu yerə dirəyərək ayağa qalxmağa çalışdı, lakin ayaqları yenə sözünə baxmadı. O, qumun üzərinə yıxıldı. Hücumçulardan biri bunu görən kimi dərhal ona tərəf atıldı.

Banu barmaqları ilə yumşaq quma ilişə-ilişə geriyə sürünməyə başladı.

— Yox... Xahiş edirəm...

Kişi onun yalvarışlarına məhəl qoymadı və əlini qıza uzatdı. Ümidsizlik Banuda son gücünü oyatdı. O, qəfil ayağa qalxaraq bir neçə tərəddüdlü addım atdı, lakin dərhal büdrəyib dizləri üstə düşdü.

Kişi artıq ona çatmaq üzrə idi ki, yad adam qəfildən yanlarında peyda oldu. Hücumçuya zərbə endirərək onu kənara atdı və yenidən Banunun qarşısında sipər çəkdi. Lakin ikinci rəqib dərhal onun üstünə atıldı. Kişilər bir-birinə sarılaraq itələşməyə, zərbələr endirməyə başladılar.

Bir neçə an yad adam müqavimət göstərə bildi, lakin qüvvələr bərabər deyildi. Hücumçular bir-biri ilə uzlaşaraq hərəkət edir, növbə ilə onun diqqətini yayındırır və müxtəlif tərəflərdən zərbələr endirirdilər. O, birindən müdafiə olunmağa macal tapsa da, digərinin hərəkətini həmişə görə bilmirdi.

Banu onun ağır nəfəs aldığını, üzündə qan izlərinin yarandığını və hər ötən an tarazlığını qorumaqda çətinlik çəkdiyini görürdü. Buna baxmayaraq, kişi qızdan uzaqlaşmırdı. Sanki Banunun təhlükəsizliyi onun öz həyatından daha vacib idi.

Nəhayət, o da geri çəkilməyə məcbur oldu.

Addım-addım...

Hücumçulardan biri yenidən irəli atıldı. Yad adam onu saxlamağa çalışdı, lakin ikinci kişi böyründən zərbə endirdi. Kişi bir dizinin üstünə çökdü. Üzü quma dəyməsin deyə güclə əlini yerə dirəyə bildi.

Banu donub qaldı.

Hücumçulardan biri dərhal qıza tərəf döndü. Artıq heç kimin ona mane olmayacağına əmin olduğundan arxayın addımlarla irəliləyirdi. Banu geri çəkilərək ayağa qalxmağa çalışdı, lakin ayaqları ona tabe olmurdu. O, ovuclarını yerə dirəyib çətinliklə geriyə sürüşdü. Nəhayət, kürəyinin arxasında xurma ağaclarının sərin kölgəsini hiss etdi.

— Yox... — deyə pıçıldadı.

Kişi artıq lap yaxınlaşmışdı. Əlini Banunun çiyninə uzadanda qız gözlərini bərk-bərk yumdu və ən pisinə hazırlaşdı. Artıq nə müqavimət göstərə, nə də qaça bilirdi. Onu indiyədək qoruyan insan isə çox uzaqda qalmışdı.

Bir addım səsi eşidildi.

Sonra daha biri.

Yad kişinin əli az qala Banunun çiyninə toxunacaqdı ki, qəfil qısa və kəskin bir səs eşidildi.

Qızın qarşısındakı kişi sanki görünməz bir qüvvə sinəsindən vurmuş kimi geri atıldı. O, bir neçə addım səndələyərək bədənindən yapışdı.

Banu gözlərini yavaşca açdı.

Bir anlıq ətrafda hər şey donub qalmışdı. Hətta hələ də bir dizinin üstündə dayanan yad adam da başını qaldıraraq nə baş verdiyini anlamağa çalışdı.

Sonra bulağın yanındakı səssizliyi başqa bir səs parçaladı və Banu təhlükənin hələ də sovuşmadığını anladı.

On ikinci fəsil

Qəfildən bulağın yanındakı sakitliyi qulaqbatırıcı bir uğultu pozdu. Ağır dırnaq səslərindən torpaq sanki canlanmışdı. Uzaqdakı barxanların arxasından bir-birinin ardınca atlılar göründü. Onların sayını ilk baxışdan müəyyənləşdirmək mümkün deyildi. Atlar qumların üzərində sürətlə irəliləyir, arxalarınca qızılı toz buludları qaldırırdılar. Kişilər isə qızın belinə üşütmə salan sərt və uzun səslərlə nəsə qışqırırdılar.

Atlılar qısa müddətdə kiçik dəstənin ətrafını mühasirəyə alaraq səhraya gedən yolu bağladılar. Onlardan bəziləri xurma ağaclarının yanında dayandı, digərləri isə bir qədər aralıda mövqe tutdu. Tezliklə aydın oldu ki, orada olanların heç biri diqqətdən yayınmadan bulağın yanından uzaqlaşa bilməyəcək.

Banu donub qalmışdı. O, qarşısına çıxan insanların, bəlkə də, onu qoruyacağına sevinməli olduğunu bilmirdi, yoxsa niyyətlərindən xəbərsiz olduğu daha bir neçə onlarla yad adamın əhatəsində qalmasına görə qorxmalı olduğunu. Yaşadıqlarından sonra ilk təəssürata inanmaq artıq onun üçün çətin idi. Əvvəlki həyatında yad bir insanla qarşılaşmaq onda yalnız ehtiyatlılıq yaradırdısa, burada mehriban görünən bir üz belə təhlükəsizliyə zəmanət vermirdi.

Bir az əvvəl onu tutmağa çalışan iki kişinin isə sanki rəngi dəyişmişdi. Özlərinə güvənən halları yox olmuş, üzlərindəki kinli təbəssümləri narahatlıq əvəz etmişdi. Baxışları xilas yolu axtarırmış kimi atlılar arasında dolaşırdı. Onlar tələsik bir neçə söz mübadiləsi etdilər, lakin üzlərindən görünürdü ki, heç bir çıxış yolu tapa bilməyiblər.

Banunun içi sıxıldı.

Yoxsa indi hər şey daha da pis olacaq?

Atların uğultusu tədricən səngidi. Atlılar dayanaraq aralandılar və onların arxasında gizlənən bir adama yol açdılar.

O, hündür, tünd rəngli bir atın belində oturmuşdu. Qara geyimi enli çiyinlərini daha da nəzərə çarpdırırdı. Üzü isə başına sarınmış əmmamənin altından bağlanan sıx yaylıqla, demək olar ki, tamamilə örtülmüşdü. Yalnız gözləri görünürdü. Tünd, diqqətli və qeyri-adi dərəcədə sakit gözlər... Onlarda nə maraq, nə də təəccüb sezilirdi. Sanki bulağın yanında baş verənlər onun üçün heç də gözlənilməz deyildi.

Atlılar onun göstərişini gözləyərək hərəkətsiz dayanmışdılar.

Banu dərhal anladı ki, bu adam onların başçısıdır. O, səsini qaldırmağa, yaxud hakimiyyətini nümayiş etdirməyə ehtiyac duymurdu. Digərlərinin onun ətrafında necə dayandığı, atının qarşısında necə boşluq saxladığı hər şeyi açıq göstərirdi.

Yad adam toplaşanları asta-asta nəzərdən keçirdi. Əvvəlcə baxışları iki kişinin üzərində dayandı, sonra Banunu qoruyan yaralıya, nəhayət, qızın özünə yönəldi. O, Banunu cəmi bir an süzdü, lakin bu, qızın özünü başqalarının gizlətməyə çalışdığı məqamları belə görməyə alışmış bir insanın diqqətli nəzərləri altında hiss etməsinə kifayət etdi.

Sonra sağ tərəfindəki atlının qarşısında başı ilə yüngülcə işarə etdi.

Bu, kifayət idi.

Bir neçə döyüşçü atdan düşərək əsirlərə tərəf yönəldi. Kişilər dərhal danışmağa, tələsik özlərinə bəraət qazandırmağa başladılar. Gah Banunu, gah da onun müdafiəçisini göstərirdilər. Onlardan biri hətta geri çəkilməyə cəhd etdi, lakin dərhal qolundan tutuldu. Digəri irəli atılaraq qaçmaq istədi, ancaq iki atlı onun qollarını arxadan buraraq tezliklə onu ram etdi.

Banunun başa düşmədiyi bu sözlərin mənası yox idi. İndi onun üçün deyilənlərə ehtiyac qalmamışdı: bəhanələri heç kimə təsir etməmişdi.

Əsirlərin əllərini bağlayaraq onları bulaqdan uzaqlaşdırdılar.

Banunu qoruyan kişiyə isə tamam başqa cür münasibət göstərildi. Atlılardan biri ona ayağa qalxmağa kömək etdi, digəri isə atını yaxınlaşdıraraq üzəngini saxladı. Yaralı kişi ağrıdan üzünü turşudaraq yəhərə söykəndi və buna baxmayaraq, atın belinə özü qalxmağı bacardı. O, çox yorğun görünürdü, amma digərlərinin ardınca getməzdən əvvəl qısa bir anlığa Banunun üzünə baxdı. Sanki qızın salamat olduğuna əmin olmaq istəyirdi.

Az sonra başqa bir atlı Banunun yanına yaxınlaşaraq ona əlini uzatdı.

Banu tərəddüd etdi. Onu hara aparacaqlarını bilmirdi. Bu insanların gəlişini xilas kimi qəbul etməli olduğunu, yoxsa yeni bir təhlükənin başlanğıcı saymalı olduğunu da anlaya bilmirdi. Lakin bulağın yanında, niyyətlərini başa düşmədiyi insanların arasında tək qalmaq bundan da qorxulu idi.

O, ehtiyatla əlini atlının uzatdığı ələ verdi. Kişi qızın tarazlığını itirməməsi üçün dirsəyindən tutaraq onu yəhərə qaldırdı.

Onlar məni hara aparırlar? Kimdirlər? İndi məni nə gözləyir?

Sualların heç birinə cavab yox idi.

Dəstə yola düşdü.

Banu yəhərdə dik oturmağa çalışırdı, baxmayaraq ki, bədəni hələ də ağrıyır, yıxılmağın və az əvvəlki davanın izlərini hiss edirdi. O, atlıları gizlicə nəzərdən keçirərək qarşıda onu nələrin gözlədiyini heç olmasa kiçik bir əlamətdən anlamağa çalışırdı. Onların sayı təxminən otuz nəfər olardı və hamısı kişi idi. Bəzilərinin geyimində uzun yolun izləri görünür, bellərindən silahları asılırdı. Üzləri qızmar günəşin altında küləkdən qaralmışdı.

İndi onlar daha qışqırmırdılar. Kişilər öz aralarında danışır, nəyisə müzakirə edir, arabir qıza tərəf baxırdılar. Ancaq Banu onlardan kiminləsə göz-gözə gələn kimi həmin adam dərhal baxışlarını yayındırırdı.

Bu, qızı təəccübləndirirdi. Baş verənlərdən sonra o, istehza, kobud sözlər və ya heç olmasa açıq maraqla qarşılaşacağını düşünürdü. Lakin heç kim onunla danışmağa çalışmır, ehtiyac olmadıqca yaxınlaşmırdı.

Bununla belə, Banu bu təmkinli münasibəti xeyirxahlıq əlaməti kimi qəbul etməyə tələsmirdi. Bəlkə də onlar sadəcə başçılarının əmrinə tabe olurdular. Bəlkə də bu insanların dünyasında hələ bilmədiyi qaydalar vardı.

Yol çox çəkmədi. Növbəti qum təpəsini aşanda qarşısında geniş bir vadi açıldı və Banu heyrətdən qeyri-ixtiyari dikəldi.

Orada böyük bir köçəri düşərgəsi salınmışdı.

Sanki çadırların sayı-hesabı yox idi. Onlar geniş cərgələrlə düzülmüş, aralarında enli keçidlər saxlanılmışdı. Çadırların arasında insanlar hərəkət edir, arabalar irəliləyir, dəvələr dolaşırdı. Qadınların bəziləri ev işləri ilə məşğul olur, digərləri su dolu kuzələri daşıyır, yaxud yaşayış yerlərinin qarşısında əşyaları səliqəyə salırdılar. Uşaqlar çadırların yanında oynayır, qocalar kölgədə oturaraq gündəlik həyatın qayğılarını seyr edirdilər. Bir qədər aralıda bir neçə kişi atlarla məşğul olurdu. Ocaqlardan birinin üzərində isə nazik tüstü zolağı yüksəlirdi.

Bura şəhərlərdən və Banunun tanıdığı yollardan uzaqda, öz qanunları ilə yaşayan bütöv bir yaşayış məskəni idi. Burada hər kəs öz işini bilir, həyat bir an belə dayanmırdı.

Lakin atlılar düşərgəyə yaxınlaşan kimi adi səs-küy tədricən azalmağa başladı.

Əvvəlcə girişin yaxınlığında olanlar susdular. Sonra başqalarının da diqqəti geri qayıdan dəstəyə yönəldi. İnsanlar çadırlardan çıxır, atlıların ardınca baxır və onlara yol açmaq üçün kənara çəkilirdilər. Bir az sonra düşərgəyə qəribə bir səssizlik çökdü. Bu sükutda atların dırnaq səsləri və yüyənlərin cingiltisi daha aydın eşidilirdi.

Qarşılarına yaşlı bir kişi çıxdı.

Banu onun kim olduğunu bilmirdi, lakin düşərgədə tutduğu mövqeyi anlamaq çətin deyildi. Əynində keyfiyyətli parçadan tikilmiş uzun libas və naxışlarla bəzədilmiş üst geyimi vardı. Başına isə səliqə ilə sarınmış əmmamə qoymuşdu. Geyimi qızın indiyədək gördüyü insanların paltarlarından daha zəngin görünürdü. Lakin məsələ təkcə geyimində deyildi. Yaşına baxmayaraq, kişi dik dayanır, tələsmədən hərəkət edir və ona tabe olmağa alışmış insanların özünəinamı ilə ətrafına baxırdı.

İzdiham onun qarşısında səssizcə aralanırdı. Hətta bir az əvvəl çadırların yanında səs-küylə oynayan uşaqlar da susaraq böyüklərin arxasına sığınmışdılar.

Atlılar dayandılar.

Banunun müdafiəçisi atdan düşərək yaralarına baxmayaraq yaşlı kişinin yanına gəldi. Hörmət əlaməti olaraq başını əydi. Kişi də onu qısa bir salamla qarşıladı. Bundan sonra onlar söhbətə başladılar.

Banu bir kəlmə belə anlamırdı. Yad dil ona qeyri-adi gəlirdi: bəzi cümlələr sürətlə və sərt şəkildə səslənir, digərləri isə ağır fasilələrlə, asta-asta deyilirdi. Bununla belə, insanların üz ifadələrindən söhbətin ciddi bir məsələ ilə bağlı olduğunu hiss edirdi.

Yaşlı kişi yaralını diqqətlə dinləyir, ona bir neçə sual verir, sonra isə əsirlərə tərəf baxırdı. Üzü sakit qalsa da, gözlərində soyuq və diqqətli bir ifadə yaranmışdı.

Söhbət çox çəkmədi. Nəhayət, kişi izdihama tərəf dönərək bir neçə söz söylədi.

Arxada dayanan insanların arasından yaşlı bir qadın irəli çıxdı.

O, çox qoca idi, amma heç kimin qoluna girmədən yavaş və dik addımlarla yeriyirdi. Üzü yorğun görünür, gözlərinin altında dərin kölgələr nəzərə çarpırdı. Ona yaxınlaşdıqca üzündəki qırışlar daha aydın seçilirdi. Bu qadının görkəmində Banunu istər-istəməz narahat edən qəribə bir şey vardı. Sanki o, çoxdan bütün göz yaşlarını axıtmış, daxilində nə qorxuya, nə də tərəddüdə yer qoymuşdu.

Qadın əli bağlı kişilərin qarşısında dayandı.

Hər ikisi gözəçarpacaq dərəcədə həyəcanlandı. Onlardan biri az qala nəfəsi kəsilə-kəsilə sürətlə danışmağa başladı, digəri isə sanki ondan kömək gözləyirmiş kimi yaşlı kişinin tərəfinə çevrildi. Lakin Banu artıq onun tayfanın başçısı olduğuna demək olar ki, əmin idi və kişi baş verənlərə qarışmırdı. Sadəcə üzündə heç bir ifadə olmadan hər şeyi izləyirdi.

Qadın susurdu.

Bu zaman tayfa başçısı yavaşca belinə uzanaraq qısa bir xəncər çıxardı. Banunun ürəyi sıxıldı. Kişi xəncəri dəstəyindən tutmuş, tiyəsini aşağı yönəldərək qadına uzatdı.

Qadın xəncəri qəbul etdi.

Elə bu an əsirlər onları nəyin gözlədiyini, deyəsən, nəhayət anladılar. Onların sakitliyi bir anda yox oldu. Kişilərdən biri çarəsizcə qıvrılaraq əlindən qurtulmağa çalışdı, digəri isə ətrafdakıların diqqətini cəlb etmək üçün daha ucadan danışmağa başladı. Onlar dartınır, geri çəkilir və çıxış yolu axtarırdılar. Lakin bir neçə kişi dərhal onları möhkəm saxladı.

Birinin çiyinlərindən tutdular, digərini isə bağlı qollarından bərk-bərk çəkdilər. Əsirlər müqavimət göstərsələr də, səyləri faydasız idi. Heç kim onları buraxmaq və ya bəraətlərini dinləmək fikrində deyildi.

Banu gözlərini baş verənlərdən ayıra bilmirdi. Qadının nə etmək istədiyini hələ anlamamışdı, amma narahatlıq artıq sinəsini sıxırdı. Onlarla insan səssizcə baş verənləri izləyirdi. Heç kim müdaxilə etməyə, tayfa başçısına etiraz etməyə, hətta təəccübünü bildirməyə belə cürət etmirdi.

Yox... Onlar nə etmək istəyirlər?

Qadın xəncəri qaldırdı.

Hər şey sanki bir anlıq dondu. Banu öz sürətli və gur nəfəsini eşidirdi. Sonra əsirlərdən birinin qısa qışqırığı duyuldu. Qadın kəskin bir hərəkət etdi və xəncərin tiyəsi günəşin altında parıldadı.

Banu qışqırmağa belə macal tapmadı.

Hər şey bir neçə saniyə ərzində baş verdi. Qadın əvvəlcə bir kişinin, sonra isə digərinin boğazını kəsdi. Əsirlər qumun üzərinə yıxıldılar. Yaxınlıqda dayananlar isə kənara çəkilərək onlara yer açdılar.

Banu donub qalmışdı.

O, gördüklərini dərhal anlaya bilmədi. Şüuru sanki baş verənləri qəbul etməkdən imtina edir, onları daha az qorxulu, təsadüf və ya səhv kimi izah edilə biləcək başqa bir hadisəyə çevirməyə çalışırdı.

Amma heç bir səhv olmamışdı.

İki kişi hərəkətsiz uzanmışdı. Qumun üzərində qan ləkələri getdikcə tündləşirdi. Qanın bir hissəsi Banunun çiyninə də sıçramışdı. Yəqin ki, əsirlərdən biri yıxılarkən ona bulaşmışdı. Qız gözlərini yavaşca aşağı salaraq paltarının və dərisinin üzərindəki qırmızı ləkələri gördü.

Bir anlıq ona elə gəldi ki, ürəyi dayanıb.

O, nə tərpənə, nə gözlərini qandan ayıra, nə də dərindən nəfəs ala bilirdi. Bir neçə dəqiqə əvvəl həmin kişilər onu hədələyir, yenidən ona zərər verəcəklərindən qorxurdular. İndi isə onlar ölmüşdülər. Banu nə rahatlıq, nə də sevinc hiss edirdi. Yalnız dəhşətli bir sarsıntı və insan həyatının gözləri qarşısında necə asanlıqla sona çatdığını anlamağın doğurduğu qorxu vardı.

Əvvəlki həyatında Banu filmlərdə dəhşətli səhnələr görmüş, cinayətlər haqqında xəbərlər oxumuşdu. Amma bütün bunlar ekranın o biri tərəfində, söndürə, gözlərini yumaraq uzaqlaşa və ya öz otağının qapısından kənarda qoya biləcəyi bir dünyada baş verirdi. Ən amansız hadisələr belə onu özünü baş verənlərin bir hissəsi kimi hiss etməyə məcbur etmirdi.

İndi isə hər şey başqa cür idi.

O, iki meyitdən cəmi bir neçə addım aralıda dayanmışdı. Qan onun dərisinə bulaşmışdı. Dəmirə bənzər qan qoxusu toz və isti hava ilə qarışmışdı. Ətrafdakılar isə sükutlarını qoruyurdular. Sanki indicə baş verənlər dəhşətli olsa da, tamamilə adi bir hadisə idi.

Banu yavaşca başını qaldırdı.

Yaşlı qadın hələ də xəncəri əlində tutmuşdu. Üzü ifadəsiz idi və onun nə hiss etdiyini anlamaq mümkün deyildi. Bəlkə bu, onun intiqamı idi. Bəlkə də uzun illərdir gözlədiyi bir hökmün icrası. Banu həmin kişilərin nə etdiyini, talelərinin niyə məhz belə həll olunduğunu bilmirdi. O, yalnız bunu anlayırdı: indicə ölümə şahid olmuşdu və heç kim bunun qarşısını almağa cəhd etməmişdi.

Tayfa başçısı bir neçə söz söylədi. Kişilərdən biri qadının əlindəki silahı almaq üçün ona yaxınlaşdı. Qadın heç bir müqavimət göstərmədən xəncəri təhvil verdi və meyitlərə belə baxmadan kənara çəkildi.

İzdiham tədricən hərəkətə gəldi. Kimsə meyitləri oradan uzaqlaşdırdı. Digərləri astadan danışmağa başladılar. Düşərgənin gündəlik səs-küyü yavaş-yavaş geri qayıdırdı. Sanki həyat bu hadisəyə görə dayanmaq niyyətində deyildi.

Amma Banu üçün hər şey dəyişmişdi.

O, hələ də bu insanların dilini anlamır, adətlərini bilmirdi. Onların hansı qanunlarla yaşadıqlarından da xəbərsiz idi. Lakin indi bir həqiqəti dərk etmişdi: bu dünyada insan ölümü izdihamın gözü qarşısında baş verə, bir insanın həyatı barədə qərar isə heç bir izahat verilmədən və etiraz etmək imkanı olmadan qəbul edilə bilərdi. Banu bunun intiqam, yoxsa hökm olduğunu bilmirdi. Elə onu ən çox qorxudan da bu məlumatsızlıq idi.

Səhrada oyandığı andan bəri ilk dəfə idi ki, Banu təkcə ayrı-ayrı insanlardan deyil, düşdüyü dünyanın özündən də qorxurdu.

O isə hələ bilmirdi ki, qarşıda onu təsəvvür belə edə bilmədiyi daha neçə sınaq gözləyir.

On ikinci fəsil

Qəfildən bulağın yanındakı sakitliyi atların dırnaq səsləri pozdu. Ağır tappıltıdan torpaq titrədi və uzaqdakı barxanların arxasından bir-birinin ardınca atlılar göründü. Onlar o qədər çox idilər ki, Banu ilk baxışdan saylarını müəyyənləşdirə bilmədi. Atlar qumların üzərində sürətlə irəliləyir, arxalarınca toz buludları qaldırırdılar. Kişilərin sərt qışqırıqları isə qızın ürəyinə qorxu salırdı.

Atlılar qısa müddətdə kiçik dəstənin ətrafını mühasirəyə alaraq səhraya gedən yolu bağladılar. Bəziləri xurma ağaclarının yanında dayandı, digərləri isə bir qədər aralıda mövqe tutdu. Artıq heç kim diqqəti cəlb etmədən bulağın yanından uzaqlaşa bilməzdi.

Banu nəyə sevinəcəyini bilmirdi: onu qoruya biləcək insanların gəlişinəmi, yoxsa ətrafının niyyətlərini anlamadığı daha çox yad adamla əhatə olunmasınamı? Yaşadıqlarından sonra qız ilk təəssürata inanmağı öyrənməmişdi. Bu dünyada hətta mehriban görünən bir üz belə təhlükəsizliyə zəmanət vermirdi.

İki hücumçu əvvəlki özünəinamını dərhal itirdi. Üzlərindəki istehzalı təbəssüm narahatlıqla əvəz olundu, baxışları isə xilas yolu axtarırmış kimi atlılar arasında dolaşmağa başladı. Kişilər tələsik bir neçə söz mübadiləsi etdilər, lakin üzlərindən görünürdü ki, heç bir çıxış yolu tapa bilməyiblər.

Banunun içində hər şey sıxıldı.

Yoxsa indi daha dəhşətli bir hadisə baş verəcək?

Atların uğultusu tədricən səngidi. Atlılar dayandılar və sıralarını aralayaraq arxalarında gizlənən bir adama yol açdılar.

O, hündür, tünd rəngli bir atın belində oturmuşdu. Qara geyimi enli çiyinlərini daha da nəzərə çarpdırırdı. Üzünün aşağı hissəsi isə əmmaməsinin altında bərkidilmiş qalın yaylıqla örtülmüşdü. Yalnız tünd, diqqətli gözləri görünürdü. Bu gözlərdə nə təəccüb, nə də maraq sezilirdi. Sanki bulağın yanında baş verənlər onun üçün heç də gözlənilməz deyildi.

Atlılar əmr gözləyirmiş kimi hərəkətsiz dayanmışdılar. Banu dərhal kimin başçı olduğunu anladı. Yad adamın səsini qaldırmağa və ya hakimiyyətini nümayiş etdirməyə ehtiyacı yox idi. Digərləri özləri onun qarşısında yer açırdılar.

O, toplaşanları yavaşca nəzərdən keçirdi: əvvəlcə əsirlərə, sonra Banunu qoruyan yaralı kişiyə, nəhayət, qızın özünə baxdı. Baxışları Banunun üzərində cəmi bir anlıq dayandı, amma qız yenə də onun diqqətli nəzərləri altında olduğunu hiss etdi. Bu, insanların ucadan söylədiklərindən daha çox şeyi görməyə alışmış bir adamın baxışı idi.

Yad adam sağ tərəfindəki atlıya hiss olunmayacaq qədər yüngülcə başı ilə işarə etdi. Bir neçə döyüşçü atdan düşərək hücumçulara tərəf yönəldi. Kişilər dərhal tələsik danışmağa, özlərinə bəraət qazandırmağa başladılar. Gah Banunu, gah da onun müdafiəçisini göstərirdilər. Onlardan biri geri çəkilməyə cəhd etdi, lakin qolundan tutdular. Digəri irəli atılmaq istədi, amma onu da tezliklə ram etdilər.

Banu deyilənləri anlamırdı, lakin baş verənlərdən bəhanələrinin heç bir fayda vermədiyini başa düşdü. Kişilərin əllərini bağlayaraq onları bulaqdan uzaqlaşdırdılar.

Banunun müdafiəçisinə isə tamam başqa cür münasibət göstərildi. Döyüşçülərdən biri ona ayağa qalxmağa kömək etdi, digəri isə atını yaxınlaşdıraraq üzəngini saxladı. Yaralı kişi çətinliklə yəhərə söykəndi, ağrıdan üzünü turşutdu, amma buna baxmayaraq, özü ata minməyi bacardı. Digərlərinin ardınca getməzdən əvvəl qısa bir anlığa Banunun üzünə baxdı. Sanki qızın xəsarət almadığına əmin olmaq istəyirdi.

Başqa bir atlı qıza yaxınlaşaraq əlini uzatdı. Banu tərəddüd etdi. Onu hara aparacaqlarını bilmirdi. Bu dəstənin gəlişinin xilas, yoxsa yeni bir təhlükə olduğunu da anlaya bilmirdi. Lakin bulağın yanında tək qalmaq bundan daha qorxulu idi. O, ehtiyatla əlini atlının əlinə verdi. Kişi dirsəyindən tutaraq ona ata minməyə kömək etdi.

Onu hara aparırlar? Bu insanlar kimdir? Bundan sonra nə olacaq?

Sualların heç birinə cavab yox idi. Banuya yalnız yəhərdə möhkəm oturaraq ətrafda baş verənləri izləmək qalırdı.

Dəstə yola düşdü. Qız yəhərdə dik oturmağa çalışırdı, hərçənd bədəni hələ də yıxılmağın və davanın ağrılarını hiss edirdi. O, atlıları gizlicə nəzərdən keçirirdi. Onların sayı təxminən otuz nəfər olardı. Çoxunun geyimində uzun yolun izləri görünür, bellərindən silahları asılır, üzləri isə yandırıcı günəşin və küləyin təsirindən qaralırdı.

İndi kişilər qışqırmırdılar. Onlar astadan danışır, arabir Banunu süzürdülər. Lakin qız kiminləsə göz-gözə gələn kimi həmin adam dərhal baxışlarını yayındırırdı. Banu istehza və ya kobud suallarla qarşılaşacağını gözləyirdi. Ancaq heç kim onunla danışmağa çalışmır, ehtiyac olmadıqca yaxınlaşmırdı.

Bununla belə, qız bu təmkinli münasibəti xeyirxahlıq kimi qəbul etməyə tələsmirdi. Bəlkə də atlılar sadəcə başçılarının əmrini yerinə yetirirdilər. Bəlkə də onların dünyasında Banu hələ bilmədiyi qaydalar mövcud idi.

Yol çox çəkmədi. Növbəti barxanı aşanda qarşılarında geniş bir vadi açıldı və Banu qeyri-ixtiyari yəhərdə dikəldi.

Aşağıda böyük bir köçəri düşərgəsi uzanırdı. Sanki çadırların sayı-hesabı yox idi. Onlar geniş cərgələrlə düzülmüş, aralarında enli keçidlər saxlanılmışdı. Çadırların arasında insanlar hərəkət edir, arabalar irəliləyir, dəvələr dolaşırdı. Qadınlar ev işləri ilə məşğul olur, su dolu kuzələr daşıyır, yaşayış yerlərinin qarşısında əşyaları səliqəyə salırdılar. Uşaqlar çadırların yanında oynayır, qocalar kölgədə oturur, kişilər isə atlarla məşğul olurdular. Ocaqlardan birinin üzərində nazik tüstü zolağı yüksəlirdi.

Banunun qarşısında tanıdığı şəhərlərdən və yollardan uzaqda, öz qanunları ilə yaşayan bütöv bir yaşayış məskəni vardı. Burada, deyəsən, hər kəs öz işini bilir, həyat isə bir an belə dayanmırdı.

Lakin atlılar yaxınlaşdıqca düşərgədəki səs-küy tədricən azalmağa başladı. Əvvəlcə girişdə dayanan insanlar susdular, sonra digərləri də dönüb gələnlərə baxdılar. İnsanlar çadırlardan çıxaraq dəstəyə yol açmaq üçün kənara çəkilirdilər. Bir az sonra düşərgəyə elə bir səssizlik çökdü ki, atların dırnaq səsləri və yüyənlərin cingiltisi aydın eşidilirdi.

Onların qarşısına yaşlı bir kişi çıxdı. Əynində keyfiyyətli parçadan tikilmiş uzun libas və naxışlarla bəzədilmiş üst geyimi vardı. Başına səliqə ilə sarınmış əmmamə qoymuşdu. Lakin onun düşərgədəki mövqeyini yalnız zəngin geyimi və vüqarlı duruşu deyil, insanların ona münasibəti də göstərirdi. Hamı yolunu açır, hətta bir az əvvəl səs-küylə oynayan uşaqlar belə böyüklərin yanında susurdular.

Atlılar dayandılar.

Banunun müdafiəçisi atdan düşərək yaralarına baxmayaraq qocaya yaxınlaşdı. Hörmət əlaməti olaraq başını əydi. Kişi də onu qısa bir salamla qarşıladı. Onlar danışmağa başladılar, lakin Banu bir kəlmə belə anlamırdı. Yalnız üz ifadələrindən söhbətin ciddi bir məsələ ilə bağlı olduğunu hiss edirdi.

Qoca yaralını dinlədi, ona bir neçə sual verdi, sonra isə əlləri bağlı əsirlərə baxdı. Üzü sakit qalsa da, baxışları getdikcə soyuqlaşdı. Qısa söhbətdən sonra üzünü izdihama tutaraq bir neçə söz söylədi.

Arxada dayanan insanların arasından yaşlı bir qadın irəli çıxdı.

O, yavaş addımlarla yeriyirdi, lakin heç kimin qoluna girmədən dik dayanmağı bacarırdı. Üzü yorğun görünür, gözlərinin altında dərin kölgələr sezilirdi. Bu qadının görkəmində Banunu narahat edən qəribə bir şey vardı. Sanki o, çoxdan bütün göz yaşlarını axıtmış, daxilində nə qorxuya, nə də tərəddüdə yer qoymuşdu.

Qadın əsirlərin qarşısında dayandı.

Hər iki kişi dərhal narahat olmağa başladı. Onlardan biri az qala nəfəsi kəsilə-kəsilə sürətlə danışır, digəri isə ondan müdafiə gözləyirmiş kimi qocaya tərəf dönürdü. Lakin qoca müdaxilə etmir, baş verənləri səssizcə izləyirdi.

Qadın cavab vermədi.

Bu zaman qoca yavaşca belindən qısa bir xəncər çıxararaq onu dəstəyi qabağa olmaqla qadına uzatdı.

Banunun ürəyi ağrı ilə sıxıldı. Qadın silahı qəbul edən kimi əsirlər sanki talelərinin necə olacağını nəhayət anlamış kimi çarəsizcə çırpınmağa başladılar. Onlar qışqırır, dartınır, ətrafa boylanırdılar. Lakin bir neçə kişi onları möhkəm saxladı. Heç kim onları buraxmaq və ya daha artıq dinləmək fikrində deyildi.

Banu baş verənləri gözlərini ayırmadan izləyirdi. Bu adamların nə etdiyini, talelərinin niyə məhz belə həll olunduğunu bilmirdi. Lakin ətrafda onlarla şahid dayanmışdı və heç kim qadını dayandırmağa, yaxud tayfa başçısına etiraz etməyə çalışmırdı.

Yox... Onlar nə etmək istəyirlər?

Qadın xəncəri qaldırdı.

Hər şey sanki bir anlıq dondu. Banu yalnız nizamsız nəfəsini eşidirdi. Sonra qısa bir qışqırıq duyuldu. Qadın qəfil irəli atıldı və xəncərin tiyəsi günəşin altında parıldadı. Bir an sonra o, əsirlərdən birinin, ardınca isə digərinin boğazını kəsdi.

Banu donub qaldı.

Şüuru gördüklərini qəbul etməkdən imtina edirdi. Sanki baş verənləri daha az qorxulu bir hadisəyə — təsadüfə, səhvə, anlaşılmazlığa çevirməyə çalışırdı. Amma ortada heç bir səhv yox idi. Hər iki kişi qumun üzərinə yıxılmış və daha tərpənmirdi.

Qan qumun üzərində tündləşirdi. Əsirlərdən biri yıxılarkən bir neçə damcı Banunun çiyninə də sıçramışdı. Qız gözlərini yavaşca aşağı salaraq paltarının və dərisinin üzərindəki qırmızı ləkələri gördü. Bir anlıq ona elə gəldi ki, ürəyi dayanıb. O, nə tərpənə, nə də dərindən nəfəs ala bilirdi.

Bir neçə dəqiqə əvvəl həmin kişilər onu hədələyir, yenidən ona zərər verəcəklərindən qorxudurdular. İndi isə onlar ölmüşdülər. Lakin Banu nə rahatlıq, nə də sevinc hiss edirdi. Onun daxilində yalnız sarsıntı və insan həyatının necə tez sona çata bildiyini görməyin doğurduğu dəhşət vardı.

Əvvəlki həyatında Banu filmlərdə amansız səhnələr görmüş, cinayətlər haqqında xəbərlər oxumuşdu. Bütün bunlar ekranın o biri tərəfində, söndürə və ya öz otağının qapısından kənarda qoya biləcəyi bir dünyada baş verirdi. İndi isə o, iki meyitdən cəmi bir neçə addım aralıda dayanmışdı. Qan qoxusu toz və isti hava ilə qarışır, ətrafdakılar isə sanki adi, hər zaman baş verə biləcək bir hadisənin şahidiymişlər kimi susurdular.

Banu başını qaldırdı.

Yaşlı qadın hələ də xəncəri əlində tutmuşdu. Onun ifadəsiz üzündən nə hiss etdiyini anlamaq mümkün deyildi. Bəlkə bu, intiqam idi. Bəlkə də çoxdan gözlədiyi bir hökmün icrası. Banu həqiqəti bilmirdi və bu qətli doğuran səbəblər barədə mühakimə yürüdə bilməzdi. O, yalnız bir şeyi bilirdi: ölüm onun gözləri qarşısında baş vermiş, heç kim isə bunun qarşısını almağa çalışmamışdı.

Tayfa başçısı bir neçə söz söylədi. Kişilərdən biri qadına yaxınlaşaraq əlindəki silahı aldı. Qadın heç bir müqavimət göstərmədən xəncəri təhvil verdi, sonra isə meyitlərə belə baxmadan kənara çəkildi.

İnsanlar tədricən yenidən hərəkətə gəldilər. Kimsə meyitləri oradan uzaqlaşdırdı, digərləri astadan danışmağa başladılar. Düşərgənin adi səs-küyü yavaş-yavaş geri qayıdırdı. Sanki həyat baş verənlərə görə dayanmaq fikrində deyildi.

Amma Banu üçün hər şey dəyişmişdi.

O, hələ də bu insanların dilini anlamır, adətlərini bilmir və hansı qanunlarla yaşadıqlarını təsəvvür belə edə bilmirdi. Lakin indi bir şeyi dərk etmişdi: o, sadəcə tanımadığı bir yerə düşməmişdi. Bu dünyada insan həyatı bütöv bir izdihamın gözü qarşısında sona çata bilərdi. Başqasının taleyi barədə qərar isə heç bir izahat verilmədən, onun anlaya biləcəyi sözlər söylənilmədən və müdaxilə etmək imkanı yaradılmadan qəbul edilə bilərdi.

Səhrada oyandığı andan bəri ilk dəfə idi ki, Banu təkcə ayrı-ayrı insanlardan deyil, düşdüyü dünyanın özündən də qorxurdu.

O, hələ bilmirdi ki, qarşıda onu təsəvvür belə edə bilmədiyi daha neçə sınaq gözləyir.

On üçüncü fəsil

Öldürülən iki kişi qumun üstündə hərəkətsiz uzanmışdı. Qan qızmar torpağa hoparaq onların ətrafında tünd ləkələr əmələ gətirirdi. Bu mənzərə Banuya ürəkbulanma gətirirdi. O, gözlərini bu dəhşətli görüntüdən çəkə bilmirdi. Sanki şüuru gözləri önündə baş verənləri qəbul etməkdən imtina edirdi. Cəmi bir neçə dəqiqə əvvəl həmin adamlar hərəkət edir, danışır, onu hədələyirdilər. İndi isə onlardan geriyə yalnız cansız bədənləri qalmışdı.

Qız boğazına qalxan ürəkbulanmanı dəf etməyə çalışaraq qeyri-ixtiyari udqundu. O, əvvəllər ölümü heç vaxt bu qədər yaxından görməmişdi. Əvvəlki həyatında ən dəhşətli hadisələr belə ona uzaq, öz firavan dünyasının hüdudlarından kənarda baş verən şeylər kimi görünürdü. Burada isə onunla insan ölümü arasında nə ekran, nə də təhlükəsiz məsafə vardı.

Bir müddət sonra Banu ətrafdakıların diqqətinin ona yönəldiyini hiss etdi.

Onu xilas edən kişi yaşlı bir adamla söhbət edirdi. Digərlərinin ona göstərdiyi ehtiramdan görünürdü ki, bu adam onların başçısıdır. Kişi arabir bulağın olduğu tərəfi, sonra əsirləri, ardınca isə Banunu göstərirdi. Qız onun hərəkətlərindən baş verənləri danışdığını təxmin etdi: hücumdan, əlbəyaxa davadan və özünün hansı şəraitdə onların arasına düşməsindən söz açırdı.

Bir az sonra söhbətə artıq yalnız ağsaqqallar və döyüşçülər deyil, ətraflarına toplaşan başqa insanlar da qulaq asırdı. Onlar da yad qıza baxır, sanki onun kim olduğunu və səhranın ortasında haradan peyda olduğunu anlamağa çalışırdılar.

Bəziləri açıq maraqla onu süzür, digərləri ehtiyatla dayanır, bəziləri isə gözlərini ondan çəkmədən susurdu. Banu özünü elə hiss edirdi ki, sanki hamının ondan izahat gözlədiyi böyük bir zalın ortasına düşüb. Halbuki onun verəcək heç bir cavabı yox idi.

Nəhayət, söhbət sona çatdı. Yaşlı kişi üzünü ona tutaraq yaxınlaşdı. Qızın qarşısında dayanıb bir neçə söz söylədi. Səsi sakit idi, lakin danışıq tərzindən bunun vacib bir sual olduğu hiss olunurdu.

Banu çaşqınlıqla gözlərini qırpdı.

O, deyilənlərdən bir kəlmə belə anlamadı.

— Nə? — deyə qeyri-ixtiyari dilləndi.

Kişi sualını bu dəfə daha yavaş, hər sözü aydın tələffüz edərək təkrarladı. Qız diqqətlə qulaq asdı. Bəlkə, bu dil ona tanış idi? Əvvəlki həyatında müxtəlif xarici dillərdə danışan insanları eşitmiş, məktəbdə dillər öyrənmiş, tərcüməsiz filmlərə baxmışdı. Bəzən ümumi məzmunu anlamasa da, ayrı-ayrı ifadələri tutmağı bacarırdı.

O, tanış bir söz, qulağına doğma gələn səs birləşməsi, heç olmasa, nədənsə yapışmağa imkan verəcək kiçik bir ipucu axtarırdı.

Amma heç nə alınmadı.

— Mən sizi başa düşmürəm, — deyə Banu ehtiyatla sözlərini seçərək dilləndi. — Başqa dildə danışa bilərsiniz?

Qız qarşısındakı kişinin onu anlayıb-anlamayacağını bilmirdi. Lakin onun təəccübünə səbəb olaraq, kişi sanki xahişini başa düşdü. Bir qədər susduqdan sonra başqa cür danışmağa başladı. Sözlərin səslənişi, ritmi və intonasiyası dəyişmişdi, amma deyilənlərin mənası yenə də Banu üçün qaranlıq qalırdı.

Banu başını buladı.

Ağsaqqal bir daha cəhd etdi, sonra başqa dilə keçdi. Qısa fasilədən sonra yenidən danışmağa başladı. Sanki yadellilərlə ünsiyyət qurmaq üçün bildiyi bütün yolları yadına salmağa çalışırdı.

Əvvəlcə Banu gərgin halda qulaq asır, tanış ola biləcək səslərdən heç birini gözdən qaçırmamağa çalışırdı. Lakin bir neçə uğursuz cəhddən sonra onun çaşqınlığı istər-istəməz təəccüblə əvəz olunmağa başladı. O, heç vaxt təsəvvür etməzdi ki, bir gün qarşısındakı insan ən sadə sualı dəfələrlə təkrarlasa belə, onu başa düşə bilməyəcək.

Kişi yenidən tanımadığı dildə danışanda qız yorğun halda dərindən nəfəs aldı.

— Xeyr, bunu da başa düşmürəm.

O, ətrafdakıların diqqətlə onu izlədiyini görüb sözünü yarımçıq kəsdi və əli ilə cavab verə bilmədiyini izah etməyə çalışdı. Ağsaqqal, deyəsən, incimədi. Sadəcə, düşüncəli nəzərlərlə ona baxdı və bir daha müraciət etməyə cəhd göstərdi.

Banu artıq baş verənləri qəribə bir sınaq kimi qəbul etməyə başlayırdı. Hər iki tərəf əlindən gələni edir, amma anlaşmağa bir addım belə yaxınlaşa bilmirdi.

— Məgər başqa dillər də bilmirsiniz? — deyə o, rusca astadan mızıldandı. Halbuki sözlərinin başqaları tərəfindən anlaşılmayacağını çox yaxşı bilirdi.

Elə bu anda ağlına gəldi ki, özü də o qədər çox dil bilmir. Rus, ingilis və bir az da türk dili — ümid edə biləcəyi dillər bunlardan ibarət idi. Bir vaxtlar ona elə gəlirdi ki, adi həyat, səyahətlər və insanlarla ünsiyyət üçün bu biliklər kifayətdir. İndi isə nə qədər məhdud biliyə sahib olduğunu gözlənilmədən aydın şəkildə dərk etdi.

Banu rus dilində danışmağa başladı. Əvvəlcə özünü təqdim etdi, sonra bir neçə sadə söz və qısa cümlə söylədi. Yavaş danışır, sözlərini əl hərəkətləri ilə izah etməyə çalışırdı. Cavabında isə yalnız təəccüblü baxışlarla qarşılaşdı.

Onda ingilis dilinə keçdi.

— Hello. Do you understand me? Can you help me?

İnsanlar susurdular. Kimsə yanındakına baxır, kimsə isə bu qəribə səsləri anlamağa çalışaraq qaşlarını çatırdı. Amma heç kim cavab vermirdi.

Son ümid yeri türk dili idi. Banu bir neçə cümlə söylədi, sözləri aydın tələffüz etməyə çalışdı. Lakin nəticə əvvəlkilərdən fərqlənmədi.

O, susdu.

Artıq heç bir şübhə qalmamışdı: toplaşanların arasında onun bildiyi dillərdən heç olmasa birini anlayan adam yox idi. Bəlkə, bu dünyada onunla danışa biləcək insanlar haradasa mövcud idi, amma səhranın ortasında belə bir insanla qarşılaşacağına ümid etmək mənasız görünürdü.

Kaş xarici dilləri öyrənməyə bu qədər az vaxt ayırmayaydım... — deyə Banu acı-acı düşündü.

Bu fikir ona o qədər mənasız gəldi ki, az qala gülümsəyəcəkdi. Hələ bir az əvvəl onu buraxılış gecəsi, paltarı, qiymətləri və imtahan nəticələrini gözləmək düşündürürdü. Gələcəklə bağlı planlar qurur, rəfiqələri ilə hara gedəcəyini seçir, həyatındakı ən böyük problemlərin onu qıcıqlandıran insanlarla bağlı olduğuna inanırdı.

İndi isə o, tanımadığı bir düşərgənin ortasında dayanmışdı. Ətrafında deyilən bir kəlməni belə anlamır, kim olduğunu və bura necə düşdüyünü izah edə bilmirdi.

Ağsaqqal bir müddət diqqətlə ona baxdı. Baxışlarında açıq düşmənçilik hiss olunmurdu, amma Banu onun nə düşündüyünü anlaya bilmirdi. Bəlkə, gözlənilməz qonaqla nə edəcəyinə qərar verməyə çalışırdı. Bəlkə də, qızın qəribə geyimi, yad dili və ya az qala həlak olduğu səhrada qəfil peyda olması onda şübhə doğururdu.

Nəhayət, kişi üzünü toplaşanlara tutaraq bir neçə qısa cümlə söylədi.

İnsanlar başlarını tərpədərək razılıqlarını bildirdilər. Bəziləri dərhal öz işlərinin dalınca dağılışdı, digərləri isə əvvəlki gərginliklə olmasa da, Banunu izləməyə davam edirdi. Sonra ağsaqqal iki qadını yanına çağırıb onlara nəsə dedi.

Qadınlar onu diqqətlə dinlədilər. Ardınca biri başını tərpədərək razılaşdı, digəri isə əl hərəkəti ilə tapşırığı anladığını bildirdi.

Onlar Banunun yanına gəldilər.

Qadınlardan biri yaşlı, yorğun, amma mehriban sifətli idi. Digəri isə daha gənc görünür və bir qədər ehtiyatlı davranırdı. Onlar qızın qarşısında dayanıb bir neçə sözlə danışdılar. Sonra yaşlı qadın ehtiyatla onun əlindən tutdu.

Banu gərildi.

O, tanımadığı insanların bir anda təhlükəyə çevrilə bildiyini hələ də unutmamışdı. Buna görə də indi ona qarşı düşmənçilik göstərməyən insanlara belə tam etibar edə bilmirdi. Lakin qadın onu zorla dartmır, tələsdirməyə də çalışmırdı. Sadəcə, biləyinə yumşaq toxunaraq onunla getməyə dəvət edirdi.

Banu xilaskarına tərəf çevrildi. O, bir qədər aralıda dayanıb bir neçə kişi ilə söhbət edirdi. Qızın baxışlarını hiss edən kimi başı ilə qısa bir işarə verdi.

Bu işarə onun təhlükəsizliyinə zəmanət vermirdi, amma ən azından qadınların özbaşına hərəkət etmədiyini göstərirdi.

Qız yavaşca ayağa qalxdı və qadının əlindən tutmasına etiraz etmədi.

Onu hara apardıqlarını, onunla nə etmək istədiklərini və bir gün evinə qayıda bilib-bilməyəcəyini bilmirdi. Ətrafında anlaşılmaz dildə danışan, heç nə bilmədiyi qanunlarla yaşayan insanlar vardı. Amma səhranın ortasında tək qalmaq bundan qat-qat qorxulu olardı.

Buna görə də Banu qadınların ardınca getdi. Yolu yadda saxlamağa, ətrafı diqqətlə izləməyə çalışırdı. O, hələ bu insanlara etibar etmirdi, amma yad dünyaya düşdüyü andan bəri ilk dəfə özünə ümid etməyə icazə verdi: bəlkə də onların arasında ona zərər verməyəcək biri tapılacaqdı.

On dördüncü fəsil

Səhraya düşdüyü gündən bəri ilk dəfə idi ki, Banu heç bir kabus görmədən yatmışdı.

O, qumun üzərinə sərilmiş nazik həsirin üstündə dərin, az qala huşsuzluğa bənzər bir yuxuya getmişdi. Kürəyinin altında bərk torpaq hiss olunur, başının üstündə çadırın kobud parçası yüngülcə dalğalanır, quru hava isə ona qəribə dərəcədə ağır gəlirdi. Lakin bütün yaşadıqlarından sonra bu narahatlıqların artıq heç bir əhəmiyyəti yox idi. Nəhayət, taqətdən düşmüş bədəni qorxu və əzablı xatirələrlə kölgələnməyən bir neçə saatlıq dinclik tapmışdı.

Banu, demək olar ki, sübhə qədər yatdı. Onu çadırın kənarından içəri süzülərək qızarmış dərisinə toxunan yüngül, sərin meh oyatdı.

O, gözlərini yavaşca açdı və bir müddət hərəkətsiz uzanaraq harada olduğunu anlamağa çalışdı. Şüuru hələ də yuxunun qalıqlarından qopa bilmirdi. Lakin bir az dikələn kimi son şübhələri də yox oldu.

Səhra heç yerə çəkilib getməmişdi.

Dünən baş verənlər öz yatağında oyanıb rahatlıqla nəfəs ala biləcəyi qorxulu bir kabus deyildi. Sonsuz qumluqlar, yad insanlar, anlaşılmaz danışıq — bütün bunlar gerçək idi. İndi bunlara köhnə çadır, künclərdə düzülmüş gil küplər və görünür, bundan sonra da yatmalı olacağı həsir əlavə olunmuşdu.

Banu yorğun halda gözlərini yumdu.

— Əlbəttə... Bu da əskik idi, — deyə astadan mızıldandı.

Elə bu vaxt gözü bir qədər kənarda səliqə ilə qatlanmış paltarlara sataşdı.

Sadə, kobud və qalın parçadan tikilmiş bu geyim onun öyrəşdiyi paltarlara heç bənzəmirdi. Bununla belə, öz paltarı ilə müqayisədə, demək olar ki, dəbdəbəli görünürdü.

Banu qeyri-ixtiyari gözlərini aşağı salaraq əvvəlki geyiminə diqqətlə baxdı. Yalnız indi, səhər işığında onun hansı hala düşdüyünü aydın görə bildi: parça cırılmış, çirklənmiş, ətəyinin bəzi yerləri sökülmüşdü. Sinəsinin yan tərəfində isə dərisinin göründüyü böyük bir cırıq vardı.

Qız utandığından qıpqırmızı oldu.

Nəhayət, Banu dünən bəzi atlıların ona niyə belə diqqətlə baxdıqlarını, sonra isə tələsik nəzərlərini yayındırdıqlarını anladı. Dünən belə xırdalıqları düşünəcək halda deyildi. Ayaq üstə güclə dayanır, harada olduğunu anlamır və hər an yenidən yaxalana, yaxud döyülə biləcəyindən qorxurdu. Amma indi, təhlükə heç olmasa müvəqqəti olaraq sovuşduğundan, tanımadığı kişilərin qarşısına hansı vəziyyətdə çıxdığını düşünmək onun üçün dözülməz oldu.

— İlahi, nə biabırçılıqdır...

O, tələsik hazırlanmış paltarları götürüb geyindi və bu vəziyyətdə onu neçə nəfərin gördüyünü düşünməməyə çalışdı. Yeni geyim bədəninə yad gəlirdi, parça dərisini bir qədər qaşındırır, biçimi isə qəribə görünürdü. Amma Banu qərara gəldi ki, hələlik bunlar onun ən kiçik problemidir.

Köhnə paltarını bir kənara itələdi və sanki bütün bədbəxtliklərinin səbəbkarı o imiş kimi bir neçə saniyə qəzəblə ona baxdı.

— Əla! Əvvəl səhra, sonra hansısa quldurlar, indi də qarderobumu dəyişdilər. Serial davam edir, — deyə mızıldandı.

Naməlum dünyanın ortasında, yad bir çadırda olsa belə, onun istehza ilə özünü müdafiə etmək vərdişi yox olmamışdı. Bəlkə də, məhz bu vərdiş Banuya hələlik ümidsizliyə tamamilə təslim olmamağa kömək edirdi.

O, ayağa qalxmağa çalışdı, amma dikələn kimi bədəni kəskin ağrı ilə cavab verdi. Kürəyi və çiyinləri sızıldayır, ayaqları sanki qurğuşunla dolmuş kimi ağırlaşırdı. Əllərində isə əvvəllər heç fikir vermədiyi sıyrıqlar vardı.

Banu dişlərinin arasından astaca fısıldayıb yenidən həsirin üstünə oturdu.

Bir neçə an ağrının səngiməsini gözlədi, sonra ehtiyatla bir daha ayağa qalxdı. Bu dəfə ayaq üstə dayanmağa müvəffəq oldu, baxmayaraq ki, hər hərəkət ona güc bahasına başa gəlirdi. Çadırda qalmaq istəmirdi. Naməlumluq ona ağrıdan da ağır gəlirdi. Banu qərara aldı ki, əgər burada bir müddət qalmalı olacaqsa, heç olmasa, haraya düşdüyünü öyrənməlidir.

O, yavaş-yavaş çıxışa yaxınlaşdı və barmaqlarını qalın parçanın kənarına qoydu.

Bir anlıq dayanıb çöldən gələn səslərə qulaq asdı, sonra ehtiyatla pərdəni qaldırdı.

Qarşısında dünən gördüyü eyni yaşayış məskəni uzanırdı. Eyni çadırlar, eyni atlar, öz işləri ilə məşğul olan eyni insanlar və gözün gördüyü qədər hər tərəfə uzanan səhra...

Lakin Banu girişdə görünən kimi bir neçə nəfər üzünü ona çevirdi. Ardınca başqaları da onlara qoşuldu və az sonra qıza elə gəldi ki, bütün düşərgə ona baxır.

O, qeyri-ixtiyari yarım addım geri çəkildi.

Adi həyatında Banu diqqət mərkəzində olmağı sevirdi. İnsanların onu görməsi, arxasınca dönüb baxması, gəlişinin maraq və ya qısqanclıq doğurması xoşuna gəlirdi. Başqalarının nəzərləri onun özünəinamını artırır, diqqət çəkməyi bacardığını təsdiqləyirdi.

Burada isə hər şey başqa cür idi.

Heç kim ona heyranlıqla baxmır, söhbət açmağa çalışmır, gülümsəməyə tələsmirdi. İnsanlar sadəcə, haradan gəldiyi bilinməyən yad qızı nəzərdən keçirirdilər. Banu isə onların maraqlı baxışları altında özünü cazibədar bir gənc qız kimi deyil, varlığına hələ izah tapılmamış bir yadelli kimi hiss edirdi.

O, paltarını yöndəmsizcə düzəltdi və ətrafına baxaraq heç olmasa, tanış bir sifət görməyə ümid etdi. Təbii ki, belə birini tapa bilmədi.

Bir qədər tərəddüd etdikdən sonra Banu nəhayət çadırdan çıxdı.

Artıq səhər açılırdı. Günəş uzaqdakı qumluqların üzərindən yüksəlir, onları yumşaq qızılı işığa boyayırdı. Sübhün sərinliyi yavaş-yavaş çəkilir, yerini quru istiyə verirdi. Bir neçə ocağın üstündən nazik tüstü burumları qalxır, ətrafda insan səsləri, at kişnərtisi və qab-qacaq cingiltisi eşidilirdi. Düşərgə oyanır, dünən iki əsirin amansızcasına öldürülməsi burada baş verən saysız-hesabsız hadisələrdən biriymiş və tezliklə unudulacaqmış kimi, öz adi həyatına qayıdırdı.

Banu bir neçə çadırın yaxınlığında toplaşmış qadınların olduğu tərəfə yönəldi.

Onlar səhər işləri ilə məşğul idilər. Qadınlardan biri kiçik ocağın yanında oturub qızmış səthin üzərindəki kökəni nəzarətdə saxlayırdı. Digəri bir gil qabdakı suyu başqa qaba tökürdü, üçüncüsü isə ağır daşların arasında dən üyüdürdü. Bir qədər kənarda gənc qadın qucağındakı uşağı yelləyirdi. Narazı ağlamağından görünürdü ki, körpə erkən oyanmaqla heç cür barışmaq istəmir.

Havanı tüstü, təzə bişmiş çörək, ədviyyat və adı ona məlum olmayan, amma qəribə dərəcədə iştahaçan bir qoxu bürümüşdü.

Banunun qarnı xaincəsinə quruldadı.

Qız birdən nə qədər ac olduğunu anladı. Dünən yaşadığı sarsıntılar aclıq hissini arxa plana keçirmişdi. Lakin indi qorxu bir qədər səngiyəndə bədəni israrla öz ehtiyaclarını xatırladırdı.

Banu qadınlara yaxınlaşdı. O, yalnız yemək istəmirdi, həm də bu insanlarla heç olmasa, bir şəkildə ünsiyyət qurmağa çalışırdı. Uzun saatlar boyu tək qalmaqdan və daim təşviş içində yaşamaqdan sonra onun sadə insan ünsiyyətinə ehtiyacı daha da artmışdı: başa düşə biləcəyi bir neçə sözə, mehriban baxışa, bu nəhəng və yad dünyada tamamilə tək olmadığı hissinə...

Qadınlar onu az qala dərhal gördülər.

Onların söhbəti tədricən səngidi. Bir neçə cüt göz diqqətlə Banunun üzündə gəzdi, saçlarında, geyimində və əllərində dayandı. Qadınlardan biri yanındakına astadan nəsə dedi. O biri qısa bir cümlə ilə cavab verdi, sonra hər ikisi yenidən öz işinə qayıtdı.

Banu dostyana münasibətinin sözsüz də anlaşılacağına ümid edərək məcburi bir təbəssümlə gülümsədi.

Lakin qarşılığında heç təbəssüm də görmədi.

O, çaşqınlıq içində qalsa da, geri çəkilməməyə qərar verdi.

— Mənə bir az yemək verə bilərsiniz? — deyə o, ocağın yanındakı kökələri və qabları göstərərək soruşdu.

Təbii ki, heç kim onun sözlərini anlamadı. Amma qadınlardan biri əl hərəkətini izləyərək bir kökə götürdü, yanına kiçik bir qabda yemək qoydu və Banunun tərəfinə uzatdı.

— Sağ olun, — deyə qız yeməyi qəbul edərkən astadan söylədi.

Qadın heç nə cavab vermədi, sadəcə bir anlıq ona baxdı.

Banu kənara çəkilib boş həsirin üstündə oturdu. Yemək sadə idi, dadı ona yad gəlirdi, amma yaşadıqlarından sonra əsl xilasa bənzəyirdi. O, nə qədər ac olduğunu büruzə verməməyə çalışaraq yavaş-yavaş yeyirdi. Halbuki hər tikə ona bir az da güc qaytarırdı.

Bu vaxt qadınlar yenidən öz aralarında danışmağa başladılar. Bəzən səsləri alçalır, bəzən söhbətləri canlanırdı. Arada kimsə gülür, kimsə isə həmsöhbətinə etiraz edirdi. Lakin Banu hər dəfə başını qaldıranda ona elə gəlirdi ki, söhbət bir anlıq dəyişir və oradakı qadınlardan bəziləri gizlicə ona baxır.

Qız bu münasibətin səbəbini anlaya bilmirdi.

Görəsən, ona etibar etmirdilər? Yoxsa yadelliləri sevmirdilər? Bəlkə, onun düşərgəyə gəlişi artıq söz-söhbətə çevrilmişdi və indi hər qadın atlıların gətirdiyi qızı öz gözləri ilə görmək istəyirdi?

Banu heç nə bilmirdi, yalnız fərziyyələr irəli sürə bilərdi.

O, heç olmasa, tanış bir söz eşidəcəyinə ümid edərək söhbətə qulaq kəsildi. Lakin qadınların danışığı yenə də onun üçün anlaşılmaz olaraq qalırdı. Bəzi səslər artıq tanış gəlirdi, sanki onları dünən də eşitmişdi, amma ayrı-ayrı sözləri mənalı bir cümlədə birləşdirə bilmirdi.

Yad dil ətrafında fasiləsiz səslənir, burada ən sadə şeylərin belə ona necə çətin başa gəldiyini xatırladırdı.

Nəhayət, Banu yeməyini bitirdi, ayağa qalxdı və qabı ona yemək verən qadına qaytardı.

— Sağ olun, — deyə sözlərini yüngül bir baş işarəsi ilə müşayiət edərək təkrar etdi.

Bu dəfə qadın da başını azacıq tərpədərək cavab verdi, lakin söhbət kəsilmədi və heç kim Banunu saxlamağa çalışmadı.

O, ocaqdan uzaqlaşarkən etiraf etmək istəmədiyi xoşagəlməz bir hiss keçirdi. Onu qovmamış, təhqir etməmiş, yeməkdən də imtina etməmişdilər. Amma qonaqpərvərlik də hiss olunmurdu. Onun yanlarında qalmasına icazə verilmişdi, lakin heç kim ona yaxınlaşmaq üçün ən kiçik cəhd belə göstərmirdi.

Banu əvvəllər hesab edirdi ki, bir insana xoş gəlmək üçün gülümsəmək, uyğun sözlər seçmək və ya bir az cazibə göstərmək kifayətdir. İndi isə onun bütün bu vərdişləri sanki öz gücünü itirmişdi. Burada o, kim olduğunu, haradan gəldiyini və bu insanların arasına necə düşdüyünü izah edə bilmirdi. Hətta ehtiyacı olan bir şeyi istəməyi belə bacarmırdı.

O, ilk dəfə anladı ki, insan yalnız tanış çevrəsindən deyil, həm də başqaları tərəfindən anlaşılmaq imkanından məhrum olanda nə qədər aciz vəziyyətə düşə bilər.

Banu uzun müddət çadırların arasında dolaşaraq gözünə sataşan hər şeyi yadda saxlamağa çalışdı.

Bu dünyaya gəldiyi gündən bəri ilk dəfə idi ki, düşərgəni vahimə içində, qaçaraq və ya hücum gözləyərək deyil, sakitcə, gün işığında nəzərdən keçirə bilirdi. Ətrafı nə qədər çox müşahidə edirdisə, qarşısında təsadüfən bir yerə toplaşmış insanlar deyil, öz qaydaları, vəzifələri və vərdişləri olan bütöv bir icmanın dayandığını bir o qədər aydın anlayırdı.

Çadırlar kiçik qruplar halında qurulmuşdu. Aralarında dar küçələri xatırladan keçidlər vardı. Bəzi çadırların girişində dərilər qurudulur, ot dəstələri asılırdı. Digərlərinin yanında su ilə dolu iri gil küplər düzülmüşdü. Taxta dirəklərdə yuyulmuş paltarlar yellənir, yaşayış yerlərinin yaxınlığında isə yəhərlər, bükülmüş kəndirlər, yaylar və nizələr gözə dəyirdi. Burada hər şeyin öz yeri və təyinatı vardı. Hətta Banunun gözündə kobud və ibtidai görünən əşyalar belə, insanların xidmətində uzun illər idi ki, istifadə olunurdu.

Uşaqlar çadırların arasında qaçışır, ucadan gülür və bir-birlərini itələyirdilər. Oğlanlardan biri alçaq taxta qurğunun üstünə çıxmağa çalışırdı, lakin ondan yaşca böyük bir qız əlindən tutaraq onu danlamağa başladı. Oğlan əlini qurtarıb nəsə qışqırdı və qaçdı. Qız isə narazılığını dilindən salmadan onun arxasınca düşdü.

Banu istər-istəməz gülümsədi.

Bu səs-küydə, uşaqların dəcəlliyində, səhər qayğılarının adi axarında qəribə bir doğmalıq vardı. Dil yad, geyimlər və yaşayış yerləri sanki uzaq keçmişdən gəlmiş kimi görünsə də, insanların özləri onun əvvəllər tanıdığı adamlardan o qədər də fərqlənmirdilər. Onlar da mübahisə edir, gülür, uşaqlara acıqlanır, yemək qayğısına qalır və növbəti günü başa vurmağa çalışırdılar.

Bir qədər aralıda bir kişi dəri kəməri təmir edir, onun içindən nazik dəri zolağı keçirirdi. Başqa biri yüyəni diqqətlə yoxlayaraq hər bir bərkidicini nəzərdən keçirirdi. Bir neçə qadın ağır parçaları asır, yaxınlıqda isə yaşlı bir adam kobud parçanın üzərinə düzülmüş xırda əşyaları bir-bir nəzərdən keçirirdi.

Bu dünyada mağazalar, avtomobillər, telefonlar, parlaq reklam lövhələri və şəhərlərə xas səs-küy yox idi. Heç kim ekrana baxmır, qulağında qulaqcıqla harasa tələsmirdi. Burada zaman sanki başqa cür axırdı. O, günəşə, gündəlik ehtiyaclara və səhrada həyatın gözlənilməzliklərinə tabe idi.

Bununla belə, düşərgə yaşayırdı — gərgin, səs-küylü, qaynar bir həyatla, öz qanunları ilə. Banu isə hələ bu qanunları öyrənməli idi.

Xüsusilə diqqətini metal cingiltisinin gəldiyi yer çəkdi.

O, dayanıb başını həmin tərəfə çevirdi.

Açıq qumlu sahədə kişilər məşq edirdilər. İki gənc döyüşçü əllərində qısa qılınclarla üz-üzə dayanmışdı. Onlar sürətlə və çevik hərəkət edir, gah bir-birlərinə yaxınlaşır, gah da bir neçə addım geri çəkilərək rəqibin əllərini və çiyinlərini diqqətlə izləyirdilər. Hər toqquşmada metal cingildəyir, ayaqlarının altından qum yüngül buludlar şəklində havaya qalxırdı.

Bir qədər kənarda iki kişi güləşirdi. Hər biri digərini yerə yıxmağa çalışırdı. Ətraflarına tamaşaçılar toplaşmışdı: bəziləri məsləhətlər verir, digərləri isə güləşçilərdən biri az qala müvazinətini itirəndə gülürdülər.

Banu qeyri-ixtiyari onlara yaxınlaşdı.

O, əvvəllər belə məşqləri bu qədər yaxından görməmişdi. Filmlərdə və videolarda hər şey təsirli, hətta gözəl görünürdü. Amma burada nə musiqi, nə yavaşladılmış kadrlar, nə də iştirakçılar arasında təhlükəsiz məsafə vardı. Hər hansı bir səhv əsl yara ilə nəticələnə bilərdi. Hətta məşq hərəkətləri belə ona təhlükəli görünürdü.

Birdən qısa bir fit səsi eşidildi.

Kişilərdən biri yayın ipini çəkdi, nişan aldı və oxu buraxdı. Ox havanı yararaq hədəfə sancıldı.

Banu qəfil səsdən diksindi.

— Vay canına... — deyə nəfəsini dərdi.

Oxatan bununla kifayətlənmədi. Növbəti oxu götürüb yayı yenidən qaldırdı və atəş açdı. Bu dəfə oxun ucu hədəfin az qala tam mərkəzinə dəydi. Kimsə razılıqla qışqırdı, yanında dayanan kişi isə oxatanın çiyninə vuraraq onu təqdir etdi.

Banu onun dəqiq hərəkətlərinə heyranlıqla baxırdı.

Uzun müddətdən sonra ilk dəfə idi ki, onun diqqətini buradan tezliklə qurtulmaq arzusu, naməlumluq qorxusu və evlə bağlı əzablı düşüncələr deyil, sadəcə maraq cəlb etmişdi. Bu insanların silahla necə davranmağı öyrəndiklərini, niyə belə ciddi məşq etdiklərini və bu qədər dəqiq atəş açmağı bacarmaq üçün nə qədər vaxt lazım olduğunu bilmək istəyirdi.

Tədricən ona aydın olmağa başlayırdı ki, bu dünyada silahdan istifadə etməyi bacarmaq sadəcə əyləncə və ya gücünü nümayiş etdirmək vasitəsi deyil. Burada bu bacarıq həyatla ölüm arasındakı fərq ola bilərdi. Düşərgədən kənarda nə polis vardı, nə hər addımda xəstəxana, nə də kömək çağırmaq üçün telefon. Səhra, quldurlar və düşmən tayfalar uydurma deyildi. Bunlar həmin insanların üzləşməli olduqları gerçəklik idi.

Görünür, hər bir kişi özünü, yaxınlarını və tayfasını qorumağı bacarmalı idi.

Banu fikrə getdi. Daim təhlükəyə hazır vəziyyətdə yaşamağın necə bir şey olduğunu təsəvvür etməyə çalışdı. Birdən öz təhlükəsizliyini əvvəllər necə asanlıqla adi və təbii bir şey hesab etdiyinə görə utandı.

Lakin bu fikir uzun sürmədi.

Üfüqdə bir atlı göründü və Banu dərhal baxışlarını həmin tərəfə çevirdi.

O, kişini tanıdı.

Dünən gələn atlıların arasında gördüyü, qara geyimli həmin adam idi. Bütün yaşadığı sarsıntıların arasında onun sakit baxışı nədənsə Banunun yadında qalmışdı.

Kişi tünd rəngli atın belində düşərgəyə yaxınlaşırdı. Cilovu inamla tutmuşdu. Hətta uzaqdan belə yəhərdə nə qədər rahat oturduğu görünürdü. Bədəni hərəkətsiz qalır, hərəkətləri yorğunluqdan və gərginlikdən xəbər vermirdi. Sanki səhrada uzun yol getmək onun üçün adi bir iş idi.

Banu qeyri-ixtiyari gözləri ilə onu izləməyə başladı.

Çadırlardan birinin yanına çatanda kişi atı saxladı, yerə endi və cilovu yaxınlıqda dayanan adama verdi. Sonra çadırın pərdəsini qaldıraraq içəri girdi.

Banu gözlərini girişdən çəkmirdi.

Bu adamın onu niyə belə maraqlandırdığını özü də izah edə bilmirdi. Bəlkə də, elə ilk gündən digərlərindən fərqləndiyinə görə idi. Dünən ətrafda qarışıqlıq və qəddarlıq hökm sürəndə o, təmkinini qoruyur, səsini qaldırmır və diqqəti özünə çəkməyə çalışmırdı. Sanki ətrafındakılara əmr vermək və ya onların arasında öz yerini tutmaq haqqına sahib olduğunu sübut etməyə ehtiyac duymurdu.

Banu çadırın dünən gördüyü həmin yaşlı kişiyə məxsus olduğunu anladı. Digərlərinin davranışından belə görünürdü ki, onun sözü burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Qız hələ yad adamın yəqin ki, ona nəsə xəbər verməyə gəldiyini düşünürdü ki, çadırın pərdəsi yenidən aralandı.

Kişi bayıra çıxdı.

İndi onun əynində dünən görünüşünü gizlədən qara üst geyimi və çalması yox idi. O, isti iqlimə uyğun sadə, rahat paltar geyinmişdi. Baş örtüyündən azad olmuş tünd saçları isə yolun təsirindən bir qədər dağınıq görünürdü.

Banu qeyri-ixtiyari nəfəsini saxladı.

Bu ana qədər onu yalnız ötəri, başqa insanların arasında görmüşdü və zahiri görkəmini diqqətlə nəzərdən keçirməyə fürsət tapmamışdı. İndi isə o, əvvəlki geyimində deyildi və Banu ilk dəfə onun xarici görünüşünü aydın görə bilirdi.

Kişi orta boylu, qamətli, lakin möhkəm bədən quruluşuna malik idi. Çiyinləri enli, bədəni uzun səfərlərə və fiziki gərginliyə alışmış bir insanın bədəni kimi güclü idi. Hərəkətlərində nə nümayişkaranə sərtlik, nə də süni lənglik vardı. O, sadəcə yeriyirdi — sakit və inamla, sanki hara getdiyini və nə etmək istədiyini çox yaxşı bilirdi.

Nədənsə, məhz bu təbiilik Banuya ən gözəl xarici görünüşdən daha çox təsir bağışladı.

O, əvvəllər başqa cür kişilərə öyrəşmişdi: xoş görünməyə, diqqət çəkməyə, özlərini yaxşı tərəfdən göstərməyə çalışanlara. Başqalarından daha ucadan danışan, bahalı saatlarını, avtomobillərini və dəbli geyimlərini nümayiş etdirənlərə. Sanki bütün bunlar özlüyündə onların nə qədər əhəmiyyətli olduğunu sübut edə bilərdi.

Bu adam isə heç nə nümayiş etdirmirdi.

Üstündə nə bahalı aksesuarlar vardı, nə də sosial mövqeyi barədə fikir yürütməyə imkan verən xüsusi geyim. O, ətrafına baxıb kiminsə rəğbətini axtarmır, diqqəti özünə cəlb etməyə çalışmırdı. Duruşunda və davranışında təsdiqə ehtiyacı olmayan sakit bir ləyaqət hiss olunurdu.

Banu bir neçə saniyədir ki, gözlərini ondan çəkmədiyini anladı.

Amma onu ən çox təəccübləndirən gözləri oldu.

Tünd, dərin və diqqətli gözlər...

Onlarda nə təlaş, nə xoş görünmək arzusu, nə də Banunun əvvəllər dəfələrlə rastlaşdığı özündənrazılıq vardı. Baxışları sərt təsir bağışlayırdı, lakin bu sərtlikdə mənasız qəddarlıq hiss olunmurdu. Daha çox, danışdığından artıq şeyləri görməyə alışmış və öz düşüncələrini başqalarına açmağa tələsməyən bir insanı xatırladırdı.

Banu özü də hiss etmədən çadırlardan birinin yanındakı alçaq taxta skamyaya əyləşdi.

O, yad adamı izləməyə davam edir, özünü inandırmağa çalışırdı ki, sadəcə, ona qeyri-adi görünən bir insanı nəzərdən keçirir. Vəssalam. Axı bu düşərgədə demək olar ki, hər şey onun üçün yeni idi. Həmin kişi isə başqalarından fərqli olaraq, artıq iki dəfə diqqətini cəlb etmişdi.

Kişi bir neçə addım atdı.

Sonra kiminsə ona baxdığını hiss edib başını çevirdi.

Onların gözləri toqquşdu.

Cəmi bir neçə saniyəlik olsa da, Banunun ətrafındakı dünya sanki uzaqlaşdı. O, qadınların söhbətini, uşaqların gülüşünü, məşq meydançasından gələn metal cingiltisini eşitməyi dayandırdı. Bütün bunlar hələ də mövcud idi, lakin birdən əvvəlki aydınlığını itirdi. Sanki onunla düşərgənin qalan hissəsi arasına görünməz bir pərdə çəkilmişdi.

Yad adam düz onun gözlərinə baxırdı.

Sakitcə, gülümsəmədən və heç bir təəccüb əlaməti göstərmədən.

Banu həmin an onun nə düşündüyünü bilmirdi. Bəlkə də, sadəcə, dünən düşərgəyə gətirilən qızı tanımış və hər şeyin qaydasında olub-olmadığını yoxlamaq istəmişdi. Bəlkə də, yad qızın onu niyə belə diqqətlə izlədiyi ilə maraqlanmışdı. Onun üzündən heç nə oxumaq mümkün deyildi.

Bununla belə, Banu ona elə gəldi ki, kişinin baxışlarında nəsə dəyişdi. Bu dəyişiklik o qədər cüzi idi ki, qız bunun xəyalının məhsulu olmadığına əmin ola bilməzdi.

O, gözlərini yayındırmadı.

Səhrada oyandığı andan bəri ilk dəfə idi ki, Banu gizlənmək, qaçmaq və ya yad baxışlardan yayınmaq istəmirdi. O, hələ də qorxurdu, bura necə düşdüyünü və qarşıda onu nələrin gözlədiyini bilmirdi. Amma indi qorxu sanki bir addım geri çəkilmiş, yerini hələ özünün də anlamadığı başqa bir hissə vermişdi.

Kişi ilk olaraq baxışlarını ondan çəkdi və yoluna davam etdi.

Həmin an başladığı kimi tez də sona çatdı. Yenidən ətrafda səslər, uşaqların gülüşü və düşərgənin adi səs-küyü eşidilməyə başladı. Heç nə dəyişməmişdi: insanlar öz işləri ilə məşğul olur, günəş səhranın üzərində yüksəlir, qarşıda isə yenə naməlum bir gün uzanırdı.

Yalnız Banu hərəkətsiz oturmaqda davam edirdi.

O, kişinin adını bilmirdi. Kim olduğunu, bu insanların arasında hansı mövqeyə sahib olduğunu, dünən niyə digər atlılarla birlikdə gəldiyini də bilmirdi. Hətta yollarının bir daha kəsişib-kəsişməyəcəyini belə təxmin edə bilməzdi.

Bununla belə, həmin qısa baxış onu nədənsə rahat buraxmırdı.

Banu diqqətini yayındırmağa çalışdı. Özünə xatırlatdı ki, hazırda onun daha vacib qayğıları var: harada olduğunu anlamaq, yerli insanlarla ünsiyyət qurmağı öyrənmək və qaydalarını heç tanımadığı bu dünyada sağ qalmağın yolunu tapmaq.

Amma düşüncələri dönə-dönə yad adamın tünd gözlərinə qayıdırdı.

O, bu görüşün ona nə gətirəcəyini hələ bilmirdi — köməkmi, yoxsa yeni sınaqlar, sakitlikmi, yoxsa narahatlıq? Hələlik qarşısında haqqında, demək olar ki, heç nə bilmədiyi yad bir kişi dayanmışdı.

Amma baxışlarının toqquşduğu həmin an Banu uzun müddətdən sonra ilk dəfə özünün belə izah edə bilmədiyi qəribə bir hiss yaşamışdı.

Və nədənsə ona elə gəlirdi ki, bir gün bu səhəri yenidən xatırlayacaq.

On beşinci fəsil

Yaşadıqlarından sonra Banu hələ də özünə gələ bilmirdi. O, bir gün əvvəl qan tökülən tərəfə baxmamağa çalışır, asta-asta insanlardan uzaqlaşaraq nəfəsini dərib bir müddət özü ilə baş-başa qala biləcəyi sakit bir yer axtarırdı.

Baş verənlər hələ də ona qeyri-real görünürdü. O, tanımadığı dildə danışan yad insanların arasında qalmışdı və onlara ən sadə şeyi belə izah edə bilmirdi: kimdir və haradan gəlib. Burada öz qanunları və adət-ənənələri vardı, Banu isə bunların heç birini bilmirdi.

Düşərgəyə göz gəzdirərkən kiçik bir bulaq gördü. Daşların arasından nazik, şəffaf su axını süzülərək dayaz daş çuxurda toplanırdı. Bulağın üzərində sıx yaşıl yarpaqlara bürünmüş ağacın budaqları yayılmışdı. Yarpaqların arasında yetişmiş narlar parlaq rəngləri ilə diqqəti cəlb edirdi.

Banu narların üzərinə, demək olar ki, heç baxmadı. Hazırda onu yalnız su maraqlandırırdı.

O, diz çökərək ovucları ilə su götürüb acgözlüklə içdi. Sonra üzünü yudu və yenidən bulağa əyilərək sərin damcıların üzündən və boynundan süzülməsinə imkan verdi. Su yolun tozunu yuyub apardı və qısa bir anlıq ona çoxdan unutduğu sadə rahatlıq hissini qaytardı.

Banu gözlərini yumub dərindən nəfəs aldı.

Elə bu vaxt xışıltı eşitdi.

Lap yaxınlıqdan.

O, hərəkətsiz qalıb qulaq kəsildi, sonra başını yavaşca qaldırdı. Əvvəlcə küləyin yarpaqları tərpətdiyini düşündü, lakin bir an sonra budaq yenidən əsdi. Halbuki ətrafda, demək olar ki, heç bir hərəkət yox idi.

Banu gözlərini qıyaraq sıx yarpaqların arasına baxdı.

Aşağı budaqlardan birinin üstündə balaca bir qız oturmuşdu. Yaşıllıqların arasında az qala görünməz olmuşdu. Beş-altı yaşlarında olardı. İncə bədənli, ayaqyalın, dağınıq saçlı uşaq hər iki əli ilə budaqdan möhkəm yapışmış, ehtiyatla aşağıya baxırdı.

Banu qeyri-ixtiyari gülümsədi.

— Vay, buna bax! Balaca quş kimi qonmusan ağaca!

Qız cavab vermədi, sadəcə budağı daha möhkəm qucaqladı.

Banunun təbəssümü yavaş-yavaş üzündən silindi. Gördüyü mənzərə yaddaşının dərinliyində gizlənən ağrılı bir xatirəyə toxunmuşdu. O, bu barədə düşünməməyə çalışırdı.

Ağac. Uşaq. O dəhşətli gün. Qorxu.

Bir anlıq yaddaşında həmin hadisə canlandı və Banu ağrıdan büzüşdü. O, üzünü yana çevirərək özünü keçmişə qayıtmamağa zorla məcbur etdi. Amma baş verənlər haqqında düşünməkdən imtina etməsi onları yox etmirdi. Bununla belə, indi o, indiki ana sarılmalı idi. Axı yad düşərgədə öz qayğısına belə güclə qala bilirdi.

O, yenidən qıza baxdı.

— Bəs anan haradadır? — deyə yumşaq səslə soruşdu.

Uşaq susdu.

— Niyə belə hündürə çıxmısan? Zəhmət olmasa, aşağı düş. Birdən yıxılıb xəsarət alarsan?

Qız anlaşılmaz dildə bir neçə söz söylədi. Səsi incə olsa da, danışığında qəribə bir əminlik vardı. Sanki dediklərinin mütləq başa düşüləcəyinə inanırdı.

Banu çaşqınlıqla qaşlarını çatdı. Yenə də bir kəlmə anlamamışdı.

— Aşağı düşməyə qorxursan? — deyə təxmin etdi. — Eybi yoxdur, sənə kömək edərəm.

O, ayağa qalxıb ağaca yaxınlaşdı və ehtiyatla qollarını uzatdı. Qız bir müddət tərəddüd edərək gah Banunun üzünə, gah da altındakı yerə baxdı. Sonra yavaş-yavaş ona tərəf uzandı.

— Bax belə, ağıllı qız. Məndən möhkəm yapış. Qorxma.

Banu uşağı ehtiyatla qucağına alıb budaqdan endirdi. Qız təəccüblü dərəcədə yüngül idi. Bir anlıq xilaskarına sığındı, sonra gülümsəyərək əl-qol hərəkətləri ilə nəsə danışmağa başladı.

Banu gülməyə başladı.

— Kaş bir də nə danışdığını başa düşəydim! — dedi. — Yəqin, azmısan? Yoxsa hamı səni axtarsın deyə ağacın lap başına çıxmağa qərar vermisən?

Qız diqqətlə ona baxdı. Sanki deyilənləri anlamağa çalışırdı. Sonra yenə nəsə söyləyərək əli ilə düşərgəni göstərdi.

— Yaxşı, gedək. Ananı tapmağa çalışaq.

Uşaq onun qucağından çıxmağa çalışmadı. Əksinə, sanki Banunu çoxdan tanıyırmış kimi rahatca onun qollarında yerləşdi və şən söhbətini davam etdirdi. Bəzən çadırları göstərir, bəzən kənardakı nələrəsə işarə edir, arabir isə sadəcə gülürdü. Elə bil yeni tanışına maraqlı bir əhvalat danışırdı.

Banu onun bir kəlməsini belə anlamırdı, amma yavaş-yavaş yad danışığın əvvəllər diqqətindən yayınan bəzi xüsusiyyətlərini sezirdi.

İntonasiya.

Təkrarlanan səslər.

Ayrı-ayrı sözləri müşayiət edən əl hərəkətləri.

Qız bəzi ifadələri xüsusilə tez-tez təkrarlayırdı və Banu qeyri-ixtiyari onların səslənişini yadda saxlamağa çalışırdı. Hələ mənalarını tuta bilməsə də, ilk dəfə idi ki, anlaşılmaz səslərdən ibarət fasiləsiz axın kimi görünən bu dili tədricən öyrənməyin mümkün olduğunu hiss edirdi.

Onlar bir neçə çadırın yanından keçib nəhayət, qadınların səhər işləri ilə məşğul olduğu yerə çatdılar. Qadınlardan biri dənləri təmizləyir, digəri tərəvəzləri soyur, üçüncüsü isə kökələri təmiz parçanın üzərinə düzürdü. Bir neçə qadın böyük qazanın yanında oturub öz aralarında söhbət edirdi.

Banu dayanaraq uşağın anası ola biləcək birini axtarmaq üçün ətrafına baxdı.

Lakin heç kim qıza tərəf qaçmadı, heç kim rahatlıqla nəfəs alaraq sevinc içində səslənmədi. Hətta qucağında uşağı tutan yad qızı görəndə də xüsusi təəccüb göstərən olmadı.

Banu qaşlarını çatdı.

Görəsən, burada heç kim ağaca çıxmış uşaq üçün narahat olmurdu? Yoxsa qız o qədər sərbəst və müstəqil idi ki, böyüklər onun dəcəlliklərinə artıq fikir vermirdilər?

— Görəsən, anan haradadır? — deyə Banu astadan soruşdu. Əslində, bu sualı daha çox özünə verirdi.

Qız nəsə cavab verib çadırların arxasındakı bir yeri göstərdi, amma Banu onun nə demək istədiyini anlamadı.

Hələlik uzağa getməməyə qərar verən Banu yaşayış yerlərindən birinin kölgəsinə tərəf yönəlib yerə oturdu. Uşağın sərbəst hərəkət edə bilməsi üçün onu ehtiyatla yanına qoydu. Özü isə ətrafına baxaraq gözlədikləri müddətdə onu nə ilə məşğul edə biləcəyini düşünməyə başladı.

Gözünə nazik, quru bir çubuq sataşdı. Banu onu götürüb qumun üzərində bir neçə xətt çəkdi, sonra ortası dairəvi, ətrafında bir neçə ləçək olan çiçək rəsmi çəkdi.

Qız dərhal şəkillə maraqlandı.

— Çiçək, — deyə Banu şəkli göstərdi.

Uşaq öz dilində həmin sözü təkrarladı.

Banu başını qaldırdı.

— Çiçək, — deyə o, hər səsi aydın tələffüz etməyə çalışaraq sözü yavaşca təkrarladı.

Qız yenidən öz sözünü söylədi. Bu dəfə bir qədər ucadan danışdı, sanki səbirlə heç nə anlamayan bir böyüyə nəyisə izah edirdi.

Banu gülümsədi.

— Yaxşı. İndi bir də təkrar edək.

O, yan tərəfdə günəş şəkli çəkib onu göstərdi.

— Günəş.

Qız öz dilindəki sözü söylədi.

Banu onu təkrarlamağa çalışdı, amma uşağın üz ifadəsindən göründü ki, səhv edib. Qız gülərək sözü yenidən tələffüz etdi və lazım olan səsləri xüsusi vurğu ilə söylədi.

— Yaxşı, başa düşdüm, başa düşdüm! — deyə Banu özünü guya incimiş kimi göstərərək dilləndi. — Mənə gülmə. Axı hələ öyrənirəm!

Təbii ki, qız onun sözlərini başa düşə bilməzdi. Amma yəqin ki, səs tonundan Banunun zarafat etdiyini anladı və daha ucadan gülməyə başladı.

Elə bu an Banunun ağlına bir fikir gəldi.

O, rəsmlərə, sonra uşağa baxdı və beynində tədricən sadə bir düşüncə formalaşdı. Əgər yerli insanların dilini başa düşmürsə, öyrənməyə ən asan yoldan başlaya bilərdi: sözləri ətrafında gördüyü əşyalarla əlaqələndirmək. Bütün dili bir gündə öyrənməyə çalışmaq lazım deyildi. Az-az sözləri yadda saxlamaq, təkrarlamaq və mənalarını düzgün anlayıb-anlamadığını yoxlamaq kifayət idi.

Banu yenidən çubuğu əlinə aldı.

Qumun üzərində ağac şəkli yarandı.

Qız dərhal onun adını söylədi.

Sonra Banu su, günəş, ev, çörək və əl şəkilləri çəkdi. Hər dəfə uşaq uyğun sözü söyləyir, Banu isə düzgün səslənişi tutmağa çalışaraq onu təkrarlayırdı. Bəzən qız onun səhvini düzəldir, bəzən də tələffüz kifayət qədər düzgün olanda sadəcə başını tərpədirdi.

Tədricən rəsmlərin yanında qısa xətlər və kiçik işarələr peyda olmağa başladı. Banu eşitdiyi səsləri yadda saxlamaq üçün bunlardan istifadə edirdi. Hər şeyi düzgün xatırlayacağına əmin deyildi, amma heç olmasa bəzi sözlərin yaddaşında qalacağına ümid edirdi.

Beləcə, çadırın kölgəsində oturaraq özünün ilk kiçik lüğətini hazırlayırdı.

Bu qəribə dünyaya düşdüyü andan bəri ilk dəfə idi ki, Banu özünü başqalarının iradəsindən və şəraitin hökmündən tamamilə asılı hiss etmirdi. Evə necə qayıdacağını bilmirdi, yerli adətləri anlamırdı, insanlara ən sadə şeyləri belə izah edə bilmirdi. Amma yenə də özünün edə biləcəyi bir iş tapmışdı.

Bu, çox az şey idi. Lakin indi belə kiçik bir addım belə onun üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı.

Banu məşğuliyyətinə o qədər aludə olmuşdu ki, ətrafında baş verənləri görməyi dayandırmışdı. Qız gah yeni bir əşyanı göstərir, gah söz söyləyir, gah da əl hərəkətləri ilə nəyisə izah etməyə çalışırdı. Banu onun dediklərini təkrarlayır, bəzən səhv edir və öz uğursuzluğuna özü də gülürdü.

Buna görə də yaxınlaşan addım səslərini eşitmədi.

Qəfil eşidilən sərt qadın səsi onu diksindirdi.

Banu başını qaldırdı.

Qarşısında orta yaşlı bir qadın dayanmışdı. O, hündürboylu, qamətli idi. Sıx, tünd saçlarının arasında uzun gümüşü tellər seçilirdi. Görünüşündə qeyri-adi bir gözəllik qorunub qalmışdı, lakin bu an onun üzündəki ifadə həmin gözəlliyi kölgədə qoyurdu. Dodaqları bərk sıxılmış, baxışları isə elə gərginliklə alışıb-yanırdı ki, Banu qeyri-ixtiyari bir qədər geri çəkildi.

Qadın yenidən danışmağa başladı. Bu dəfə daha sürətlə və sərt səslə. O, əvvəl Banunu, sonra qızı, ardınca isə qumun üzərini örtən rəsmləri göstərdi.

Banu çaşqınlıqla yad qadına baxdı.

— Mən... — deyə başladı, halbuki öz hərəkətlərini necə izah edəcəyini özü də bilmirdi. — Mən pis heç nə etməmişəm. O, ağacda oturmuşdu, mən də aşağı düşməsinə kömək etdim.

Əlbəttə, qadın onun bir kəlməsini belə anlamadı. Danışmağa davam etdikcə səsindəki qəzəb daha da artırdı. Hər yeni əl hərəkətindən sonra Banu qarşısındakının sadəcə uşağını axtaran narahat bir ana deyil, narazılığını məhz ona yönəltmiş bir insan olduğunu daha aydın hiss edirdi.

— Mən başa düşmürəm, — deyə Banu yenidən təkrarladı. Əvvəl qulaqlarını, sonra isə əllərini göstərərək nə demək istədiyini izah etməyə çalışdı. — Doğrudan da, nə dediyinizi anlamıram.

Lakin görünür, özünü izah etmək cəhdləri vəziyyəti daha da gərginləşdirirdi.

Səs-küyə görə insanlar dönüb baxmağa başladılar. Bir neçə qadın işini yarımçıq qoyub yaxınlaşdı. Ardınca bir qədər aralıda dayanan kişilər də gəldi. Kimsə suallar verir, kimsə yad qadınla danışır, digərləri isə sadəcə susaraq baş verənləri izləyirdi.

Bir neçə an sonra Banu ilə qadının ətrafına kiçik bir izdiham toplaşdı.

Banu yenidən diqqət mərkəzinə düşmüşdü, amma indi bu diqqətdən, demək olar ki, dünənki təhlükədən qorxduğu qədər qorxurdu. O, başa düşmək üçün baxışlarını bir sifətdən digərinə keçirirdi, lakin hər yerdə yalnız maraq, narazılıq və ehtiyatlılıq görürdü.

Qadın yenidən ucadan nəsə qışqırdı və qızı göstərdi.

Bir az əvvəl Banunun yanında şən-şən oturan uşaq birdən susdu və qadına tərəf çəkildi. Qadın dərhal onun çiyinlərindən tutdu, sanki uşağın salamat olduğuna əmin olmaq istəyirdi.

Banu donub qaldı.

Görəsən, o, pis bir iş görmüşdü?

Axı o, sadəcə qızı yıxılmasın deyə ağacdan endirmiş, anasını tapmağa çalışmış, tapa bilməyəndə isə onu sadə bir oyunla əyləndirmişdi. Heç kimə zərər vermək istəməmişdi. Hətta hansısa qaydanı poza biləcəyini ağlına belə gətirməmişdi.

Amma bu dünyada onun heç təsəvvür etmədiyi adət-ənənələr ola bilərdi. Bəlkə də, yad bir insanın valideynlərinin icazəsi olmadan uşaqlara yaxınlaşması yolverilməz sayılırdı. Bəlkə də, qadına rəsmlər şübhəli görünmüşdü. Banu onu nədə ittiham etdiklərini bilmirdi və bu naməlumluq onu daha da aciz vəziyyətə salırdı.

Ətrafdakı səslər getdikcə ucalırdı.

Və birdən izdihamın arasından tanış bir səs eşidildi.

Banu başını qaldırdı.

Onlara doğru yaşlı bir kişi yaxınlaşırdı. Bu, dünən onu xilas edənlərin düşərgəyə gətirdiyi zaman gördüyü həmin ağsaqqal idi. O, asta addımlarla irəliləsə də, insanlar yolunu açmaq üçün kənara çəkilirdilər. Onun gəlişi ilə səs-küy tədricən azalırdı. Sanki təkcə görünməsi belə ətrafdakılara mövcud qaydaları xatırlatmağa kifayət edirdi.

Ağsaqqal onların yanında dayanıb toplaşanlara diqqətlə nəzər saldı. Əvvəl qadına, sonra qıza, nəhayət, Banunun üzünə baxdı. Onun nəzərləri bir neçə an qumun üzərində çubuqla çəkilmiş rəsmlərin üzərində dayandı.

O, qadına qısa bir sual verdi.

Qadın tələsik və qəzəblə cavab verdi, Banunu və uşağı göstərdi. Ağsaqqal onun sözünü kəsmədən dinlədi, sonra sakit səslə bir neçə cümlə söylədi.

Banu onun dediklərini anlamasa da, sözlərinin ətrafdakılara necə təsir etdiyini dərhal hiss etdi.

Qadın susdu.

Banu hətta nə baş verdiyini dərhal anlaya bilmədi. Bir an əvvəl yad qadın o qədər ucadan danışırdı ki, səsi ətrafdakıların səsini batırırdı. İndi isə yalnız dodaqlarını sıxaraq ağsaqqala ağır bir nəzər salırdı.

Sonra üzünü Banuna çevirdi.

Gözlərindəki qəzəb hələ də sönməmişdi, amma ona başqa bir hiss də qarışmışdı: ehtiyat, nifrət, yaxud bəlkə də inamsızlıq. Banu bunlardan hansının olduğunu müəyyən edə bilmirdi. Məhz buna görə qadının baxışları ona daha da xoşagəlməz görünürdü.

Qadın qəfil qızın əlindən tutdu.

Uşaq dönüb Banuna baxdı. Bir az əvvəl sevinc saçan üzündəki təbəssüm yox olmuşdu. Sanki nəsə demək istəyirdi, lakin qadın onu dartaraq özü ilə apardı. Bir an sonra hər ikisi çadırların arasında gözdən itdilər.

Banu çaşqın baxışlarla onların arxasınca baxdı.

O, qadının niyə bu qədər qəzəbləndiyini və ağsaqqala onun haqqında nə dediyini anlamırdı. Bu antipatiyaya nə ilə səbəb olduğunu, bir az əvvəl rəsmlər vasitəsilə ünsiyyət qurmağa çalışdığı qızı bir daha görüb-görməyəcəyini də bilmirdi.

İzdiham tədricən dağılışmağa başladı. İnsanlar öz işlərinə qayıdırdılar, baxmayaraq ki, bəziləri hələ də Banunun üzünə dönüb baxır, sanki onun haqqında öz fikirlərini formalaşdırmağa çalışırdılar.

Banu əlindəki çubuğu rəsmlərin yanında yerə qoyaraq torpağın üstündə oturub qaldı.

Ağsaqqal isə getməyə tələsmirdi.

O, bir müddət səssizcə Banunu süzdü. Qız qeyri-ixtiyari dikəldi, sual və ya danlaq gözlədi. Lakin kişi səsini qaldırmadı, artıq qorxmağa başladığı sərt tərzdə də danışmadı.

Əvəzində baxışlarını qumun üzərinə saldı.

Çiçək.

Günəş.

Ağac.

Su.

Ev.

Çörək.

Ağsaqqal yavaş-yavaş gözlərini bir rəsmdən digərinə keçirdi. Sonra dodaqlarının kənarında güclə sezilən bir təbəssüm yarandı.

Onun təbəssümündə nə istehza, nə də yuxarıdan aşağı baxmaq vardı. Sanki o, Banunun məşğuliyyətində diqqətəlayiq bir məqam görmüşdü. Ağsaqqal heç nə demədi. Sadəcə dönüb uzaqlaşdı və az sonra çadırların arasında gözdən itdi.

On altıncı fəsil

Axşam düşmüşdü. Qaranlıq səmada ulduzlar bir-bir görünməyə başlayır, gündüzün yandırıcı istisi çəkilir, düşərgə isə yavaş-yavaş canlanırdı. Ailələr tonqalların ətrafına toplaşırdı: qadınlar yemək gətirir, kişilər xalçaların və həsirlərin üzərində əyləşir, uşaqlar isə böyüklərin arasında ora-bura qaçışır, kimsə onları tonqalın yanına çağıranadək oynamağa davam edirdilər. Hər tərəfdən söhbət, gülüş səsləri gəlir, dinləyənləri əyləndirməyi bacaran nağılçıların səsi eşidilirdi.

Banu qol-budağı geniş bir xurmanın kölgəsində, bir qədər kənarda oturmuşdu. Buradan baş verənlərin, demək olar ki, hamısını görə bilirdi, özü isə alaqaranlıqda qalırdı. Sanki kölgələrin arasında itib-batmaq və heç olmasa bir müddət tənhalığını unutmaq istəyirdi.

Heç kim ona yaxınlaşmır, söhbət etməyə çalışmırdı. Deyəsən, insanlar artıq yad qızın düşərgədə olmasına alışmış və onu fikirləri ilə baş-başa buraxmışdılar. Halbuki Banu həmin fikirlərdən uzaqlaşmağa nə qədər çalışsa da, buna nail ola bilmirdi.

Əslində, başqa cür necə ola bilərdi ki?

Bu insanların hər birinin doğmaları, dostları, tanışları vardı. Onları ortaq xatirələr, doğma dil və həyat tərzi birləşdirirdi. Onlar bir-birini yarım sözdən anlayır, saatlarla özlərinə tamamilə adi görünən şeylərdən danışır, Banunun heç başa düşmədiyi zarafatlara birlikdə gülürdülər.

Banu isə yad idi.

O qədər yad idi ki, bəzən onunla başqalarının arasında heç bir təbəssümün, jestin, hətta tək bir sözün belə aşa bilməyəcəyi görünməz bir divar olduğunu düşünürdü. Bu insanların dilini bilmirdi, adətlərini anlamırdı, hətta kim olduğunu və haradan gəldiyini belə izah edə bilmirdi. Bir qədər əvvəl ona yeganə mümkün həyat kimi görünən keçmişi indi uzaq bir xatirəyə çevrilmişdi. Üstəlik, ora necə qayıdacağını da bilmirdi.

Banu əvvəlki həyatında ona maraqlı gəlməyən insanlara qarşı heç vaxt xüsusi səbir göstərməmişdi. Ətrafında həmişə rəfiqələri, tanışları, sinif yoldaşları olmuşdu. Onlar onu dinləməyə, harasa dəvət etməyə, yaxud sadəcə vaxt keçirməyə hazır idilər. Banu özü kiminlə ünsiyyət quracağını, kimə diqqət ayıracağını, kimi isə özündən uzaq saxlayacağını seçirdi. Söhbət darıxdırıcı olanda və ya ətrafındakı insanların cəmiyyəti onu bezdirəndə heç bir peşmanlıq hiss etmədən oradan uzaqlaşırdı. Çünki istəsə, həmişə başqa birini tapa biləcəyinə əmin idi.

İndi isə hər şey dəyişmişdi.

Artıq kiminlə danışacağını, hara gedəcəyini, vaxtını necə keçirəcəyini seçə bilmirdi. Hətta ən vacib ehtiyacını belə başqalarına başa salmaqda çətinlik çəkirdi. Ətrafındakı insanlar öz həyatlarını yaşayırdılar və yad bir qıza lazım olduğundan artıq diqqət ayırmaq üçün heç bir səbəbləri yox idi.

Aclıq olmasaydı, Banu yəqin ki, tonqalların ətrafına toplaşan qadınlardan tamam uzaq gəzərdi. Onların yanında özünü narahat hiss edir, hara baxacağını, necə davranacağını bilmirdi. Başqalarının söhbətləri onun üçün mənasız səslər axınından başqa bir şey deyildi. Ara-sıra üzərində hiss etdiyi baxışlar isə ona ehtiyatlı, bəzən hətta narazı görünürdü.

Buna görə də Banu kənarda qalmağa üstünlük verir, özünü bu insanların cəmiyyətinin ona maraqlı olmadığına inandırırdı.

Belə davranmaq onlara necə yaxınlaşacağını bilmədiyini etiraf etməkdən daha asan idi.

Bu axşam o, kökənin yarısını yemiş, bir qədər də süd içmişdi. Bu, aclığını yatırmağa kifayət etmişdi, amma daxilində getdikcə böyüyən boşluğu doldura bilməmişdi. Banu tonqalın ətrafında əyləşən insanlara baxırdı: yeməklərini bölüşən bacı-qardaşa, arvadının çiynindən sürüşən örtüyü qayğı ilə düzəldən kişiyə, valideynlərinin yanında oturub arabir onlara suallar verən uşaqlara...

Deyəsən, hər kəsin öz yeri, uzun bir gündən sonra qayıda biləcəyi insanları vardı.

Yoxluğunu hiss edən, gecikəndə narahat olan, qayıdanda sevinən insanlar... Yanında olmaq üçün kim olduğunu və niyə gəldiyini izah etməyə ehtiyac duymadığın doğmalar...

Banu istər-istəməz öz evini xatırladı.

Gözləri önündə tanış mətbəx, yemək masasının üstündəki yumşaq işıq, anasının axşam yeməyi üçün düzdüyü boşqablar canlandı. Atası gün ərzində baş verənlərdən danışırdı. Anası ona gülümsəyir, bəzən başını bulayır, sonra yenidən yeməyi boşqablara çəkməyə davam edirdi. Bütün bunlar o qədər adiləşmişdi ki, Banu heç vaxt onun üçün nə qədər böyük məna daşıdığını düşünməmişdi.

Məktəbdən qayıdanda çantasını otağa atır, yorğunluğundan şikayətlənir, anasından dadlı bir şey bişirməsini xahiş edir, sonra da heç anasının baxışlarına fikir vermədən öz otağına çəkilirdi. Xırda şeylərə görə əsəbiləşir, atası ilə mübahisə edir, ev işlərində kömək etməsi istənəndə narazılıq göstərir, ailə söhbətlərini isə öz planlarına maneə hesab edirdi.

O vaxt ona elə gəlirdi ki, əsl həyat hələ qarşıdadır: məzun gecəsi, yeni tanışlıqlar, gözəl geyimlər, böyük imkanlar və öz istəklərini özü müəyyən edəcəyi gələcək...

O, indi ümidsizcə ehtiyac duyduğu bir çox şeyin elə o zaman yanında olduğunu görmürdü.

İndi isə...

İndi Banu əlində qalan hər şeyi ailəsi ilə keçirəcəyi adi bir axşama dəyişərdi: anasının səsini eşitmək, təbəssümünü görmək, ev yeməyinin qoxusunu duymaq üçün... Hətta əvvəllər haqsız sayacağı bir irada belə razı olardı. Mübahisə etməz, gözlərini döndərməz, otağına qaçmazdı. Sadəcə onların yanında qalar, hər xırda anı yaddaşına həkk etməyə çalışardı.

— Ana... — Banu başını aşağı salaraq güclə pıçıldadı. — Axı sən haradasan?..

Səsi titrədi.

O, dizlərini daha möhkəm qucaqladı, yaxınlaşan göz yaşlarını saxlamaq üçün dodaqlarını bir-birinə sıxdı. Yanında onu qınaya biləcək heç kim olmasa da, öz zəifliyindən utanırdı. Amma sakitləşməyə nə qədər çalışırdısa, evə qayıtmaq arzusunun bir o qədər gücləndiyini hiss edirdi.

Əvvəllər hər şey necə də asan idi... O isə bunun qədrini nə qədər az bilirdi.

Banu sadəcə düşərgəni tərk etmək, yaxud səhradan çıxmaq istəmirdi. O, əvvəlki həyatına qayıtmağı arzulayırdı. Adı ilə tanındığı, onu gözləyən insanların olduğu, özünü olduğu kimi hiss edə bildiyi və hər yanlış hərəkətinin bədbəxtliyə səbəb olacağından qorxmadığı dünyaya...

Sanki qovulub düşdüyü dünyaya.

Bəzən Banu indiki sınaqların əvvəlki hərəkətlərinə, əhəmiyyət vermədiyi qəddarlığına və başqalarının ağrılarına qarşı göstərdiyi laqeydliyə görə bir cəza olduğunu düşünürdü. Sevilin xatirəsi ən gözlənilməz anlarda yenidən yadına düşürdü. İndi isə bu xatirəni əvvəlki kimi asanlıqla özündən uzaqlaşdıra bilmirdi.

Banu əvvəlki həyatı ilə indiki sınaqlarının bir-biri ilə əlaqəli olub-olmadığını, niyə bu dünyaya düşdüyünü və geri qayıda bilib-bilməyəcəyini bilmirdi. Amma indi ilk dəfə həqiqətən anlayırdı ki, hər səhvi üzr istəməklə düzəltmək mümkün deyil, itirilmiş zamanı isə həmişə geri qaytarmaq olmur.

Kaş ki, ona bir fürsət veriləydi...

Cəmi bircə günlüyünə də olsa, geri qayıtmaq fürsəti. Özünü dayandırmaq, doğru sözləri tapmaq, başqa cür davranmaq... Banu baş verən hər şeyi düzəldə biləcəyinə əmin deyildi, amma heç olmasa, artıq başqalarının hisslərinə əvvəlki laqeydliyi ilə yanaşmayacağını bilirdi.

Kaş ki, zamanı geri döndərmək mümkün olaydı...

O, düşüncələrə dalaraq hərəkətsiz oturmuşdu ki, qəfildən ilk musiqi səsləri axşamın sakitliyini pozdu.

Banu başını qaldırdı.

Böyük tonqalın yanında kişilərdən biri ona tanış olmayan bir musiqi alətində çalırdı. Melodiya gah uzaq ayrılıqdan danışırmış kimi uzun və kədərli səslənir, gah da sürətlənərək şən, oynaq ahəngə çevrilirdi. Bir qədər sonra musiqiyə qadın səsi qoşuldu. Müğənni Banunun anlamadığı dildə mahnı oxuyurdu. Lakin onun səsində elə valehedici bir ahəng vardı ki, yad sözlər belə tərcüməyə ehtiyac duymayan bir duyğunun ifadəsinə çevrilirdi.

İnsanlar canlandılar. Qızlar və cavan oğlanlar ayağa qalxdılar, uşaqlar tonqalın ətrafında dövrə vurmağa başladılar. Kimsə ritmə uyğun əl çalır, bir neçə cütlük isə rəqs edirdi. Az sonra başqaları da onlara qoşuldu.

Banu istər-istəməz bu mənzərəyə qapıldı.

Bu axşam ilk dəfə idi ki, o, həmin insanları yalnız gündəlik işləri ilə məşğul olan adamlar kimi deyil, şənlənən, bayram əhvalına köklənən insanlar kimi görürdü. Musiqi sanki onlara qayğılarını və təhlükələri unutdurmuşdu. Qızlar ən gözəl paltarlarını geyinmişdilər. Rəngbərəng donları hər hərəkətlərində dalğalanır, kəmərləri incə bellərini vurğulayır, mis bəzəkləri isə tonqalın işığında parıldayırdı.

Burada Banunun öyrəşdiyi dəbdəbə, bahalı vitrinlər, vaxtilə saatlarla gəzdiyi ticarət mərkəzlərində arzuladığı əşyalar yox idi. Amma bu insanların geyimlərini daşımasında, gülüşündə və musiqinin sədaları altında hərəkət etməsində qəribə bir təbiilik vardı. Gözəl hiss etmək üçün başqalarının heyranlığına ehtiyacları yox idi.

Bu fikir Banunun qəlbinə toxundu.

O, baxışlarını özünə çevirdi.

Kobud paltar əynində yöndəmsiz dayanmışdı, parça formasız görünürdü. Adət etdiyi qulluqdan və bəzəklərdən məhrum saçlarını da istədiyi kimi səliqəyə sala bilmirdi. Əvvəllər paltar seçməyə, güzgüdə özünə baxmağa, üstün cəhətlərini vurğulayan xırda detalları uyğunlaşdırmağa uzun vaxt sərf edirdi. Onun üçün xarici görünüş xırda məsələ deyildi. Bu, başqalarının qarşısında özünü necə təqdim etməsinin bir hissəsi idi.

İndi isə bütün bunlardan demək olar ki, heç nə qalmamışdı.

Banu özünü sadəcə kasıb geyinmiş kimi deyil, sanki əvvəlki mənliyinin bir parçasını itirmiş kimi hiss etdi. Artıq heç olmasa öz gözündə necə gözəl görünə biləcəyini də bilmirdi.

İndi ona rəqs edənlərə qoşulmağı təklif etsəydilər belə, yəqin ki, yerindən qalxmağa cəsarət etməzdi.

O, tonqaldan üzünü çevirdi və dizlərini sinəsinə çəkdi.

Ona təkcə evi çatışmırdı. Əvvəlki özünü də darıxırdı — saatlarla paltar seçən, güzgüdə özünə heyranlıqla baxan, bir gün ən adi şeylərdən belə məhrum qalacağını ağlına gətirmədən gələcək üçün planlar quran qızı...

Banu yanında bir qadının dayandığını hiss etmədi.

Yalnız səsi eşidiləndə diksinib başını qaldırdı.

Qarşısında gündüz balaca qızla çadırın yanında oturduğuna görə onu sərt şəkildə danlayan həmin ağsaçlı qadın dayanmışdı. Banu onun gərgin üzünü və qəzəbli səsini yaxşı xatırlayırdı. Buna görə də indi istər-istəməz ehtiyatlandı, qadının ondan nə istədiyini anlamağa çalışdı.

Lakin qadın heç nə demədi.

O, Banunun qarşısına kiçik bir gil kasa uzatdı.

Banu əvvəlcə təəccüblə qadına, sonra isə kasadakı nemətlərə baxdı. Bir anlıq tərəddüddən sonra kasanı hər iki əli ilə qəbul etdi.

İçərisində kiçik bir salxım üzüm və bir neçə iri xurma vardı.

Banu gözlərini qaldırdı.

Qadın yenə də qürurlu görünürdü, başını həmişəki kimi dik tutmuşdu. Ancaq baxışlarında indi başqa bir çalar sezilirdi. Bu, tam olaraq mehribanlıq deyildi; daha çox, nümayiş etdirmək istəmədiyi təmkinli bir qayğıya bənzəyirdi.

Qadın sadə, amma zövqlə geyinmişdi. Tünd rəngli donu belində kiçik metal bəzəkləri olan dəri kəmərlə yığılmışdı. Tünd saçlarının arasına qarışmış ağ tellər səliqə ilə hörülmüşdü. Boynunda isə nazik bir zəncir parıldayırdı.

Banu ona təşəkkür etmək istəyirdi, amma qadının sözlərini anlayıb-anlamayacağını bilmirdi. Buna görə də yalnız ehtiyatla əlini sinəsinə qoyub başını yüngülcə əydi.

Ağsaçlı qadın qısa bir baş işarəsi ilə onun təşəkkürünü qəbul etdi, lakin söhbəti davam etdirmək istəmirmiş kimi dərhal dönüb başqalarının yanına qayıtdı.

Banu uzun müddət onun arxasınca baxdı.

Qadının niyə məhz ona yemək gətirdiyini anlamırdı. Bəlkə də yad qızın bütün axşam tək oturduğunu görmüşdü. Bəlkə də onun çox az yemək yediyini düşünmüşdü. Yaxud bu qadının sərt görünüşünün arxasında Banunun hələ görə bilmədiyi başqa bir xasiyyət gizlənirdi.

Hər halda, Banu hədiyyədən imtina etmədi.

O, bir giləmeyvə götürüb ehtiyatla ağzına qoydu. Nazik qabıq dilinin üstündə partladı və şirin şir ağzına yayıldı. Banu təəccübdən gözlərini yumdu. Üzüm o qədər şirəli və şirin idi ki, dərhal bir dənə də yemək istədi.

Bəlkə də son günlər demək olar ki, heç nə yemədiyi üçün belə dadlı gəlirdi. Yaxud yaşadığı bütün hadisələrdən sonra adi bir nemət belə onun gözündə xüsusi dəyər qazanmışdı. Banu üzümü yedi, sonra xurmalara keçdi. Onların yumşaq lətinin və bal kimi şirin dadının ləzzətini çıxarırdı.

Yeməyini bitirəndə kasanın dibində nəyinsə parıldadığını gördü.

Banu kasanı əyib üzüm yarpaqlarını ehtiyatla kənara çəkdi. Onların altında bir neçə bəzək əşyası vardı.

Bilərziklər və sırğalar.

Misdən hazırlanmış, incə işlənmiş, üzərindəki xırda naxışlarla gözlənilməz bir zəriflik qazandırılmış bəzəklər... Banu bilərziklərdən birini götürüb barmaqları arasında çevirdi. Dırnağı ilə metalın üzərinə toxunanda zəif bir cingilti eşidildi. Sonra sırğaları qaldırıb naxışlı asqılarını diqqətlə nəzərdən keçirdi.

Görəsən, bunlar da onun üçün nəzərdə tutulmuşdu?

Banu tonqalın ətrafına toplaşanların arasında qadını axtarmaq üçün ətrafa baxdı. Amma o, artıq başqaları ilə söhbət edirdi və deyəsən, Banuya heç fikir vermirdi.

Bəlkə də bəzəklər köhnə idi və qadına artıq lazım deyildi. Bəlkə də əlində olanları onunla bölüşmək istəmişdi. Banu bunu bilmirdi, soruşmaq isə mümkün deyildi.

Bir müddət bilərziyi ovucunda tutub ona baxdı, taxmağa cəsarət etmədi. Sonra ehtiyatla bilərzikləri biləklərinə bağladı, sırğaları qulaqlarına taxdı. Saçlarını düzəldərək onların metala ilişməməsinə çalışdı.

Mis bilərziklər dərisini xoş bir sərinliklə oxşayır, hər hərəkətində yüngülcə cingildəyirdi.

Banu onlardan birinə toxundu və uzun müddətdən sonra ilk dəfə gülümsədi.

Bu, kiçik, az qala çəkingən bir təbəssüm idi. Sanki o, gülümsəməyi belə unutmuşdu. Amma təbəssümü səmimi idi.

Bir neçə dəqiqəliyinə kədəri geri çəkildi. Banu yenidən tonqala tərəf döndü və rəqs edənləri seyr etməyə başladı. Artıq özünü əvvəlki qədər kənarda qalmış hiss etmirdi. Bu bəzəklər ona əvvəlki həyatını qaytara, evini və doğmalarını əvəz edə bilməzdi. Bununla belə, həmin axşam onlar Banunun nəzərində adi mis əşyalardan daha böyük məna daşımağa başlamışdı.

Bu, yad dünyada heç nə istəmədən və əvəzində nəsə vermək məcburiyyətində qalmadan aldığı ilk hədiyyə idi.

Kimsə sadəcə ona hədiyyə vermək istəmişdi.

Bu fikir onun qəlbini bir qədər isidirdi.

Bir qədər sonra Banunun baxışları kənara, başqa bir tonqalın yanında oturmuş bir neçə kişiyə sataşdı. Onlar söhbət edir, arabir bir-birinə tərəf əyilirdilər. Ciddi görkəmlərindən vacib bir məsələni müzakirə etdikləri bəlli olurdu.

Və Banu onu yenidən gördü.

Qara geyimli atlı həmin ağsaqqalın yanında oturmuşdu. Bu, sözünün düşərgədə xüsusi çəkisi olduğunu hamının davranışından anlamaq mümkün olan yaşlı kişi idi.

Bepul matn qismi tugad.

29 017,21 s`om
Yosh cheklamasi:
12+
Litresda chiqarilgan sana:
11 noyabr 2026
Yozilgan sana:
2026
Hajm:
650 Sahifa 1 tasvir
Mualliflik huquqi egasi:
Автор
Yuklab olish formati: