Faqat Litresda o'qing

Kitobni fayl sifatida yuklab bo'lmaydi, lekin bizning ilovamizda yoki veb-saytda onlayn o'qilishi mumkin.

Kitobni o'qish: «Fasti»

Shrift:
PUBLII OVIDII NASONIS FASTORUM
LIBRI VI
OVID'S FASTI;

NOTES AND AN INTRODUCTION,

BY

THOMAS KEIGHTLEY,

Author of The Mythology of Ancient Greece and Italy, History of Greece,

History of Rome, etc.

 
Sex ego Fastorum scripsi, totidemque libellos;
Cumque suo finem mense volumen habet.
 
OVID. TRIST. II. 549.

PREFACE

No one, I should think, who has even done nothing more than look into Ovid's Fasti, will refuse his assent to the following words of Hercules Ciofanus, one of the earliest editors of this poem: Ex omnibus, says he, veterum poetarum monumentis nullum hodierno die exstat opus, quod, aut eruditione aut rebus quae ad Romanam antiquitatem cognoscendam pertineant, hos Ovidii Fastorum libros antecellat. In effect we have here ancient Roman history, religion, mythology, manners and customs, and moreover much Grecian mythology, and that portion of the ancient astronomy which regards the rising and setting of the different constellations. These altogether form a wide field of knowledge; and in my opinion there is not, in the whole compass of classical literature, a work better calculated to be put into the hands of students.

Accordingly the Fasti are read at some of our great public schools and at several of the private ones, and I have lately had the gratification of seeing this very edition adopted at one of the most eminent of the great schools. The name of the master of that school, did I feel myself at liberty to mention it, would be a warrant for the goodness, at least the relative goodness, of the present edition.

At the same time I will candidly confess that the work falls far short of my own ideas of perfection in this department of literature. Circumstances, which it is needless to mention, caused it to be executed in a very hurried manner and without the necessary apparatus of books. It was in fact undertaken, written, and printed in little more than two months. This is mentioned in explanation of, not in excuse for, its defects—for no such excuse should be admitted.

The text is that of Krebs, the latest German editor; from which however I have occasionally departed, especially in the punctuation. In the notes will be found the most important various readings of the fifty-eight MSS. of this poem which have been collated. I have also adopted the Calendar of Krebs' edition, as being on the whole the best, and as its copiousness enables it to supply the place of arguments to the several books.

In the Introduction I have given such matter as the student should be acquainted with previous to commencing the poem. The study of it will, I trust, be found to be of advantage. My plan in writing the notes was, to be as concise as was compatible with a full elucidation of the meaning of the author. While therefore no difficult passage is left without at least an attempt at explaining it, I have avoided swelling out my notes with mythic or historic notices and narrations which may be found in the Classical Dictionary. I suppose, for example, the student to know, or to be able easily to discover, who Hercules and Romulus were, and where Mount Haemus lies. Perhaps it would have been better if the notes on the first two or three books had been more copious; those on the three last are, I believe, sufficiently so.

Many references will be found to Niebuhr's History of Rome, and to my own Mythology of Greece and Italy. For those to the former work I may perhaps be entitled to thanks, as leading the attention to the noble discoveries of the Bacon of history, as he is justly styled by Dr. Arnold. This last eminent scholar is himself engaged on a History of Rome, of which apart has appeared, and which promises to form a permanent portion of our historic literature. In my own epitome of the Roman history sufficient information on the portions of it alluded to will be found by those who have not access to the work of Niebuhr. For the accuracy and fidelity of the translation of Niebuhr's history by my friends Hare and Thirlwall, I can pledge myself without any reservation. It may be useful here to add, that the dates in the following notes are those of the Varronian chronology, and not the Catonian as in my History of Rome.

With respect to my Mythology, I may boldly say it is the only work on the subject in our language. Even the first edition (which is the one referred to in the notes) received the approbation of the most competent judges, and the second has been so much enlarged and improved as to form in reality a new work. At the same time, I do not enjoin the study of it: the references were merely intended for the use of those who desire something more than the ordinary superficial acquaintance with mythology.

The errata, or typographical errors, are more numerous than they should have been; but a complete list of them will be found on the page opposite the commencement of the poem. There are, however, two or three errors of a graver kind, which I may here rectify.

The reader will observe perhaps with surprise how completely I mistook the sense of Lib. II. vv. 619, 620; though it is so obvious. The passage might possibly bear the sense which I have given it; but it surely is not what the poet meant. I was led into the error by v. 566. My interpretation certainly gives the more poetical sense, and it is curious enough that I have since met with the very same idea in one of the plays of our old dramatist Ford:

"These holy rites perform'd, now take your times To spend the remnant of the day in feasts. Such fit repasts are pleasing to the saints Who are your guests, though not with mortal eyes To be beheld."

In the note on Lib. III. v. 845, the remark on furta is trifling; for that word is equivalent to fures, as servitia is to servi, operae to operarii, etc., such being one of the peculiarities of the Latin language. The time of the death of the Fabii is given incorrectly in the note on Lib. II. v. 195: it should be "the Quinctilis of the year 277." There is, I believe, no other error of any importance. Should another edition be called for at any future time, I shall endeavour to make it more complete,

T. K.

Tunbridge Wells, Aug. 30, 1839.

INTRODUCTION

§ 1. OF THE RISING AND SETTING OF THE STARS—§ 2. OF THE ROMAN YEAR —§ 3. OF THE ROMAN MONTHS AND DAYS—§ 4. OF THE ROMAN FASTI—§ 5. OF OVID'S POEM ON THE FASTI—§ 6. OF THE EDITIONS OF THIS POEM.

§ 1.

Of the Rising and Setting of the Stars.

The attention of a people who, like the ancient Greeks, dwelt in a region where, during a great part of the year, the night might be passed in the open air, and no mists or clouds obscured the heaven, must have been early drawn to those luminous points which are scattered over it in such profusion. They must have early learned to distinguish various clusters of them, and thence to give them appropriate names. Accordingly, in the most ancient portion of Grecian literature, the Homeric and Hesiodic poems, we find various groupes of the stars designated by peculiar names. Such are Orion, the Hyades, the Pleiades, the Bear or Wain, the Dog and the Ploughman or Bear-ward (Boötes or Arcturus). The case was the same in the East; we meet in the book of Job (c. ix. 9.) names for the Pleiades, Hyades and Orion, and (xxvi. 14.) the constellation named the Great Serpent. The people of ancient Italy appear to have done the same: the Latin name of the Pleiades was Vergiliae, that of the Hyades Suculae, the seven stars, which form the constellation of the Great Bear, were named by them the Septem Triones, or Seven Oxen; for, as they go round and round the pole without ever setting, the analogy between them and the oxen, which trod out the corn by going round and round the area, or threshing-floor, was an obvious one. Doubtless, the brilliant constellation Orion, had a peculiar Latin name, which has not come down to us; of the others, none but Greek appellations occur.

A very short acquaintance with the face of the stellar heaven sufficed to shew, that it did not always remain the same. During a part of the year Orion flamed in full magnificence on the sky, and, to the eye of the Grecian herdsman and hunter, he and his Dog pursued the Bear, who kept watching him while the Pleiades (Peleiades, pigeons) were flying before him; at another season the sky was destitute of this brilliant scene. It was soon observed that the stars made 'their exits and their entrances' at regular periods, corresponding with the changes which took place in the course of nature on earth, and these coincidences were marked and employed for agricultural purposes. A people who have no regular scientific calendar, always contrives a natural one, taken from celestial or terrestrial appearances. Thus the North American Aborigines designate times and seasons by the flowering of certain plants; the ancient Greeks appear to have done something of the same kind, for one of Hesiod's designations of a particular season is, when the thistle is in blossom; we ourselves call the first season of the year the Spring, (i.e. of plants,) and our Transatlantic brethren term the autumn, the Fall (of the leaves).

The Greeks, however, seem early to have seen the superior accuracy and determinateness of the celestial phenomena. In the didactic poem of Hesiod, this mode of marking the times of navigation and of rural labours is frequently employed, and its use was retained by the countryfolk of both Greece and Italy far into the time of the Roman empire. Those who wrote on rural subjects or natural history, employed it; we meet it in Aristotle, as well as in Pliny and Columella.

When intercourse with Egypt and Phoenicia had called the thoughts of the Greeks to natural science, the rude astronomy of their rustic forefathers became the subject of improvement. The name of Thales is, as was to be expected, to be found at the head of the cultivators of this science. He is said to have been the first who taught to distinguish between the real and apparent rising and setting of a constellation; which implies a knowledge of spheric astronomy. His example was followed and observation extended by others, and as rain, wind, and other aërial phenomena were held to be connected with the rising and setting of various signs, the times of their risings and settings, both apparent and real, were computed by Meton, Eudoxus, and other ancient astronomers. The tables thus constructed were cut on brass or marble, and fixed up (whence they were called [Greek: parapaegmata],) in the several cities of Greece, and the peasant or sailor had only to look on one of these parapegmata, to know what sign was about to rise or set, and what weather might be expected. Without considering the difference of latitude and longitude, the Romans borrowed the parapegmata, like every thing else, from the Greeks. The countrymen, as we learn from Pliny (xviii. 60, 65,), ceased to mark the stellar heaven, a Kalendarium rusticum siderale, (Colum. ix. 14) taught him when the signs rose and set, and on what days he was to expect sacrifices and festivals. When Virgil (G. I. 257.) says,

 
Nec frustra signorum obitus speculamur et ortus,
Temporibusque parem diversia quattuor annum.
 

it is, (as Voss observes,) more probable that it is one of these calendars, and not the actual heaven that he means.

Before the time of Thales it was, of course only the visible and apparent risings and settings of the signs that were the subject of observation. But astronomers now learned to distinguish these phenomena into three kinds. These they termed the cosmic, acronych, and heliac risings and settings. The cosmic rising or setting ([Greek: kosmikos epitolae], or [Greek: dusis],) was the true one in the morning; the acronych ([Greek: akronychos]1), prima nox, is evening, the beginning (one end) of the night, the true one in the evening; the heliac, ([Greek: haeliakos]) the apparent rising in the morning or setting in the evening. A star was said to rise or set cosmically, when it rose or set at sun-rise; it rose or set acronychally, when it rose or set at sun-set; it rose heliacally, when in the morning it just emerged from the solar rays, it set in the same manner, when in the evening it sank immediately after him. Two general observations may be made here. 1. In the morning the true rising precedes the apparent one, perhaps several days. 2. In the evening the apparent setting precedes the real one. To illustrate this. Let us suppose it 'spring time when the sun with Taurus rides,' the Hyades which are in the head of Taurus will rise with the sun, but lost in his effulgence they will elude our vision; at length when in his progress through the Tauric portion of the ecliptic, he has left them a sufficient distance behind him, their rising (as his motion in the ecliptic is contrary to his apparent diurnal motion,) will precede his by a space of time which will allow them to be seen. The real evening setting of a star, is its sinking at the same moment with the sun below the horizon, its heliac setting, is its becoming visible as he is setting and then disappearing, that is ceasing to be visible after sun-set, in the western part of the hemisphere. Thus the sun and the Hyades may actually set together several days before they become sufficiently elongated from him, to admit of their being seen before they set.

There are thus three risings, and three settings of a star, namely:—

 
The true morning rising, i. e. the cosmic.
The apparent morning rising, i. e. the heliac.
The true evening rising, i. e. the acronych.
 
 
The true morning setting, i. e. the cosmic.
The true evening setting, i. e. the acronych.
The apparent evening setting, i. e. the heliac.
 

Of these, the one which is most apt to engage the attention, is the acronych or true evening rising, that is the rising of the star at the eastern verge of the horizon, at the moment the sun is sinking on the western side. It is of this I think, that Hesiod always speaks. The attention of the constructors of parapegmata does not seem to have been directed to the risings of the stars at different hours of the night.

§ 2.

Of the Roman Year.

Nothing is better established by competent authority, than that two kinds of year were in use among the ancient Romans, the one of ten, the other of twelve months. In the usual spirit of referring their ancient institutions to those whom they regarded as their first kings, the ten-month year was ascribed to Romulus, the improved one of twelve months to Numa. This was the current opinion, such as we find it in the following poem; some ancient writers, however, such as Licinius Macer and Fenestella, to whom we may perhaps add Plutarch, rejected the ten-month year as a mere fiction. Their opinion has been adopted by the great Joseph Scaliger, who asserts that the Roman year always consisted of twelve months. Both opinions may, I think, be maintained, the Romans may, from the beginning of their state, have had a year of twelve months, which I would call the Roman year, and yet have used along with it a year of ten months, which, for reasons which will presently appear, I call the Etruscan year. I will commence by showing that a year of ten months was in use even in the time of the republic.

Ten months was the term for mourning; the fortunes of daughters, left by will, were to be paid in three instalments of ten months each; on the sale of olives, grapes on the vine, and wine in the vessels, ten month's credit was given; the most ancient rate of interest also supposes a year of ten months. It may further be noted, that even Scaliger, who rejected this year, could not avoid remarking, how singular it was, that the household festivals of the Saturnalia and the Matronalia should be the one at the end of December, the other at the beginning of March. He did not perceive that this would seem to indicate a time when, at the end of a year of ten months, these two festivals were one, and male and female slaves together enjoyed the liberty of the season.

These are mere presumptions; a nearer approach can be made to certainty. There was nothing the ancient inhabitants of Italy more carefully shunned, than drawing down the vengeance of the gods, by even an involuntary breach of faith. It was also the custom, especially of the Etruscans, to make peaces under the form of truces, for a certain number of years. Now we find that, in the year 280, a peace was made with Veii for 40 years. In 316 Fidenas revolted and joined Veii, which must then have been at war with Rome, but 316-280, is only 36, yet the Romans, though highly indignant, did not accuse the Veientines of breach of faith. Suppose the truce made for 40 ten-month years, and it had expired in the year 314. Again, in 329, a truce was made for twenty years, and Livy says that it was expired in 347, but 347-329 is 18 not 20. Let the year have been, of ten months, and the truce had ended in the year 346. These are Etruscan cases, but we find the same mode of proceeding in transactions with other nations; a truce for 8 years was made with the Volscians in 323, and in 331 they were at war with Rome, without being charged with perjury.

This ten-month year was that of the Etruscans who were the most learned and cultivated people of the peninsula. As the civil years of the Latin and other peoples were formed on various principles, and differed in length, the Romans at least, if not the others, deemed it expedient to use, in matters of importance, a common fixed measure of time. On all points relating to science and religion they looked up to the Etruscans; it was, therefore, a matter of course that their year should be the one adopted.

This Etruscan year consisted of 304 days, divided into 38 weeks of eight days each. It is not absolutely certain that it was also divided into months, but all analogy is in favour of such a division. Macrobius and Solinus say, that it contained six months of 31, and four of 30 days, but this does not seem to agree with weeks of eight days; perhaps there were nine months of four weeks and one of two, or more probably eight of four weeks and two of three.2 This year, which depended on neither the sun nor the moon, was a purely scientific one, founded on astronomical grounds and the accurate measurement of a long portion of time. It served the Etruscans as a correction of their civil lunar year, the one which was in common use, and, from the computations which have been made, it appears that, by means of it, it may be ascertained that the Etruscans had determined the exact length of the tropical or solar year, with a greater degree of accuracy than is to be found in the Julian computation.

Like the Etruscans, the Romans employed for civil purposes a lunar year, which they had probably borrowed also from that people. This year, which, of course, like every year of the kind, must have consisted of twelve months, fell short of the solar year by the space of 11 days and 6 hours, and the mode adopted for bringing them into accordance was to intercalate, as it was termed, a month in every other year, during periods of 22 years, these intercalated months consisting alternately of 22 and 23 days. This month was named Mercedonius. In the last biennium of the period no intercalation took place. As five years made a lustre, so five of these periods made a secle, which thus consisted of 110 years or 22 lustres, and was the largest measure of time among the Romans.3

The care of intercalating lay with the pontiffs, and they lengthened and shortened the year at their pleasure, in order to serve or injure the consuls and farmers of the revenue, according as they were hostile or friendly toward them. In consequence of this, Julius Caesar found the year 67 days in advance of the true time, when he undertook to correct it by the aid of foreign science. From his time the civil year of the Romans was a solar, not a lunar one,4 and the Julian year continued in use till the Gregorian reformation of the Calendar.

We thus see that the civil year of the Romans always consisted of twelve months, and that a year of ten months was in use along with it in the early centuries of the state, which served to correct it, and which was used in matters of importance.5

§ 3.

Of the Months and Days of the Roman Year.

When it was believed that the year of 304 days was the original civil year of the Romans, and evidence remained to prove that the commencement of the year had, in former times, been regulated by the vernal equinox, instead of the winter solstice, it seemed to follow, of course, that the original year of Romulus had consisted of but ten months. The inconvenience of this mode of dividing time must have been thought to have appeared very early, since we find the introduction of the lunar year of twelve months ascribed to Numa, who is said to have added two months to the Romulian year, which, it would thus appear, was regarded as having been a year of ten lunar months. This placing of the lunar twelve-month year in the mythic age of Rome, I may observe, tends to confirm the opinion of its having been in use from the origin of the city.

The ancient Israelites had two kinds of year, a religious and a civil one, which commenced at different seasons. Their months also originally, we are told, proceeded numerically, but afterwards got proper names. As the month Abib is mentioned by name in the book of Deuteronomy, I hazard a conjecture, that the civil and religious years had coexisted from the time of Moses, and that the months of the former had had proper names, while those of the latter proceeded numerically. Is there any great improbability in supposing the same to have been the case at Rome? The religious year of ten months, as being least used, may have proceeded with numerical appellations from its first month to December, while the months of the civil year had each their peculiar appellation derived from the name of a deity, or of a festival. It is remarkable that the first six months of the year alone have proper names; but the remaining ones may have had them also, though, from causes which we are unable to explain, they have gone out of use, and those of the cyclic year have been employed in their stead.6

The oriental division of time into weeks of seven days, though resulting so naturally from the phases of the moon, was not known at Rome till the time of the emperors. The Etruscan year, as we have seen, consisted of weeks of eight days, and in the Roman custom of holding markets on the nundines, or every ninth day, we see traces of its former use, but a different mode of dividing the month seems to have early begun to prevail.

In the Roman month there were three days with peculiar names, from their places with relation to which the other days were denominated. These were the Kalends (Kalendae or Calendae,) the Nones, (Nonae) and the Ides (Idus or Eidus). The Kalends (from calare, to proclaim,) were the first day of the month; the Nones (from nonus, ninth) were the ninth day before the Ides reckoning inclusively; the Ides, (from iduare, to divide,) fell about, not exactly on, the middle of the months. In March, May, July and October, the Ides were the 15th, and, consequently, the Nones the 7th day of the month; in the remaining months the Ides were the 13th, the Nones the 5th. The space, therefore, between the Nones and Ides was always the same, those between the Kalends and Nones, and the Ides and Kalends, were subject to variation. Originally, however, it would appear, the latter space also was fixed, and there were in every month, except February, 10 days from the Ides to the Kalends, The months, therefore, consisted of 31 and 29 days, February having 28. In the Julian Calendar, January, August and December were raised from 29 to 31 days, while their Nones and Ides remained unchanged. It was only necessary then to know how many days there were between the Kalends and Nones, as the remaining portions were constant. Accordingly, on the day of new moon, the pontiff cried aloud Calo Jana novella7 five times or seven times, and thus intimated the day of the Nones, which was quite sufficient for the people.

We thus see that the Roman month was, like the Attic, divided into three portions, but its division was of a more complex and embarrassing kind; for while the Attic month consisted of three decades of days, and each day was called the first, second, third, or so, of the decade, to which it belonged; the days of the Roman month were counted with reference to the one of the three great days which was before them. It is an error to suppose that the Romans counted backwards. Thus, taking the month of January for an example, the first day was the Kalends, the second was then viewed with reference to the approaching Nones, and was denominated the fourth before the Nones; the day after the Nones was the eighth before the Ides; the day after the Ides, the nineteenth before the Kalends of February.

The technical phraseology of the Roman Calendar ran thus. The numeral was usually put in the ablative case, and as the names of the months were adjectives, they were made to agree with the Kalends etc. or followed in the genitive, mensis being understood. Thus, to say that an event occurred on the Ides of March, the term would be Idibus Martiis, or Idibus Martii (mensis). So also of the Kalends and Nones, for any other day the phrase would be, for example, tertio Kalendas, i. e. tertio (die ante) Kalendas or tertio (die) Kalendarum, The day before any of the three principal days was pridie (i. e. priore die) Kalendas or Kalendarum, Nonas or Nonarum, Idus or Iduum.

Another mode of expression, was to use a preposition, and an accusative case. Thus, for tertio Nonas they would say ante diem tertium Nonas, which was written a. d. III. Non. This form is very much employed by Livy and Cicero. It was even used objectively, and governed of the prepositions in and ex. We thus meet in ante tertium Nonas, and ex ante diem Nonas, in these authors. Another preposition thus employed is ad, we meet ad pridie Nonas.

As the Romans reckoned inclusively, we must be careful in assigning any particular day to its place in the month, according to the modern mode of reckoning. We must, therefore, always diminish the given number by one, or we shall be a day behind. Thus, the 5th of June being the Nones, the 3d is III. Non. but if we subduct 3 from 5 we get the 2d instead of the 3d of the month. The rule then is, as we know the days on which the Nones and Ides fall in each month, to subduct from that day the Roman number minus 1, and we have the day of the month. For days before the Kalends, subduct in the same manner from the number of days in the month.

The days of the Roman year were farther divided into fasti, nefasti and endotercisi,8 or intercisi, which were marked in the Kalends by the letters F. N. and EN. The dies fasti were those on which courts sat, and justice was administered; they were so named from fari to speak, because on them the Praetor gave judgement, that is spoke the three legal words, Do (bonorum possessionem), Dico (jus), Addico (id de quo quaeritur); the dies nefasti, were festivals, and other days on which the courts did not sit; the dies intercisi were those days, on only a part of which justice might be administered. Thus, we are told that some holidays were nefasti, during the time of the killing of the victim, but fasti, inter caesa et porrecta (exta), again nefasti while the victim was being consumed on the altar.

Manutius, by merely counting up the number of the dies fasti in the Julian Calendar, found that they were exactly 38 in number. This strongly confirms what has been said above, respecting the division of the cyclic year into 38 weeks, and is one among numerous instances of the pertinacity with which the Romans retained old forms and names, even when become no longer applicable; for as 38 days were quite insufficient for the business of the Forum, a much larger number of other days, under different appellations, had been added to them long before. The making the market days fasti was, we are told,9 the act of the consul Hortensius.

§ 4.

Of the Roman Fasti.

The Roman patricians derived from their Tuscan instructors, the practice, common to sacerdotal castes, of maintaining power by keeping the people in ignorance of matters which, though simple in themselves, were of frequent use, and thence of importance. One of the things, which such bodies are most desirous of enveloping in mystery and confining the knowledge of to themselves, is the Calendar, by which religious rites and legal proceedings are regulated. Accordingly, for a long time, the Roman people had no means of learning with certainty what days were fasti and what not, but by applying to the pontiff, in whose house the tables of the fasti were kept, or by the proclamation which he used to make of the festivals which were shortly to take place. As we have seen above, the knowledge of the length of the ensuing month could only be obtained in the same manner. This, and the power of intercalating, gave a highly injurious degree of power to the pontiffs.

Accordingly, nothing could exceed the indignation of the senate when, in the year 440, Flavius, the clerk or secretary of App. Claudius, as a most effectual mode of gaining the popular favour, secretly made tables of the Calendar and set them up about the Forum.10 Henceforth the dies fasti and nefasti, the stative festivals, the anniversaries of the dedications of temples, etc. were known to every one. The days of remarkable actions, such as the successes and reverses of the arms of the republic, were also noted. Copies for the use of the public and individuals were multiplied; the municipia and other towns of Italy, as the fragments which have been discovered shew, followed the example of Rome, and the colonies, in this as in every thing else, presented the mother-city in little. The custom was transmitted to modern Europe, and, in the Calendar part of our own Almanacks, we may see a copy of those Fasti, which once formed a portion of the mysterious treasures of the patricians of ancient Rome.

These were the Fasti Sacri or Kalendares, but the word Fasti was applied to another kind of register, named the Fasti Historici or Consulares, which contained the names of the magistrates of each year, especially the consuls, and the chief events of the year were set down in them, so that they formed a kind of annals of the state. When we read of the name of any consul, as was the case with L. and M. Antonius, being erased from the Fasti by a senatusconsult, it is always these Fasti that are meant.

§ 5.

Of Ovid's Poem on the Fasti.

Among the choir of poets who shed glory on the reign of Augustus, the first place for originality may be claimed by P. Ovidius Naso. His Heroic Epistles had no model in Grecian literature; his Art of Love, the most perfect of his works, was equally his own, though didactic poetry had been cultivated in Greece; his Metamorphoses bore perhaps a resemblance to a lost poem of Nicander or Callimachus; but unless a work of this last poet, presently to be noticed, was of the same kind with it, Grecian literature contained nothing resembling his Fasti.

To a poet like Ovid, of various powers and great command of language, few subjects could have appeared to possess more 'capabilities,' to use a hackneyed but expressive term. He had here an opportunity of displaying his power in the light, easy, and graceful style, when narrating the adventures of the god of Grecian theology; while the real and legendary history of his country afforded subjects which might have called forth the highest powers of genius, and have awakened the sympathies of every Roman reader. Here, however, I think he has failed; Ovid in fact very much resembled a distinguished poet of our own days, who, like him, excels in the light and amatory, and sportive style, but whose efforts in the grave and dignified are not equally successful. In reading the poem, I have sometimes asked myself if it would not have been better had the Fasti of Rome been the theme of the Mantuan instead of the Pelignian bard. Where Ovid fails Virgil would certainly have succeeded, and the Regifugium and fall of the Fabii would have come down to us in strains equal to those which celebrate the wars of ancient Italy. Whether the reverse would have been the case, and that, in those lighter and more familiar parts, where Ovid succeeds Virgil would have failed, I take not on me to decide; but I should reckon much on the taste and judgement of the author of the Georgics. Still, even in the higher parts, we know not to what disadvantage even Virgil's verses might have competed with the venerable Annals of Ennius, with whom he rather seemed to shun than to seek collision. This is a question, however, which can never be decided, and, much as I delight in the poetry of Virgil, I regard him as inferior in genius to Ovid. Virgil depends on others, he always imitates; Ovid borrows rarely, in composition he is always best when most independent.

I do not think that Ovid had any model for his Fasti; the idea might have been suggested to him, as it is thought, by this verse of Propertius (iv. 1. 69):

Sacra, diesque canam et cognomina prisca locorum,

with which he concludes a poem, in which he feigns himself to be shewing to a stranger the principal monuments of Rome. Callimachus, too, had written a poem which, like all the poetry of the Alexandrian period, was well known at Rome and was quoted by Varro, Martial, Servius and others. Its title was [Greek: Aitia], and, from its name and the few fragments and scanty accounts of it which remain, it appears that it treated of the causes of matters relating to the gods and ancient heroes of Greece. From an epigram in the Anthology, we learn that he feigned that he was transported in a dream to Mt. Helicon, and there received his information from the Muses. The epigram ends thus:

 
[Greek:
Ai de hoi eiromeno, amph' Ogugion Haeroon
Aitia kai makaron eiron ameibomenai].
 

It is uncertain whether the poem was in heroic or elegiac measure. Ovid appears to have been acquainted with it, for (Trist. v. 5. 33.) when speaking of the dividing of the flame on the pyre of the Theban brothers he adds—

 
Hoc, memini, quondam fieri non posse loquebar,
Et me Battiades judice falsus erat.
 

The difference, however, between this poem and the Fasti, must have been considerable. A Greek poet, named Butas, according to Plutarch (Rom. 21.), wrote [Greek: aitias muthodeis en elegeiois ton Romaikon], from which he quotes these two verses relating to the Luperci, and in explanation of their custom of striking those whom they met—

 
[Greek:
Empodious tuptontas hopos tote phasgan' echontes
Ex Albaes etheon Romulos aede Remos].
 

This might appear to have been the model of Ovid's poem, but it is unknown when Butas lived, and he may as well have written after as before the Latin poet.

On the whole, I think Ovid's claim to originality in this poem cannot justly be contested. Even though he may have taken the idea of it from others his mode of treating the subject is his own.

When Ovid first conceived the idea of writing a poem on the Roman Fasti, it is not likely that he was very well furnished with the requisite knowledge. Any one, who is familiar with the internal history of literature, knows how common it is for a writer, especially a poet, to select a subject of which he is sufficiently ignorant, and then to go in search of materials. Such appears to me to have been the case with Ovid, and the errors into which he falls prove that though a diligent enquirer, as I think he was, he never arrived at accuracy in history or science; with Grecian mythology he was intimately acquainted, and here he is superior to Virgil, whose knowledge of the history and institutions of ancient Italy much exceeded his.

The Annals of Ennius, the historical works of Fabius Pictor and his successors down to Livy, contained the history of Rome, and these works, it is evident, Ovid had studied; for the institutions and their origins his chief source must have been the writings of L. Cincius Alimentus, the contemporary of Fabius Pictor, the most judicious investigator of antiquities that Rome ever produced. The various Fasti, such as those of his contemporary Verrius Flaccus, of which fragments have been discovered and published,11 contributed much information, and various passages of the poem intimate that personal inquiry and oral communication aided in augmenting his stores of antiquarian lore. His astronomical knowledge was probably derived from the ordinary Calendars, and as they were not strictly correct, and the poet, in all probability, did not apply himself with much relish to what he must have viewed as a dry and uninviting study, we are not to look in him for extreme accuracy on this head, and must not be surprised to meet even gross blunders.

Two points are to be considered respecting this poem, namely, the time when it was written and published, and whether, when published, it contained any more than the six books which have come down to us.

The mysterious relegation of Ovid to Tomi, on the coast of the Euxine, took place A.U.C. 762, in the fifty-second year of the poet's age. In the long exculpatory epistle to Augustus, which forms the second book of his Tristia, he mentions the Fasti as a work actually written, and dedicated to that prince, but interrupted by his exile. The poem itself contains many passages which were evidently addressed to him. On the other hand, it is actually dedicated to Germanicus, the adoptive son of Tiberius, and L. I. v. 285, he mentions the triumph of that prince over the Catti, Cherusci and Angevarii, which, according to Tacitus (Ann. II. 41.), took place in the year 770, which was the year of the poet's death. It would, therefore, seem to follow at once that this is the true date of the publication of the poem, were it not that Tacitus (II. 26.) tells us that the triumph had been decreed by the senate in the year 768, so that the poet's words may be proleptical. The other, however, is by far the most natural and probable interpretation of his words. It is confirmed by a passage (L. II. 55. et seq.) in which he praises Tiberius as the builder and restorer of the temples of the gods, and in this very year 770, as we learn from Tacitus, the emperor repaired and dedicated the temple of Liber, Libera and Ceres, that of Flora and that of Janus. We may, therefore, venture to assert that the year 770 was that of the publication of this poem. We are now to enquire whether any more appeared then than what has come down to us.

In the epistle to Augustus, above alluded to, Ovid says,

 
Sex ego Fastorum scripsi totidemque libellos;
Cumque suo finem mense volumen habet.
Idque tuo nuper scriptum sub nomine, Caesar,
Et tibi sacratum sors mea rupit opus.
 

Hence it has become the prevalent opinion that he wrote twelve books, of which the half has perished. This appears certainly to follow plainly enough from the words of the poet, but the silence of the ancients respecting the last six books is strong on the negative side, for of all the quotations which we meet of this work, particularly in Lactantius, there is not a single one that is not to be found in the books which we possess. I, therefore, agree with Masson, in his life of the poet, that the meaning of those verses is, that he had collected his materials for the whole work, and digested them under the different months, and in part versified them. This is applying no force to the verb scribo; we should recollect that Racine, when he had his materials collected and his plot arranged, used to say Voilà ma tragédie faite! We cannot say whether Ovid had versified the last six books, for he may have done so, and they may have been lost at the time of his death. There is a curious coincidence between the fate of Ovid's Fasti and Spenser's Faerie Queene; of each we have but the one half, and it is a matter of controversy respecting the remaining books of each, whether they were never written, or, having been written, unhappily chanced to perish.

§ 6.

Of the Editions of Ovid's Fasti.

The earliest edition of this poem with notes was in the works of Ovid, edited by A. Navagero, a Venetian nobleman, and printed by Aldus, in the year 1502. An edition appeared at Basle, in 1550, edited by J. Micyllus, with the commentaries of several men of learning. Hercules Ciofani, a native of Sulmo, edited in 1578-1580, the works of his compatriote poet. In the Fasti he used twelve of the best MSS. and he added a body of notes on the whole of Ovid's works, which were afterwards printed separately, by Plantin, at Antwerp. The next who devoted his labours to the Fasti was a young Sicilian nobleman, named Carlo Neapolis, who wrote, at the age of twenty one, a commentary on this poem, which was published at Antwerp, in 1639, under the title of Anaptyxis ad Fastos Ovidianos. The celebrated N. Heinsius also undertook the task of elucidating this pleasing poet, whose entire works, castigated by the aid of upwards of sixty MSS. and of great learning and critical sagacity, he gave to the light, in 1658-1661, at Amsterdam, in 3 Tom. 12. with brief notes. Finally, appeared at the same place, in 1727, in 4 vols. 4. the works of Ovid, edited by Peter Burmann; this editor gave a revision of the text of Heinsius, which he occasionally altered, and he added, in whole or in part, the notes of the preceding commentators.

These were the principal editions of this poem previous to the present century. I should add that G. C. Taubner published an edition of it at Leipzig, in 1747, with a selection of notes from preceding commentators, to which he added his own observations; and that C. W. Mitscherlich published at Göttingen, in 1796-98, in 2 vols. 8vo. the works of Ovid with an amended text. But in the year 1812, G. E. Gierig, who had already published an edition of the Metamorphoses with a commentary, gave out the Fasti in a similar manner. He has revised the text, and his notes are generally extremely good, though liable to the charge of needless prolixity in some parts, and too great brevity in others. It is however, a valuable edition on the whole, and the best for general use. In the Oxford edition of the works of Ovid, published in the year 1825, the entire notes of this critic have been given.

J. P. Krebs, who had thirty years before translated this poem into German, gave an edition of it for the use of schools in 1826. His attention was chiefly directed to the text, and he has most carefully given all the various readings, to which he adds parallel and explanatory passages from other writers, and the dates of the several events which are mentioned in the poem. Beyond this his notes do not extend. His text has been adopted for the present edition, but I have noticed only the various readings of greatest importance.

FASTI

KALENDARES ROMANI
Ex Ovidio
JANUARIUS. LIB. I

1. A. KAL. F. Novi consulatus initia, 75, Jani festum, 89. Aesculapii et Jovis templa in insula Tiberina consecrata, 290. 2. B. IV. NON. F. 3. C. III. NON. C. Cancer occidit, 311. 4. D. PR. NON. C. 5. E. NON. F. Lyra oritur, 315. 6. F. VIII.ID. F. 7. G. VII. ID. C. 8. H. VI. ID. C. 9. A. V. ID. Agonalia celebrata, 317. Delphini ortus, 457. 10. B. IV. ID. EN. Hiems media, 459. 11. C. III. ID. NP. Carmentalia, 461. Juturnae sedes in campo Martio ad aquam Virginem dicata, 463. 12. D. PR. ID. C. 13. E. ID. NP. Jovi Statori ovis semimas immolabatur, 587. Populo provinciae redditae. 589. Octaviano Augusti nomen datum, 590. 14. F. XIX. KAL. FEBR. EN. 15. G. XVIII.KAL Carmentalia relata, 617. Porrimae et Postvertae festus dies, 631. 16. H. XVII. KAL. C. Concordiae templum prope tedem Junonis Monetae dedicatum, 637. 17. A. XVI. KAL. C. Sol Aquarium ingreditur relicto Capricorno, 651. 18. B. XV. KAL. C. 19. C. XIV. KAL. C. 20. D. XIII. KAL. C. 21. E. XII. KAL. C. 22. F. XI. KAL. C. 23. G. X. KAL. C. Lyra occidit, 653. 24. H. IX. KAL. C. Stella in medio Leonis pectore occidit, 655. Sementivae feriae circa hoc tempus indictae, 657. Paganalia, 669. 25. A. VIII. KAL. C. 26. B. VII. KAL. C. 27. C. VI. KAL. C. Castori et Polluci templura ad Juturnae stagnum dedicatum, 705. 28. D. V. KAL. C. 29. E. IV. KAL. F. 30. F. III. KAL. NP. Pacis ara dicata, 709. 31. G. PR. KAL. C.

FEBRUARIUS. LIB. II

1. H. KAL. N. Templum Junoni Sospitae positum, 65. Lucus Asyli celebratus, 67. Jovi in Capitolio bidens mactata, 69. 2. A. IV. NON. N. Lyra occidit, 73. et Leo medius, 77. 3. B. III. NON. N. Delphinus occidit, 79. 4. C. PR. NON. N. 5. D. NON. (N.) Augustus Pater Patriae dictus, 119. Aquarius medius oritur, 145. 6. E. VIII. ID. N. 7. F. VII. ID. N. 8. G. VI. ID. N. 9. H. V. ID. N. Veris initium, 149. 10. A. IV. ID. N. 11. B. III. ID. N. Arctophylax oritur, 153. 12. C. PR. ID. N. 13. D. ID. NP. Fauni sacra, 193. Fabianae cladis memoria, 195. 14. E. XVI. KAL. MART. N. (C.) Corvus, Anguis, Crater oriuntur, 243. 15. F. XV. KAL. NP. Lupercalia Fauno sacra, 267. Ventorum inconstantia per sex dies, 453. Aquario relicto Sol Pisces iugreditur, 457. 16. G. XIV. KAL. EN. 17. H. XIII.KAL. NP. Quirini sacra, 475. Stultorum festiis dies, 513. Fornicalia, 527. 18. A. XII. KAL. C. 19. B. XI. KAL. C. Feralia, i. e. ultimus placandis Manibus dies. 567. Deae Mutae sacra facit anus, 571. 20. C. X. KAL. C. 21. D. IX. KAL. F. 22. E. VIII.KAL. C. Charistia, cognatorum sacra, 617. 23. F. VII. KAL. NP. Terminalia, 639. 24. G. VI. KAL. N. Regifugium, 685. Hirundo advenit, veris praenuntia, 853. 25. H. V. KAL. C. 26. A. IV. KAL. EN. 27. B. III. KAL. NP. Equiria, 857. 28. C. PR. KAL. C.

MARTIUS. LIB. III

1. D. KAL. NP. In flaminum domibus, regia, curia, Vestae aede novae ponuntur laureae, ignis Vestae reficitur, 137. Matronalia, 170. et Salinorum dies festi, 259. 2. E. VI. NON. F. 3. F. V. NON. C. Alter c Piscibus occidit, 399. 4. G. IV. NON. C. 5. H. III. NON. C. Arctophylax occidit, 403. Vindemitor nondum occidit, 407. 6. A. PR. NON. NP. Vestae sacrum, Caesar Augustus Pontifex Maximus factus, 415. 7. B. NON. F. Vejovis templum consecratum, 429. Pegasi collum oritur, 449. 8. C. VIII. ID. F. Corona Gnossis oritur, 459. 9. D. VII. ID. C. 10. E. VI. ID. C. 11. F. V. ID. C. 12. G. IV. ID. C. 13. H. III. ID. EN. 14. A. PR. ID. NP. Equiria altera in campo Martio, 517. vel monte Coelio, 521. 15. B. ID. NP. Annae Perennae sacra, 523. Julii Caesaris caedes, 697. 16. C. XVII. KAL. APR. F. Scorpius ex parte occidit, 711. Itum ad Argeos hac et sequenti die, 791. 17. D. XVI. KAL. NP. Liberalia, Bacchi sacrum, 713. Toga libera data, 771. Milvi ortus, 793. 18. E. XV. KAL. C. 19. F. XIV. KAL. N. Quinquatria Minervae sacra, 809. Minervae natalis, 811. Minerval magistris solutum, 829. Delubra Minervae Captae dedicata, 835. 20. G. XIII. KAL. C. Alter Quinquatruum dies gladiatoriis certaminibns cum tribus sequentibus celebratus, 818. 21. H. XII. KAL. C. 22. A. XI. KAL. N. Sol ingreditur Arictem, 851. 23. B. X. KAL. NP. Quintus idemque ultimus Qumquatruum dies, et Tubilustrium Minervae sacrum, 849. 24. C. IX. KAL. Q. R. C. F. 25. D. VIII. KAL. C. 26. E. VII. KAL. C. Aequinoctium vernum, 877. 27. F. VI. KAL. NP. 28. G. V. KAL. C. 29. H. IV. KAL. C. 30. A. III. KAL. C. Jani, Concordiae, Salutis, Pacis estus dies, 879 31. B. PR. KAL. C. Lunae sacra in monte Aventino, 833.

APRILIS. LIB. IV

1. C. KAL. N. Veneris sacra, 133. Mulieres lavantur, 139. Fortuna Virilis, 145. et Venus Verticordia placari solitae, 151. Scorpius occidit, 163. 2. D. IV. NON. C. Pliades occidere incipiunt, 165. 3. E. III. NON. C. 4. F. PR. NON. C. Festa Idaeae Parentis s. Megalesia Matri Deum, 179. (Ludi per plures dies celebrati, 387.) 5. G. NON. Fortuna Publica sacrata in colle Quirini, 373. 6. H. VIII. ID. NP. Juba a Caesare victus, 377. Libra (per totam noctem in coelo) imbres secum fert, 385. 7. A. VII. ID. N. 8. B. VI. ID. N. 9. C. V. ID. N. Orion occidit, 387. 10. D. IV. ID. N. Ludi in circo, 389. 11. E. III. ID. N. 12. F. PR. ID. N. Ludi Cereales, 393. 13. G. ID. NP. Jovi Victori aedes dicata, 621. Atrium Libertatis instructum, 623. 14. H. XVIII.KAL. MAI. N. Ventus ab occasu cum grandine, 625. Augusti Caesaris victoria Mutinensis, 627. 15. A. XVII. KAL. NP. Fordicidia Telluri sacra in Capitolio et in curia, 629. 16. B. XVI. KAL. N. Augustus Imperator salutatus, 675. Hyades occidunt, 677. 17. C. XV. KAL. N. 18. D. XIV. KAL. N. 19. E. XIII. KAL. N. Equestria certamina in circo in Cereris honorem, 679. Vulpes combustae ultimo Cerealium die, 681. 20. F. XII. KAL. N. Sol in Taurum abit, 713. 21. G. XI. KAL. NP. Palilia, 721. Romae natalis, 806. 22. H. X. KAL. N. 23. A. IX. KAL. N. Vinalia, 863. Veneris sacra, 865. et Jovis, 878. 24. B. VIII. KAL. C. 25. C. VII. KAL. NP. Ver medium, 901. Aries occidit, 903. Canis exoritur, 904. Robigalia, 905. 26. D. VI. KAL. F. 27. E. V. KAL. C. 28. F. IV. KAL. NP. Floralium initium, 943. Vesta in Palatium recepta, 949. dies ex parte Phoebi, 931. et Caesaris, 952. 29. G. III. KAL. C. 30. H. PR. KAL. C.

MAIUS. LIB. V

1. A. KAL. N. Capella oritur, 111. Laribus Praestitibus ara posita, 130. Bonae Deae sacrum, 148. 2. B. VI. NON. F. Argeste flante, 161, Hyades oriuntur, 163. 3. C. V. NON. C. Floralium ultimus dies, 183. Chiron (Centaurus) oritur, 379. 4. D. IV. NON. C. 5. E. III. NON. C. Lyra oritur, 415. 6. F. PR. NON. C. Scorpius occidit (oritur) medius, 417. 7. G. NON. N. 8. H. VIII. ID. F. 9. A. VII. ID. N. Lemuria Manibus sacra, 419. 10. B. VI. ID. C. 11. C. V. ID. N. Lemuria altera, 419. Orion occidit, 493. 12. D. IV. ID. NP. Marti ultori templum sacratum, 545. Ludi Marti in circo, 597. 13. E. III. ID. N. Lemuria ultima, 591. Pliades oriuntur, 599. Aestatis initium, 601. 14. F. PR. ID. C. Taurus oritur, 603. Scirpea simulacra in Tiberim missa, 621. 15. G. ID. NP. Mercurio templum positum ejusque festa dies, 663. 16. H. XVII. KAL. JUN. F. 17. A. XVI. KAL. C. 18. B. XV. KAL. C. 19. C. XIV. KAL. C. 20. D. XIII. KAL. C. Sol in Geminos transit, 693. 21. E. XII. KAL. NP. Agonia altera, 721. 22. F. XI. KAL. N. Canis oritur, 723. 23. G. X. KAL. NP. Tubilustria Vulcano sacra, 726. 24. H. IX. KAL. Q. R. C. F. 727. 25. A. VIII. KAL. C. Templum Fortunae Publicae positum, 729. Aquilae rostrum apparet, 731. 26. B. VII. KAL. C. Bootes occidit, 733. 27. C. VI. KAL. C. Hyas oritur, 734. 28. D. V. KAL. C. 29. E. IV. KAL. C. 30. F. III. KAL. C. 31. G. PR. KAL. C.

JUNIUS. LIB. VI

1 H. KAL. N. Camae deae sacrum, 101. Kalendae fabariae, 180. Junonia Monctae templum sacratum, 180. Martis extra portam Capenam sacra, 191. Tempestatis aedes dedicata, 193. Aquila tota apparet, 196. 2. A. IV. NON. F. Hyadum ortus et Tauri cornuum, pluit, 197. 3. B. III. NON. C. Bellonae aedes consecrata, 199. 4. C. PR. NON. C. Herculi Custodi aedes in circo Flaminio posita, 209. 5. D. NON. (N.) Sanco Fidio Semoni Patri aedes posita, 213. 6. E. VIII. ID. N. 7. F. VII. ID. N. Arctophylax (Lycaon) totus occidit, 235. Ludi Tibridi sacri a piscatoribus celebrati, 237. 8. O. VI. ID. N. Menti delubra data, 241. 9. H. V. ID. N. Vestae sacra, 249. Jovis Pistoris ara in Capitolio, 349. Brutus Gallaecos vicit, 461. Crassus a Parthis victus et occisus, 465. 10. A. IV. ID. N. Delphinua oritur, 469. 11. B. III. ID. N. Matralia Matri Matutae sacra, 473. Matutae templum a Servio rege positum, 479. Rutilius et Didius occisi, 563. Fortunos templum a Servio rege dedicatum, 569. Concordiae aedes per Liviam consecrata, 637. 12. C. PR. ID. N. 13. D. ID. N. Jovi invicto templa data. 650. Quinquatrus minores Minervae sacra, 651. Nubere ante Idus non bonum, 219. nec fas Flaminis Dialis oonjugi crines depectere, 220. nec ungues praesecare, 230. nec viro concumbere, 231. exspectanda dies Q. St. D. F. 233. 14. E. XVIII.KAL. JUL. N. 15. F. XVII. KAL. Q. St. D. F. Thyene, stella in Tauri fronte, oritur, 711. Stercus ex aede Vestae defertur, 713. 16. G. XVI. KAL. C. Zephyro secundo fiante, 715. Orion oritur, 717. 17. H. XV. KAL. C. Delphinus totus apparet, 720. Postumius Tubertus Aequos Volscosque fudit, 721. 18. A. XIV. KAL. C. 19. B. XIII. KAL. C. Sol e Geminis in Cancrum abit, 725. Pallas in Aventino coli coepta, 728. 20. C. XII. KAL. C. Summani templum positum, 729. Ophiuchus (Aesculapius) oritur, 733. 21. D. XI. KAL. C. 22. E. X. KAL. C. 23. F. IX. KAL. C. Flaminius ad lacum Trasimenum victus, 766. 24. G. VIII. KAL. C. Syphax victus, 769. Hasdrubal occisus, 770. Fortunae Fortis honores, 771. 25. H. VII. KAL. C. 26. A. VI. KAL. C. Orionis zona apparet, 785. Solstitium, 789. 27. B. V. KAL. C. Larium delubra posita, 791. et Jovis Statoris aedes, 793. 28. C. IV. KAL. C. Quirino templum positum, 795. 29. D. III. KAL. F. 30. E. PR. KAL. C. Musis et Herculi Musagetae aedes consecrata, 797.

P. OVIDII NASONIS FASTORUM

LIBER I

 
Tempora cum causis Latium digesta per annum,
  Lapsaque sub terras ortaque signa canam.
Excipe pacato, Caesar Germanice, vultu
  Hoc opus, et timidae dirige navis iter;
Officioque, levem non aversatus honorem, 5
  Huic tibi devoto numine dexter ades.
Sacra recognosces annalibus eruta priscis,
  Et quo sit merito quaeque notata dies.
Invenies illic et festa domestica vobis.
  Saepe tibi pater est, saepe legendus avus; 10
Quaeque ferunt illi pictos signantia fastos,
  Tu quoque cum Druso praemia fratre feres.
Caesaris arma canant alii, nos Caesaris aras,
  Et quoscumque sacris addidit ille dies.
Annue conanti per laudes ire tuorum, 15
  Deque meo pavidos excute corde metus.
Da mihi te placidum, dederis in carmina vires,
  Ingenium vultu statque caditque tuo.
Pagina judicium docti subitura movetur
  Principis, ut Clario missa legenda deo. 20
Quae sit enim culti facundia sensimus oris,
  Civica pro trepidis quum tulit arma reis.
Scimus et, ad nostras quum se tulit impetus artes,
  Ingenii currant flumina quanta tui.
Si licet et fas est, vates rege vatis habenas, 25
  Auspice te felix totus ut annus eat.
 
 
Tempora digereret quum conditor urbis, in anno
  Constituit menses quinque bis esse suo.
Scilicet arma magis, quam sidera, Romule, horas,
  Curaque finitimos vincere major erat. 30
Est tamen et ratio, Caesar, quae moverit illum,
  Erroremque suum quo tueatur habet.
Quod satis est utero matris dum prodeat infans,
  Hoc anno statuit temporis esse satis.
Per totidem menses a funere conjugis uxor 35
  Sustinet in vidua tristia signa domo.
Hoc igitur vidit trabeati cura Quirini,
  Quum rudibus populis annua jura daret.
Martis erat primus mensis, Venerisque secundus,
  Haec generis princeps, ipsius ille pater. 40
Tertius a senibus, juvenum de nomine quartus,
  Quae sequitur numero turba notata fuit.
At Numa nec Janum, nec avitas praeterit umbras,
  Mensibus antiquis apposuitque duos.
 
 
Ne tamen ignores variorum jura dierum: 45
  Non habet officii Lucifer omnis idem.
Ille Nefastus erit, per quem tria verba silentur:
  Fastus erit, per quem lege licebit agi;
Neu toto perstare die sua jura putaris:
  Qui jam Fastus erit, mane Nefastus erat. 50
Nam simul exta deo data sunt, licet omnia fari,
  Verbaque honoratus libera prsetor habet.
Est quoque, quo populum jus est includere septis:
  Est quoque, qui nono semper ab orbe redit.
Vindicat Ausonias Junonis cura Kalendas: 55
  Idibus alba Jovi grandior agna cadit:
Nonarum tutela deo caret. Omnibus istis
  —Ne fallare, cave—proximus Ater erit.
Omen ab eventu est, illis nam Roma diebus
  Damna sub adverso tristia Marte tulit. 60
Haec mihi dicta semel, totis haerentia fastis,
  Ne seriem rerum scindere cogar, erunt.
 
 
Ecce tibi faustum, Germanice, nuntiat annum,
  Inque meo primus carmine Janus adest.
Jane biceps, anni tacite labentis origo, 65
  Solus de superis qui tua terga vides,
Dexter ades ducibus, quorum secura labore
  Otia terra ferax, otia pontus agit.
Dexter ades patribusque tuis, populoque Quirini,
  Et resera nutu Candida templa tuo. 70
Prospera lux oritur: linguisque animisque favete!
  Nunc dicenda bono sunt bona verba die.
Lite vacent aures, insanaque protinus absint
  Jurgia; differ opus, livida lingua, tuum.
Cernis, odoratis ut luceat ignibus aether, 75
  Et sonet accensis spica Cilissa focis?
Flamma nitore suo templorum verberat aurum,
  Et tremulum summa spargit in aede jubar.
Vestibus intactis Tarpeias itur in arces,
  Et populus festo concolor ipse suo est. 80
Jamque novi praeeunt fasces, nova purpura fulget,
  Et nova conspicuum pondera sentit ebur.
Colla rudes operum praebent ferienda juvenci,
  Quos aluit campis herba Falisca suis.
Jupiter, arce sua totum quum spectet in orbem, 85
  Nil nisi Romanum, quod tueatur, habet.
Salve, laeta dies, meliorque revertere semper,
  A populo rerum digna potente coli!
Quem tamen esse deum te dicam, Jane biformis?
  Nam tibi par nullum Graecia numen habet. 90
Ede simul causam, cur de coelestibus unus,
  Sitque quod a tergo, sitque quod ante, vides.
Haec ego quum sumptis agitarem mente tabellis,
  Lucidior visa est, quam fuit ante, domus.
Tum sacer ancipiti mirandus imagine Janus 95
  Bina repens oculis obtulit ora meis.
Obstupui, sensique metu riguisse capillos,
  Et gelidum subito frigore pectus erat.
Ille tenens dextra baculum, clavemque sinistra,
  Edidit hos nobis ore priore sonos: 100
Disce, metu posito, vates operose dierum,
  Quod petis, et voces percipe mente meas.
Me Chaos antiqui—nam res sum prisca—vocabant.
  Adspice, quam longi temporis acta canam.
Lucidus hic aër, et, quae tria corpora restant, 105
  Ignis, aquae, tellus, unus acervus erant.
Ut semel haec rerum secessit lite suarum,
  Inque novas abiit massa soluta domos;
Flamma petit altum, propior locus aëra cepit,
  Sederunt medio terra fretumque solo. 110
Tunc ego, qui fueram globus et sine imagine moles,
  In faciem redii dignaque membra deo.
Nunc quoque, confusae quondam nota parva figurae,
  Ante quod est in me, postque videtur idem.
Accipe, quaesitae? quae causa sit altera formae, 115
  Hanc simul ut noris officiumque meum.
Quidquid ubique vides, coelum, mare, nubila, terras,
  Omnia sunt nostra clausa patentque manu.
Me penes est unum vasti custodia mundi,
  Et jus vertendi cardinis omne meum est. 120
Quum libuit Pacem placidis emittere tectis,
  Libera perpetuas ambulat illa vias.
Sanguine letifero totus miscebitur orbis,
  Ni teneant rigidae condita bella serae.
Praesideo foribus coeli cum mitibus Horis: 125
  It, redit officio Jupiter ipse meo.
Inde vocor Janus. Cui quum Cereale sacerdos
  Imponit libum farraque mixta sale,
Nomina ridebis; modo namque Patulcius idem,
  Et modo sacrifice Clusius ore vocor. 130
Scilicet alterno voluit rudis illa vetustas
  Nomine diversas significare vices.
Vis mea narrata est: causam nunc disce figurae;
  Jam tamen hanc aliqua tu quoque parte vides.
Omnis habet geminas hinc atque hinc janua frontes, 135
  E quibus haec populum spectat, at illa Larem.
Utque sedens vester primi prope limina tecti
  Janitor egressus introitusque videt;
Sic ego prospicio, coelestis janitor aulae,
  Eoas partes Hesperiasque simul. 140
Ora vides Hecates in tres vergentia partes,
  Servet ut in ternas compita secta vias.
Et mihi, ne flexu cervicis tempora perdam,
  Cernere non moto corpore bina licet.
Dixerat, et vultu, si plura requirere vellem, 145
  Se mihi difficilem non fore, fassus erat:
Sumpsi animum, gratesque deo non territus egi,
  Verbaque sum spectans pauca locutus humum:
Dic, age, frigoribus quare novus incipit annus,
  Qui melius per ver incipiendus erat? 150
Omnia tunc florent, tunc est nova temporis aetas,
  Et nova de gravido palmite gemma tumet,
Et modo formatis operitur frondibus arbos,
  Prodit et in summum seminis herba solum,
Et tepidum volucres concentibus aëra mulcent, 155
  Ludit et in pratis luxuriatque pecus.
Tum blandi soles, ignotaque prodit hirundo,
  Et luteum celsa sub trabe fingit opus.
Tum patitur cultus ager, et renovatur aratro.
  Haec anni novitas jure vocanda fuit. 160
Quaesieram multis: non multis ille moratus,
  Contulit in versus sic sua verba duos:
Bruma novi prima est, veterisque novissima solis:
  Principium capiunt Phoebus et annus idem.
Post ea mirabar, cur non sine litibus esset 165
  Prima dies. Causam percipe, Janus ait.
Tempora commisi nascentia rebus agendis,
  Totus ab auspicio ne foret annus iners.
Quisque suas artes ob idem delibat agendo,
  Nec plus quam solitum testificatur opus. 170
Mox ego: Cur, quamvis aliorum numina placem,
  Jane, tibi primo tura merumque fero?
Ut per me possis aditum, qui limina servo,
  Ad quoscumque voles, inquit, habere deos.
At cur laeta tuis dicuntur verba Kalendis, 175
  Et damus alternas accipimusque preces?
Tum deus incumbens baculo, quem dextra gerebat,
  Omina principiis, inquit, inesse solent.
Ad primam vocem timidas advertitis aures,
  Et primum visam consulit augur avem. 180
Templa patent auresque deûm, nec lingua caducas
  Concipit ulla preces, dictaque pondus habent.
Desierat Janus: nec longa silentia feci,
  Sed tetigi verbis ultima verba meis:
Quid vult palma sibi rugosaque carica, dixi, 185
  Et data sub niveo Candida mella cado?
Omen, ait, causa est, ut res sapor ille sequatur,
  Et peragat coeptum dulcis ut annus iter.
Dulcia cur dentur, video: stipis adjice causam,
  Pars mihi de festo ne labet ulla tuo. 190
Risit, et, O quam te fallunt tua saecula, dixit,
  Qui stipe mel sumpta dulcius esse putes!
Vix ego Saturno quemquam regnante videbam,
  Cujus non animo dulcia lucra forent.
Tempore crevit amor, qui nunc est summus, habendi; 195
  Vix ultra, quo jam progrediatur, habet.
Pluris opes nunc sunt, quam prisci temporis annis,
  Dum populus pauper, dura nova Roma fuit,
Dum casa Martigenam capiebat parva Quirinum,
  Et dabat exiguum fluminis ulva torum. 200
Jupiter angusta vix totus stabat in aede,
  Inque Jovis dextra fictile fulmen erat.
Frondibus ornabant, quae nunc Capitolia gemmis,
  Pascebatque suas ipse senator oves;
Nec pudor in stipula placidam cepisse quietem, 205
  Et fenum capiti supposuisse fuit.
Jura dabat populis posito modo consul aratro,
  Et levis argenti lamina crimen erat.
At postquam Fortuna loci caput extulit hujus,
  Et tetigit summos vertice Roma deos; 210
Creverunt et opes, et opum furiosa cupido,
  Et, quum possideant plurima, plura volunt.
Quaerere, ut absumant, absumpta requirere certant:
  Atque ipsae vitiis sunt alimenta vices.
Sic, quibus intumuit suffusa venter ab unda, 215
  Quo plus sunt potae, plus sitiuntur aquae.
In pretio pretium nunc est; dat census honores,
  Census amicitias; pauper ubique jacet.
Tu tamen, auspicium cur sit stipis utile, quaeris,
  Curque juvent nostras aera vetusta manus. 220
Aera dabant olim; melius nunc omen in auro est,
  Victaque concedit prisca moneta novae.
Nos quoque templa juvant, quamvis antiqua probemus,
  Aurea; majestas convenit ista deo.
Laudamus veteres, sed nostris utimur annis; 225
  Mos tamen est aeque dignus uterque coli.
Finierat monitus; placidis ita rursus, ut ante,
  Clavigerum verbis alloquor ipse deum:
Multa quidem didici: sed cur navalis in aere
 Altera signata est, altera forma biceps? 230
Noscere me duplici posses in imagine, dixit,
  Ni vetus ipsa dies extenuaret opus.
Causa ratis superest: Tuscum rate venit in amnem
  Ante pererrato falcifer orbe deus.
Hac ego Saturnum memini tellure receptum; 235
  Coelitibus regnis ab Jove pulsus erat.
Indediu genti mansit Saturnia nomen:
  Dicta quoque est Latium terra, latente deo.
At bona posteritas puppim servavit in aere,
  Hospitis adventum testificata dei. 240
Ipse solum colui, cujus placidissima laevum
  Radit arenosi Tibridis unda latus.
Hic, ubi nunc Roma est, incaedua silva virebat,
  Tantaque res paucis pascua bubus erat.
Arx mea collis erat, quem cultrix nomine nostro 245
  Nuncupat haec aetas, Janiculumque vocat.
Tunc ego regnabam, patiens quum terra deorum
  Esset, et humanis numina mixta locis.
Nondum Justitiam facinus mortale fugarat:
  —Ultima de superis illa reliquit humum— 250
Proque metu populum sine vi pudor ipse regebat;
  Nullus erat justis reddere jura labor.
Nil mihi cum bello, pacem postesque tuebar.
  Et clavem ostendens, Haec, ait, arma gero.
Presserat ora deus: tune sic ego nostra resolvo, 255
  Voce mea voces eliciente dei:
Quum tot sint Jani, cur stas sacratus in uno,
  Hic ubi juncta foris templa duobus habes?
Ille manu mulcens propexam ad pectora barbam,
  Protinus Oebalii rettulit arma Tati, 260
Utque levis custos armillis capta Sabinis
  Ad summae Tatium duxerit arcis iter.
Inde, velut nunc est, per quem descenditis, inquit,
  Arduus in valles et fora clivus erat.
Et jam contigerat portam, Saturnia cujus 265
  Dempserat oppositas insidiosa seras.
Cum, tanto veritus committere numine pugnam,
  Ipse meae movi callidus artis opus,
Oraque, qua pollens ope sum, fontana reclusi,
  Sumque repentinas ejaculatus aquas. 270
Ante tamen calidis subjeci sulfura venis,
  Clauderet ut Tatio fervidus humor iter.
Cujus ut utilitas pulsis percepta Sabinis,
  Quaeque fuit, tuto reddita forma loco est;
Ara mihi posita est parvo conjuncta sacello: 275
  Haec adolet flammis cum strue farra suis.
At cur pace lates, motisque recluderis armis?
  Nec mora, quaesiti reddita causa mihi.
Ut populo reditus pateant ad bella profecto,
  Tota patet dempta janua nostra sera. 280
Pace fores obdo, ne qua discedere possit:
  Caesareoque diu nomine clausus ero.
Dixit, et, attollens oculos diversa tuentes,
  Adspexit toto quidquid in orbe fuit.
Pax erat, et vestri, Germanice, causa triumphi 285
  Tradiderat famulas jam tibi Rhenus aquas.
Jane, face aeternos pacem pacisque ministros,
  Neve suum, praesta, deserat auctor opus.
Quod tamen ex ipsis licuit mihi discere fastis:
  Sacravere patres hoc duo templa die. 290
Accepit Phoebo Nymphaque Coronide natum
  Insula, dividua quam premit amnis aqua.
Jupiter in parte est; cepit locus unus utrumque,
  Junctaque sunt magno templa nepotis avo.
Quid vetat et stellas, ut quseque oriturque caditque,295
  Dicere? promissi pars fuit ista mei.
Felices animos, quibus hsec cognoscere primis,
  Inque domos superas scandere cura fuit!
Credibile est illos pariter vitiisque locisque
  Altius humanis exseruisse caput. 300
Non Venus et vinum sublimia pectora fregit,
  Officiumve fori, militiaeve labor.
Nec levis ambitio, perfusaque gloria fuco,
  Magnarumve fames sollicitavit opum.
Admovere oculis distantia sidera nostris, 305
  Aetheraque ingenio supposuere suo.
Sic petitur coelum, non ut ferat Ossan Olympus,
  Summaque Peliacus sidera tangat apex.
Nos quoque sub ducibus coelum metabimur illis,
  Ponemusque suos ad stata signa dies. 310
 
 
Ergo ubi nox aderit venturis tertia Nonis,
  Sparsaque coelesti rore madebit humus;
Octipedis frustra quaeruntur brachia Cancri:
  Praeceps occiduas ille subivit aquas.
 
 
Institerint Nonae, missi tibi nubibus atris 315
  Signa dabunt imbres, exoriente Lyra.
 
 
Quattuor adde dies ductos ex ordine Nonis,
  Janus Agonali luce piandus erit.
Nominis esse potest succinctus causa minister,
  Hostia coelitibus quo feriente cadit; 320
Qui calido strictos tincturus sanguine cultros,
  Semper, Agatne, rogat; nec nisi jussus agit.
Pars, quia non veniant pecudes, sed agantur, ab actu
  Nomen Agonalem credit habere diem.
Pars putat hoc festum priscis Agnalia dictum, 325
  Una sit ut proprio littera dempta loco.
An, quia praevisos in aqua timet hostia cultros,
  A pecoris lux est ista notata metu?
Pars etiam, fieri solitis aetate priorum
  Nomina de ludis Graia tulisse diem. 330
Et pecus antiquus dicebat Agonia sermo:
  Veraque judicio est ultima causa meo.
Utque ea nunc certa est, ita Rex placare Sacrorum
  Numina lanigerae conjuge debet ovis.
Victima, quae dextra cecidit victrice, vocatur; 335
  Hostibus amotis hostia nomen habet.
Ante, deos homini quod conciliare valeret,
  Far erat, et puri lucida mica salis.
Nondum pertulerat lacrimatas cortice myrrhas
  Acta per aequoreas hospita navis aquas; 340
Tura nec Euphrates, nec miserat India costum,
  Nec fuerant rubri cognita fila croci.
Ara dabat fumos, herbis contenta Sabinis,
  Et non exiguo laurus adusta sono.
Si quis erat, factis prati de flore coronis 345
  Qui posset violas addere, dives erat.
Hic, qui nunc aperit percussi viscera tauri,
  In sacris nullum culter habebat opus.
Prima Ceres avidae gavisa est sanguine porcae,
  Ulta suas merita caede nocentis opes. 350
Nam sata, vere novo, teneris lactentia succis,
  Eruta setigerae comperit ore suis.
Sus dederat poenas. Exemplo territus hujus
  Palmite debueras abstinuisse, caper.
Quem spectans aliquis dentes in vite prementem, 355
  Talia non tacito dicta dolore dedit:
Rode, caper, vitem: tamen huic, quum stabis ad aram,
  In tua quod spargi cornua possit, erit.
Verba fides sequitur: noxae tibi deditus hostis
  Spargitur affuso cornua, Bacche, mero. 360
Culpa sui nocuit: nocuit quoque culpa capellae.
  Quid bos, quid placidae commeruistis oves?
Flebat Aristaeus, quod apes cum stirpe necatas
  Viderat inceptos destituisse favos.
Caerula quem genitrix aegre solata dolentem, 365
  Addidit haec dictis ultima verba suis:
Siste, puer, lacrimas! Proteus tua damna levabit,
  Quoque modo repares, quae periere, dabit.
Decipiat ne te versis tamen ille figuris,
  Impediant geminas vincula firma manus. 370
Pervenit ad vatem juvenis, resolutaque somno
  Alligat aequorei brachia capta senis.
Ille sua faciem transformis adulterat arte:
  Mox domitus vinclis in sua membra redit,
Oraque caerulea tollens rorantia barba, 375
  Qua, dixit, repares arte, requiris, apes,
Obrue mactati corpus tellure juvenci:
  Quod petis a nobis, obrutus ille dabit.
Jussa facit pastor. Fervent examina putri
  De bove: mille animas una necata dedit. 380
Poscit ovem fatum. Verbenas improba carpsit,
  Quas pia dis ruris ferre solebat anus.
Quid tuti superest, animam quum ponat in aris
  Lanigerumque pecus, ruricolaeque boves?
Placat equo Persis radiis Hyperiona cinctum, 385
  Ne detur celeri victima tarda deo.
Quod semel est triplici pro virgine caesa Dianae,
  Nunc quoque pro nulla virgine cerva datur.
Exta canum vidi Triviae libare Sapaeos,
  Et quicumque tuas accolit, Haeme, nives. 390
Caeditur et rigido custodi ruris asellus.
  Causa pudenda quidem est, huic tamen apta deo.
Festa corymbiferi celebrabat Graecia Bacchi,
  Tertia quae solito tempore bruma refert.
Di quoque cultores gelidi venere Lycaei, 395
  Et quicumque joci non alienus erat:
Panes, et in Venerem Satyrorum prona juventus,
  Quaeque colunt amnes solaque rura deae.
Venerat et senior pando Silenus asello,
  Quique rubro pavidas inguine terret aves. 400
Dulcia qui dignum nemus in convivia nacti
  Gramine vestitis accubuere toris.
Vina dabat Liber: tulerat sibi quisque coronam.
  Miscendas parce rivus agebat aquas.
Naïdes effusis aliae sine pectinis usu, 405
  Pars aderant positis arte manuque comis.
Illa super suras tunicam collecta ministrat,
  Altera dissuto pectus aperta sinu.
Exserit haec humerum, vestem trahit illa per herbas,
  Impediunt teneros vincula nulla pedes. 410
Hinc aliae Satyris incendia mitia praebent:
  Pars tibi, qui pinu tempora nexa geris.
Te quoque, inexstinctae Silene libidinis, urunt.
  Nequitia est, quae te non sinit esse senem.
At ruber hortorum deus et tutela Priapus 415
  Omnibus ex illis Lotide captus erat.
Hanc cupit, hanc optat: sola suspirat in illa:
  Signaque dat nutu, sollicitatque notis.
Fastus inest pulchris, sequiturque superbia formam.
  Irrisum vultu despicit illa suo. 420
Nox erat, et, vino somnum faciente, jacebant
  Corpora diversis victa sopore locis.
Lotis herbosa sub acernis ultima ramis,
  Sicut erat lusu fessa, quievit humo.
Surgit amans, animamque tenens vestigia furtim 425
  Suspenso digitis fert taciturna gradu.
Ut tetigit niveae secreta cubilia Nymphae,
  Ipsa sui flatus ne sonet aura, cavet.
Et jam finitima corpus librabat in herba:
  Illa tamen multi plena soporis erat. 430
Gaudet, et, a pedibus tracto velamine, vota
  Ad sua felici coeperat ire via.
Ecce rudens rauco Sileni vector asellus
  Intempestivos edidit ore sonos.
Territa consurgit Nymphe, manibusque Priapum 435
  Rejicit, et fugiens concitat omne nemus.
Morte dedit poenas auctor clamoris: et hinc est
  Hellespontiaco victima grata deo. 440
Intactae fueratis aves, solatia ruris,
  Assuetum silvis innocuumque genus,
Quae facitis nidos, quae plumis ova fovetis,
  Et facili dulces editis ore modos.
Sed nihil ista juvant, quia linguae crimen habetis, 445
  Dique putant mentes vos aperire suas.
Nec tamen id falsum: nam, dis ut proxima quaeque,
  Nunc penna veras, nunc datis ore notas.
Tuta diu volucrum proles tum denique caesa est,
  Juveruntque deos indicis exta sui. 450
Ergo saepe suo conjux abducta marito
  Uritur in calidis alba columba focis.
Nec defensa juvant Capitolia, quo minus anser
  Det jecur in lances, Inachi lauta, tuas.
Nocte deae Nocti cristatus caeditur ales, 455
  Quod tepidum vigili provocat ore diem.
Interea Delphin clarum super aequora sidus
  Tollitur, et patriis exserit ora vadis.
 
 
Postera lux hiemen medio discrimine signat,
  Aequaque praeteritae, quae superabit, erit. 460
 
 
Proxima prospiciet Tithono Aurora relicto
  Arcadiae sacrum pontificale deae.
Te quoque lux eadem, Turni soror, aede recepit,
  Hic ubi Virginea campus obitur aqua.
Unde petam causas horum moremque sacrorum? 465
  Dirigat in medio quis mea vela freto?
Ipsa mone, quae nomen habes a carmine ductum,
  Propositoque fave, ne tuus erret honos.
Orta prior Luna,—de se si creditur ipsi—
  A magno tellus Arcade nomen habet. 470
Hic fuit Evander, qui, quamquam clarus utroque,
  Nobilior sacra; sanguine matris erat,
Quae, simul aetherios animo conceperat ignes,
  Ore dabat vero carmina plena dei.
Dixerat haec, nato motus instare sibique, 475
  Multaque praeterea, tempore nacta fidem.
Nam juvenis vera nimium cum matre fugatus
  Deserit Arcadiam Parrhasiumque larem.
Cui genitrix flenti, Fortuna viriliter, inquit,
  —Siste, puer, lacrimas!—ista ferenda tibi est. 480
Sic erat in fatis, nec te tua culpa fugavit,
  Sed deus; offenso pulsus es urbe deo.
Non meriti poenam pateris, sed numinis iram,
  Est aliquid magnis crimen abesse malis.
Conscia mens ut cuique sua est, ita concipit intra 485
  Pectora pro facto spemque metumque suo.
Nec tamen ut primus maere mala talia passus;
  Obruit ingentes ista procella viros.
Passus idem, Tyriis qui quondam pulsus ab oris
  Cadmus in Aonia constitit exsul humo. 490
Passus idem Tydeus, et idem Pagasaeus Iason,
  Et quos praeterea longa referre mora est.
Omne solum forti patria est, ut piscibus sequor,
  Ut volucri, vacuo quidquid in orbe patet.
Nec fera tempestas toto tamen horret in anno, 495
  Et tibi—crede mihi—tempora veris erunt.
Vocibus Evander firmata mente parentis
  Nave secat fluctus, Hesperiamque tenet.
Jamque ratem doctae monitu Carmentis in amnem
  Egerat, et Tuscis obvius ibat aquis. 500
Fluminis illa latus, cui sunt vada juncta Terenti,
  Adspicit, et sparsas per loca sola casas.
Utque erat, immissis puppim stetit ante capillis,
  Continuitque manum torva regentis iter;
Et procul in dextram tendens sua brachia ripam, 505
  Pinea non sano ter pede texta ferit;
Neve daret saltum properans insistere terrae,
  Vix est Evandri vixque retenta manu;
Dique petitorum, dixit, salvete locorum,
  Tuque novos coelo terra datura deos, 510
Fluminaque, et Fontes, quibus utitur hospita tellus,
  Et nemorum Nymphae, Naiadumque chori!
Este bonis avibus visi natoque mihique,
  Ripaque felici tacta sit ista pede!
Fallor? an hi fient ingentia moenia colles, 515
  Juraque ab hac terra cetera terra petet?
Montibus his olim totus promittitur orbis.
  Quis tantum fati credat habere locum?
Et jam Dardaniae tangent haec litora pinus.
  Hic quoque causa novi femina Martis erit. 520
Care nepos, Palla, funesta quid induis arma?
  Indue: non humili vindice caesus eris.
Victa tamen vinces, eversaque Troja resurges;
  Obruet hostiles ista ruina domos.
Urite victrices Neptunia Pergama flammae: 525
  Num minus hic toto est altior orbe cinis?
Jam pius Aeneas sacra, et sacra altera patrem,
  Afferet: Iliacos excipe, Vesta, deos.
Tempus erit, quum vos orbemque tuebitur idem,
  Et fient ipso sacra colente deo: 530
Et penes Augustos patriae tutela manebit.
  Hanc fas imperii frena tenere domum.
Inde nepos natusque dei—licet ipse recuset—
  Pondera coelesti mente paterna feret.
Utque ego perpetuis olim sacrabor in aris, 535
  Sic Augusta novum Julia numen erit.
Talibus ut dictis nostros descendit ad annos,
  Substitit in medios praescia lingua sonos.
Puppibus egressus Latia stetit exsul in herba.
  Felix, exsilium cui locus ille fuit! 540
Nec mora longa fuit; stabant nova tecta, nec alter
  Montibus Ausoniis Arcade major erat.
Ecce boves illuc Erytheïdas applicat heros,
  Emensus longi claviger orbis iter.
Dumque huic hospitium domus est Tegeaea, vagantur 545
  Incustoditae laeta per arva boves.
Mane erat: excussus somno Tirynthius hospes
  De numero tauros sentit abesse duos.
Nulla videt taciti quaerens vestigia furti:
  Traxerat aversos Cacus in antra ferox; 550
Cacus, Aventinae timor atque infamia silvae,
  Non leve finitimis hospitibusque malum.
Dira viro facies, vires pro corpore, corpus
  Grande, pater monstri Mulciber hujus erat;
Proque domo longis spelunca recessibus ingens, 555
  Abdita, vix ipsis invenienda feris.
Ora super postes affixaque brachia pendent,
 Squalidaque humanis ossibus albet humus.
Servata male parte boum Jove natus abibat:
  Mugitum ranco furta dedere sono. 560
Accipio revocamen, ait, vocemque secutus
  Impia per silvas ultor ad antra venit.
Ille aditum fracti praestruxerat objice montis:
  Vix juga movissent quinque bis illud onus.
Nititur hic humeris,—coelum quoque sederat illis— 565
  Et vastum motu collabefactat onus.
Quod simul evulsum est, fragor aethera terruit ipsum,
  Ictaque subsedit pondere molis humus.
Prima movet Cacus collata proelia dextra,
  Remque ferox saxis stipitibusque gerit. 570
Quis ubi nil agitur, patris malo fortis ad artes
  Confugit, et flammas ore sonante vomit.
Quas quoties proflat, spirare Typhoëa credas,
  Et rapidum aetnaeo fulgur ab igne jaci.
Occupat Alcides, adductaque clava trinodis 575
  Ter quater adversi sedit in ore viri.
Ille cadit, mixtosque vomit cum sanguine fumos,
  Et lato moriens pectore plangit humum.
Immolat ex illis taurum tibi, Jupiter, unum
  Victor, et Evandrum ruricolasque vocat, 580
Constituitque sibi, quae Maxima dicitur, aram,
  Hic ubi pars urbis de bove nomen habet.
Nec tacet Evandri mater, prope tempus adesse,
  Hercule quo tellus sit satis usa suo.
At felix vates, ut dîs gratissima vixit, 585
  Possidet hunc Jani sic dea mense diem.
 
 
Idibus in magni castus Jovis aede sacerdos
  Semimaris flammis viscera libat ovis:
Redditaque est omnis populo provincia nostro,
  Et tuus Augusto nomine dictus avus. 590
Perlege dispositas generosa per atria ceras;
  Contigerunt nulli nomina tanta viro.
Africa victorem de se vocat: alter Isauras,
  Aut Cretum domitas testificatur opes;
Hunc Numidae faciunt, illum Messana superbum; 595
  Ille Numantina traxit ab urbe notam.
Et mortem et nomen Druso Germania fecit.
  Me miserum, virtus quam brevis illa fuit!
Si petat a victis, tot sumat nomina Caesar,
  Quot numero gentes maximus orbis habet. 600
Ex uno quidam celebres, aut torquis ademptae,
  Aut corvi titulos auxiliaris habent.
Magne, tuum nomen rerum mensara tuarum est:
  Sed qui te vicit, nomine major erat.
Nec gradus est ultra Fabios cognominis ullus; 605
  Illa domus meritis Maxima dicta suis.
Sed tamen humanis celebrantur honoribus omnes:
 Hic socium summo cum Jove nomen habet.
Sancta vocant augusta, patres: augusta vocantur
  Templa sacerdotum rite dicata manu. 610
Hujus et augurium dependet origine verbi,
  Et quodcumque sua Jupiter auget ope.
Augeat imperium nostri ducis, augeat annos:
  Protegat et vestras querna corona fores.
Auspicibusque deis tanti cognominis heres 615
  Omine suscipiat, quo pater, orbis onus.
 
 
Respiciet Titan actas ubi tertius Idus,
  Fient Parrhasiae sacra relata deae.
Nam prius Ausonias matres carpenta vehebant:
  —Haec quoque ab Evandri dicta parente reor— 620
Mox honor eripitur, matronaque destinat omnis
  Ingratos nulla prole novare viros;
Neve daret partus, ictu temeraria caeco
  Visceribus crescens excutiebat onus.
Corripuisse patres ausas immitia nuptas, 625
  Jus tamen exemptum restituisse, ferunt.
Binaque nunc pariter Tegeaeae sacra parenti
  Pro pueris fieri virginibusque jubent.
Scortea non illi fas est inferre sacello,
  Ne violent puros exanimata focos. 630
Si quis amas ritus veteres, assiste precanti:
  Nomina percipies non tibi nota prius,
Porrima placantur Postvertaque, sive sorores,
  Sive fugae comites, Maenali Nympha, tuae.
Altera, quod porro fuerat, cecinisse putatur: 635
  Altera, versurum postmodo quidquid erat.
 
 
Candida te niveo posuit lux proxima templo,
  Qua fert sublimes alta Moneta gradus:
Nunc bene prospicies Latiam, Concordia, turbam:
  Nunc te sacratae restituere manus. 640
Furius antiquum populi superator Etrusci
  Voverat, et voti solverat ante fidem.
Causa, quod a patribus sumptis secesserat armis
  Vulgus, et ipsa suas Roma timebat opes.
Causa recens melior: passos Germania crines 645
  Porrigit auspiciis, dux venerande, tuis.
Inde triumphatae libasti munera gentis,
  Templaque fecisti, quam colis ipse, deae.
Haec tua constituit Genitrix et rebus et ara,
  Sola toro magni digna reperta Jovis. 650
Haec ubi transierint, Capricorne, Phoebe, relicto,
  Per juvenis curres signa gerentis aquam.
 
 
Septimus hinc Oriens quum se demiserit undis,
  Fulgebit toto jam Lyra nulla polo.
Sidere ab hoc ignis venienti nocte, Leonis 655
  Qui micat in medio pectore, mersus erit.
 
 
Ter quater evolvi signantes tempora fastos,
  Nec Sementiva est ulla reperta dies:
Quum mihi—sensit enim—Lux haec indicitur, inquit
  Musa: quid a fastis non stata sacra petis? 660
Utque dies incerta sacro, sic tempora certa,
  Seminibus jactis est ubi fetus ager.
State coronati plenum ad praesepe juvenci,
  Cum tepido vestrum vere redibit opus.
Rusticus emeritum palo suspendat aratrum: 665
  Omne reformidat frigida vulnus humus.
Villice, da requiem terrae, semente peracta:
  Da requiem, terram qui coluere, viris,
Pagus agat festum; pagum lustrate, coloni,
  Et date paganis annua liba focis. 670
Placentur matres frugum, Tellusque, Ceresque,
  Farre suo gravidae visceribusque suis.
Officium commune Ceres et Terra tuentur;
  Haec praebet causam frugibus, illa locum.
Consortes operum, per quas correcta vetustas, 675
  Quernaque glans victa est utiliore cibo,
Frugibus immensis avidos satiate colonos,
  Ut capiant cultus praemia digna sui.
Vos date perpetuos teneris sementibus auctus,
  Nec nova per gelidas herba sit usta nives. 680
Quum serimus, coelum ventis aperite serenis;
  Quum latet, aetheria spargite semen aqua;
Neve graves cultis Cerealia dona, cavete,
  Agmine laesuro depopulentur aves.
Vos quoque subjectis, formicae, parcite granis: 685
  Post messem praedae copia major erit.
Interea crescat scabrae robiginis expers,
  Nec vitio coeli palleat aegra seges,
Et neque deficiat macie, neque pinguior sequo
  Divitiis pereat luxuriosa suis; 690
Et careant loliis oculos vitiantibus agri;
  Nec sterilis culto surgat avena solo.
Triticeos fetus, passuraque farra bis ignem,
  Hordeaque ingenti fenore reddat ager.
Hoc ego pro vobis, hoc vos optate coloni, 695
  Efficiatque ratas utraque diva preces.
Bella diu tenuere viros: erat aptior ensis
  Vomere: cedebat taurus arator equo.
Sarcula cessabant, versique in pila ligones,
  Factaque de rastri pondere cassis erat. 700
Gratia dîs domuique tuae! religata catenis
  Jampridem nostro sub pede bella jacent.
Sub juga bos veniat, sub terras semen aratas.
  Pax Cererem nutrit: pacis alumna Ceres.
 
 
At quae venturas praecedet sexta Kalendas, 705
  Hac sunt Ledaeis templa dicata deis.
Fratribus illa deis fratres de gente deorum
  Circa Juturnae composuere lacus.
 
 
Ipsum nos carmen deducit Pacis ad aram.
  Haec erit a mensis fine secunda dies. 710
Frondibus Actiacis comptos redimita capillos
  Pax ades, et toto mitis in orbe mane.
Dum desunt hostes, desit quoque causa triumphi.
  Tu ducibus bello gloria major eris.
Sola gerat miles, qnibus arma coërceat, arma, 715
  Canteturque fera, nil nisi pompa, tuba,
Horreat aeneadas et primus et ultimus orbis:
  Si qua parum Romam terra timebit, amet.
Tura, sacerdotes, pacalibus addite flammis,
  Albaque percussa victima fronte cadat: 720
Utque domus, quae praestat eam, cum pace perennet,
  Ad pia propensos vota rogate deos.
Sed jam prima mei pars est exacta laboris,
  Cumque suo finem mense libellus habe.
 
NOTES: (numbers refer to lines)

1. Tempora in Virgil. (Ecl. iii. 42. Geor. i. 257,) is the seasons, here it denotes the festivals and other remarkable days of the year.– Latium, adj. Latin, Latius annus is the solar year.

634. Nympha, scil. Carmenta. Virg. aen. viii. 336. Thus Homer, (II. in. 130,) calls Helen a nymph. See Mythology, p. 206, note. For nympha, in this place, eight MSS. read diva.

635. Porro, usually denotes the future; in this place, it evidently denotes the past. Burmann knows no other instance of its occurrence in this sense.

637. On the following day, the xvii. Kal. Feb. the most ancient of the five temples of Concord at Rome, had been vowed, A.U.C. 386, by L. Furius Camillus. It was repaired and dedicated anew by Tiberius, A.U.C. 762. The temple of Juno Moneta (Warner) stood on the site of the house of Manlius on the Capitol; a flight of 100 steps led from the temple of Concord up to it.—Candida lux, auspicious day, as being that on which the temple of Concord was dedicated.—Niveo, as being built of marble.

639. The temple being on the side of the Capitol over the Forum.

640. Sacratae manus of Tiberius. Every thing belonging to the emperor was sacratum and sanctum.

641. Antiquum, scil. templum? Neapolis, I think is wrong, in taking antiquum to be used adverbially for olim, and joining it with pop. sup. Etr. Burmann, as he enclosed it in brackets, also understood it adverbially. Antiquum, which is unquestionably the right reading, is that of only three MSS. The others read antiquam or antiquus, or antiqui or antiquo.—Populi, etc. merely a designation of Furius, and has nothing to do with the occasion of the vow,—Ante, olim.

643. On the occasion of the Licinian rogations. Niebuhr, on this subject, prefers the authority of Ovid to that of Livy, who says, Prope ad secessionem.—venit.

644. Opes, the Plebeians.

645. A compliment to Tiberius. The first temple was built in consequence of civil discord; the second, in consequence of victories gained over the most formidable foes of Rome.—Passos, etc. Germany (i.e. the Germans) holds forth her dishevelled locks, vanquished by the Roman arms, under thine auspices. Jam tibi captivos mittet Germania crines; Culta triumphatae munere gentis eris, says our poet (Am. I. 14,) to a lady, as the false hair used at Rome mostly came from Germany. Nations, when conquered, were said porrigere, to surrender, those things for which they were distinguished. Thus he says, (Trist. II. 227,) Nunc porrigit arcus Parthus eques timida captaque manu, see below, V. 593. It is therefore supposed, that a condition of the peace was the delivery of a large quantity of hair for the use of the Roman wig-makers. There is nothing very sublime in this.

646. Dux, Tiberius.

647. Libasti, You have offered.

648. Quam colis ipse, by your love of peace.

649. Haec. scil. templa. This place is very obscure. Some MSS. read hanc.—Rebus, the commentators say, by the harmony in which she lived with Augustus.—Ara, by an altar, which they suppose she placed in the temple of Concord.

650. Magni Jovis, Augustus, the vicegerent of Jove on earth.

651. The passage of the sun into Aquarius, the xvi. Kal. Feb.—Haec. scil. tempora. The first editions, and two MSS. read transieris. Two other MSS. read transierit, which I should incline to prefer, and make haec refer to dies or to lux, v. 637. Heinsius would read Nox, or Lux ubi transierit.

653, 654. On the 10th Kal. Feb. Lyra sets heliacally.—Oriens, scil. Sol.

655, 656. The following day (Jan. 24,) Regulus, the bright star in the breast of the Lion, sets cosmically. The poet is mistaken here; according to Colunnella, he sets on the 27th of January.

657, 658. The Romans (see Macrob. Sat. I.) had two kinds of festivals, the Stativae and the Conceptivaae. The former were fixed to certain days, and were marked in the Fasti; such were the Agonalia, Carmentalia, Lupercalia, etc.: the latter were annually given out, (indicebantur) for certain, or even uncertain days, by the magistrates or priests; such were the Feriae Latinae, the Paganalia, Sementinae, Compitalia, etc. Seven MSS. read Sementinae; seven read Sementiva; twelve Sementita. Sementinae (seu vae) feriae: dies is appellatus a Sementi, quod Sationis causa susceptae. Varro. L. LV.

661. The time was well known, but not the exact day.

669. Pagus. Servius Tullius divided the Roman territory into Pagi. In each Pagus was an altar, on which a common sacrifice was offered every year by the Pagani, or people of the Pagus. This festival was called the Paganalia. The origin of our word Pagan, is curious. As the country people held out longest against Christianity, Pagan became equivalent to heathen, and we find it at last applied to Mohammedans!—Lustrate, by leading the victims round it. See Virg. G. I. 339, et seq. Ovid here follows Tibullus, Eleg. II. 1.

670. Liba, [Greek: pelanoi], cakes brought by the different families of the pagus.

675. Consortes operum, Ceres and Tellus.

693. The ancients parched the far before they ground it. It was afterwards baked.

701. Tuae scil. Germanici.—Religata, etc. Virg. aen. I. 291. et seq.

707. A.U.C. 769. Tiberius built a temple to Castor and Pollux, which he inscribed with his own name, and that of his brother Drusus.—Gente Deorum, the Caesarian family.

709, 710. The Romans erected no altar to Peace until A.U.C. 741. Sacrifices were offered on it on the 30th of January and of March.

711. Actiacis. Because the battle of Actium gave peace to the world. There is an allusion to Apollo Actius, and the laurel.

717. Primus, the near.

721. Domus, the Caesarian family.

LIBER II

 
Janus habet finem: cum carmine crescit et annus.
  Alter ut hinc mensis, sic liber alter eat.
Nunc primum velis, elegi, majoribus itis:
  Exiguum, memini, nuper eratis opus.
Ipse ego vos habui faciles in amore ministros, 5
  Quum lusit numeris prima juventa suis.
Idem sacra cano, signataque tempora fastis.
  Ecquis ad haec illuc crederet esse viam?
Haec mea militia est: ferimus, quae possumus, arma,
  Dextraque non omni munere nostra vacat. 10
Si mihi non valido torquentur pila lacerto,
  Nec bellatoris terga premuntur equi,
Nec galea tegimur, nec acuto cingimur ense:
  —His habilis telis quilibet esse potest—
At tua prosequimur studioso pectore, Caesar, 15
  Nomina, per titulos ingredimurque tuos.
Ergo ades, et placido paulum mea munera vultu
  Respice, pacando si quid ab hoste vacas.
Februa Romani dixere piamina patres:
  Nunc quoque dant verbo plurima signa fidem. 20
Pontifices ab Rege petunt et Flamine lanas,
  Quîs veteri lingua Februa nomen erat;
Quaeque capit lictor domibus purgamina certis,
  Torrida cum mica farra, vocantur idem.
Nomen idem ramo, qui caesus ab arbore pura 25
  Casta sacerdotum tempora fronde tegit.
Ipse ego Flaminicam poscentem februa vidi:
  Februa poscenti pinea virga data est.
Denique quodcumque est, quo pectora nostra pientur,
  Hoc apud intonsos nomen habebat avos. 30
Mensis ab his dictus, secta quia pelle Luperci
  Omne solum lustrant, idque piamen habent;
Aut quia placatis sunt tempora pura sepulcris,
  Tunc quum ferales praeteriere dies,
Omne nefas omnemque mali purgamina causam 35
  Credebant nostri tollere posse senes.
Graecia principium moris fuit. Illa nocentes
  Impia lustratos ponere facta putat.
Actoriden Peleus, ipsum quoque Pelea Phoci
  Caede per Haemonias solvit Acastus aquas. 40
Vectam frenatis per inane draconibus aegeus
  Credulus immerita Phasida juvit ope.
Amphiaraïdes Naupactoo Acheloo,
  Solve nefas, dixit. Solvit et ille nefas.
Ah nimium faciles, qui tristia crimina caedis 45
  Fluminea tolli posse putetis aqua!
Sed tamen—antiqui ne nescius ordinis erres—
  Primus, ut est, Jani mensis et ante fuit.
Qui sequitur Janum, veteris fuit ultimus anni;
  Tu quoque sacrorum, Termine, finis eras. 50
Primus enim Jani mensis, quia janua prima est;
  Qui sacer est imis Manibus, imus erat.
Postmodo creduntur spatio distantia longo
  Tempora bis quini continuasse Viri.
 
 
Principio mensis Phrygiae contermina Matri 55
  Sospita delubris dicitur aucta novis.
Nunc ubi sint illis, quaeris, sacrata Kalendis
  Templa deae: longo procubuere die.
Cetera ne simili caderent labefacta ruina,
  Cavit sacrati provida cura ducis, 60
Sub quo delubris sentitur nulla senectus.
  Nec satis est homines, obligat ille deos.
Templorum positor, templorum sancte repostor,
  Sit superis, opto, mutua cura tui.
Dent tibi coelestes, quos tu coelestibus, annos, 65
  Proque tua maneant in statione domo.
Tum quoque vicini lucus celebratur Asyli,
  Qua petit aequoreas advena Tibris aquas.
Ad penetrale Numae, Capitolinumque Tonantem,
  Inque Jovis summa caeditur arce bidens. 70
Saepe graves pluvias adopertus nubibus Auster
  Concitat, aut posita sub nive terra latet.
 
 
Proximus Hesperias Titan abiturus in undas
  Gemmea purpureis quum juga demet equis,
Illa nocte aliquis tollens ad sidera vultum 75
  Dicet: Ubi est hodie, quae Lyra fulsit heri?
Dumque Lyram quaeret, medii quoque terga Leonis
  In liquidas subito mersa notabit aquas.
 
 
Quem modo caelatum stellis Delphina videbas,
  Is fugiet visus nocte sequente tuos; 80
Seu fuit occultis felix in amoribus index,
  Lesbida cum domino seu tulit ille lyram.
Quod mare non novit, quae nescit Ariona tellus?
  Carmine currentes ille tenebat aquas.
Saepe sequens agnam lupus est hac voce retentus: 85
 Saepe avidum fugiens restitit agna lupum:
Saepe canes leporesque umbra cubuere sub una,
  Et stetit in saxo proxima cerva leae;
Et sine lite loquax cum Palladis alite cornix
  Sedit, et accipitri juncta columba fuit. 90
Cynthia saepe tuis fertur, vocalis Arion,
  Tamquam fraternis obstupuisse modis.
Nomen Arionium Siculas impleverat urbes,
  Captaque erat lyricis Ausonis ora sonis.
Inde domum repetens puppim conscendit Arion, 95
  Atque ita quaesitas arte ferebat opes.
Forsitam, infelix, ventos undamque timebas;
  At tibi nave tua tutius aequor erat.
Namque gubernator destricto constitit ense,
  Ceteraque armata conscia turba manu. 100
Quid tibi cum gladio? dubiam rege, navita, pinum.
  Non sunt haec digitis arma tenenda tuis.
Ille metu pavidus, Mortem non deprecor, inquit:
  Sed liceat sumpta pauca referre lyra.
Dant veniam, ridentque moram. Capit ille coronam, 105
  Quae possit crines, Phoebe, decere tuos.
Induerat Tyrio bis tinctam murice pallam:
  Reddidit icta suos pollice chorda sonos:
Flebilibus veluti numeris canentia dura
  Trajectus penna tempora cantat olor. 110
Protinus in medias ornatus desilit undas;
  Spargitur impulsa caerula puppis aqua.
Inde—fide majus—tergo delphina recurvo
  Se memorant oneri supposuisse novo.
Ille sedens citharamque tenet, pretiumque vehendi 115
  Cantat, et aequoreas carmine mulcet aquas.
Dî pia facta vident; astris delphina recepit
  Jupiter, et stellas jussit habere novem.
 
 
Nunc mihi mille sonos, quoque est memoratus Achilles,
  Vellem, Maeonide, pectus inesse tuum. 120
Dum canimus sacras alterno carmine Nonas,
  Maximus hinc fastis accumulatur honos.
Deficit ingenium, majoraque viribus urgent.
  Haec mihi praecipuo est ore canenda dies.
Quid volui demens elegis imponere tantum 125
  Ponderis? heroi res erat ista pedis.
Sancte Pater Patriae, tibi plebs, tibi Curia nomen
  Hoc dedit, hoc dedimus nos tibi nomen Eques.
Res tamen ante dedit; sero quoque vera tulisti
  Nomina; jam pridem tu pater orbis eras. 130
Hoc tu per terras, quod in aethere Jupiter alto,
  Nomen habes; hominum tu pater, ille deum.
Romule, concedas; facit hic tua magna tuendo
  Moenia: tu dederas transilienda Remo.
Te Tatius, parvique Cures, Caeninaque sensit; 135
  Hoc duce Romanum est solis utrumque latus.
Tu breve nescio quid victae telluris habebas:
  Quodcumque est alto sub Jove, Caesar habet.
Tu rapis, hic castas duce se jubet esse maritas.
  Tu recipis luco, submovet ille nefas. 140
Vis tibi grata fuit, florent sub Caesare leges;
  Tu domini nomen, principis ille tenet.
Te Remus incusat, veniam dedit hostibus ille.
  Coelestem fecit te pater, ille patrem.
 
 
Jam puer Idaeus media tenus eminet alvo, 145
  Et liquidas mixto nectare fundit aquas.
En etiam, si quis Borean horrere solebat,
  Gaudeat: a Zephyris mollior aura venit.
 
 
Quintus ab aequoreis nitidum jubar extulit undis
  Lucifer, et primi tempora veris erunt. 150
Ne fallare tamen, restant tibi frigora, restant,
  Magnaque discedens signa reliquit hiems.
 
 
Tertia nox veniat: Custodem protinus Ursae
  Adspicies geminos exseruisse pedes.
Inter Hamadryadas jaculatricemque Dianam 155
  Callisto sacri pars fuit una chori.
Illa deae tangens arcus, Quos tangimus, arcus,
  Este meae testes virginitatis, ait.
Cynthia laudavit, promissaque foedera serva,
  Et comitum princeps tu mihi, dixit, eris. 160
Foedera servasset, si non formosa fuisset.
  Cavit mortales: ab Jove crimen habet.
Mille feras Phoebe silvis venata redibat,
  Aut plus, aut medium sole tenente diem.
Ut tetigit lucum,—densa niger ilice lucus, 165
  In medio gelidae fons erat altus aquae—
Hac, ait, in silva, virgo Tegeaeae, lavemur.
  Erubuit falso virginis illa sono.
Dixerat et Nymphis: Nymphae velamina ponunt.
  Hanc pudet, et tardae dat mala signa morae. 170
Exuerat tunicas: uteri manifesta tumore
  Proditur indicio ponderis ipsa sui.
Cui Dea, Virgineos, perjura Lycaoni, coetus
  Desere, nec castas pollue, dixit, aquas.
Luna novum decies implerat cornibus orbem: 175
  Quae fuerat virgo credita, mater erat.
Laesa furit Juno, formam mutatque puellae.
  Quid facis? invito pectore passa Jovem est.
Utque ferae vidit turpes in pellice vultus,
  Hujus in amplexus Jupiter, inquit, eat. 180
Ursa per incultos errabat squalida montes,
  Quae fuerat summo nuper amanda Jovi.
Jam tria lustra puer furto conceptus agebat,
  Quum mater nato est obvia facta suo.
Illa quidem, tamquam cognosceret, adstitit amens, 185
  Et gemuit: gemitus verba parentis erant.
Hanc puer ignarus jaculo fixisset acuto,
  Ni foret in superas raptus uterque domus.
Signa propinqua micant. Prior est, quam dicimus Arcton;
  Arctophylax formam terga sequentis habet. 190
Saevit adhuc canamque rogat Saturnia Tethyn,
  Maenaliam tactis ne lavet Arcton aquis.
 
 
Idibus agrestis fumant altaria Fauni,
  Hic ubi discretas insula rumpit aquas.
Haec fuit illa dies, in qua Vejentibus arvis 195
  Ter centum Fabii ter cecidere duo.
Una domus vires et onus susceperat urbis:
  Sumunt gentiles arma professa manus.
Egreditur castris miles generosus ab îsdem,
  E quis dux fieri quilibet aptus erat. 200
Carmentis portae dextro via proxima Jano est.
  Ire per hanc noli, quisquis es, omen habet.
Ill fama refert Fabios exisse trecentos.
  Porta vacat culpa; sed tamen omen habet.
Ut celeri passu Cremeram tetigere rapacem, 205
  —Turbidus hibernis ille fluebat aquis—
Castra loco ponunt: destrictis ensibus ipsi
  Tyrrhenum valido Marte per agmen eunt:
Non aliter, quam quum Libyca de rupe leones
  Invadunt sparsos lata per arva greges. 210
Diffugiunt hostes, inhonestaque vulnera tergo
  Accipiunt: Tusco sanguine terra rubet.
Sic iterum, sic saepe cadunt. Ubi vincere aperte
  Non datur, insidias armaque caeca parant.
Campus erat: campi claudebant ultima colles, 215
  Silvaque montanas occulere apta feras.
In medio paucos armentaque rara relinquunt:
  Cetera virgultis abdita turba latet.
Ecce, velut torrens undis pluvialibus auctus
  Aut nive, quae Zephyro victa tepente fluit, 220
Per sata perque vias fertur, nec, ut ante solebat,
  Riparum clausas margine finit aquas:
Sic Fabii latis vallem discursibus implent,
  Quosque vident, spernunt, nec etus alter inest.
Quo ruitis, generosa domus? male creditur hosti. 225
  Simplex nobilitas, perfida tela cave.
Fraude perit virtus. In apertos undique campos
  Prosiliunt hostes, et latus omne tenent.
Quid facient pauci contra tot millia fortes?
  Quidve, quod in misero tempore restet, habent? 230
Sicut aper silvis longe Laurentibus actus
  Fulmineo celeres dissipat ore canes;
Mox tamen ipse perit: sic non moriuntur inulti,
  Vulneraque alterna dantque feruntque manu.
Una dies Fabios ad bellum miserat omnes: 235
  Ad bellum missos perdidit una dies.
Ut tamen Herculeae superessent semina gentis,
  Credibile est ipsos consuluisse deos.
Nam puer impubes et adhuc non utilis armis
  Unus de Fabia gente relictus erat, 240
Scilicet, ut posses olim tu, Maxime, nasci,
  Cui res cunctando restituenda foret.
 
 
Continuata loco tria sidera, Corvus et Anguis,
  Et medius Crater inter utrumque jacet.
Idibus illa latent: oriuntur nocte sequenti. 245
  Quae sibi cur tria sint consociata, canam.
Forte Jovi festum Phoebus sollemne parabat:
  —Non faciet longas fabula nostra moras—
I mea, dixit, avis, ne quid pia sacra moretur,
  Et tenuem vivis fontibus affer aquam. 250
Corvus inauratum pedibus cratera recurvis
  Tollit, et aërium pervolat altus iter.
Stabat adhuc duris ficus densissima pomis:
  Tentat eam rostro: non erat apta legi.
Immemor imperii sedisse sub arbore fertur, 255
  Dum fierent tarda dulcia poma mora.
Jamque satur nigris longum rapit unguibus hydrum,
  Ad dominumque redit, fictaque verba refert:
Hic mihi causa morae, vivarum obsessor aquarum:
  Hic tenuit fontes officiumque meum. 260
Addis, ait, culpae mendacia? Phoebus, et audes
  Fatidicum verbis fallere velle deum?
At tibi, dum lactens haerebit in arbore ficus,
  De nullo gelidae fonte bibantur aquae.
Dixit, et antiqui monumenta perennia facti 265
  Anguis, Avis, Crater, sidera juncta micant.
 
 
Tertia post Idus nudos Aurora Lupercos
  Adspicit, et Fauni sacra bicornis erunt.
Dicite, Pierides, sacrorum quae sit origo,
  Attigerint Latias unde petita domos. 270
Pana deum pecoris veteres coluisse feruntur
  Arcades. Arcadiis plurimus ille jugis.
Testis erit Pholoë, testes Stymphalides undae,
  Quique citis Ladon in mare currit aquis,
Cinctaque pinetis nemoris juga Nonacrini, 275
  Altaque Cyllene, Parrhasiaeque nives.
Pan erat armenti custos, Pan numen equarum:
  Munus ob incolumes ille ferebat oves.
Transtulit Evander silvestria numina secum.
  Hic, ubi nunc urbs est, tum locus urbis erat. 280
Inde deum colimus, devectaque sacra Pelasgis.
  Flamen ad haec prisco more Dialis erat.
Cur igitur currant, et cur—sic currere mos est—
  Nuda ferant posita corpora veste, rogas.
Ipse deus velox discurrere gaudet in altis 285
  Montibus, et subitas concitat ille feras.
Ipse deus nudus nudos jubet ire ministros:
  Nec atis ad cursum commoda vestis erat.
Ante Jovem genitum terras habuisse feruntur
  Arcades, et Luna gens prior illa fuit. 290
Vita feris similis, nullos agitata per usus:
  Artis adhuc expers et rude vulgus erat.
Pro domibus frondes norant, pro frugibus herbas:
  Nectar erat palmis hausta duabus aqua.
Nullus anhelabat sub adunco vomere taurus: 295
  Nulla sub imperio terra colentis erat:
Nullus adhuc erat usus equi, se quisque ferebat.
  Ibat ovis lana corpus amicta sua.
Sub Jove durabant, et corpora nuda gerebant,
  Docta graves imbres et tolerare Notos. 300
Nunc quoque detecti referunt monumenta vetusti
  Moris, et antiquas testificantur opes.
Sed, cur praecipue fugiat velamina Faunus,
  Traditur antiqui fabula plena joci.
Forte comes dominae juvenis Tirynthius ibat: 305
  Vidit ab excelso Faunus utrumque jugo.
Vidit, et incaluit, Montanaque numina, dixit,
  Nil mihi vobiscum est; haec meus ardor erit.
Ibat odoratis humeros perfusa capillis
  Maeonis, aurato conspicienda sinu. 310
Aurea pellebant rapidos umbracula soles,
  Quae tamen Herculeae sustinuere manus.
Jamque nemus Bacchi, Tmoli vineta, tenebat,
  Hesperus et fusco roscidus ibat equo,
Antra subit tophis laqueataque pumice vivo; 315
  Garrulus in primo limine rivus erat.
Dumque parant epulas potandaque vina ministri,
  Cultibus Alciden instruit illa suis.
Dat tenues tunicas Gaetulo murice tinctas:
  Dat teretem zonam, qua modo cincta fuit. 320
Ventre minor zona est: tunicarum vincla relaxat,
  Ut possit vastas exseruisse manus.
Fregerat armillas non illa ad brachia factas.
  Scindebant magni vincula parva pedes.
Ipsa capit clavamque gravem spoliumque leonis, 325
  Conditaque in pharetra tela minora sua.
Sic epulis functi, sic dant sua corpora somno,
  Et positis juxta secubuere toris.
Causa: repertori vitis pia sacra parabant,
  Quae facerent pure, quum foret orta dies. 330
Noctis erat medium: quid non amor improbus audet?
  Roscida per tenebras Faunus ad antra venit,
Utque videt somno comites vinoque solutos,
  Spem capit in dominis esse soporis idem,
Intrat, et huc illuc temerarius errat adulter, 335
  Et praefert cautas subsequiturque manus,
Venerat ad strati captata cubilia lecti,
  Et prima felix sorte futurus erat.
Ut tetigit fulvi setis hirsuta leonis
  Vellera, pertimuit, sustinuitque manum, 340
Attonitusque metu riguit: ut saepe viator
  Turbatum viso rettulit angue pedem.
Inde tori, qui junctus erat, velamina tangit
  Mollia, mendaci decipiturque nota.
Cetera tentantem cubito Tirynthius heros
  Reppulit. E summo decidit ille toro. 350
Fit sonus: inclamat comites, et lumina poscit
  Maeonis. Illatis ignibus acta patent.
Ille gemit lecto graviter dejectus ab alto,
  Membraque de dura vix sua tollit humo.
Ridet et Alcides, et qui videre jacentem: 355
  Ridet amatorem Lyda puella suum.
Veste deus lusus fallentes lumina vestes
  Non amat, et nudos ad sua sacra vocat.
Adde peregrinis causas, mea Musa, Latinas,
  Inque suo noster pulvere currat equus. 360
Cornipedi Fauno caesa de more capella,
  Venit ad exiguas turba vocata dapes;
Dumque sacerdotes verubus transsuta salignis
  Exta parant, medias sole tenente vias,
Romulus et frater, pastoralisque juventus, 365
  Solibus et campo corpora nuda dabant,
Caestibus, et jaculis, et missi pondere saxi
  Brachia per lusus experienda dabant.
Pastor ab excelso, Per devia rura juvencos,
  Romule, praedones, eripe, dixit, agunt. 370
Longum erat armari. Diversis exit uterque
  Partibus; accursu praeda recepta Remi.
Ut rediit, verubus stridentia detrahit exta:
  Atque ait, Haec certe non nisi victor edet.
Dicta facit, Fabiique simul. Venit irritus illuc 375
  Romulus, et mensas ossaque nuda videt.
Risit, et indoluit Fabios potuisse Remumque
  Vincere: Quinctilios non potuisse suos.
Fama manet facti. Posito velamine currunt:
  Et memorem famam, quod bene cessit, habet. 380
Forsitan et quaeras, cur sit locus ille Lupercal,
  Quaeve diem tali nomine causa notet.
Ilia Vestalis coelestia semina partu
  Ediderat, patruo regna tenente suo.
Is jubet auferri pueros et in amne necari. 385
  Quid facis? ex istis Romulus alter erit.
Jussa recusantes peragunt lacrimosa ministri;
  Flent tamen, et geminos in loca jussa ferunt.
Albula, quem Tibrin mersus Tiberinus in unda
  Reddidit, hibernis forte tumebat aquis. 390
Hic, ubi nunc Fora sunt, lintres errare videres,
  Quaque jacent valles, Maxime Circe, tuae.
Hic ubi venerunt,—neque enim procedere possunt
  Longius—ex illis unus et alter, ait:
At quam sunt similes! at quam formosus uterque! 395
  Plus tamen ex illis iste vigoris habet.
Si genus arguitur vultu, ni fallit imago,
  Nescio quem vobis suspicor esse deum.
At si quis vestrae deus esset originis auctor,
  In tam praecipiti tempore ferret opem. 400
Ferret opem certe, si non ope mater egeret,
  Quae facta est uno mater et orba die.
Nata simul, moritura simul, simul ite sub undas
  Corpora. Desicrat; deposuitque sinu,
Vagierunt clamore pari: sentire putares. 405
  Hi redeunt udis in sua tecta genis.
Sustinet impositos summa cavus alveus unda.
  Heu quantum fati parva tabella tulit!
Alveus in limo silvis appulsus opacis,
  Paullatim fluvio deficiente, sedet. 410
Arbor erat: remanent vestigia, quaeque vocatur
  Rumina nunc ficus, Romula ficus erat.
Venit ad expositos—mirum—lupa feta gemellos.
  Quis credat pueris non nocuisse feram?
Non nocuisse parum est: prodest quoque: quos lupa nutrit,415
  Perdere cognatae sustinuere manus.
Constitit, et cauda teneris blanditur alumnis,
  Et fingit lingua corpora bina sua.
Marte satos scires; timor abfuit: ubera ducunt,
  Nec sibi promissi lactis aluntur ope. 420
Illa loco nomen fecit; locus ipse Lupercis.
  Magna dati nutrix praemia lactis habet.
Quid vetat Arcadio dictos a monte Lupercos?
  Faunus in Arcadia templa Lycaeus habet.
Nupta, quid exspectas? non tu pollentibus herbis, 425
  Nec prece, nec magico carmine mater eris.
Excipe fecundae patienter verbera dextrae:
  Jam socer optatum nomen habebit avi.
Nam fuit illa dies, dura quum sorte maritae
  Reddebant uteri pignora rara sui. 430
Quid mihi, clamabat, prodest rapuisse Sabinas,
  Romulus—hoc illo sceptra tenente fuit—
Si mea non vires, sed bellum injuria fecit!
  Utilius fuerat non habuisse nurus.
Monte sub Esquilio, multis incaeduus annis 435
  Junonis magnae nomine lucus erat,
Huc ubi venerunt, pariter nuptaeque virique
  Suppliciter posito procubuere genu.
Quum subito motae tremuere cacumina silvae,
  Et dea per lucos mira locuta suos, 440
Italidas matres, inquit, sacer hircus inito!
  Obstupuit dubio territa turba sono.
Augur erat: nomen longis intercidit annis:
  Nuper ab Etrusca venerat exsul humo.
Ille caprum mactat. Jussae sua terga puellae 445
  Pellibus exsectis percutienda dabant.
Luna resumebat decimo nova cornua motu,
  Virque pater subito, nuptaque mater erat.
Gratia Lucinae: dedit haec tibi nomina lucus,
Aut quia principium tu, dea, lucis habes. 450
Parce, precor, gravidis, facilis Lucina, puellis,
 Maturumque utero molliter effer onus.
 
 
Orta dies fuerit: tu desine credere ventis,
  Perdidit illius temporis aura fidem.
Flamina non constant: et sex reserata diebus 455
  Carceris aeolii janua laxa patet.
Jam levis obliqua subsedit Aquarius urna.
  Proximus aetherios excipe, Piscis, equos.
Te memorant fratremque tuum—nam juncta micatis
  Signa—duos tergo sustinuisse deos. 460
Terribilem quondam fugiens Typhona Dione,
  Tunc quum pro coelo Jupiter arma tulit,
Venit ad Euphraten comitata Cupidine parvo,
  Inque Palaestinae margine sedit aquae.
Populus et cannae riparum summa tenebant, 465
  Spemque dabant salices, hos quoque posse tegi.
Dum latet, intonuit vento nemus. Illa timore
  Pallet, et hostiles credit adesse manus;
Utque sinu natum tenuit, Succurrite Nymphae,
  Et dîs auxilium ferte duobus, ait. 470
Nec mora, prosiluit. Pisces subiere gemelli;
  Pro quo nunc dignum sidera munus habent.
Inde nefas ducunt genus hoc imponere mensis,
  Nec violant timidi piscibus ora Syri.
 
 
Proxima lux vacua est: at tertia dicta Quirino. 475
  Qui tenet hoc nomen, Romulus ante fuit;
Sive quod hasta curis priscis est dicta Sabinis:
  —Bellicus a telo venit in astra deus—
Sive suum regi nomen posuere Quirites:
  Seu quia Romanis junxerat ille Cures. 480
Nam pater armipotens, postquam nova moenia vidit,
  Multaque Romulea bella peracta manu,
Jupiter, inquit, habet Romana potentia vires:
  Sanguinis officio non eget illa mei.
Redde patri natum: quamvis intercidit alter, 485
  Pro se, proque Remo, qui mihi restat, erit.
Unus erit, quem tu tolles in caerula coeli;
  Tu mihi dixisti: sint rata dicta Jovis.
Jupiter annuerat; nutu tremefactus uterque
  Est polus, et coeli pondera sensit Atlas. 490
Est locus: antiqui Capreae dixere paludem.
  Forte tuis illic, Romule, jura dabas.
Sol fugit, et removent subeuntia nubila coelum,
  Et gravis effusus decidit imber aquis,
Hinc tonat, hinc missis abrumpitur ignibus aether. 495
  Fit fuga: rex patris astra petebat equis.
Luctus erat, falsaeque Patres in crimine caedis;
  Haesissetque animis forsitan illa fides:
Sed Proculus Longa veniebat Julius Alba,
  Lunaque fulgebat, nec facis usus erat: 500
Quum subito motu nubes crepuere sinistrae.
  Rettulit ille gradus, horrueruntque comae.
Pulcher, et humano major, trabeaque decorus
  Romulus in media visus adesse via,
Et dixisse simul, Prohibe lugere Quirites: 505
  Nec violent lacrimis numina nostra suis.
Tura ferant, placentque novum pia turba Quirinum,
  Et patrias artes militiamque colant.
Jussit, et in tenues oculis evanuit auras.
  Convocat hic populos, jussaque verba refert. 510
Templa deo fiunt. Collis quoque dictus ab illo,
  Et referunt certi sacra paterna dies.
Lux quoque cur eadem Stultorum festa vocetur,
  Accipe: parva quidem causa, sed apta subest.
Non habuit tellus doctos antiqua colonos: 515
  Lassabant agiles aspera bella viros.
Plus erat in gladio, quam curvo laudis aratro:
  Neglectus domino pauca ferebat ager.
Farra tamen veteres jaciebant, farra metebant,
  Primitias Cereri farra resecta dabant. 520
Usibus admoniti flammis torrenda dederunt,
  Multaque peccato damna tulere suo.
Nam modo verrebant nigras pro farre favillas;
  Nunc ipsas ignes corripuere casas.
Facta dea est Fornax: laeti Fornace coloni 525
  Orant, ut fruges temperet illa suas.
Curio legitimis nunc Fornacalia verbis
  Maximus indicit, nec stata sacra facit;
Inque Foro, multa circum pendente tabella,
  Signatur certa Curia quaeque nota; 530
Stultaque pars populi, quae sit sua Curia, nescit:
  Sed facit extrema sacra relata die.
 
 
Est honor et tumulis. Animas placate paternas,
  Parvaque in exstinctas munera ferte pyras,
Parva petunt Manes. Pietas pro divite grata est 535
  Munere. Non avidos Styx habet ima deos.
Tegula porrectis satis est velata coronis,
  Et sparsae fruges, parcaque mica salis,
Inque mero mollita Ceres, violaeque solutae.
  Haec habeat media testa relicta via. 540
Nec majora veto: sed et his placabilis umbra est.
  Adde preces positis et sua verba focis.
Hunc morem aeneas, pietatis idoneus auctor,
  Attulit in terras, juste Latine, tuas.
Ille patris Genio sollemnia dona ferebat; 545
  Hinc populi ritus edidicere pios.
At quondam, dum longa gerunt pugnacibus armis
  Bella, Parentales deseruere dies.
Non impune fuit. Nam dicitur omine ab isto
  Roma suburbanis incaluisse rogis. 550
Vix equidem credo: bustis exisse feruntur,
  Et tacitae questi tempore noctis avi;
Perque vias urbis, Latiosque ululasse per agros
  Deformes animas, vulgus inane, ferunt.
Post ea praeteriti tumulis redduntur honores, 555
  Prodigiisque venit funeribusque modus.
Dum tamen haec fiunt, viduae cessate puellae:
  Exspectet puros pinea taeda dies.
Nec tibi, quae cupidae matura videbere matri,
  Comat virgineas hasta recurva comas. 560
Conde tuas, Hymenaee, faces, et ab ignibus atris
  Aufer. Habent alias maesta sepulcra faces.
Di quoque templorum foribus celentur opertis,
  Ture vacent arae, stentque sine igne foci.
Nunc animae tenues et corpora functa sepulcris 565
  Errant: nunc posito pascitur umbra cibo.
Nec tamen haec ultra, quam, tot de mense supersint
  Luciferi, quot habent carmina nostra pedes.
Hanc, quia justa ferunt, dixere Feralia lucem.
  Ultima placandis Manibus illa dies. 570
Ecce anus in mediis residens annosa puellis
  Sacra facit Tacitae: vix tamen ipsa tacet;
Et digitis tria tura tribus sub limine ponit,
  Qua brevis occultum mus sibi fecit iter.
Tumn cantata ligat cum fusco licia plumbo; 575
  Et septem nigras versat in ore fabas;
Quodque pice adstrinxit, quod acu trajecit ahena,
  Obsutum maenae torret in igne caput:
Vina quoque instillat. Vini quodcumque relictum est,
  Aut ipsa, aut comites, plus tamen ipsa, bibit. 580
Hostiles linguas inimicaque vinximus ora,
  Dicit discedens, ebriaque exit anus.
Protinus a nobis, quae sit dea Muta, requires.
  Disce, per antiquos quae mihi nota senes.
Jupiter indomito Juturnae captus amore 585
  Multa tulit, tanto non patienda deo.
Illa modo in silvis inter coryleta jacebat:
  Nunc in cognatas desiliebat aquas.
Convocat hic Nymphas, Latium quaecumque tenebant,
  Et jacit in medio talia verba choro: 590
Invidet ipsa vitatque, quod expedit illi,
  Vestra soror summo jungere membra deo.
Consulite ambobus: nam quae est mea magna voluptas,
  Utilitas vestra magna sororis erit.
Vos illi in prima fugienti obsistite ripa, 595
  Ne sua fluminea corpora mergat aqua.
Dixerat: annuerunt nymphae Tiberinides omnes,
  Quaeque colunt thalamos, Illa diva, tuos.
Forte fuit Naïs, Lara nomine: prima sed illi
  Dicta bis antiquum syllaba nomen erat, 600
Ex vitio positum. Saepe illi dixerat Almo,
  Nata, tene linguam: nec tamen illa tenet.
Quae, simul ac tetigit Juturnae stagna sororis,
  Effuge, ait, ripas: dicta refertque Jovis.
Illa etiam Junonem adiit, miserataque nuptam, 605
  Naïda Juturnam vir tuus, inquit, amat.
Jupiter intumuit: quaque est non usa modeste,
  Eripuit linguam, Mercuriumque monet,
Duc hanc ad Manes: locus ille silentibus aptus.
 Nympha, sed infernae Nympha paludis, erit. 610
Jussa Jovis fiunt. Accepit lucus euntes.
  Dicitur illa duci placuisse deo.
Vim parat hic: vultu pro verbis illa precatur,
  Et frustra muto nititur ore loqui.
Fitque gravis, geminosque parit, qui compita servant, 615
  Et vigilant nostra semper in aede, Lares.
Proxima cognati dixere Caristia cari,
  Et venit ad socias turba propinqua dapes.
Scilicet a tumulis, et, qui periere, propinquis
  Protinus ad vivos ora referre juvat, 620
Postque tot amissos, quidquid de sanguine restat,
  Adspicere, et generis dinumerare gradus.
Innocui veniant: procul hinc, procul impius esto
  Frater, et in partus mater acerba suos;
Cui pater est vivax, qui matris digerit annos, 625
  Quae premit invisam socrus iniqua nurum.
Tantalidae fratres absint, et Iasonis uxor,
  Et quae ruricolis semina tosta dedit:
Et soror, et Progne, Tereusque duabus iniquus,
  Et quicumque suas per scelus auget opes. 630
Dîs generis date tura bonis; Concordia fertur
  Illa praecipue mitis adesse die;
Et libate dapes, ut grati pignus honoris
  Nutriat incinctos missa patella Lares,
Jamque ubi suadebit placidos nox ultima somnos, 635
  Larga precaturi sumite vina manu,
Et, Bene nos, Patriae, bene te, Pater, optime Caesar!
  Dicite suffuso per sacra verba mero.
 
 
Nox ubi transierit, solito celebretur honore,
  Separat indicio qui deus arva suo. 640
Termine, sive lapis, sive es defossus in agro
  Stipes ab antiquis, sic quoque numen habes.
Te duo diversa domini pro parte coronant,
  Binaque serta tibi, binaque liba ferunt.
Ara fit: huc ignem curto fert rustica testu 645
  Sumptum de tepidis ipsa colona focis.
Ligna senex minuit, concisaque construit alte,
  Et solida ramos figere pugnat humo.
Dum sicco primas irritat cortice flammas,
  Stat puer, et manibus lata canistra tenet. 650
Inde, ubi ter fruges medios immisit in ignes,
  Porrigit incisos filia parva favos.
Vina tenent alii: libantur singula flammis.
  Spectant et linguis Candida turba favent.
Spargitur et caeso communis Terminus agno: 655
  Nec queritur, lactens quum sibi porca datur.
Conveniunt celebrantque dapes vicinia supplex,
  Et cantant laudes, Termine sancte, tuas.
Tu populos, urbesque, et regna ingentia finis:
  Omnis erit sine te litigiosus ager. 660
Nulla tibi ambitio est: nullo corrumperis auro:
  Legitima servas credita rura fide:
Si tu signasses olim Thyreatida terram,
  Corpora non leto missa trecenta forent,
Nec foret Othryades congestis lectus in armis. 665
  O quantum patriae sanguinis ille dedit!
Quid, nova quum fierent Capitolia? nempe deorum
  Cuncta Jovi cessit turba, locumque dedit.
Terminus—ut veteres memorant—inventus in aede
  Restitit, et magno cum Jove templa tenet. 670
Nunc quoque, se supra ne quid nisi sidera cernat,
  Exiguum templi tecta foramen habent.
Termine, post illud levitas tibi libera non est,
  Qua positus fueris in statione, mane.
Nec tu vicino quidquam concede roganti, 675
  Ne videare hominem praeposuisse Jovi;
Et seu vomeribus, seu tu pulsabere rastris,
  Clamato, Meus est hic ager, ille tuus.
Est via, quae populum Laurentes ducit in agros,
  Quondam Dardanio regna petita duci. 680
Illac lanigeri pecoris tibi, Termine, fibris
  Sacra videt fieri sextus ab urbe lapis.
Gentibus est aliis tellus data limite certo;
  Romanae spatium est urbis et orbis idem.
 
 
Nunc mihi dicenda est Regis fuga. Traxit ab illa 685
  Sextus ab extremo nomina mense dies.
Ultima Tarquinius Romanae gentis habebat
  Regna, vir injustus, fortis ad arma tamen.
Ceperat hic alias, alias everterat urbes,
  Et Gabios turpi fecerat arte suos. 690
Namque trium minimus, proles manifesta Superbi,
  In medios hostes nocte silente venit.
Nudarant gladios: Occidite, dixit, inermem!
  Hoc cupiant fratres, Tarquiniusque pater,
Qui mea crudeli laceravit verbere terga! 695
  —Dicere ut hoc posset, verbera passus erat—
Luna fuit. Spectant juvenem, gladiosque recondunt,
  Tergaque, deducta veste, notata vident.
Flent quoque, et, ut secum tueatur bella, precantur.
  Callidus ignaris annuit ille viris. 700
Jamque potens misso genitorem appellat amico,
  Prodendi Gabios quod sibi monstret iter,
Hortus odoratis suberat cultissimus herbis,
  Sectus humum rivo lene sonantis aquae.
Illic Tarquinius mandata latentia nati 705
  Accipit, et virga lilia summa metit.
Nuntius ut rediit, decussaque lilia dixit,
  Filius, Agnosco jussa parentis, ait.
Nec mora: principibus caesis ex urbe Gabina,
  Traduntur ducibus moenia nuda suis. 710
Ecce—nefas visu—mediis altaribus anguis
  Exit, et exstinctis ignibus exta rapit.
Consulitur Phoebus. Sors est ita reddita: Matri
  Qui dederit princeps oscula, victor erit.
Oscula quisque suae matri properata tulerunt, 715
  Non intellecto credula turba deo.
Brutus erat stulti sapiens imitator, ut esset
  Tutus ab insidiis, dire Superbe, tuis.
Ille jacens pronus matri dedit oscula Terrae,
  Creditus offenso procubuisse pede. 720
Cingitur interea Romanis Ardea signis,
  Et patitur lentas obsidione moras.
Dum vacat, et metuunt hostes committere pugnam,
  Luditur in castris: otia miles agit.
Tarquinius juvenis socios dapibusque meroque 725
  Accipit, atque illis rege creatus ait:
Dum nos difficilis pigro tenet Ardea bello,
  Nec sinit ad patrios arma referre deos;
Ecquid in officio torus est socialis? et ecquid
  Conjugibus nostris mutua cura sumus? 730
Quisque suam laudant. Studiis certamina crescunt,
  Et fervent multo linguaque corque mero.
Surgit, cui clarum dederat Collatia nomen;
  Non opus est verbis, credite rebus, ait.
Nox superest: tollamur equis, urbemque petamus. 735
  Dicta placent: frenis impediuntur equi.
Pertulerant dominos. Regalia protinus illi
  Tecta petunt: custos in fore nullus erat.
Ecce nurum regis fusis per colla coronis
  Inveniunt posito pervigilare mero. 740
Inde cito passu petitur Lucretia. Nebat;
  Ante torum calathi lanaque mollis erant.
Lumen ad exiguum famulae data pensa trahebant,
  Inter quas tenui sic ait ipsa sono:
Mittenda est domino—nunc, nunc properate, puellae— 745
  Quamprimum nostra facta lacerna manu.
Quid tamen audistis?—nam plura audire potestis—
  Quantum de bello dicitur esse super?
Postmodo victa cades, melioribus, Ardea, restas,
  Improba, quae nostros cogis abesse viros. 750
Sint tantum reduces. Sed enim temerarius ille
  Est meus, et stricto quolibet ense ruit.
Mens abit, et morior, quoties pugnantis imago.
  Me subit, et gelidum pectora frigus habet.
Desinit in lacrimas, intentaque fila remittit, 755
  In gremio vultum deposuitque suum.
Hoc ipsum decuit: lacrimae decuere pudicam,
  Et facies animo dignaque parque fuit.
Pone metum, venio, conjux ait. Illa revixit,
  Deque viri collo dulce pependit onus. 760
Interea juvenis furiales regius ignes
  Concipit, et caeco raptus amore furit.
Forma placet, niveusque color, flavique capilli,
  Quique aderat nulla factus ab arte decor.
Verba placent, et vox, et quod corrumpere non est: 765
  Quoque minor spes est, hoc magis ille cupit.
Jam dederat cantum lucis praenuntius ales,
  Quum referunt juvenes in sua castra pedem.
Carpitur attonitos absentis imagine sensus
  Ille: recordanti plura magisque placent. 770
Sic sedit, sic culta fuit, sic stamina nevit,
  Neglectae collo sic jacuere comae,
Hos habuit vultus, haec illi verba fuere,
  Hic decor, haec facies, hic color oris erat.
Ut solet a magno fluctus languescere flatu, 775
  Sed tamen a vento, qui fuit, unda tumet:
Sic, quamvis aberat placitae praesentia formae,
  Quem dederat praesens forma, manebat amor.
Ardet, et injusti stimulis agitatus amoris
  Comparat indigno vimque dolumque toro. 780
Exitus in dubio est. Audebimus ultima, dixit.
  Viderit, audentes forsne deusne juvet.
Cepimus audendo Gabios quoque. Talia fatus
  Ense latus cinxit, tergaque pressit equi.
Accipit aerata juvenem Collatia porta, 785
  Condere jam vultus sole parante suos.
Hostis, ut hospes, init penetralia Collatini:
  Comiter excipitur: sanguine junctus erat.
Quantum animis erroris inest! parat inscia rerum
  Infelix epulas hostibus illa suis. 790
Functus erat dapibus: poscunt sua tempora somni.
  Nox erat, et tota lumina nulla domo.
Surgit, et auratum vagina liberat ensem,
  Et venit in thalamos, nupta pudica, tuos,
Utque torum pressit, Ferrum, Lucretia, mecum est, 795
  Natus, ait, regis, Tarquiniusque loquor.
Illa nihil: neque enim vocem viresque loquendi,
  Aut aliquid toto pectore mentis habet.
Sed tremit, ut quondam stabulis deprensa relictis
  Parva sub infesto quum jacet agna lupo. 800
Quid faciat? pugnet? vincetur femina pugna.
  Clamet? at in dextra, qui necet, ensis adest.
Effugiat? positis urgentur pectora palmis;
  Tune primum externa pectora tacta manu.
Instat amans hostis precibus, pretioque, minisque: 805
  Nec prece, nec pretio, nec movet ille minis.
Nil agis; eripiam, dixit, pro crimine vitam:
  Falsus adulterii testis adulter erit.
Interimam famulum, cum quo deprensa fereris.
  Succubuit famae victa puella metu. 810
Quid, victor, gaudes? haec te victoria perdet.
  Heu quanto regnis nox stetit una tuis!
Jamque erat orta dies: passis sedet illa capillis,
  Ut solet ad nati mater itura rogum;
Grandaevumque patrem fido cum conjuge castris 815
  Evocat: et posita venit uterque mora.
Utque vident habitum, quae luctus causa, requirunt,
  Cui paret exsequias, quove sit icta malo.
Illa diu reticet, pudibundaque celat amictu
  Ora. Fluunt lacrimae more perennis aquae. 820
Hinc pater, hinc conjux lacrimas solantur, et orant,
  Indicet: et caeco flentque paventque metu.
Ter conata loqui, ter destitit, ausaque quarto.
  Non oculos adeo sustulit illa suos.
Hoc quoque Tarquinio debebimus? eloquar, inquit, 825
  Eloquar infelix dedecus ipsa meum.
Quaeque potest narrat. Restabant ultima; flevit,
  Et matronales erubuere genae.
Dant veniam facto genitor conjuxque coactae.
  Quam, dixit, veniam vos datis, ipsa nego. 830
Nec mora; celato figit sua pectora ferro,
  Et cadit in patrios sanguinolenta pedes.
Tunc quoque jam moriens, ne non procumbat honeste,
  Respicit. Haec etiam cura cadentis erat.
Ecce super corpus communia damna gementes, 835
  Obliti decoris, virque paterque jacent.
Brutus adest, tandemque animo sua nomina fallit,
  Fixaque semanimi corpore tela rapit;
Stillantemqne tenens generoso sanguine cultrum,
  Edidit impavidos ore minante sonos: 840
Per tibi ego hunc juro fortem castumque cruorem,
  Perque tuos Manes, qui mihi numen erunt,
Tarquinium poenas profuga cum stirpe daturum.
  Jam satis est virtus dissimulata diu.
Illa jacens ad verba oculos sine lumine movit, 845
  Visaque concussa dicta probare coma.
Fertur in exsequias animi matrona virilis,
  Et secum lacrimas invidiamque trahit.
Vulnus inane patet. Brutus clamore Quirites
  Concitat, et regis facta nefanda refert. 850
Tarquinius cum prole fugit. Capit annua Consul
  Jura. Dies regnis illa suprema fuit.
 
 
Fallimur? an veris praenuntia venit hirundo,
  Et metuit, ne qua versa recurrat hiems?
Saepe tamen, Progne, nimium properasse quereris, 855
  Virque tuo Tereus frigore laetus erit.
 
 
Jamque duae restant noctes de mense secundo,
  Marsque citos junctis curribus urget equos.
Ex vero positum permansit Equiria nomen,
  Quae deus in campo prospicit ipse suo. 860
Jure venis, Gradive; locum tua tempora poscunt,
  Signatusque tuo nomine mensis adest.
Venimus in portum libro cum mense peracto.
  Naviget hinc alia jam mihi linter aqua.
 
NOTES:

1. Crescit. Some MSS. read crescat.

670. Unde in Capitolio superna pars tecti patet quae lapidem ipsum Termini spectat, nam Termino non nisi, sub divo sacrificabatur. Servius on aen. ixx. 448.

680. It is well known that aeneas landed in this part of the country. See Virgil, Livy, &c.

682. The boundary of the Roman dominion was at one time between the fifth and sixth milestone on the Laurentine way.—How it was enlarged in the days of the poet! A sacrifice to Terminus was still offered on that spot.

684. A play on words.

685. The Regifugium, or banishment of the Tarquins, is placed by the poet on the 24th February, the VIII. Kal. Mart. One very ancient MS. reads quintus, which reading is adopted by Neapolis and by Petavius, who accuses Ovid of gross negligence. One MS. reads Septimus extremo.

687. See the whole history in Livy, I. Niebuhr (Rom. Hist, I. 486,) justly gives the palm to the narrative of the historian over that of our poet. The modern historian's criticism of the whole story is exceedingly well worthy of perusal.

690. Livy, I. 53. It is the story of Zopyrus, transferred from Herodotus (III. 154,) to the Roman history.

694. Hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae. Virg.

703. This also is taken from Herodotus, (v. 92) who tells us that Thrasybulus, the tyrant of Miletus, employed the same mode of giving counsel to Periander.

704. Sectus. Most MSS. read septus. The former is much to be preferred. Seco is frequently used of rivers.

706. In the ordinary narrative they are poppies.

713. The poet in his haste or negligence confounds matters here, for this response was given to their question, of who should be king of Rome. See Livy.

716. Turba. There were but two sons of Tarquin sent to consult the oracle.

729. Torus socialis, i.e. uxor.—In officio, faithful. Fundanos in officio esse. Liv. viii. 19.

733. Cui clarum, etc. When Tarquin took Collatia from the Sabines, he made his uncle, Egerius, governor of it, whose son was thence named Collatinus. A different, and much more probable origin of names of this kind, is given by Niebuhr. Rom. Hist. I. 293.

739. Nurum, the wife of Sextus Tarquinius. Nodell ad Avian, p. 108, proposes nurus. It is nurus in Livy. The poet (v. 725,) has, however, spoken of but one of the young Tarquinii.—Coronis, several MSS. read capillis, but compare v. 772.

744. Tenui, a low, soft voice.

746. Lacerna, a thick, warm, military cloak.

747. This is said to intimate the retired life which Lucretia led.

749. You will certainly be conquered at last; you hold out against better (i.e. braver) men. Dum pugnant Danai dum restat barbarus Hector, Propert, III. 7, 31. Nunc paucis plures vix restatis. Liv. xxiii. 45.

755. Intenta, drawn. Most MSS. read incepta.

765. Et quod, etc. Her modesty. Tum forma, tum spectata castitas incitat. Livy.

785. aerata, covered with brass.

787. Hostis ut hospes. This play on words was not disdained even by Livy, who puts it in the mouth of Lucretia herself.

788. He was second cousin to Collatinus.

807. Compare v. 809. Pro crimine, as a means of criminating you.

808. Adulter, scil. Sextus himself.

825. Hoc, scil. that I am obliged to relate my own disgrace. How infinitely superior is Livy here. It is probable that he kept much closer to Ennius than Ovid chose to do.

833. Euripides (Hec. 568,) says of Polyxena [Greek: hae de kai thnaeskous omos Pollaen pronoian eichen euschaemos pesein].

837. Brutus signifies stupid, foolish. Niebuhr shews well the inconsistencies and contradictions in the whole history of Brutus.

845. Ad verba. Eight MSS. read adversa.—Sine lumine, as being now sunk in death.

846. Concussa coma. Gierig thinks this is an allusion to the Jupiter of Homer, and condemns it; most justly, no doubt, if it is such, but of that I am by no means certain.

847. Fertur scil. effertur_.

848. Tears for her own hard fate; hatred (invidia, odium) of the tyrant.

853. Columella, xi. 2, says, that the, swallow is seen on the VII. Kal. Mart, Pliny, II. 47, says, Favonium quidam a. d. viii. Kal. Mart. Chelidoniam vacant ab hirundinis visu.—Veris praenuntia [Greek: haeros angelos imerophonos aaedon]. Sappho.

854. Qua scil. parte.

855. For Progne and Tereus, see Met. vi. 425, et seq. Mythology, p. 341.

857. The Equiria or horseraces on the Campus Martius, in honour of Mars, were held on the III. Kal. Mart.

861. Your month (tua tempora) demands a place in my poem.

864. Mihi. Five MSS. read mea.

LIBER III

 
Bellice, depositis clypeo paullisper et hasta,
  Mars, ades, et nitidas casside solve comas.
Forsitan ipse roges, quid sit cum Marte poetae.
  A te, qui canitur, nomina mensis habet.
Ipse vides manibus peragi fera bella Minervae; 5
  Num minus ingenuis artibus illa vacat?
Palladis exemplo ponendae tempora sume
  Cuspidis; invenies et quod inermis agas.
Tum quoque inermis eras, quum te Romana sacerdos
  Cepit, ut huic urbi semina digna dares. 10
Silvia Vestalis—quid enim vetat inde moveri?—
  Sacra lavaturas mane petebat aquas.
Ventum erat ad molli declivem tramite ripam:
  Ponitur e summa fictilis urna coma.
Fessa resedit humi, ventosque accepit aperto 15
  Pectore, turbatas restituitque comas.
Dum sedet, umbrosae salices volucresque canorae?
  Fecerunt somnos, et leve murmur aquae.
Blanda quies victis furtim subrepit ocellis,
  Et cadit a mento languida facta manus. 20
Mars videt hanc, visamque cupit, potiturque cupitam,
  Et sua divina furta fefellit ope.
Somnus abit: jacet illa gravis. Jam scilicet intra
  Viscera, Romanae conditor urbis, eras.
Languida consurgit, nec scit, cur languida surgat, 25
  Et peragit tales arbore nixa sonos:
Utile sit faustumque, precor, quod imagine somni
  Vidimus! An somno clarius illud erat?
Ignibus Iliacis aderam, quum lapsa capillis
  Decidit ante sacros lanea vitta focos. 30
Inde duae pariter—visu mirabile—palmae
  Surgunt. Ex illis altera major erat,
Et gravibus ramis totum protexerat orbem,
  Contigeratque nova sidera summa coma.
Ecce meus ferrum patruus molitur in illas! 35
  Terreor admonitu, corque timore micat.
Martia picus avis gemino pro stipite pugnant
  Et lupa. Tuta per hos utraque palma fuit.
Dixerat: et plenam non firmis viribus urnam
  Sustulit.—Implerat, dum sua visa refert.– 40
Interea crescente Remo, crescente Quirino,
  Coelesti tumidus pondere venter erat.
Quo minus emeritis exiret cursibus annus,
  Restabant nitido jam duo signa deo:
Silvia fit mater. Vestae simulacra feruntur 45
  Virgineas oculis opposuisse manus.
Ara deae certe tremuit, pariente ministra,
  Et subiit cineres territa flamma suos.
Haec ubi cognovit contemptor Amulius aequi,
  —Nam raptas fratri victor habebat opes— 50
Amne jubet mergi geminos. Scelus unda refugit:
  In sicca pueri destituuntur humo.
Lacte quis infantes nescit crevisse ferino,
  Et picum expositis saepe tulisse cibos?
Non ego te, tantae nutrix Larentia gentis, 55
  Nec taceam vestras, Faustule pauper, opes.
Vester honos veniet, quum Larentalia dicam:
  Acceptus Geniis illa December habet.
Martia ter senos proles adoleverat annos,
  Et suberat flavae jam nova barba comae: 60
Omnibus agricolis armentorumque magistris
  Iliadae fratres jura petita dabant.
Saepe domum veniunt praedonum sanguine laeti,
  Et redigunt actos in sua rura boves.
Ut genus audierunt, animos pater editus auget, 65
  Et pudet in paucis nomen habere casis:
Romuleoque cadit trajectus Amulius ense,
  Regnaque longaevo restituuntur avo.
Moenia conduntur, quae, quamvis parva fuerunt,
  Non tamen expediit transiluisse Remo. 70
Jam, modo qua fuerant silvae pecorumque recessus,
  Urbs erat, aeternae quum pater urbis ait:
Arbiter armorum, de cujus sanguine natus
  Credor, et ut credar, pignora certa dabo,
A te principium Romano ducimus anno: 75
  Primus de patrio nomine mensis eat.
Vox rata fit, patrioque vocat de nomine mensem.
  Dicitur haec pietas grata fuisse deo.
Et tamen ante omnes Martem coluere priores;
  Hoc dederat studiis bellica turba suis; 80
Pallada Cecropidae, Minoia Creta Dianam,
  Vulcanum tellus Hypsipylea colit:
Junonem Sparte Pelopeïadesque Mycenae:
  Pinigerum Fauni Maenalis ora caput.
Mars Latio venerandus erat, quia praesidet armis. 85
  Arma ferae genti remque decusque dabant.
Quod si forte vacas, peregrinos inspice fastos:
  Mensis in his etiam nomine Martis erit.
Tertius Albanis, quintus fuit ille Faliscis:
  Sextus apud populos, Hernica terra, tuos. 90
Inter Aricinos Albanaque tempora constant
  Factaque Telegoni moenia celsa manu.
Quintum Laurentes, bis quintum Aequicolus asper,
  A tribus hunc primum turba Curensis habet.
Et tibi cum proavis, miles Peligne, Sabinis 95
  Convenit: hic genti quartus utrique deus.
Romulus, hos omnes ut vinceret ordine saltem,
  Sanguinis auctori tempora prima dedit.
Nec totidem veteres, quot nunc, habuere Kalendas,
  Ille minor geminis mensibus annus erat. 100
Nondum tradiderat victas victoribus artes
  Graecia, facundum, sed male forte genus.
Qui bene pugnabat, Romanam noverat artem;
  Mittere qui poterat pila, disertus erat.
Quis tunc aut Hyadas, aut Pliadas Atlanteas 105
  Senserat, aut geminos esse sub axe polos?
Esse duas Arctos, quarum Cynosura petatur
  Sidoniis, Helicen Graja carina notet?
Signaque, quae longo frater percenseat anno,
  Ire per haec uno inense sororis equos? 110
Libera currebant, et inobservata per annum
 Sidera: constabat sed tamen esse deos.
Non illi coelo labentia signa movebant,
  Sed sua: quae magnum perdere crimen erat.
Illa quidem feno; sed erat reverentia feno, 115
  Quantam nunc aquilas cernis habere tuas.
Pertica suspensos portabat longa maniplos:
  Unde maniplaris nomina miles habet.
Ergo animi indociles et adhuc ratione carentes
  Mensibus egerunt lustra minora decem. 120
Annus erat, decimum quum luna repleverat orbem.
  Hic numerus magno tunc in honore fuit;
Seu quia tot digiti, per quos numerare solemus:
  Seu quia bis quino femina mense parit:
Seu quod adusque decem numero crescente venitur; 125
  Principium spatiis sumitur inde novis.
Inde pares centum denos secrevit in orbes
  Romulus, Hastatos instituitque decem;
Et totidem Princeps, totidem Pilanus habebat
  Corpora, legitimo quique merebat equo. 130
Quin etiam paries totidem Titiensibus idem,
  Quosque vocant Ramnes, Luceribusque dedit.
Assuetos igitur numeros servavit in anno.
  Hoc luget spatio femina maesta virum.
Neu dubites, primae fuerint quin ante Kalendae 135
  Martis, ad haec animum signa referre potes,
Laurea Flaminibus, quae toto perstitit anno,
  Tollitur, et frondes sunt in honore novae.
Janua nunc Regis posita viret arbore Phoebi:
  Ante tuas fit idem, Curia Prisca, fores. 140
Vesta quoque ut folio niteat velata recenti,
  Cedit ab Iliacis laurea cana focis.
Adde, quod arcana fieri novus ignis in aede
  Dicitur, et vires flamma refecta capit.
Nec mihi parva fides, annos hinc isse priores, 145
  Anna quod hoc coepta est mense Perenna coli.
Hinc etiam veteres initi memorantur honores
  Ad spatium belli, perfide Poene, tui.
Denique quintus ab hoc fuerat Quintilis, et inde
  Incipit, a numero nomina quisquis habet. 150
Primus oliviferis Romam deductus ab arvis
  Pompilius menses sensit abesse duos:
Sive hoc a Samio doctus, qui posse renasci
  Nos putat, Egeria sive monente sua.
Sed tamen errabant etiam tunc tempora, donec 155
  Caesaris in multis haec quoque cura fuit.
Non haec ille deus, tantaeque propaginis auctor,
  Credidit officiis esse minora suis,
Promissumque sibi voluit praenoscere coelum,
  Nec deus ignotas hospes inire domos, 160
Ille moras solis, quibus in sua signa rediret,
  Traditur exactis disposuisse notis.
Is decies senos tercentum et quinque diebus
  Junxit, et e pleno tempora quarta die.
Hic anni modus est. In lustrum accedere debet, 165
  Quae consummatur partibus, una dies.
 
 
Si licet occultus monitus audire deorum
  Vatibus, ut certe fama licere putat,
Quum sis officiis, Gradive, virilibus aptus,
  Dic mihi, matronae cur tua festa colant. 170
Sic ego. Sic posita dixit mihi casside Mavors;
  Sed tamen in dextra missilis hasta fuit:
Nunc primum studiis pacis deus utilis armis
  Advocor, et gressus in nova castra fero.
Nec piget incepti; juvat hac quoque parte morari, 175
  Hoc solam ne se posse Minerva putet.
Disce, Latinorum vates operose dierum,
  Quod petis, et memori pectore dicta nota.
Parva fuit, si prima velis elementa referre,
  Roma: sed in parva spes tamen hujus erat. 180
Moenia jam stabant, populis angusta futuris,
  Credita sed turbae tunc nimis ampla suae.
Quae fuerit nostri, si quaeris, regia nati,
  Adspice de canna straminibusque domum.
In stipula placidi carpebat munera somni, 185
  Et tamen ex illo venit in astro toro.
Jamque loco majus nomen Romanus habebat,
  Nec conjux illi, nec socer ullus erat.
Spernebant generos inopes vicinia dives,
  Et male credebar sanguinis auctor ego. 190
In stabulis habitasse, boves pavisse, nocebat,
  Jugeraque inculti pauca tenere soli.
Cum pare quaeque suo coëunt volucresque feraeque,
  Atque aliquam, de qua procreet, anguis habet.
Extremis dantur connubia gentibus: at, quae 195
  Romano vellet nubere, nulla fuit.
Indolui, patriamque dedi tibi, Romule, mentem.
  Tolle preces, dixi: quod petis, arma dabunt.
Festa para Conso.—Consus tibi cetera dicet
  Illo facta die, quum sua sacra canes.– 200
Intumuere Cures, et quos dolor attigit idem,
  Tum primum generis intulit arma socer.
Jamque fere raptae matrum quoque nomen habebant,
  Tractaque erant longa bella propinqua mora,
Conveniunt nuptae dictam Junonis in aedem, 205
  Quas inter mea sic est nurus orsa loqui:
O pariter raptae,—quoniam hoc commune tenemus—
  Non ultra lente possumus esse piae.
Stant acies: sed utra dî sint pro parte rogandi,
  Eligite; hinc conjux, hinc pater arma tenent, 210
Quaerendum, viduae fieri malimus an orbae.
  Consilium vobis forte piumque dabo.
Consilium dederat: parent, crinemque resolvunt,
  Maestaque funerea corpora veste tegunt.
Jam stabant acies ferro mortique paratae: 215
  Jam lituus pugnae signa daturus erat:
Quum raptae veniunt inter patresque virosque,
  Inque sinu natos, pignora cara, ferunt.
Ut medium campi passis tetigere capillis,
  In terram posito procubuere genu; 220
Et, quasi sentirent, blando clamore nepotes
  Tendebant ad avos brachia parva suos.
Qui poterat, clamabat avum tum denique visum,
  Et qui vix poterat, posse coactus erat.
Tela viris animique cadunt, gladiisque remotis 225
  Dant soceri generis accipiuntque manus;
Laudatasque tenent natas, scutoque nepotem
  Fert avus: hic scuti dulcior usus erat.
Inde diem, quae prima, meas celebrare Kalendas
  Oebalides matres non leve munus habent. 230
An, quia committi strictis mucronibus ausae
  Finierant lacrimis Martia bella suis?
Vel, quod erat de me feliciter Ilia mater,
  Rite colunt matres sacra diemque meum?
Quid? quod hiems adoperta gelu nunc denique cedit, 235
  Et pereunt victae sole tepente nives;
Arboribus redeunt detonsae frigore frondes,
  Vividaque e tenero palmite gemma tumet;
Quaeque diu latuit, nunc, se qua tollat in auras,
  Fertilis occultas invenit herba vias. 240
Nunc fecundus ager: pecoris nunc hora creandi:
  Nunc avis in ramo tecta laremque parat.
Tempora jure colunt Latiae fecunda parentes,
  Quarum militiam votaque partus habet.
Adde, quod, excubias ubi rex Romanus agebat, 245
  —Qui nunc Esquilias nomina collis habet—
Illic a nuribus Junoni templa Latinis
  Hac sunt, si memini, publica facta die.
Quid moror, et variis onero tua pectora causis?
  Eminet ante oculos, quod petis, ecce tuos. 250
Mater amat nuptas: matrum me turba frequentant.
  Haec nos praecipue tam pia causa decet.
Ferte deae flores: gaudet florentibus herbis
  Haec dea: de tenero cingite flore caput.
Dicite, Tu lucem nobis, Lucina, dedisti; 255
  Dicite, Tu voto parturientis ades.
Si qua tamen gravida est, resoluto crine precetur,
  Ut solvat partus molliter illa suos.
 
 
Quis mihi nunc dicet, quare coelestia Martis
  Arma ferant Salii, Mamuriumque canant? 260
Nympha, mone, nemori stagnoque operata Dianae:
  Nympha, Numae conjux, ad tua facta veni.
Vallis Aricinae silva praecinctus opaca
  Est lacus antiqua religione sacer.
Hic latet Hippolytus furiis distractus equorum: 265
  Unde nemus nullis illud initur equis.
Licia dependent longas velantia sepes,
  Et posita est meritae multa tabella deae.
Saepe potens voti, frontem redimita coronis,
  Femina lucentes portat ab urbe faces. 270
Regna tenent fortesque manu, pedibusque fugaces;
  Et perit exemplo postmodo quisque suo.
Defluit incerto lapidosus murmure rivus:
  Saepe, sed exiguis haustibus, inde bibi.
Egeria est, quae praebet aquas, dea grata Camenis. 275
  Illa Numae conjux consiliumque fuit.
Principio nimium promptos ad bella Quirites
  Molliri placuit jure deûmque metu.
Inde datae leges, ne firmior omnia posset,
  Coeptaque sunt pure tradita sacra coli. 280
Exuitur feritas, armisque potentius aequum est,
  Et cum cive pudet conseruisse manus.
Atque aliquis, modo trux, visa jam vertitur ara,
  Vinaque dat tepidis salsaque farra focis.
Ecce deûm genitor rutilas per nubila flammas 285
  Spargit, et effusis aethera siccat aquis.
Non alias missi cecidere frequentius ignes.
  Rex pavet, et vulgi pectora terror habet.
Cui dea, Ne nimium terrere! piabile fulmen
  Est, ait, et saevi flectitur ira Jovis. 290
Sed poterunt ritum Picus Faunusque piandi
  Prodere, Romani numen uterque soli.
Nec sine vi tradent; adhibeto vincula captis!
  Atque ita, qua possint, erudit, arte capi.
Lucus Aventino suberat niger ilicis umbra, 295
  Quo posses viso dicere, numen inest.
In medio gramen, muscoque adoperta virenti
  Manabat saxo vena perennis aquae.
Inde fere soli Faunus Picusque bibebant.
  Huc venit, et Fonti rex Numa mactat ovem, 300
Plenaque odorati dîs ponit pocula Bacchi,
  Cumque suis antro conditus ipse latet.
Ad solitos veniunt silvestria numina fontes,
  Et relevant multo pectora sicca mero.
Vina quies sequitur: gelido Numa prodit ab antro, 305
  Vinclaque sopitas addit in arcta manus.
Somnus ut abscessit, tentando vincula pugnant
  Rumpere: pugnantes fortius illa tenent.
Tum Numa, Di nemorum, factis ignoscite nostris,
  Si scelus ingenio scitis abesse meo; 310
Quoque modo possit fulmen, monstrate, piari.
  Sic Numa. Sic quatiens cornua Faunus ait:
Magna petis, nec quae monitu tibi discere nostro
  Fas sit. Habent fines numina nostra suos.
Di sumus agrestes, et qui dominemur in altis 315
  Montibus. Arbitrium est in sua tela Jovi.
Hunc tu non poteris per te deducere coelo:
  At poteris nostra forsitan usus ope.
Dixerat haec Faunus: par est sententia Pici.
  Deme tamen nobis vincula, Picus ait. 320
Jupiter huc veniet summa deductus ab arce.
  Nubila promissi Styx mihi testis erit.
Emissi quid agant laqueis, quae carmina dicant,
  Quaque trahant superis sedibus arte Jovem,
Scire nefas homini. Nobis concessa canentur, 325
  Quaeque pio dici vatis ab ore licet.
Eliciunt caelo te, Jupiter; unde minores
  Nunc quoque te celebrant, Eliciumque vocant.
Constat Aventinae tremuisse cacumina silvae,
  Terraque subsedit pondere pressa Jovis. 330
Corda micant regis, totoque e pectore sanguis
  Fugit, et hirsutae diriguere comae.
Ut rediit animus, Da certa piamina, dixit,
  Fulminis, altorum rexque paterque deum,
Si tua contigimus manibus donaria puris, 335
  Hoc quoque, quod petitur, si pia lingua rogat.
Annuit oranti: sed verum ambage remota
  Abdidit, et dubio terruit ore virum.
Caede caput, dixit. Cui rex, Parebimus, inquit:
  Caedenda est hortis eruta cepa meis. 340
Addidit hic, Hominis. Summos, ait ille, capillos.
  Postulat hic animam. Cui Numa, Piscis, ait.
Risit, et, His, inquit, facito mea tela procures,
  O vir colloquio non abigende deum!
Sed tibi, protulerit quum totum crastinus orbem 345
  Cynthius, imperii pignora certa dabo.
Dixit, et ingenti tonitru super aethera motum
  Fertur, adorantem destituitque Numam.
Ille redit laetus, memoratque Quiritibus acta.
  Tarda venit dictis difficilisque fides. 350
At certe credemur, ait, si verba sequatur
  Exitus. En, audi crastina, quisquis ades.
Protulerit terris quum totum Cynthius orbem,
  Jupiter imperii pignora certa dabit.
Discedunt dubii, promissaque tarda videntur, 355
  Dependetque fides a veniente die.
Mollis erat tellus rorataque mane pruina;
  Ante sui populus limina regis adest.
Prodit et in solio medius consedit acerno.
  Innumeri circa stantque silentque viri. 360
Ortus erat summo tantummodo margine Phoebus:
  Sollicitae mentes speque metuque pavent.
Constitit, atque caput niveo velatus amictu
  Jam bene dîs notas sustulit ille manus.
Atque ita, Tempus adest promissi muneris, inquit, 365
  Pollicitam dictis, Jupiter, adde fidem.
Dum loquitur, totum jam sol evolverat orbem,
  Et gravis aetherio venit ab axe fragor.
Ter tonuit sine nube deus, tria fulgura misit.
  Credite dicenti; mira, sed acta, loquor. 370
A media coelum regione dehiscere coepit:
  Submisere oculos cum duce turba suo.
Ecce levi scutum versatum leniter aura
  Decidit. A populo clamor ad astra venit.
Tollit humo munus caesa prius ille juvenca, 375
  Quae dederat nulli colla premenda jugo;
Idque ancile vocat, quod ab omni parte recisum est,
  Quaque notes oculis angulus omnis abest.
Tum, memor imperii sortem consistere in illo,
  Consilium multae calliditatis init. 380
Plura jubet fieri simili caelata figura,
  Error ut ante oculos insidiantes eat.
Mamurius, morum fabraene exactior artis,
  Difficile est ulli dicere, clausit opus.
Cui Numa munificus, Facti pete praemia, dixit: 385
  Si mea nota fides, irrita nulla petes.
Jam dederat Saliis—a saltu nomina ducunt—
  Armaque, et ad certos verba canenda modos.
Tum sic Mamurius, Merces mihi gloria detur,
  Nominaque extreme carmine nostra sonent. 390
Inde sacerdotes operi promissa vetusto
  Praemia persolvunt, Mamuriumque vocant.
Nubere si qua voles, quamvis properabitis ambo,
  Differ: habent parvae commoda magna morae.
Arma movent pugnam, pugna est aliena maritis. 395
  Condita quum fuerint, aptius omen erit.
His etiam conjux apicati cincta Dialis
  Lucibus impexas debet habere comas.
 
 
Tertia nox emersa suos ubi moverit ignes,
  Conditus e geminis Piscibus alter erit. 400
Nam duo sunt: Austris hic est, Aquilonibus ille
  Proximus; a vento nomen uterque tenet.
 
 
Quum croceis rorare genis Tithonia conjux
  Coeperit, et quintae tempora lucis aget;
Sive est Arctophylax, sive est piger ille Bootes, 405
  Mergetur, visus effugietque tuos.
At non effugiet Vindemitor. Hoc quoque causam
  Unde trahat sidus, parva docere mora est.
Ampelon intonsum Satyris Nymphaque creatum
  Fertur in Ismariis Bacchus amasse jugis. 410
Tradidit huic vitem pendentem ex frondibus ulmi,
  Quae nunc de pueri nomine nomen habet,
Dum legit in ramo pictas temerarius uvas,
  Decidit: amissum Liber in astra vehit.
 
 
Sextus ubi Oceano clivosum scandit Olympian 415
  Phoebus, et alatis aethera carpit equis;
Quisquis ades, canaeque colis penetralia Vestae,
  Cratera Iliacis turaque pone focis.
Caesaris innumeris, quem maluit ille mereri,
  Accessit titulis Pontificalis honos. 420
Ignibus aeternis aeterni numina praesunt
  Caesaris. Imperii pignora juncta vides.
De veteris Troiae dignissima praeda favilla,
  Qua gravis aeneas tutus ab hoste fuit;
Ortus ab aenea tangit cognata sacerdos 425
  Numina; cognatum, Vesta, tuere caput.
Quos sancta fovet ille manu, bene vivitis ignes.
  Vivite inexstincti, flammaque, duxque! precor.
Una nota est Martis Nonis, sacrata quod illis
  Templa putant lucos Vejovis ante duos. 430
Romulus ut saxo lucum circumdedit alto,
  Quilibet huc, inquit, confuge, tutus eris.
O quam de tenui Romanus origine crevit!
  Turba vetus quam non invidiosa fuit!
Ne tamen ignaro novitas tibi nominis obstet, 435
  Disce, quis iste deus, curve vocetur ita.
Jupiter est juvenis: juveniles adspice vultus.
  Adspice deinde manum, fulmina nulla tenet.
Fulmina post ausos coelum affectare Gigantas
  Sumpta Jovi: primo tempore inermis erat. 440
Ignibus Ossa novis, et Pelion altior Ossa
  Arsit, et in solida fixus Olympus humo.
Stat quoque capra simul: Nymphae pavisse feruntur
  Cretides: infanti lac dedit Jovi.
Nunc vocor ad nomen. Vegrandia farra colonae, 445
  Quae male creveruut, vescaque parva vocant.
Vis ea si verbi est, cur non ego Vejovis aedem,
  aedem non magni suspicer esse Jovis?
Jamque, ubi caeruleum variabunt sidera coelum,
  Suspice; Gorgonei colla videbis equi. 450
Creditur hic caesae gravida cervice Medusae
  Sanguine respersis prosiluisse jubis.
Huic supra nubes et subter sidera lapso
  Coelum pro terra, pro pede penna fuit.
Jamque indignanti nova frena receperat ore, 455
  Quum levis Aonias ungula fodit aquas.
Nunc fruitur coelo, quod pennis ante petebat,
  Et nitidus stellis quinque decemque micat.
 
 
Protinus adspicies venienti nocte Coronam
  Gnosida. Theseo crimine facta dea est. 460
Jam bene perjuro mutarat conjuge Bacchum,
  Quae dedit ingrato fila legenda viro.
Sorte tori gaudens, Quid flebam rustica? dixit,
  Utiliter nobis perfidus ille fuit.
Interea Liber depexus crinibus Indos 465
  Vincit, et Eoo dives ab orbe redit.
Inter captivas facie praestante puellas
  Grata nimis Baccho filia regis erat.
Flebat amans conjux, spatiataque litore curvo
  Edidit incultis talia verba comis: 470
En iterum similes, fluctus, audite querelas!
  En iterum lacrimas accipe, arena, meas!
Dicebam, memini, perjure et perfide Theseu!
  Ille abiit: eadem crimina Bacchus habet.
Nunc quoque, nulla viro, clamabo, femina credat. 475
  Nomine mutato causa relata mea est.
O utinam mea sors, qua primum coeperat, isset!
  Jamque ego praesenti tempore nulla forem!
Quid me desertis perituram, Liber, arenis
  Servabas? potui dedoluisse semel. 480
Bacche levis, leviorque tuis, quae tempora cingunt,
  Frondibus, in lacrimas cognite Bacche meas,
Ausus es ante oculos adducta pellice nostros
  Tam bene compositum sollicitare torum.
Heu! ubi pacta fides? ubi, quae jurare solebas? 485
  Me miseram! quoties haec ego verba loquor!
Thesea culpabas, fallacemque ipse vocabas:
  Judicio peccas turpius ipse tuo.
Ne sciat hoc quisquam, tacitisque doloribus urar!
  Ne toties falli digna fuisse puter! 490
Praecipue cupiam celari Thesea, ne te
  Consortem culpae gaudeat esse suae.
At, puto, praeposita est fuscae mihi candida pellex.
  Eveniat nostris hostibus ille color!
Quid tamen hoc refert? vitio tibi gratior ipso est. 495
  Quid facis? amplexus inquinat illa tuos.
Bacche, fidem praesta, nec praefer amoribus ullam
  Conjugis assuetae semper amare virum.
Ceperunt matrem formosi cornua tauri;
  Me tua: me laudant, ille pudendus amor. 500
Ne noceat quod amo! neque enim tibi, Bacche, nocebat,
  Quod flammas nobis fassus es ipse tuas;
Nec, quod nos uris, mirum facis; ortus in igne
  Diceris, et patria raptus ab igne manu.
Illa ego sum, cui tu solitus promittere coelum. 505
  Hei mihi, pro coelo qualia dona fero!
Dixerat: audibat jamdudum verba querentis
  Liber, ut a tergo forte secutus erat.
Occupat amplexu, lacrimasque per oscula siccat:
  Et, Pariter coeli summa petamus, ait. 510
Tu mihi juncta toro mihi juncta vocabula sumes;
  Jam tibi mutatae Libera nomen erit;
Sintque tuae tecum faciam monumenta coronae,
  Vulcanus Veneri quam dedit, illa tibi.
Dicta facit, gemmasque novem transformat in ignes. 515
  Aurea per stellas nunc micat illa novem.
 
 
Sex ubi sustulerit, totidem demerserit orbes,
  Purpureum rapido qui vehit axe diem;
Altera gramineo spectabis Equiria campo,
  Quem Tiberis curvis in latus urget aquis. 520
Qui tamen ejecta si forte tenebitur unda,
  Coelius accipiat pulverulentus equos.
 
 
Idibus est Annae festum geniale Perennse,
  Haud procul a ripis, advena Tibri, tuis.
Plebs venit, ac virides passim disjecta per herbas 525
  Potat, et accumbit cum pare quisque sua.
Sub Jove pars durat: pauci tentoria ponunt:
  Sunt, quibus e ramis frondea facta casa est:
Pars ibi pro rigidis calamos statuere columnis,
  Desuper extentas imposuere togas. 530
Sole tamen vinoque calent, annosque precantur,
  Quot sumant cyathos, ad numerumque bibunt.
Invenies illic, qui Nestoris ebibat annos:
  Quae sit per calices facta Sibylla suos.
Illic et cantant, quiquid didicere theatris, 535
  Et jactant faciles ad sua verba manus:
Et ducunt posito duras cratere choreas,
  Cultaque diffusis saltat amica comis.
Quum redeunt, titubant, et sunt spectacula vulgo,
  Et fortunatos obvia turba vocat. 540
Occurri nuper. Visa est mihi digna relatu
  Pompa: senem potum pota trahebat anus.
Quae tamen haec Dea sit,—quoniam rumoribus errat—
  Fabula proposito nulla tacenda meo.
Arserat Aeneae Dido miserabilis igne: 545
  Arserat exstructis in sua fata rogis:
Compositusque cinis, tumulique in marmore carmen
  Hoc breve, quod moriens ipsa reliquit, erat:
Praebuit aeneas et causam mortis et ensem:
  Ipsa sua Dido concidit usa manu. 550
Protinus invadunt Numidae sine vindice regnum,
  Et potitur capta Maurus Iarba domo;
Seque memor spretum, Thalamis tamen, inquit, Elissae
  En ego, quem toties reppulit illa, fruor!
Diffugiunt Tyrii, quo quemque agit error, ut olim 555
  Amisso dubiae rege vagantur apes.
Tertia nudandas acceperat area messes,
  Inque cavos ierant tertia musta lacus;
Pellitur Anna domo, lacrimansque sororia linquit
  Moenia: germanae justa dat ante suae. 560
Mixta bibunt molles lacrimis unguenta favillae,
  Vertice libatas accipiuntque comas;
Terque, Vale, dixit: cineres ter ad ora relatos
  Pressit, et est illis visa subesse soror.
Nacta ratem comitemque fugae pede labitur sequo, 565
  Moenia respiciens, dulce sororis opus.
Fertilis est Melite sterili vicina Cosyrae
  Insula, quam Libyci verberat unda freti.
Hanc petit hospitio regis confisa vetusto;
  Hospes opum dives rex ibi Battus erat. 570
Qui postquam didicit casus utriusque sororis,
  Haec, inquit, tellus quantulacumque tua est.
Et tamen hospitii servasset ad ultima munus,
 Sed timuit magnas Pygmalionis opes.
Signa recensuerat his sol sua: tertius ibat 575
  Annus, et exsulibus terra petenda nova est.
Frater adest belloque petit, rex arma perosus,
  Nos sumus imbelles, tu fuge sospes, ait.
Jussa fugit, ventoque ratem committit et undis.
  Asperior quovis aequore frater erat. 580
Est prope piscosos lapidosi Crathidis amnes
  Parvus ager: Cameren incola turba vocat.
Illuc cursus erat; nec longius abfuit inde,
  Quam quantum novies mittere funda potest.
Vela cadunt primo, et dubia librantur ab aura. 585
  Findite remigio, navita dixit, aquas.
Dumque parant torto subducere carbasa lino,
  Percutitur rapido puppis adunca Noto,
Inque patens aequor, frustra pugnante magistro,
  Fertur, et ex oculis visa refugit humus. 590
Assiliunt fluctus, imoque a gurgite pontus
  Vertitur, et canas alveus haurit aquas.
Vincitur ars vento, nec jam moderator habenis
  Utitur, at votis is quoque poscit opem.
Jactatur tumidas exsul Phoenissa per undas, 595
 Humidaque opposita lumina veste tegit.
Tum primum Dido felix est dicta sorori,
  Et quaecumque aliquam corpore pressit humum.
Figitur ad Laurens ingenti flamine litus
  Puppis, et expositis omnibus hausta perit. 600
Jam pius aeneas regno nataque Latini
  Auctus erat, populos miscueratque duos.
Litore dotali solo comitatus Achate
  Secretum nudo dum pede carpit iter,
Adspicit errantem, nec credere sustinet Annam 605
  Esse. Quid in Latios illa veniret agros?
Dum secum aeneas, Anna est! exclamat Achates.
  Ad nomen vultus sustulit illa suos.
Quo fugiat? quid agat? quos terrae quaerat hiatus?
  Ante oculos miserae fata sororis erant. 610
Sensit et alloquitur trepidam Cythereius heros:
  Flet tamen admonitu mortis, Elissa, tuae.
Anna, per hanc juro, quam quondam audire solebas
  Tellurem fato prosperiore dari;
Perque deos comites, hac nuper sede locatos, 615
  Saepe meas illos increpuisse moras.
Nec timui de morte tamen: metus abfuit iste.
  Hei mihi! credibili fortior illa fuit.
Ne refer. Adspexi non illo pectore digna
  Vulnera, Tartareas ausus adire domos. 620
At tu, seu ratio te nostris appulit oris,
  Sive deus, regni commoda carpe mei.
Multa tibi memores, nil non debemus Elissae.
  Nomine grata tuo, grata sororis, eris.
Talia dicenti—neque enim spes altera restat— 625
  Credidit, errores exposuitque suos.
Utque domum intravit Tyrios induta paratus,
  Incipit Aeneas:—cetera turba silet—
Hanc tibi cur tradam, pia causa, Lavinia conjux,
  Est mihi: consumpsi naufragus hujus opes. 630
Orta Tyro regnum Libyca possedit in ora:
  Quam precor ut carae more sororis ames.
Omnia promittit, falsumque Lavinia vulnus
  Mente premit tacita, dissimulatque fremens;
Donaque quum videat praeter sua lumina ferri 635
  Multa palam, mitti clam quoque multa putat.
Non tamen exactum, quid agat. Furialiter odit,
  Et parat insidias, et cupit ulta mori.
Nox erat: ante torum visa est adstare sororis
  Squalenti Dido sanguinolenta coma, 640
Et, Fuge, ne dubita, maestum fuge, dicere, tectum,
  Sub verbum querulas impulit aura fores.
Exsilit, et velox humili super arva fenestra
  Se jacit;—audacem fecerat ipse timor—
Quaque metu rapitur tunica velata recincta, 645
  Currit, ut auditis territa dama lupis.
Corniger hanc cupidis rapuisse Numicius undis
  Creditur, et stagnis occuluisse suis.
Sidonis interea magno clamore per agros
  Quaeritur. Apparent signa notaeque pedum. 650
Ventum erat ad ripas: inerant vestigia ripis.
  Sustinuit tacitas conscius amnis aquas.
Ipsa loqui visa est, Placidi sum Nympha Numici:
  Amne perenne latens Anna Perenna vocor.
Protinus erratis laeti vescuntur in agris, 655
  Et celebrant largo seque diemque mero.
Sunt, quibus haec Luna est, quia mensibus impleat annum:
  Pars Themin, Inachiam pars putat esse bovem.
Invenies, qui te Nymphen Atlantida dicant,
  Teque Jovi primes, Anna, dedisse cibos. 660
Haec quoque, quam referam, nostras pervenit ad aures
  Fama, nec a vera dissidet illa fide.
Plebs vetus, et nullis etiam tune tuta Tribunis,
  Fugit, et in sacri vertice mentis abit.
Jam quoque, quem secum tulerant, defecerat illos 665
  Victus et humanis usibus apta Ceres.
Orta suburbanis quaedam fuit Anna Bovillis
  Pauper, sed multae sedulitatis, anus.
Illa levi mitra canos redimita capillos
  Fingebat tremula rustica liba manu. 670
Atque ita per populum fumantia mane solebat
  Dividere. Haec populo copia grata fuit.
Pace domi facta signum posuere Perennae,
  Quod sibi defectis illa tulisset opem.
Nunc mihi, cur cantent, superest, obscena puellae, 675
  Dicere: nam coëunt certaque probra canunt.
Nuper erat dea facta; venit Gradivus ad Annam,
  Et cum seducta talia verba facit:
Mense meo coleris: junxi mea tempora tecum:
  Pendet ab officio spes mihi magna tuo. 680
Armifer armiferae correptus amore Minervae
  Uror, et hoc longo tempore vulnus alo.
Effice, dî studio similes coëamus in unum.
  Conveniunt partes hae tibi, comis anus.
Dixerat: illa deum promisso ludit inani, 685
  Et stultam dubia spem trahit usque mora.
Saepius instanti, Mandata peregimus, inquit:
  Evicta est precibus: vix dedit illa manus.
Gaudet amans thalamosque parat. Deducitur illuc
  Anna tegens vultus, ut nova nupta, suos. 690
Oscula sumpturus subito Mars adspicit Annam;
  Nunc pudor elusum, nunc subit ira, deum.
Ridet amatorem carae nova diva Minervae;
  Nec res hac Veneri gratior ulla fuit.
Inde joci veteres obscenaque dicta canuntur, 695
  Et juvat hanc magno verba dedisse deo.
Praeteriturus eram gladios in principe fixos,
  Quum sic a castis Vesta locuta focis:
Ne dubita meminisse: meus fuit ille sacerdos.
  Sacrilegae telis me petiere manus. 700
Ipsa virum rapui, simulacraque nuda reliqui;
  Quae cecidit ferro, Caesaris umbra fuit.
Ille quidem coelo positus Jovis atria vidit,
  Et tenet in magno templa dicata foro.
At quicumque nefas ausi, prohibente deorum 705
  Numine, polluerant Pontificale caput,
Morte jacent merita. Testes estote Philippi,
  Et quorum sparsis ossibus albet humus.
Hoc opus, haec pietas, haec prima elementa fuerunt
  Caesaris, ulcisci justa per arma patrem. 710
 
 
Postera quum teneras Aurora refecerit herbas,
  Scorpios a prima parte videndus erit.
 
 
Tertia post Idus lux est celeberrima Baccho.
  Bacche, fave vati, dum tua festa cano.
Nec referam Semelen; ad quam nisi fulmina secum 715
  Jupiter afferret, parvus inermis erat:
Nec, puer ut posses maturo tempore nasci,
  Expletum patrio corpore matris onus.
Sithonas et Scythicos longum est narrare triumphos,
  Et domitas gentes, turifer Inde, tuas. 720
Tu quoque Thebanae mala praeda tacebere matris,
  Inque tuum furiis acte, Lycurge, genu.
Ecce libet subitos pisces Tyrrhenaque monstra
  Dicere; sed non est carminis hujus opus.
Carminis hujus opus, causas expromere, quare 725
  Vilis anus populos ad sua liba vocet.
Ante tuos ortus arae sine honore fuerunt,
  Liber, et in gelidis herba reperta focis.
Te memorant, Gange totoque Oriente subacto,
  Primitias magno seposuisse Jovi. 730
Cinnama tu primus captivaque tura dedisti,
  Deque triumphato viscera tosta bove.
Nomine ab auctoris ducunt Libamina nomen,
  Libaque, quod sacris pars datur inde focis.
Liba deo fiunt, succis quia dulcibus ille 735
  Gaudet, et a Baccho mella reperta ferunt.
Ibat arenoso Satyris comitatus ab Hebro:
  —Non habet ingratos fabula nostra jocos—
Jamque erat ad Rhodopen Pangaeaque florida ventum:
  aeriferae comitum concrepuere manus. 740
Ecce novae coëunt volucres tinnitibus actae,
  Quaque movent sonitus aera sequuntur apes.
Colligit errantes, et in arbore claudit inani
  Liber: et inventi praemia mellis habet.
Ut Satyri levisque senex tetigere saporem, 745
  Quaerebant flavos per nemus omne favos,
Audit in exesa stridorem examinis ulmo,
  Adspicit et ceras dissimulatque senex;
Utque piger pandi tergo residebat aselli,
  Applicat hunc ulmo corticibusque cavis. 750
Constitit ipse super ramoso stipite nixus,
  Atque avide trunco condita mella petit.
Millia crabronum coëunt, et vertice nudo
  Spicula defigunt, oraque summa notant.
Ille cadit praeceps, et calce feritur aselli, 755
  Inclamatque suos, auxiliumque rogat.
Concurrunt Satyri, turgentiaque ora parentis
  Rident. Percusso claudicat ille genu.
Ridet et ipse deus, limumque inducere monstrat.
  Hic paret monitis et linit ora luto. 760
Melle pater fruitur, liboque infusa calenti
  Jure repertori candida mella damus.
Femina cur praestet, non est rationis opertae.
  Femineos thyrso concitat ille chores.
Cur anus hoc faciat, quaeris. Vinosior aetas 765
  Haec est, et gravidae munera vitis amans.
Cur hedera cincta est; Hedera est gratissima Baccho.
  Hoc quoque cur ita sit, dicere nulla mora est.
Nysiades Nymphae, puerum quaerente noverca,
  Hanc frondem cunis opposuere novis. 770
Restat, ut inveniam, quare toga libera detur
  Lucifero pueris, candide Bacche, tuo;
Sive, quod ipse puer semper juvenisque videris,
  Et media est aetas inter utrumque tibi:
Seu, quia tu pater es, patres sua pignora natos 775
  Commendant curae numinibusque tuis;
Sive, quod es Liber, vestis quoque libera per te
  Sumitur, et vitae liberioris iter;
An quia, quum prisci colerent studiosius agros,
  Et patrio faceret rure senator opus, 780
Et caperet fasces a curvo consul aratro,
  Nec crimen duras esset habere manus,
Rusticus ad ludos populus veniebat in urbem:
  Sed dîs, non studiis ille dabatur honos.
Luce sua ludos uvae commentor habebat: 785
  Quos cum taedifera nunc habet ipse dea.
Ergo, ut tironem celebrare frequentia posset,
  Visa dies dandae non aliena togae.
Mite, Pater, caput huc placataque cornua vertas,
  Et des ingenio vela secunda meo! 790
Itur ad Argeos—qui sint, sua pagina dicet—
  Hac, si commemini, praeteritaque die.
Stella Lycaoniam vergit proclinis ad Arcton
  Miluus. Haec illa nocte videnda venit.
Quid dederit volucri, si vis cognoscere, coelum: 795
  Saturnus regnis ab Jove pulsus erat.
Concitat iratus validos Titanas in arma,
  Quaeque fuit fatis debita, poscit opem.
Matre satus Terra, monstrum mirabile, taurus
  Parte sui serpens posteriore fuit. 800
Hunc triplici muro lucis incluserat atris
  Parcarum monitu Styx violenta trium.
Viscera qui tauri flammis adolenda dedisset,
  Sors erat, aeternos vincere posse deos.
Immolat hunc Briareus facta ex adamante securi: 805
  Et jam jam flammis exta daturus erat.
Jupiter alitibus rapere imperat. Attulit illi
  Miluus, et meritis venit in astra suis.
 
 
Una dies media est, et fiunt sacra Minervae,
  Nomina quae a junctis quinque diebus habent. 810
Sanguine prima vacat, nec fas concurrene ferro.
  Causa, quod est illa nata Minerva die.
Altera tresque super strata celebrantur arena.
  Ensibus exsertis bellica laeta dea est.
Pallada nunc pueri teneraeque ornate puellae. 815
  Qui bene placarit Pallada, doctus erit.
Pallade placata, lanam mollite, puellae:
  Discite jam plenas exonerare colos.
Illa etiam stantes radio percurrere telas
  Erudit, et rarum pectine denset opus. 820
Hanc cole, qui maculas laesis de vestibus aufers:
  Hanc cole velleribus quisquis ahena paras.
Nec quisquam invita faciet bene vincula plantae
  Pallade, sit Tychio doctior ille licet;
Et licet antiquo manibus collatus Epeo 825
  Sit prior, irata Pallade mancus erit.
Vos quoque, Phoebea morbos qui pellitis arte,
  Munera de vestris pauca referte deae.
Nec vos, turba fere censu fraudata, magistri
  Spernite; discipulos attrahet illa novos. 830
Quique moves caelum, tabulamque coloribus uris,
  Quique facis docta mollia saxa manu.
Mille dea est operum: certe dea carminis illa est.
  Si mereor, studiis adsit amica meis.
Coelius ex alto qua mons descendit in aequum, 835
  Hic ubi non plana est, sed prope plana via est:
Parva licet videas Captae delubra Minervae,
  Quae dea natali coepit habere suo.
Nominis in dubio causa est. Capitale vocamus
  Ingenium sollers: ingeniosa dea est. 840
An, quia de capitis fertur sine matre paterni
  Vertice cum clypeo prosiluisse suo?
An, quia perdomitis ad nos captiva Faliscis
  Venit? et hoc ipsum littera prisca docet.
An, quod habet legem, capitis quae pendere poenas 845
  Ex illo jubeat furta reperta loco?
A quacumque trahis ratione vocabula, Pallas,
  Pro ducibus nostris aegida semper habe.
Summa dies e quinque tubas lustrare canoras
  Admonet, et forti sacrificare deae. 850
Nunc potes ad solem sublato dicere vultu:
  Hic here Phrixeae vellera pressit ovis.
Seminibus tostis sceleratae fraude novercae
  Sustulerat nullas, ut solet, herba comas.
Mittitur ad tripodas, certa qui sorte reportet, 855
  Quam sterili terrae Delphicus edat opem.
Hic quoque corruptus cum semine nuntiat Helles
  Et juvenis Phrixi funera sorte peti.
Usque recusantem cives, et tempus, et Ino
  Compulerant regem jussa nefanda pati; 860
Et soror, et Phrixus velati tempora vittis
  Stant simul ante aras junctaque fata gemunt.
Adspicit hos, ut forte pependerat aethere mater,
  Et ferit attonita pectora nuda manu:
Inque draconigenam nimbis comitantibus urbem 865
  Desilit, et natos eripit inde suos;
Utque fugam capiant, aries nitidissimus auro
  Traditur. Ille vehit per freta longa duos.
Dicitur infirma cornu tenuisse sinistra
  Femina, quum de se nomina fecit aquae. 870
Paene simul periit, dum vult succurrere lapsae,
  Frater, et extentas porrigit usque manus.
Flebat, ut amissa gemini consorte pericli,
  Caeruleo junctam nescius esse deo.
Litoribus tactis aries fit sidus: at hujus 875
  Pervenit in Colchas aurea lana domos.
 
 
Tres ubi Luciferos veniens praemiserit Eos,
  Tempora nocturnis aequa diurna feres.
 
 
Inde quater pastor saturos ubi clauserit hoedos,
  Canuerint herbae rore recente quater; 880
Janus adorandus, cumque hoc Concordia mitis,
  Et Romana Salus, araque Pacis erit.
Luna regit menses. Hujus quoque tempora mensis
  Finit Aventino Luna colenda jugo.
 
NOTES:

1. As the first book began with the praises of Janus, so here the poet invokes Mars; in the next book we shall find him calling upon Venus.– Depositis, etc. as the poet's occupation is a peaceful one.

LIBER IV

 
Alma, fave, dixi, geminorum mater Amorum.
  Ad vatem vultus rettulit illa suos.
Quid tibi, ait, mecum? certe majora canebas.
  Num vetus in molli pectore vulnus habes?
Scis dea, respondi, de vulnere.—Risit, et aether 5
  Protinus ex illa parte serenus erat.—
Saucius, an sanus, numquid tua signa reliqui?
  Tu mihi propositum, tu mihi semper opus.
Quae decuit, primis sine crimine lusimus annis:
  Nunc teritur nostris area major equis. 10
Tempora cum causis annalibus eruta priscis,
  Lapsaque sub terras ortaque signa cano.
Venimus ad quartum, quo tu celeberrima, mensem;
  Et vatem, et mensem scis, Venus esse tuos.
Mota Cytheriaca leviter mea tempora myrto 15
  Contigit, et, Coeptum perfice, dixit, opus.
Sensimus, et subito causae patuere dierum.
  Dum licet, et spirant flamina, navis eat.
Si qua tamen pars te de fastis tangere debet,
  Caesar, in Aprili, quo tenearis, habes. 20
Hic ad te magna descendit imagine mensis,
  Et fit adoptiva nobilitate tuus.
Hoc pater Iliades, quum longum scriberet annum,
  Vidit, et auctores rettulit ipse suos.
Utque fero Marti primam dedit ordine sortem, 25
  Quod sibi nascenti proxima causa fuit;
Sic Venerem gradibus multis in gente repertam
  Alterius voluit mensis habere locum;
Principiumque sui generis revolutaque quaerens
  Saecula, cognatos venit ad usque deos. 30
Dardanon Electra nesciret Atlantide cretum?
  Scilicet Electran concubuisse Jovi?
Hujus Erichthonius: Tros est generatus ab illo:
  Assaracon creat hic, Assaracusque Capyn.
Proximus Anchisen, cum quo commune parentis 35
  Non dedignata est nomen habere Venus,
Hinc satus aeneas, pietas spectata per ignes,
  Sacra, patremque humeris altera sacra, tulit.
Venimus ad felix aliquando nomen Iuli,
  Unde domus Teucros Julia tangit avos. 40
Postumus huic, qui, quod silvis fuit ortus in altis,
  Silvius in Latia gente vocatus erat;
Isque, Latine, tibi pater est: subit Alba Latinum:
  Proximus est titulis Epytos, Alba, tuis,
Ille dedit Capyi recidiva vocabula Troiae, 45
  Et tuus est idem, Calpete, factus avus.
Quumque patris regnum post hunc Tiberinus haberet,
  Dicitur in Tuscae gurgite mersus aquae.
Jam tamen Agrippam genitum, Remulumque nepotem
  Viderat; in Remulum fulmina missa ferunt. 50
Venit Aventinus post hos, locus unde vocatus,
  Mons quoque. Post illum tradita Procae.
Quem sequitur diri Numitor germanus Amuli.
  Ilia cum Lauso de Numitore sati.
Ense cadit patrui Lausus: placet Ilia Marti; 55
  Teque parit, gemino juncte Quirine Remo.
Ille suos semper Venerem Martemque parentes
  Dixit, et emeruit vocis habere fidem.
Neve secuturi possent nescire nepotes,
  Tempora dîs generis continuata dedit. 60
Sed Veneris mensem Graio sermone notatum
  Auguror: a spumis est dea dicta maris.
Nec tibi sit mirum Graio rem nomine dici:
  Itala nam tellus Graecia major erat.
Venerat Evander plena cum classe suorum: 65
  Venerat Alcides, Graius uterque genus.
Hospes Aventinis armentum pavit in herbis
  Claviger, et tanto est Albula pota deo.
Dux quoque Neritius. Testes Laestrygones exstant:
  Et quod adhuc Circes nomina litus habet. 70
Et jam Telegoni, jam moenia Tiburis udi
  Stabant, Argolicae quod posuere manus.
Venerat Atridae fatis agitatus Halesus,
  A quo se dictam terra Falisca putat.
Adjice Trojanae suasorem Antenora pacis, 75
  Et generum Oeniden, Appule Daune, tuum.
Serus ab Iliacis, et post Antenora, flammis
  Attulit aeneas in loca nostra deos.
Hujus erat Solymus Phrygia comes unus ab Ida:
  A quo Sulmonis moenia nomen habent, 80
Sulmonis gelidi, patriae, Germanice, nostrae.
  Me miserum! Scythico quam procul illa solo est!
Ergo ego tam longe?—sed supprime, Musa, querelas;
  Non tibi sunt maesta sacra canenda lyra.
Quo non livor abit? Sunt qui tibi mensis honorem 85
  Eripuisse velint, invideantque, Venus.
Nam, quia ver aperit tunc omnia, densaque cedit
  Frigoris asperitas, fetaque terra patet;
Aprilem memorant ab aperto tempore dictum,
  Quem Venus injecta vindicat alma manu. 90
Illa quidem totum dignissima temperat orbem:
 Illa tenet nullo regna minora deo:
Juraque dat coelo, terrae, natalibus undis,
  Perque suos initus continet omne genus.
Illa deos omnes—longum est narrare—creavit: 95
  Illa satis causas arboribusque dedit:
Illa rudes animos hominum contraxit in unum,
  Et docuit jungi cum pare quemque sua.
Quid genus omne creat volucrum, nisi blanda voluptas?
  Nec coëunt pecudes, si levis absit amor. 100
Cum mare trux aries cornu decertat: at idem
  Frontem dilectae laedere parcit ovis.
Deposita taurus sequitur feritate juvencam,
  Quem toti saltus, quem nemus omne tremit.
Vis eadem, lato quodcumque sub sequore vivit, 105
  Servat, et innumeris piscibus implet aquas.
Prima feros habitus homini detraxit: ab illa
  Venerunt cultus mundaque cura sui.
Primus amans carmen vigilatum nocte negata
  Dicitur ad clausas concinuisse fores; 110
Eloquiumque fuit duram exorare puellam:
  Proque sua causa quisque disertus erat.
Mille per hanc artes motae, studioque placendi,
  Quae latuere prius, multa reperta ferunt.
Hanc quisquam titulo mensis spoliare secundi 115
  Audeat? a nobis sit procul iste furor.
Quid? quod ubique potens, templisque frequentibus aucta,
  Urbe tamen nostra jus dea majus habet?
Pro Troja, Romane, tua Venus arma ferebat;
  Quum genuit teneram cuspide laesa manum, 120
Coelestesque duas Trojano judice vicit;
  —Ah! nolim victas hoc meminisse deas!—
Assaracique nurus dicta est, ut scilicet olim
  Magnus Iuleos Caesar haberet avos.
Nec Veneri tempus, quam ver, erat aptius ullum. 125
  Vere nitent terrae: vere remissus ager.
Nunc herbae rupta tellure cacumina tollunt;
  Nunc tumido gemmas cortice palmes agit.
Et formosa Venus formoso tempore digna est,
  Utque solet, Marti continuata suo. 130
Vere monet curvas materna per aequora puppes
 Ire, nec hibernas jam timuisse minas.
Rite deam Latiae colitis matresque nurusque;
  Et vos, quîs vittae longaque vestis abest.
Aurea marmoreo redimicula solvite collo: 135
  Demite divitias: tota lavanda dea est.
Aurea siccato redimicula reddite collo:
  Nunc alii flores, nunc nova danda rosa est.
Vos quoque sub viridi myrto jubet illa lavari;
  Causaque, cur jubeat,—discite—certa subest. 140
Litore siccabat rorantes nuda capillos:
  Viderunt Satyri, turba proterva, deam.
Sensit, et opposita texit sua corpora myrto.
  Tuta fuit facto: vosque referre jubet.
Discite nunc, quare Fortunae tura Virili 145
  Detis eo, calida qui locus humet aqua.
Aspicit ille locus posito velamine cunctas,
  Et vitium nudi corporis omne patet.
Ut tegat hoc, celetque viros, Fortuna Virilis
  Praestat, et hoc parvo ture rogata facit. 150
Nec pigeat niveo tritum cum lacte papaver
  Sumere, et expressis mella liquata favis.
Quum primum cupido Venus est deducta marito,
  Hoc bibit; ex illo tempore nupta fuit.
Supplicibus verbis illam placate: sub illa 155
  Et forma, et mores, et bona fama manet.
Roma pudicitia proavorum tempore lapsa est:
  Cumaeam, veteres, consuluistis anum.
Templa jubet Veneri fieri: quibus ordine factis,
  Inde Venus verso nomina corde tenet. 160
Semper ad Aeneadas placido, pulcherrima, vultu
  Respice, totque tuas, diva, tuere nurus.
Dum loquor, elatae metuendus acumine caudae
  Scorpios in virides praecipitatur aquas.
Nox ubi transient, coelumque rubescere primo 165
  Coeperit, et tactae rore querentur aves,
Semustamque facem vigilata nocte viator
  Ponet, et ad solitum rusticus ibit opus:
Pliades incipiunt humeros relevare paternos,
  Quae septem dici, sex tamen esse solent; 170
Seu, quod in araplexum sex hinc venere deorum:
  Nam Steropen Marti concubuisse ferunt:
Neptuno Halcyonen, et te, formosa Celaeno:
  Maian, et Electran, Taygetenque Jovi:
Septima mortali Merope tibi, Sisyphe, nupsit: 175
  Poenitet, et facti sola pudore latet;
Sive, quod Electra Trojae; spectare ruinas
  Non tulit, ante oculos opposuitque manum.
 
 
Ter sine perpetuo coelum versetur in axe;
  Ter jungat Titan, terque resolvat equos; 180
Protinus inflexo Berecyntia tibia cornu
  Flabit, et Idaeae festa Parentis erunt.
Ibunt semimares et inania tympana tundent,
  Aeraque tinnitus sere repulsa dabunt.
Ipsa sedens molli comitum cervice feretur 185
  Urbis per medias exululata vias.
Scena sonat, ludique vocant. Spectate, Quirites!
  Et fora Marte suo litigiosa vacent.
Quaerere multa libet: sed me sonus aeris acuti
  Terret, et horrendo lotos adunca sono. 190
Da, dea, quas sciter, doctas, Cybeleïa, neptes.
  Audit, et has curae jussit adesse meae.
Pandite mandati memores, Heliconis alumnae,
  Gaudeat assiduo cur dea Magna sono.
Sic ego. Sic Erato:—mensis Cythereïus illi 195
  Cessit, quod teneri nomen Amoris habet.—
Reddita Saturno sors haec erat: Optime regum.
  A nato sceptris excutiere tuis.
Ille suam metuens, ut quaeque erat edita, prolem
  Devorat, immersam visceribusque tenet. 200
Saepe Rhea questa est toties fecunda, nec umquam
  Mater, et indoluit fertilitate sua.
Jupiter ortus erat.—Pro magno teste vetustas
  Creditur; acceptam parce movere fidem.—
Veste latens saxum coelesti gutture sedit. 205
  Sic genitor fatis decipiendus erat.
Ardua jam dudum resonat tinnitibus Ide,
  Tutus ut infanti vagiat ore puer.
Pars clypeos rudibus, galeas pars tundit inanes:
  Hoc Curetes habent, hoc Corybantes opus. 210
Res latuit patrem: priscique imitamina facti
  aera deae comites raucaque terga movent.
Cymbala pro galeis, pro scutis tympana pulsant:
  Tibia dat Phrygios, ut dedit ante, modos.
Desierat: coepi: Cur huic genus acre leonum 215
  Praebeat insolitas ad juga curva jubas?
Desieram: coepit: Feritas mollita per illam
  Creditur. Id curru testificata suo est.
At cur turrita caput est ornata corona?
  An primis turres urbibus illa dedit? 220
Annuit. Unde venit, dixi, sua membra secandi
  Impetus? Ut tacui, Pieris orsa loqui:
Phryx puer in silvis facie spectabilis Attis
  Turrigeram casto vinxit amore deam.
Hunc sibi servari voluit, sua templa tueri: 225
  Et dixit, Semper fac puer esse velis.
Ille fidem jussis dedit; et, Si mentiar, inquit,
  Ultima, qua fallam, sit Venus illa mihi.
Fallit, et in Nympha Sagaritide desinit esse,
  Quod fuit. Hinc poenas exigit ira deae. 230
Naïda vulneribus succidit in arbore factis.
  Illa perit. Fatum Naïdos arbor erat.
Hic furit: et credens thalami procumbere tectum,
  Effugit et cursu Dindyma summa petit.
Et modo, Tolle faces! Remove, modo, verbera! clamat. 235
  Saepe Palaestinas jurat adesse deas.
Ille etiam saxo corpus laniavit acuto,
  Longaque in immundo pulvere tracta coma est;
Voxque fuit, Merui: meritas do sanguine poenas:
  Ah pereant partes, quae nocuere mihi! 240
Ah pereant! dicebat adhuc: onus inguinis aufert;
  Nullaque sunt subito signa relicta viri.
Venit in exemplum furor hic, mollesque ministri
  Caedunt jactatis vilia membra comis.
Talibus Aoniae facunda voce Camenae; 245
  Reddita quaesiti causa furoris erat.
Hoc quoque, dux operis, moneas, precor, unde petita
  Venerit, an nostra semper in urbe fuit?
Dindymon, et Cybelen, et amoenam fontibus Iden
  Semper, et Iliacas Mater amavit opes. 250
Quum Trojam. aeneas Italos portaret in agros,
  Est dea sacriferas paene secuta rates.
Sed nondum fatis Latio sua numina posci
  Senserat, assuetis substiteratque locis.
Post, ut Roma potens opibus jam saecula quinque 255
  Vidit, et edomito sustulit orbe caput;
Carminis Euboici fatalia verba sacerdos
  Inspicit. Inspectum tale fuisse ferunt:
Mater abest; Matrem jubeo, Romane, requiras.
  Quum veniet, casta est accipienda manu. 260
Obscurae sortis Patres ambagibus errant,
  Quaeve parens absit, quove petenda loco.
Consulitur Paean, Divûm que arcessite Matrem,
  Inquit, et Idaeo est invenienda jugo.
Mittuntur proceres. Phrygiae tum sceptra tenebat 265
  Attalus: Ausoniis rem negat ille viris.
Mira canam: longo tremuit cum murmure tellus,
  Et sic est adytis diva locuta suis:
Ipsa peti volui. Ne sit mora: mitte volentem.
  Dignus Roma locus, quo deus omnis eat. 270
Ille soni terrore pavens, Proficiscere, dixit;
  Nostra eris: in Phrygios Roma refertur avos.
Protinus innumerae caedunt pineta secures
  Illa, quibus fugiens Phryx pius usus erat.
Mille manus coëunt: et picta coloribus ustis 275
  Coelestum Matrem concava puppis habet.
Illa sui per aquas fertur tutissima nati,
  Longaque Phrixeae stagna sororis adit,
Rhoeteumque rapax, Sigeaque litora transit,
  Et Tenedum, et veteres Eëtionis opes. 280
Cyclades excipiunt, Lesbo post terga relicta,
  Quaque Carysteis frangitur unda vadis.
Transit et Icarium, lapsas ubi perdidit alas
  Icarus, et vastae nomina fecit aquae.
Tum laeva Creten, dextra Pelopeïdas undas 285
  Deserit, et Veneri sacra Cythera petit.
Hinc mare Trinacrium, candens ubi tingere ferrum
  Brontes, et Steropes, Acmonidesque solent:
aequoraque Afra legit, Sardoaque regna sinistris
  Prospicit a remis, Ausoniamque tenet. 290
Ostia contigerat, qua se Tiberinus in altum
  Dividit, et campo liberiore natat:
Omnis eques, mixtaque gravis cum plebe senatus
  Obvius ad Tusci fluminis ora venit;
Procedunt pariter matres, nataeque, nurusque. 295
  Quaeque colunt sanctos virginitate focos.
Sedula fune viri contento brachia lassant.
  Vix subit adversas hospita navis aquas,
Sicca diu tellus fuerat: sitis usserat herbas:
  Sedit limoso pressa carina vado. 300
Quisquis adest operi, plus quam pro parte laborat,
  Adjuvat et fortes voce sonante manus.
Illa velut medio stabilis sedet insula ponto.
  Attoniti monstro stantque paventque viri.
Claudia Quinta genus Clauso referebat ab alto: 305
  Nec facies impar nobilitate fuit.
Casta quidem, sed non et credita. Rumor iniquus
  Laeserat, et falsi criminis acta rea est.
Cultus et ornatis varie prodisse capillis
  Obfuit, ad rigidos promptaque lingua senes. 310
Conscia mens recti famae mendacia risit:
  Sed nos in vitium credula turba sumus.
Haec ubi castarum processit ab agmine matrum,
  Et manibus puram fluminis hausit aquam,
Ter caput irrorat, ter tollit in aethera palmas; 315
  —Quicumque adspiciunt, mente carere putant.—
Submissoque genu vultus in imagine divae
  Figit, et hos edit crine jacente sonos:
Supplicis, alma, tuae, genitrix fecunda deorum,
  Accipe sub certa conditione preces. 320
Casta negor. Si tu damnas, meruisse fatebor;
  Morte luam poenas judice victa dea.
Sed, si crimen abest, tu nostrae pignora vitae
  Re dabis, et castas casta sequere manus.
Dixit, et exiguo funem conamine traxit. 325
  Mira, sed et scena testificata loquar.
Mota dea est, sequiturque ducem, laudatque sequendo.
  Index laetitiae fertur in astra sonus.
Fluminis ad flexum veniunt: Tiberina priores
  Ostia dixerunt, unde sinister abit. 330
Nox aderat: querno religant a stipite funem,
  Dantque levi somno corpora functa cibo.
Lux aderat: querno solvunt a stipite funem;
  Ante tamen posito tura dedere foco:
Ante coronatam puppim sine labe juvencam 335
  Mactarunt operum conjugiique rudem.
Est locus, in Tiberin qua lubricus influit Almo,
  Et nomen magno perdit ab amne minor.
Illic purpurea canus cum veste sacerdos
  Almonis dominam sacraque lavit aquis. 340
Exululant comites, furiosaque tibia flatur,
  Et feriunt molles taurea terga manus.
Claudia praecedit, laeto celeberrima vultu;
  Credita vix tandem teste pudica dea.
Ipsa sedens plaustro porta est invecta Capena: 345
  Sparguntur junctae flore recente boves.
Nasica accepit. Templi non perstitit auctor;
  Augustus nunc est; ante Metellus erat.
Substitit hic Erato. Mora fit, si cetera quaeram.
   Dic, inquam, parva cur stipe quaerat opes? 350
Contulit aes populus, de quo delubra Metellus
   Fecit, ait; dandae mos stipis inde manet.
Cur vicibus factis ineant convivia, quaero,
   Tum magis, indictas concelebrentque dapes.
Quod bene mutarit sedem Berecyntia, dixit, 355
   Captant mutatis sedibus omen idem.
Institeram, quare primi Megalesia ludi
   Urbe forent nostra, quum dea,—sensit enim—
Illa deos, inquit, peperit. Cessere parenti,
   Principiumque dati Mater honoris habet. 360
Cur igitur Gallos, qui se excidere, vocamus,
   Quum tanto Phrygia Gallica distet humus?
Inter, ait, viridem Cybelen altasque Celaenas,
   Amnis it insana, nomine Gallus, aqua.
Qui bibit inde, furit. Procul hinc discedite, quis est 365
  Cura bonae mentis. Qui bibit inde, furit.
Non pudet herbosum, dixi, posuisse moretum
  In dominae mensis? an sua causa subest?
Lacte mero veteres usi memorantur et herbis,
  Sponte sua si quas terra ferebat, ait. 370
Candidus elisae miscetur caseus herbae,
  Cognoscat priscos ut dea prisca cibos.
Postera quum coelo motis Pallantias astris
  Fulserit, et niveos Luna levarit equos;
Qui dicet, Quondam sacrata est colle Quirini 375
  Hac Fortuna die Publica, verus erit
 
 
Tertia lux—memini—ludis erat. At mihi quidam
Spectanti senior contiguusque loco,
Haec, ait, illa dies, Libycis qua Caesar in oris
  Perfida magnanimi contudit arma Jubae. 380
Dux mihi Caesar erat, sub quo meruisse Tribunus
  Glorior. Officio praefuit ille meo.
Hanc ego militia sedem, tu pace parasti,
  Inter bis quinos usus honore Viros.
Plura locuturi subito seducimur imbre; 385
  Pendula coelestes Libra movebat aquas.
Ante tamen, quam summa dies spectacula sistat,
  Ensifer Orion aequore mersus erit.
 
 
Proxima victricem quum Romam inspexerit Eos,
  Et dederit Phoebo stella fugata locum; 390
Circus erit pompa celeber, numeroque deorum:
  Primaque ventosis palma petetur equis.
Hinc Cereris Ludi. Non est opus indice causae;
  Sponte deae munus promeritumque patet.
Messis erant primis virides mortalibus herbae, 395
  Quas tellus nullo sollicitante dabat;
Et modo carpebant vivaci cespite gramen,
  Nunc epulae tenera fronde cacumen erant.
Postmodo glans nata est. Bene erat jam glande reperta,
  Duraque magnificas quercus habebat opes. 400
Prima Ceres homini ad meliora alimenta vocato
  Mutavit glandes utiliore cibo.
Illa jugo tauros collum praebere coëgit;
  Tum primum soles eruta vidit humus.
Aes erat in pretio: chalybeïa massa latebat. 405
  Heu heu perpetuo debuit illa tegi!
Pace Ceres laeta est, et vos optate, coloni,
  Perpetuam pacem, perpetuumque ducem.
Farra deae, micaeque licet salientis honorem
  Detis, et in veteres turea grana focos; 410
Et, si tura aberunt, unctas accendite taedas.
  Parva bonae Cereri, sint modo casta, placent.
A bove succincti cultros removete ministri.
  Bos aret: ignavam sacrificate suem.
Apta jugo cervix non est ferienda securi. 415
  Vivat, et in dura saepe laboret humo!
Exigit ipse locus, raptus ut virginis edam.
  Plura recognosces: pauca docendus eris.
Terra tribus scopulis vastum procurrit in aequor
  Trinacris, a positu nomen adepta loci. 420
Grata domus Cereri. Multas ibi possidet urbes,
  In quibus est culto fertilis Henna solo.
Frigida coelestum matres Arethusa vocarat.
  Venerat ad sacras et dea flava dapes.
Filia consuetis ut erat comitata puellis, 425
  Errabat nudo per sua prata pede.
Valle sub umbrosa locus est, adspergine multa
  Humidus ex alto desilientis aquae.
Tot fuerant illic, quot habet natura, colores,
  Pictaque dissimili flore nitebat humus. 430
Quam simul adspexit, Comites accedite, dixit,
  Et mecum plenos flore referte sinus.
Praeda puellares animos oblectat inanis,
  Et non sentitur sedulitate labor.
Haec implet lento calathos e vimine textos, 435
  Haec gremium, laxos degravat illa sinus,
Illa legit calthas, huic sunt violaria curae,
  Illa papavereas subsecat ungue comas,
Has, hyacinthe, tenes, illas, amarante, moraris,
  Pars thyma, pars rorem, pars meliloton amant. 440
Plurima lecta rosa est, et sunt sine nomine flores.
  Ipsa crocos tenues, liliaque alba legit.
Carpendi studio paullatim longius itur,
  Et dominam casu nulla secuta comes.
Hanc videt, et visam patruus velociter aufert, 445
  Regnaque caeruleis in sua portat equis.
Illa quidem clamabat, Io carissima mater,
  Auferor! ipsa suos abscideratque sinus.
Panditur interea Diti via; namque diurnum
  Lumen inassueti vix patiuntur equi. 450
At chorus aequalis, cumulatis flore canistris,
  Persephone, clamant, ad tua dona veni.
Ut clamata silet, monies ululatibus implent,
  Et feriunt maesta pectora nuda manu.
Attonita est plangore Ceres,—modo venerat Hennam— 455
  Nec mora, Me miseram! filia, dixit, ubi es?
Mentis inops rapitur, quales audire solemus
  Threïcias fusis Maenadas ire comis.
Ut vitulo mugit sua mater ab ubere rapto,
  Et quaerit fetus per nemus omne suos; 460
Sic dea: nec retinet gemitus, et concita cursu
  Fertur, et e campis incipit, Henna, tuis.
Inde puellaris nacta est vestigia plantae,
  Et pressam noto pondere vidit humum.
Forsitan illa dies erroris summa fuisset, 465
  Si non turbassent signa reperta sues.
Jamque Leontinos Amenanaque flumina cursu
  Praeterit, et ripas, herbifer Aci, tuas:
Praeterit et Cyanen, et fontem lenis Anapi,
  Et te, vorticibus non adeunde Gela. 470
Liquerat Ortygien, Megareaque, Pantagienque,
  Quaque Symaetheas accipit aequor aquas,
Antraque Cyclopum, positis exusta caminis,
  Quique locus curvae nomina falcis habet:
Himeraque, et Didymen, Acragantaque, Tauromenonque, 475
  Sacrorumque Melan pascua laeta boum.
Hinc Camerinan adit, Thapsonque et Heloria tempe,
  Quaque patet Zephyro semper apertus Eryx.
Jamque Peloriaden, Lilybaeaque, jamque Pachynon
  Lustrarat, terrae cornua prima suae. 480
Quacumque ingreditur, miseris loca cuncta querelis
  Implet, ut amissum quum gemit ales Ityn;
Perque vices modo, Persephone, modo, Filia, clamat.
  Clamat, et alternis nomen utrumque ciet.
Sed neque Persephone Cererem, neque filia matrem 485
  Audit, et alternis nomen utrumque perit.
Unaque, pastorem vidisset an arva colentem,
  Vox erat, Hac gressus si qua puella tulit?
Jam color unus inest rebus, tenebrisque teguntur
  Omnia; jam vigiles conticuere canes. 490
Alta jacet vasti super ora Typhoëos aetne,
  Cujus anhelatis ignibus ardet humus.
Illic accendit geminas pro lampade pinus:
  Hinc Cereris sacris nunc quoque taeda datur.
Est specus exesi structura pumicis asper; 495
  Non homini regio, non adeunda ferae.
Quo simul ac venit, frenatos curribus angues
  Jungit, et aequoreas sicca pererrat aquas.
Effugit et Syrtes, et te, Zaneltaea Charybdi,
  Et vos, Nissei naufraga monstra, canes; 500
Hadriacumque patens late, bimaremque Corinthon.
  Sic venit ad portus, Attica terra, tuos.
Hic primum sedit gelido maetissima saxo.
  Illud Cecropidae nunc quoque triste vocant.
Sub Jove duravit multis immota diebus, 505
  Et lunae patiens, et pluvialis aquae.
Fors sua cuique loco est. Quo nunc Cerealis Eleusin,
  Dicitur hoc Celei rura fuisse senis.
Ille domum glandes excussaque mora rubetis
  Portat, et arsuris arida ligna focis. 510
Filia parva duas redigebat rupe capellas,
  Et tener in cunis filius aeger erat.
Mater, ait virgo,—mota est dea nomine matris—
  Quid facis in solis incomitata jugis?
Restitit et senior, quamvis onus urget, et orat, 515
  Tecta suae subeat quantulacumque casae.
Ille negat.—Simularat anum, mitraque capillos
  Presserat—Instanti talia dicta refert:
Sospes eas, semperque parens! Mihi filia rapta est.
  Heu! melior quanto sors tua sorte mea! 520
Dixit, et, ut lacrimae,—neque enim lacrimare deorum est—
  Decidit in tepidos lucida gutta sinus.
Flent pariter molles animis, virgoque senexque.
  E quibus haec justi verba fuere senis:
Sic tibi, quam raptam quereris, sit filia sospes; 525
  Surge, nec exiguae despice tecta casae.
Cui dea, Duc, inquit: scisti, qua cogere posses;
  Seque levat saxo, subsequiturque senem.
Dux comiti narrat, quam sit sibi filius aeger,
  Nec capiat somnos, invigiletque malis. 530
Illa soporiferum, parvos initura penates,
  Colligit agresti lene papaver humo.
Dum legit, oblito fertur gustasse palato,
  Longamque imprudens exsoluisse famem.
Quae quia principio posuit jejunia noctis, 535
  Tempus habent Mystae sidera visa cibi.
Limen ut intravit, luctus videt omnia plena.
  Jam spes in puero nulla salutis erat.
Matre salutata,—mater Metanira vocatur—
  Jungere dignata est os puerile suo. 540
Pallor abit, subitaeque vigent in corpore vires.
  Tantus coelesti venit ab ore vigor!
Tota domus laeta est, hoc est, materque, paterque,
  Nataque: tres illi tota fuere domus.
Mox epulas ponunt, liquefacta coagula lacte, 545
  Pomaque, et in teneris aurea mella favis.
Abstinet alma Ceres, somnique papavera causas
  Dat tibi cum tepido lacte bibenda, puer.
Noctis erat medium, placidique silentia somni;
  Triptolemum gremio sustulit illa suo, 550
Terque manu permulsit eum: tria carmina dixit,
  Carmina mortali non referenda sono;
Inque foco pueri corpus vivente favilla
  Obruit, humanum purget ut ignis onus.
Excutitur somno stulte pia mater, et amens, 555
  Quid facis? exclamat, membraque ab igne rapit.
Cui Dea, Dum non es, dixit scelerata fuisti:
  Irrita materno sunt mea dono metu.
Iste quidem mortalis erit, sed primus arabit,
  Et seret, et culta praemia tollet humo. 560
Dixit, et egrediens nubem trahit, inque dracones
  Transit, et aligero tollitur axe Ceres.
Sunion expositum, Piraeaque tuta recessu
  Linquit, et in dextrum quae jacet ora latus.
Hinc init aegaeum, quo Cycladas adspicit omnes, 565
  Ioniumque rapax, Icariumque legit;
Perque urbes Asiae longum petit Hellespontum:
  Divereumque locis alta pererrat iter.
Nam modo turilegos Arabas, modo despicit Indos:
  Hinc Libys, hinc Meroë, siccaque terra subest. 570
Nunc adit Hesperios, Rhenum, Rhodanumque, Padumque,
  Teque future parens, Tibri, potentis aquae.
Quo feror? immensum est erratas dicere terras:
  Praeteritus Cereri nullus in orbe locus.
Errat et in coelo, liquidique immunia ponti 575
  Alloquitur gelido proxima signa polo:
Parrhasides stellae,—namque omnia nosse potestis,
  aequoreas numquam quum subeatis aquas—
Persephonen miserae natam monstrate parenti.
  Dixerat: huic Helice talia verba refert: 580
Crimine nox vacua est. Solem de virgine rapta
  Consule, qui late facta diurna videt.
Sol aditus, Quam quaeris, ait, ne vana labores,
  Nupta Jovis fratri tertia regna tenet.
Questa diu secum sic est affata Tonantem: 585
  —Maximaque in vultu signa dolentis erant—
Si memor es, de quo mihi sit Proserpina nata;
  Dimidium curae debet habere tuae.
Orbe pererrato, sola est injuria facti
  Cognita: commissi praemia raptor habet. 590
At neque Persephone digna est praedone marito,
  Nec gener hoc nobis more parandus erat.
Quid gravius victore Gyge captiva tulissem,
  Quam nunc, te coeli sceptra tenente, tuli?
Verum impune ferat: nos haec patiamur inultae. 595
  Reddat, et emendet facta priora novis.
Jupiter hanc lenit, factumque excusat amore,
  Nec gener est nobis ille pudendus, ait.
Non ego nobilior. Posita est mihi regia coelo:
  Possidet alter aquas: alter inane Chaos. 600
Sed si forte tibi non est mutabile pectus,
  Statque semel juncti rumpere vincla tori;
Hoc quoque tentemus, siquidem jejuna remansit:
  Sin minus, inferni conjugis uxor erit.
Tartara jussus adit sumptis Caducifer alis, 605
  Speque redit citius, visaque certa refert.
Rapta tribus, dixit, solvit jejunia granis,
  Punica quae lento cortice poma tegunt.
Haud secus indoluit, quam si modo rapta fuisset,
  Maesta parens, longa vixque refecta mora est. 610
Atque ita, Nec nobis coelum est habitabile, dixit:
  Taenaria recipi me quoque valle jube.
Et factura fuit, pactus nisi Jupiter esset,
  Bis tribus ut coelo mensibus illa foret.
Tum demum vultumque Ceres animumque recepit, 615
  Imposuitque suae spicea serta comae.
Largaque provenit cessatis messis in arvis.
  Et vix congestas area cepit opes.
Alba decent Cererem: vestes Cerealibus albas
  Sumite; nunc pulli velleris usus abest. 620
 
 
Occupat Apriles Idus cognomine Victor
  Jupiter: hac illi sunt data templa die.
Hac quoque, ni fallor, populo dignissima nostro
  Atria Libertas coepit habere sua.
 
 
Luce secutura tutos pete, navita, portus: 625
  Ventus ab occasu grandine mixtus erit.
Scilicet, ut fuerit, tamen hac Mutinensia Caesar
  Grandine militia contudit arma sua.
 
 
Tertia post Veneris quum lux surrexerit Idus,
  Pontifices, forda sacra litate bove. 630
Forda, ferens bos est fecundaque, dicta ferendo:
  Hinc etiam fetus nomen habere putant.
Nunc gravidum pecus est: gravidae nunc semine terrae.
  Telluri plenae victima plena datur.
Pars cadit arce lovis: ter denas Curia vaccas 635
  Accipit, et largo sparsa cruore madet.
Ast ubi visceribus vitulos rapuere ministri,
  Sectaque fumosis exta dedere focis;
Igne cremat vitulos, quae natu maxima Virgo est,
  Luce Palis populos purget ut ille cinis. 640
Rege Numa, fructu non respondente labori,
  Irrita decepti vota colentis erant.
Nam modo siccus erat gelidis Aquilonibus annus,
  Nunc ager assidua luxuriabat aqua;
Saepe Ceres primis dominum fallebat in herbis. 645
  Et levis obsesso stabat avena solo:
Et pecus ante diem partus edebat acerbos,
  Agnaque nascendo saepe necabat ovem.
Silva vetus nullaque diu violata securi
  Stabat, Maenalio sacra relicta deo. 650
Ille dabat tacitis animo responsa quieto
  Noctibus. Hic geminas rex Numa mactat oves.
Prima cadit Fauno, leni cadit altera Somno.
  Sternitur in duro vellus utrumque solo.
Bis caput intonsum fontana spargitur unda, 655
  Bis sua faginea tempora fronde tegit.
Usus abest Veneris: nec fas animalia mensis
  Ponere, nec digitis annulus ullus inest.
Veste rudi tectus supra nova vellera corpus
  Ponit, adorato per sua verba deo. 660
Interea placidam redimita papavere frontem
  Nox venit, et secum somnia nigra trahit.
Faunus adest, oviumque premens pede vellera duro,
  Edidit a dextro talia dicta toro:
Morte boum tibi, Rex, Tellus placanda duarum: 665
  Det sacris animas una necata duas.
Excutitur terrore quies; Numa visa revolvit,
  Et secum ambages caecaque jussa refert.
Expedit errantem nemori gratissima conjux,
  Et dixit, Gravidae posceris exta bovis. 670
Exta bovis dantur gravidae; felicior annus
  Provenit, et fructum terra pecusque ferunt.
Hanc quondam Cytherea diem properantius ire
  Jussit, et aetherios praecipitavit equos,
Ut titulum imperii quam primum luce sequenti 675
  Augusto juveni prospera bella darent.
 
 
Sed jam praeteritas quartus ubi Lucifer Idus
  Respicit, hac Hyades Dorida nocte petunt.
Tertia post Hyadas quum lux erit orta remotas,
  Carcere partitos Circus habebit equos. 680
Cur igitur missae vinctis ardentia taedis
  Terga ferant vulpes, causa docenda mihi.
Frigida Carseolis, nec olivis apta ferendis
  Terra, sed ad segetes ingeniosus ager.
Hac ego Pelignos, natalia rura, petebam, 685
  Parva, sed assiduis humida semper aquis,
Hospitis antiqui solitas intravimus aedes:
  Dempserat emeritis jam juga Phoebus equis.
Is mihi multa quidem, sed et haec, narrare solebat,
  Unde meum praesens instrueretur opus: 690
Hoc, ait, in campo—campumque ostendit—habebat
  Rus breve cum duro parca colona viro.
Ille suam peragebat humum, sive usus aratri,
  Seu curvae falcis, sive bidentis erat.
Haec modo verrebat stantem tibicine villam: 695
  Nunc matris plumis ova fovenda dabat;
Aut virides malvas, aut fungos colligit albos,
  Aut humilem grato calfacit igne focum.
Et tamen assiduis exercet brachia telis,
  Adversusque minas frigoris arma parat. 700
Filius hujus erat primo lascivus in aevo,
  Addideratque annos ad duo lustra duos.
Is capit extremi vulpem convalle salicti:
  Abstulerat multas illa cohortis aves.
Captivam stipula fenoque involvit, et ignes 705
  Admovet. Urentes effugit illa manus.
Qua fugit, incendit vestitos messibus agros:
  Damnosis vires ignibus aura dabat.
Factum abiit: monumenta manent; nam vivere captam
  Nunc quoque lex vulpem Carseolana vetat. 710
Utque luat poenas gens haec, Cerealibus ardet,
  Quoque modo segetes perdidit, ipsa perit.
 
 
Postera quum veniet terras visura patentes
  Memnonis in roseis lutea mater equis;
De duce lanigeri pecoris, qui prodidit Hellen, 715
  Sol abit: egresso victima major adest.
Vacca sit an taurus, non est cognoscere promptum:
  Pars prior apparet: posteriora latent.
Seu tamen est taurus, sive est hoc femina signum,
  Junone invita munus amoris habet. 720
 
 
Nox abiit, oriturque Aurora. Palilia poscor.
  Non poscor frustra, si favet alma Pales.
Alma Pales, faveas pastoria sacra canenti,
  Prosequor officio si tua festa pio.
Certe ego de vitulo cinerem stipulasque fabales, 725
  Saepe tuli plena februa casta manu.
Certe ego transilui positas ter in ordine flammas,
  Udaque roratas laurea misit aquas.
Mota dea est, operique favet. Navalibus exit
  Puppis: habent ventos jam mea vela suos. 730
I, pete virginea, populus, suffimen ab ara:
  Vesta dabit; Vestae munere purus eris.
Sanguis equi suffimen erit, vitulique favilla.
  Tertia res durae culmen inane fabae.
Pastor, oves saturas ad prima crepuscula lustra. 735
  Unda prius spargat, virgaque verrat humum.
Frondibus et fixis decorentur ovilla ramis,
  Et tegat ornatas longa corona fores.
Caerulei fiant vivo de sulfure fumi;
  Tactaque fumanti sulfure balet ovis. 740
Ure maris rores, taedamque, herbasque Sabinas,
  Et crepet in mediis laurus adusta focis;
Libaque de milio milii fiscella sequatur:
  Rustica praecipue est hoc dea laeta cibo.
Adde dapes mulctramque suas: dapibusque resectis 745
  Silvicolam tepido lacte precare Palen.
Consule, dic, pecori pariter pecorisque magistris:
  Effugiat stabulis noxa repulsa meis.
Sive sacro pavi, sedive sub arbore sacra,
  Pabulaque in bustis inscia carpsit ovis: 750
Seu nemus intravi vetitum, nostrisve fugatae
  Sunt oculis Nymphae, semicaperve deus:
Seu mea falx ramo lucum spoliavit opaco,
  Unde data est aegrae fiscina frondis ovi;
Da veniam culpae: nec, dum degrandinat, obsit 755
  Agresti Fauno supposuisse pecus;
Nec noceat turbasse lacus. Ignoscite, Nymphae,
  Mota quod obscuras ungula fecit aquas.
Tu, dea, pro nobis Fontes fontanaque placa
  Numina; tu sparsos per nemus omne deos. 760
Nec Dryadas, nec nos videamus labra Dianae
  Nec Faunum, medio quum premit arva die.
Pelle procul morbos. Valeant hominesque gregesque;
  Et valeant vigiles, provida turba, canes;
Neve minus multas redigam, quam mane fuerunt, 765
  Neve gemam referens vellera rapta lupo.
Absit iniqua fames. Herb frondesque supersint,
  Quaeque lavent artus, quaeque bibantur, aquae,
Ubera plena premam: referat mihi caseus aera,
  Dentque viam liquido vimina rara sero; 770
Sitque salax aries, conceptaque semina conjux
  Reddat, et in stabulo multa sit agna meo;
Lanaque proveniat, nullas laesura puellas,
  Mollis, et ad teneras quamlibet apta manus.
Quae precor, eveniant: et nos faciamus ad annum 775
  Pastorum dominae grandia liba Pali.
His dea placanda est: haec tu conversus ad ortus
  Dic ter, et in vivo perlue rore manus.
Tum licet, apposita, veluti cratere, camella,
  Lac niveum potes, purpureamque sapam; 780
Moxque per ardentes stipulae crepitantis acervos
  Trajicias celeri strenua membra pede.
Expositus mos est. Moris mihi restat origo.
  Turba facit dubium, coeptaque nostra tenet.
Omnia purgat edax ignis, vitiumque metallis 785
  Excoquit; idcirco cum duce purgat oves.
An, quia cunctarum contraria semina rerum
  Sunt duo discordes, ignis et unda, dei;
Junxerunt elementa patres, aptumque putarunt
  Ignibus et sparsa tangere corpus aqua? 790
An, quod in his vitae causa est; haec perdidit exsul:
  His nova fit conjux: haec duo magna putant?
Vix equidem credo. Sunt qui Phaëthonta referri
  Credant, et nimias Deucalionis aquas.
Pars quoque, quum saxis pastores saxa feribant, 795
  Scintillam subito prosiluisse ferunt.
Prima quidem periit: stipulis excepta secunda est.
  Hoc argumentum flamma Palilis habet.
An magis hunc morem pietas Aeneïa fecit,
  Innocuum victo cui dedit ignis iter? 800
Hoc tamen est vero propius, quum condita Roma est,
  Transferri jussos in nova tecta Lares,
Mutantesque domum tectis agrestibus ignem
  Et cessaturae supposuisse casae;
Per flammas saluisse pecus, saluisse colonos. 805
  Quod fit natali nunc quoque, Roma, tuo.
Ipse locus causas vati facit. Urbis origo
  Venit. Ades factis, magne Quirine, tuis.
Jam luerat poenas frater Numitoris, et omne
  Pastorum gemino sub duce vulgus erat: 810
Contrahere agrestes, et moenia ponere utrique
  Convenit. Ambigitur, moenia ponat uter.
Nil opus est, dixit, certamine, Romulus, ullo.
  Magna fides avium est: experiamur aves.
Res placet. Alter init nemorosi saxa Palati: 815
  Alter Aventinum mane cacumen init.
Sex Remus, hic volucres bis sex videt ordine. Pacto
  Statur: et arbitrium Romulus urbis habet.
Apta dies legitur, qua moenia signet aratro.
  Sacra Palis suberant: inde movetur opus. 820
Fossa fit ad solidum: fruges jaciuntur in ima,
  Et de vicino terra petita solo.
Fossa repletur humo, plenaeque imponitur ara,
  Et novus accenso fungitur igne focus.
Inde premens stivam designat moenia sulco; 825
  Alba jugum niveo cum bove vacca tulit.
Vox fuit haec regis: Condenti, Jupiter, urbem,
  Et genitor Mavors, Vestaque mater ades,
Quosque pium est adhibere deos, advertite cuncti:
  Auspicibus vobis hoc mihi surgat opus. 830
Longa sit huic aetas, dominaeque potentia terrae:
  Sitque sub hac oriens occiduusqne dies.
Ille precabatur: tonitru dedit omina laevo
  Jupiter, et laevo fulmina missa polo.
Augurio laeti jaciunt fundamina cives, 835
  Et novus exiguo tempore murus erat.
Hoc Celer urget opus, quem Romulus ipse vocarat;
  Sintque, Celer, curae, dixerat, ista tuae,
Neve quis aut muros, aut factam vomere fossam
  Transeat; audentem talia dede neci. 840
Quod Remus ignorans, humiles contemnere muros
  Coepit, et, His populus, dicere, tutus erit?
Nec mora, transiluit. Rutro Celer occupat ausum.
  Ille premit duram sanguinolentus humum.
Haec ubi rex didicit, lacrimas introrsus obortas 845
  Devorat, et clausum pectore vulnus habet.
Flere palam non vult, exemplaque fortia servat,
  Sicque meos muros transeat hostis, ait.
Dat tamen exsequias: nec jam suspendere fletum
  Sustinet, et pietas dissimulata patet; 850
Osculaque applicuit posito suprema feretro,
  Atque ait, Invito frater adempte, vale!
Arsurosque artus unxit. Fecere, quod ille,
  Faustulus, et maestas Acca soluta comas.
Tum juvenem nondum facti flevere Quirites; 855
  Ultima plorato subdita flamma rogo est.
Urbs oritur—quis tunc hoc ulli credere posset?—
  Victorem terris impositura pedem.
Cuncta regas, et sis magno sub Caesare semper:
  Saepe etiam plures nominis hujus habe; 860
Et quoties steteris domito sublimis in orbe,
  Omnia sint humeris inferiora tuis.
 
 
Dicta Pales nobis. Idem Vinalia dicam.
  Una tamen media est inter utramque dies.
Numina vulgares Veneris celebrate puellae. 865
  Multa professarum quaestibus apta Venus.
Poscite ture dato formam populique favorem;
  Poscite blanditias, dignaque verba joco:
Cumque sua dominae date grata sisymbria myrto,
  Textaque composita juncea vincla rosa. 870
Templa frequentari Collinae proxima portae
  Nunc decet: a Siculo nomina colle tenent.
Utque Syracusas Arethusidas abstulit armis
  Claudius, et bello te quoque cepit, Eryx;
Carmine vivacis Venus est translata Sibyllae, 875
  Inque suae stirpis maluit urbe coli.
Cur igitur Veneris festum Vinalia dicant,
  Quaeritis, et quare sit Jovis ista dies.
Turnus an aeneas Latiae gener esset Amatae,
  Bellum erat. Etruscas Turnus adorat opes. 880
Clarus erat sumptisque ferox Mezentius armis,
  Et vel equo magnus, vel pede major erat.
Quem Rutuli Turnusque suis adsciscere tentant
  Partibus. Haec contra dux ita Tuscus ait:
Stat mihi non parvo virtus mea. Vulnera testor, 885
  Armaque, quae sparsi sanguine saepe meo:
Qui petis auxilium, non grandia divide mecum
  Praemia de lacubus proxima musta tuis.
Nulla mora est operae; vestrum dare, vincere nostrum est.
  Quam velit aeneas ista negata mihi! 890
Annuerant Rutuli: Mezentius induit arma.
  Induit aeneas, alloquiturque Jovem:
Hostica Tyrrheno vota est vindemia regi;
  Jupiter, e Latio palmite musta feres.
Vota valent meliora: cadit Mezentius ingens, 895
  Atque indignanti pectore plangit humum.
Venerat auctummus, calcatis sordidus uvis:
  Redduntur merito debita vina Jovi.
Dicta dies hinc est Vinalia. Jupiter illam
  Vindicat, et festis gaudet inesse suis. 900
 
 
Sex ubi, quae restant, luces Aprilis habebit;
  In medio cursu tempora veris erunt;
Et frustra pecudem quaeres Athamantidos Helles:
  Signaque dant imbres: exoriturque Canis.
Hac mihi Nomento Romam quum luce redirem, 905
  Obstitit in media candida pompa via.
Flamen in antiquae lucum Robiginis ibat,
  Exta canis flammis, exta daturas ovis.
Protinus accessi, ritus ne nescius essem.
  Edidit haec Flamen verba, Quirine, tuus: 910
Aspera Robigo, parcas Cerealibus herbis,
  Et tremat in summa leve cacumen humo.
Tu sata sideribus coeli nutrita secundis
  Crescere, dum fiant falcibus apta, sinas.
Vis tua non levis est. Quae tu frumenta notasti, 915
  Maestus in amissis illa colonus habet.
Nec venti tantum Cereri nocuere, nec imbres;
  Nec sic marmoreo pallet adusta gelu;
Quantum, si culmos Titan incalfacit udos.
  Tum locus est irae, diva timenda, tuae. 920
Parce, precor, scabrasque manus a messibus aufer,
  Neve noce cultis: posse nocere sat est;
Neu teneras segetes, sed durum amplectere ferrum,
  Quodque potest alios perdere, perde prior.
Utilius gladios et tela nocentia carpes. 925
  Nil opus est illis: otia mundus agit.
Sarcula nunc, durusque bidens, et vomer aduncus,
  Ruris opes niteant: inquinet arma situs;
Conatusque aliquis vagina ducere ferrum,
  Adstrictum longa sentiat esse mora. 930
At tu ne viola Cererem, semperque colonus
  Absenti possit solvere vota tibi.
Dixerat:—a dextra villis mantele solutis,
  Cumque meri patera turis acerra fuit.—
Tura focis vinumque dedit, fibrasque bidentis, 935
  Turpiaque obscenae—vidimus—exta canis.
Tum mihi, Cur detur sacris nova victima, quaeris;
  —Quaesieram—causam percipe, Flamen ait:
Est Canis—Icarium dicunt—quo sidere moto
  Tosta sitit tellus, praecipiturque seges. 940
Pro cane sidereo canis hic imponitur arae,
  Et, quare pereat, nil nisi nomen habet.
 
 
Quum Phrygis Assaraci Titania fratre relicto
  Sustulit immenso ter jubar orbe suum,
Mille venit variis florum dea nexa coronis: 945
  Scena joci morem liberioris habet.
Exit et in Maias sacrum Morale Kalendas.
  Tunc repetam: nunc me grandius urget opus.
Aufert Vesta diem: cognati Vesta recepta est
  Limine. Sic justi constituere senes. 950
Phoebus habet partem; Vestas pars altera cessit:
  Quod superest illis, tertius ipse tenet.
State Palatinae laurus, praetextaque quercu
  Stet domus. Aeternos tres habet una deos.
 
NOTES:

1. The poet, when about to commence the month of April, invokes Venus, to whom that month was sacred.—Dlxi. Four MSS. followed by Heinsius and Gierig, read vati, which is, I think, more Ovidian.—Gem. Amor. It is doubtful who these two Loves were, whether the [Greek: Eros] and [Greek: Imeros] of Hesiod (Th. 20l.) i.e. the Cupido and Jocus of Horace, (Car. I. 2. 33.) or the celestial and terrestrial Loves of Plato, or the Eros and Anteros of Cicero, (N. D. iii. 23.) See Mythology, p. 112.

LIBER V

 
Quaeritis, unde putem Maio data nomina mensi.
  Non satis est liquido cognita causa mihi.
Ut stat, et incertus qua sit sibi nescit cundum,
  Quum videt ex omni parte viator iter:
Sic, quia posse datur diversas reddere causas, 5
  Qua ferar, ignoro, copiaque ipsa nocet.
Dicite, quae fontes Aganippidos Hippocrenes
  Grata Medussei signa tenetis equi.
Dissensere deae. Quarum Polyhymnia coepit
  Prima—Silent aliae, dictaque mente notant.– 10
Post chaos, ut primum data sunt tria corpora mundo,
  Inque novas species omne recessit opus;
Pondere terra suo subsedit, et sequora traxit:
  At coelum levitas in loca summa tulit.
Sol quoque cum stellis nulla gravitate retentus, 15
  Et vos Lunares exsiluistis equi.
Sed neque Terra diu Coelo, nec cetera Phoebo
  Sidera cedebant: par erat omnis honos.
Saepe aliquis solio quod tu, Saturne, tenebas,
  Ausus de media plebe sedere deus; 20
Et latus Oceano quisquam deus advena junxit,
  Tethys et extremo saepe recepta loco est;
Donec Honos, placidoque decens Reverentia vultu
  Corpora legitimis imposuere toris.
Hinc sata Majestas, quae mundum temperat omnem, 25
  Quaque die partu est edita, magna fuit.
Nec mora: consedit medio sublimis Olympo,
  Aurea, purpureo conspicienda sinu.
Consedere simul Pudor et Metus. Omne videres
  Numen ad hanc vultus composuisse suos. 30
Protinus intravit mentes suspectus honorum.
  Fit pretium dignis, nec sibi quisque placet.
Hic status in coelo multos permansit in annos:
  Dum senior fatis excidit arce deus.
Terra feros partus, immania monstra, Gigantas 35
  Edidit, ausuros in Jovis ire domum.
Mille manus illis dedit, et pro cruribus angues:
  Atque ait, In magnos arma movete deos.
Exstruere hi montes ad sidera summa parabant,
  Et magnum bello sollicitare Jovem. 40
Fulmina de coeli jaculatus Jupiter arce
  Vertit in auctores pondera vasta suos.
His bene Majestas armis defensa deorum
  Restat: et ex illo tempore firma manet.
Assidet illa Jovi: Jovis est fidissima custos, 45
  Et praestat sine vi sceptra tenenda Jovi.
Venit et in terras: coluerunt Romulus illam,
  Et Numa: mox alii, tempore quisque suo.
Illa patres in honore pio matresque tuetur:
  Illa comes pueris virginibusque venit. 50
Ilia datos fasces commendat, eburque curule:
  Illa coronatis alta triumphat equis.
Finierat voces Polyhymnia: dicta probarunt
  Clioque, et curvae scita Thalia lyrae.
Excipit Uranie: fecere silentia cunctae, 55
  Et vox audiri nulla, nisi illa, potest,
Magna fuit quondam capitis reverentia cani,
  Inque suo pretio ruga senilis erat.
Martis opus juvenes animosaque bella gerebant,
  Et pro dîs aderant in statione suis. 60
Viribus illa minor, nec habendis utilis armis,
  Consilio patriae saepe ferebat opem.
Nec nisi post annos patuit tunc Curia seros,
  Nomen et aetatis mite Senatus erat.
Jura dabat populo senior: finitaque certis 65
  Legibus est aetas, unde petatur honos.
Et medius juvenum, non indignantibus ipsis,
  Ibat, et interior, si comes unus erat.
Verba quis auderet coram sene digna rubore
  Dicere; censuram longa senecta dabat. 70
Romulus hoc vidit, selectaque pectora Patres
  Dixit. Ad hos urbis summa relata novae.
Hinc sua majores posuisse vocabula Maio
  Tangor, et aetati consuluisse suae.
Et Numitor dixisse potest, Da, Romule, mensem 75
  Hunc senibus! nec avum sustinuisse nepos.
Nec leve praepositi pignus successor honoris
  Junius, a juvenum nomine dictus, adest.
Tum sic, neglectos hedera redimita capillos,
  Prima sui coepit Calliopea chori: 80
Duxerat Oceanus quondam Titanida Tethyn,
  Qui terram liquidis, qua patet, ambit aquis.
Hinc sata Pleïone cum coelifero Atlante
  Jungitur, ut fama est, Pleïadasque parit.
Quarum Maia suas forma superasse sorores 85
  Traditur, et summo concubuisse Jovi.
Haec enixa jugo cupressiferae Cyllenes,
  Aetherium volucri qui pede carpit iter.
Arcades hunc, Ladonque rapax, et Maenalon ingens
  Rite colunt, Luna credita terra prior. 90
Exsul ab Arcadia Latios Evander in agros
  Venerat, impositos attuleratque deos.
Hic, ubi nunc Roma est orbis caput, arbor et herbae,
  Et paucae pecudes, et casa rara fuit.
Quo postquam ventum, Consistite! praescia mater, 95
  Nam locus imperii rus erit istud, ait.
Et matri et vati paret Nonacrius heros,
  Inque peregrina constitit hospes humo.
Sacraque multa quidem, sed Fauni prima bicornis
  Has docuit gentes, alipedisque dei. 100
Semicaper, coleris cinctutis, Faune, Lupercis,
  Quum lustrant celebres vellera secta vias.
At tu materno donasti nomine mensem,
  Inventor curvae, furibus apte, fidis.
Nec pietas haec prima tua est: septena putaris, 105
  Pleïadum numerum, fila dedisse lyrae.
Haec quoque desierat; laudata est voce sororum,
  Quid faciam? turbae pars habet omnis idem.
Gratia Pieridum nobis aequaliter adsit,
  Nullaque laudetur plusve minusve mihi. 110
 
 
Ab Jove surgat opus, Prima mihi nocte videnda
  Stella est in cunas officiosa Jovis.
Nascitur Oleniae signum pluviale Capellae:
  Illa dati coelum praemia lactis habet.
Naïs Amalthea, Cretaea nobilis Ida, 115
  Dicitur in silvis occuluisse Jovem.
Huic fuit haedorum mater formosa duorum,
  Inter Dictaeos conspicienda greges,
Cornibus aëriis atque in sua terga recurvis,
  Ubere, quod nutrix posset habere Jovis. 120
Lac dabat illa deo. Sed fregit in arbore cornu:
  Truncaque dimidia parte decor is erat.
Sustulit hoc Nymphe, cinxitque recentibus herbis,
  Et plenum pomis ad Jovis ora tulit.
Ille, ubi res coeli tenuit, solioque paterno 125
  Sedit, et invicto nil Jove majus erat,
Sidera nutricem, nutricis fertile cornu
  Fecit; quod dominae nunc quoque nomen habet.
 
 
Praestitibus Maiae Laribus videre Kalendae
  Aram constitui, signaque parva deûm. 130
Voverat illa quidem Curius: sed multa vetustas
  Destruit, et saxo longa senecta nocet.
Causa tamen positi fuerat cognominis illis,
  Quod praestant oculis omnia tuta suis.
Stant quoque pro nobis, et praesunt moenibus urbis, 135
  Et sunt praesentes, auxiliumque ferunt.
At canis ante pedes, saxo fabricatus eodem,
  Stabat. Quae standi cum Lare causa fuit?
Servat uterque domum, domino quoque fidus uterque.
  Compita grata deo: compita grata cani. 140
Exagitant et Lar, et turba Diania, fures:
  Pervigilantque Lares, pervigilantque canes.
Bina gemellorum quaerebam signa deorum,
  Viribus annosse facta caduca morae:
Mille Lares, Geniumque ducis, qui tradidit illos, 145
  Urbs habet: et vici numina trina colunt.
Quo feror? Augustus mensis mihi carminis hujus
  Jus dabit. Interea Diva canenda Bona est.
Est moles nativa: loco res nomina fecit.
  Appellant saxum: pars bona mentis ea est. 150
Huic Remus institerat frustra, quo tempore fratri
  Prima Palatinae regna dedistis aves.
Templa Patres illic, oculos exosa viriles,
  Leniter acclivi constituere jugo.
Dedicat haec veteris Clausorum nominis heres, 155
  Virgineo nullum corpore passa virum.
Livia restituit, ne non imitata maritum
  Esset, et ex omni parte secuta virum.
 
 
Postera quum roseam pulsis Hyperionis astris
  In matutinis lampada tollit equis, 160
Frigidus Argestes summas mulcebit aristas,
  Candidaque a Calabris vela dabuntur aquis.
At simul inducunt obscura crepuscula noctem,
  Pars Hyadum toto de grege nulla latet.
 
 
Ora micant Tauri septem radiantia flammis, 165
  Navita quas Hyadas Graius ab imbre vocat.
Pars Bacchum nutrisse putat: pars credidit esse
  Tethyos has neptes, Oceanique senis.
Nondum stabat Atlas humeros oneratus Olympo,
  Quum satus est forma conspiciendus Hyas. 170
Hunc stirps Oceani maturis nisibus aethra
  Edidit, et Nymphas: sed prior ortus Hyas.
Dum nova lanugo, pavidos formidine cervos
  Terret: et est illi praeda benigna lepus.
At postquam virtus annis adolevit, in apros 175
  Audet et hirsutas cominus ire feras.
Dumque petit latebras fetae catulosque leaenae,
  Ipse fuit Libycae praeda cruenta ferae.
Mater Hyan, et Hyan moestae flevere sorores,
  Cervicemque polo suppositurus Atlas. 180
Victus uterque parens tamen est pietate sororum.
  Illa dedit coelum: nomina fecit Hyas.
 
 
Mater, ades, florum, ludis celebranda jocosis:
  Distuleram partes mense priore tuas.
Incipis Aprili: transis in tempora Maii. 185
  Alter te fugiens, quum venit alter, habet.
Quum tua sint cedantque tibi confinia mensum,
  Convenit in laudes ille vel iste tuas.
Circus in hunc exit, clamataque palma theatris:
  Hoc quoque cum Circi munere carmen eat. 190
Ipsa doce, quae sis. Hominum sententia fallax,
  Optima tu proprii nominis auctor eris.
Sic ego. Sic nostris respondit diva rogatis:
  —Dum loquitur, vernas efflat ab ore rosas—
Chloris eram, quae Flora vocor. Corrupta Latino 195
  Nominis est nostri littera Graeca sono.
Chloris eram Nymphe campi felicis, ubi audis
  Rem fortunatis ante fuisse viris.
Quae fuerit mihi forma, grave est narrare modestae:
  Sed generum matri repperit illa deum. 200
Ver erat: errabam: Zephyrus conspexit. Abibam:
  Insequitur; fugio. Fortior ille fuit.
Et dederat fratri Boreas jus omne rapinae,
  Ausus Erechthea praemia ferre domo.
Vim tamen emendat dando mihi nomina nuptae: 205
  Inque meo non est ulla querela toro.
Vere fruor semper: semper nitidissimus annus.
  Arbor habet frondes, pabula semper humus.
Est mihi fecundus dotalibus hortus in agris.
  Aura fovet; liquidae fonte rigatur aquae. 210
Hunc meus implevit generoso flore maritus:
  Atque ait, Arbitrium tu, dea, floris habe.
Saepe ego digestos volui numerare colores;
  Nec potui; numero copia major erat.
Roscida quum primum foliis excussa pruina est, 215
  Et variae radiis intepuere comae;
Conveniunt pictis incinctae vestibus Horae,
  Inque leves calathos munera nostra legunt.
Protinus accedunt Charites, nectuntque coronas,
  Sertaque coelestes implicitura comas. 220
Prima per immensas sparsi nova semina gentes.
  Unius tellus ante coloris erat.
Prima Therapnaeo feci de sanguine florem:
  Et manet in folio scripta querela suo.
Tu quoque nomen habes cultos, Narcisse, per hortos: 225
  Infelix, quod non alter et alter eras!
Quid Crocon, aut Attin referam, Cinyraque creatum,
  De quorum per me vulnere surgit honor?
Mars quoque, si nescis, per nostras editus artes.
  Jupiter hoc ut adhuc nesciat, usque precor. 230
Sancta Jovem Juno, nata sine matre Minerva,
  Officio doluit non eguisse suo.
Ibat, ut Oceano quereretur facta mariti:
  Restitit ad nostras fessa labore fores.
Quam simul adspexi, Quid te, Saturnia, dixi, 235
  Attulit? Exponit, quem petat illa locum.
Addidit et causam. Verbis solabar amicis.
  Non, inquit, verbis cura levanda mea est.
Si pater est factus neglecto conjugis usu
  Jupiter, et solus nomen utrumque tenet; 240
Cur ego desperem fieri sine conjuge mater,
  Et parere intacto, dummodo casta, viro?
Omnia tentabo latis medicamina terris,
  Et freta Tartareos excutiamque sinus.
Vox erat in cursu: vultum dubitantis haebebam. 245
  Nescio quid, Nymphe, posse videris, ait.
Ter volui promittere opem, ter lingua retenta est:
  Ira Jovis magni causa timoris erat.
Fer, precor, auxilium, dixit; celabitur auctor:
  Et Stygiae numen testificatur aquae. 250
Quod petis, Oleniis, inquam, mihi missus ab arvis
  Flos dabit. Est hortis unicus ille meis.
Qui dabat, Hoc, dixit, sterilem quoque tange juvencam;
  Mater erit. Tetigi; nec mora, mater erat.
Protinus haerentem decerpsi pollice florem. 255
  Tangitur; et tacto concipit illa sinu.
Jamque gravis Thracen et laeva Propontidos intrat,
  Fitque potens voti; Marsque creatus erat;
Qui memor accepti per me natalis, Habeto
  Tu quoque Romulea, dixit, in urbe locum. 260
Forsitan in teneris tantum mea regna coronis
  Esse putes; tangit numen et arva meum.
Si bene floruerint segetes, erit area dives:
  Si bene floruerit vinea, Bacchus erit.
Si bene floruerint oleae, nitidissimus annus, 265
  Pomaque proventum temporis hujus habent.
Flore semel laeso pereunt viciaeque fabaeque,
  Et pereunt lentes, advena Nile, tuae.
Vina quoque in magnis operose condita cellis
  Florent, et nebulae dolia summa tegunt. 270
Mella meum munus. Volucres ego mella daturas
  Ad violam, et cytisos, et thyma cana voco.
Nos quoque idem facimus tunc, quum juvenilibus annis
  Luxuriant animi, corporaque ipsa vigent.
Talia dicentem tacitus mirabar. At illa, 275
  Jus tibi discendi, si qua requiris, ait.
Dic, dea, ludorum, respondi, quae sit origo.
  Vix bene desieram; rettulit illa mihi.
Cetera luxurise nondum instrumenta vigebant:
  Aut pecus, aut latam dives habebat humum. 280
Hinc etiam locuples, hinc ipsa pecunia dicta est.
  Sed jam de vetito quisque parabat opes.
Venerat in morem populi depascere saltus:
  Idque diu licuit, poenaque nulla fuit.
Vindice servabat nullo sua publica vulgus: 285
  Jamque in privato pascere inertis erat.
Plebis ad aediles perducta licentia talis
  Publicios; animus defuit ante viris.
Rem populus recipit: mulctam subiere nocentes.
  Vindicibus laudi publica cura fuit. 290
Mulcta data est ex parte mihi: magnoque favore
  Victores ludos instituere novos.
Parte locant clivum, qui tune erat ardua rupes.
  Utile nunc iter est, Publiciumque vocant.
Annua credideram spectacula facta; negavit: 295
  Addidit et dictis altera verba suis.
Nos quoque tangit honos, festis gaudemus et aris:
  Turbaque coelestes ambitiosa sumus.
Saepe deos aliquis peccando fecit iniquos:
  Et pro delictis hostia blanda fuit. 300
Saepe Jovem vidi, quum jam sua mittere vellet
  Fulmina, ture dato sustinuisse manum.
At si negligimur, magnis injuria poenis
  Solvitur, et justum praeterit ira modum.
Respice Thestiaden; flammis absentibus arsit. 305
  Causa est, quod Phoebes ara sine igne fuit.
Respice Tantaliden: eadem dea vela tenebat.
  Virgo est, et spretos his tamen ulta focos.
Hippolyte infelix, velles coluisse Dionen,
  Quum consternatis deripereris equis. 310
Longa referre mora est correcta oblivia damnis.
  Me quoque Romani praeteriere Patres.
Quid facerem? per quod fierem manifesta doloris?
  Exigerem nostrae qualia damna notae?
Excidit officium tristi mihi. Nulla tuebar 315
  Rura, nec in pretio fertilis hortus erat.
Lilia deciderant: violas arere videres,
  Filaque punicei languida facta croci.
Saepe mihi Zephyrus, Dotes corrumpere noli
  Ipsa tuas, dixit. Dos mihi vilis erat. 320
Florebant oleae; venti nocuere protervi.
  Florebant segetes; grandine laesa Ceres.
In spe vitis erat: coelum nigrescit ab Austris,
  Et subita frondes decutiuntur aqua.
Nec volui fieri, nec sum crudelis in ira: 325
  Cura repellendi sed mihi nulla fuit.
Convenere Patres, et, si bene floreat annus,
  Numinibus nostris annua festa vovent.
Annuimus voto. Consul cum Consule ludos
  Postumio Laenas persoluere mihi. 330
Quaerere conabar, quare lascivia major
  His foret in ludis, liberiorque jocus:
Sed mihi succurrit, numen non esse severum,
  Aptaque deliciis munera ferre deam.
Tempora sutilibus cinguntur tota coronis, 335
  Et latet injecta splendida mensa rosa.
Ebrius incinctis philyra conviva capillis
  Saltat, et imprudens vertitur arte meri.
Ebrius ad durum formosse limen amicae
  Cantat. Habent unctae mollia serta comae. 340
Nulla coronata peraguntur seria fronte;
  Nec liquidae vinctis flore bibuntur aquae.
Donec eras mixtus nullis, Acheloë, racemis,
  Gratia sumendae non erat ulla rosae.
Bacchus amat flores: Baccho placuisse coronam, 345
  Ex Ariadnaeo sidere nosse potes.
Scena levis decet hanc: non est, mihi credite, non est
  Illa cothurnatas inter habenda deas.
Turba quidem cur hos celebret meretricia ludos,
  Non ex difficili causa petita subest. 350
Non est de tetricis, nori est de magna professis:
  Vult sua plebeio sacra patere choro:
Et monet setatis specie, dum floreat, uti:
  Contemni spinam, quum cecidere rosae.
Cur tamen, ut dantur vestes Cerealibus albae, 355
  Sic est haec cultu versicolore decens?
An quia maturis albescit messis aristis,
  Et color et species floribus omnis inest?
Annuit; et motis flores cecidere capillis,
  Accidere in mensas ut rosa missa solet. 360
Lumina restabant; quorum me causa latebat,
  Quum sic errores abstulit illa meos:
Vel quia purpureis collucent floribus agri;
  Lumina sunt nostros visa decere dies:
Vel quia nec flos est hebeti, nec flamma, colore; 365
  Atque oculos in se splendor uterque trahit;
Vel quia deliciis nocturna licentia nostris
  Convenit. A vero tertia causa venit.
Est breve praeterea, de quo mihi quaerere restat,
  Si liceat, dixi. Dixit et illa, Licet. 370
Cur tibi pro Libycis clauduntur rete leaenis
  Imbelles capreae, sollicitusque lepus?
Non sibi, respondit, silvas cessisse, sed hortos,
  Arvaque pugnaci non adeunda ferae.
Omnia finierat: tenues secessit in auras. 375
  Mansit odor: posses scire fuisse deam.
Floreat ut toto carmen Nasonis in aevo,
  Sparge, precor, donis pectora nostra tuis.
Nocte minus quarta promet sua sidera Chiron
  Semivir, et flavi corpore mixtus equi. 380
Pelion Haemoniae mons est obversus in Austros:
  Summa virent pinu: cetera quercus habet.
Phillyrides tenuit. Saxo stant antra vetusto,
  Quae justum memorant incoluisse senem.
Ille manus, olim missuras Hectora leto, 385
  Creditur in lyricis detinuisse modis.
Venerat Alcides exhausta parta laborum,
  Jussaque restabant ultima paene viro.
Stare simul casu Trojae duo fata videres:
  Hinc puer aeacides, hinc Jove natus erat. 390
Excipit hospitio juvenem Philyreïus heros:
  Et causam adventus hic rogat: ille docet.
Perspicit interea clavam spoliumque leonis,
  Virque, ait, his armis, armaque digna viro!
Nec se, quin horrens auderent tangere setis 395
  Vellus, Achilleae continuere manus.
Dumque senex tractat squalentia tela venenis,
  Excidit, et laevo fixa sagitta pede est.
Ingemuit Chiron, traxitque e vulnere ferrum:
  Et gemit Alcides, Haemoniusque puer. 400
Ipse tamen lectas Pagasaeis collibus herbas
  Temperat, et varia vulnera mulcet ope.
Virus edax superabat opem, penitusque recepta
  Ossibus et toto corpore pestis erat.
Sanguine Centauri Lernaeae sanguis Echidnae 405
  Mixtus ad auxilium tempora nulla dabat.
Stabat, ut ante patrem, lacrimis perfusus Achilles:
  Sic flendus Peleus, si moreretur, erat.
Saepe manus aegras manibus fingebat amicis:
  Morum, quos fecit, praemia doctor habet. 410
Oscula saepe dedit; dixit quoque saepe jacenti:
  Vive, precor; nec me care relinque pater!
Nona dies aderat, quum tu, justissime Chiron,
  Bis septem stellis corpora cinctus eras.
 
 
Hunc Lyra curva sequi cuperet; sed idonea nondum 415
  Est via. Nox aptum tertia tempus erit.
 
 
Scorpios in coelo, quum eras lucescere Nonas
  Dicimus, a media parte notandus erit.
 
 
Hinc ubi protulerit Formosa ter Hesperus ora,
  Ter dederint Phoebo sidera victa locum; 420
Ritus erit veteris, nocturna Lemuria, sacri:
  Inferias tacitis Manibus illa dabunt.
Annus erat brevior, nec adhuc pia Februa norant,
  Nec tu dux mensum, Jane biformis, eras.
Jam tamen extincto cineri sua dona ferebant, 425
  Compositique nepos busta piabat avi.
Mensis erat Maius, majorum nomine dictus,
  Qui partem prisci nunc quoque moris habet.
Nox ubi jam media est, somnoque silentia praebet,
  Et canis et varies conticuistis aves; 430
Ille memor veteris ritus timidusque deorum
  Surgit:—habent gemini vincula nulla pedes—
Signaque dat digitis medio cum pollice junctis,
  Occurrat tacito ne levis umbra sibi;
Quumque manus puras fontana perluit unda, 435
  Vertitur, et nigras accipit ante fabas;
Aversusque jacit; sed dum jacit, Haec ego mitto;
  His, inquit, redimo meque meosque fabis.
Hoc novies dicit, nec respicit. Umbra putatur
  Colligere, et nullo terga vidente sequi. 440
Rursus aquam tangit, Temesaeaque concrepat aera,
  Et rogat, ut tectis exeat umbra suis.
Quum dixit novies, Manes exite paterni!
  Respicit, et pure sacra peracta putat.
Dicta sit unde dies, quae nominis exstet origo, 445
  Me fugit. Ex aliquo est invenienda deo.
Pliade nate, mone, virga venerande potenti:
  Saepe tibi Stygii regia visa Jovis.
Venit adoratus Caducifer. Accipe causam
  Nominis. Ex ipso cognita causa deo est. 450
Romulus ut tumulo fraternas condidit umbras,
  Et male veloci justa soluta Remo;
Faustulus infelix, et passis Acca capillis
  Spargebant lacrimis ossa perusta suis.
Inde domum redeunt sub prima crepuscula moesti, 455
  Utque erat, in duro procubuere toro.
Umbra cruenta Remi visa est assistere lecto,
  Atque haec exiguo murmure verba loqui:
En ego dimidium vestri parsque altera voti
  Cernite sim qualis! qui modo qualis eram! 460
Qui modo, si volucres habuissem regna jubentes,
  In populo potui maximus esse meo.
Nunc sum elapsa rogi flammis et inanis imago.
  Haec est ex illo forma relicta Remo.
Heu! ubi Mars pater est! si vos modo vera locuti, 465
  Uberaque expositis ille ferina dedit.
Quem lupa servavit, manus hunc temeraria civis
  Perdidit. O quanto mitior illa fuit!
Saeve Celer, crudelem animam per vulnera reddas,
  Utque ego, sub terras sanguinolentus eas! 470
Noluit hoc frater. Pietas sequalis in illo est.
  Quod potuit, lacrimas in mea fata dedit.
Hunc vos per lacrimas, per vestra alimenta rogate,
  Ut celebrem nostro signet honore diem.
Mandantem amplecti cupiunt, et brachia tendunt: 475
  Lubrica prensantes effugit umbra manus.
Ut secum fugiens somnos abduxit imago,
  Ad regem voces fratris uterque ferunt.
Romulus obsequitur, lucemque Remuria dixit
  Illam, qua positis justa feruntur avis. 480
Aspera mutata est in lenem tempore longo
  Littera, quae toto nomine prima fuit.
Mox etiam Lemures animas dixere silentum;
  Hic verbi sensus, vis ea vocis erat.
Fana tamen veteres illis clausere diebus, 485
  Ut nunc ferali tempore operta vides.
Nec viduae taedis eadem, nec virginis apta
  Tempora. Quae nupsit, non diuturna fuit.
Hac quoque de causa, si te proverbia tangunt,
  Mense malas Maio nubere vulgus ait. 490
Sed tamen haec tria sunt sub eodem tempore festa
  Inter se nullo continuata die.
Quorum si mediis Boeotum Oriona quaeres;
  Falsus eris. Signi causa canenda mihi.
Jupiter, et, lato qui regnat in aequore, frater 495
  Carpebant socias, Mercuriusque, vias.
Tempus erat, quo versa jugo referuntur aratra.
  Et pronum saturae lac bibit agnus ovis.
Forte senex Hyrieus, angusti cultor agelli,
  Hos videt, exiguam stabat ut ante casam. 500
Atque ita, Longa via est nec tempora longa supersunt,
  Dixit, et hospitibus janua nostra patet.
Addidit et vultum verbis, iterumque rogavit.
  Parent promissis, dissimulantque deos.
Tecta senis subeunt, nigro deformia fumo. 505
  Ignis in hesterno stipite parvus erat;
Ipse genu nixus flammas exsuscitat aura,
  Et promit quassas comminuitque faces.
Stant calices. Minor inde fabas, olus alter habebat,
  Et fumant testu pressus uterque suo. 510
Dumque mora est, tremula dat vina rubentia dextra.
  Accipit aequoreus pocula prima deus.
Quae simul exhausit, Da, nunc bibat ordine, dixit,
  Jupitur. Audito palluit ille Jove.
Ut rediit animus, cultorem pauperis agri 515
  Immolat, et magno torret in igne bovem;
Quaeque puer quondam primis diffuderat annis,
  Promit fumoso condita vina cado.
Nec mora: flumineam lino celantibus ulvam,
  Sic quoque non altis, incubuere toris. 520
Nunc dape, nunc posito mensae nituere Lyaeo.
  Terra rubens crater, pocula fagus erant.
Verba fuere Jovis: Si quid fert impetus, opta:
  Omne feres. Placidi verba fuere senis:
Cara fuit conjux, prima mihi cara juventa 525
  Cognita. Nunc ubi sit, quaeritis: urna tegit.
Huic ego juratus, vobis in verba vocatis,
  Conjugio dixi sola fruere meo.
Et dixi, et servo, sed enim diversa voluntas
  Est mihi: nec conjux, sed pater esse volo. 530
Annuerant omnes: omnes ad terga juvenci
  Constiterant. Pudor est ulteriora loqui.
Tum superinjecta texere madentia terra.
  Jamque decem menses, et puer ortus erat.
Hunc Hyrieus, quia sic genitus, vocat Uriona. 535
  Perdidit antiquum littera prima sonum.
Creverat immensum: comitem sibi Delia sumpsit.
  Ille deae custos, ille satelles erat.
Verba movent iras non circumspecta deorum.
  Quam nequeam, dixit, vincere, nulla fera est. 540
Scorpion immisit Tellus. Fuit impetus illi
  Curva gemelliparae spicula ferre deae.
Obstitit Orion. Latona nitentibus astris
  Addidit, et, Meriti praemia, dixit, habe.
 
 
Sed quid et Orion, et cetera sidera mundo 545
  Cedere festinant, noxque coarctat iter?
Quid solito citius liquido jubar aequore tollit
  Candida, Lucifero praeveniente, dies?
Fallor? an arma sonant? Non fallimur: arma sonabant;
  Mars venit, et veniens bellica signa dedit. 550
Ultor ad ipse suos coelo descendit honores,
  Templaque in Augusto conspicienda Foro.
Et deus est ingens, et opus. Debebat in urbe
  Non aliter nati Mars habitare sui.
Digna Giganteis haec sunt delubra tropaeis: 555
  Hinc fera Gradivum bella movere decet:
Sen quis ab Eoo nos impius orbe lacesset;
  Seu quis ab occiduo sole domandus erit.
Prospicit armipotens operis fastigia summi,
  Et probat invictos summa tenere deos. 560
Prospicit in foribus diversae tela figurae,
  Armaque terrarum milite victa suo.
Hinc videt aenean oneratum pondere caro,
  Et tot Iuleae nobilitatis avos.
Hinc videt Iliaden humeris ducis arma ferentem, 565
  Claraque dispositis acta subesse viris.
Spectat et Augusto praetextum nomine templum;
  Et visum, lecto Caesare, majus opus.
Voverat hoc juvenis tunc, quum pia sustulit arma,
  A tantis Princeps incipiendus erat. 570
Ille manus tendens, hinc stanti milite justo,
  Hinc conjuratis, talia dicta dedit;
Si mihi bellandi pater est, Vestaeque sacerdos
  Auctor, et ulcisci numen utrumque paro:
Mars, ades, et satia scelerato sanguine ferrum: 575
  Stetque favor causa pro meliore tuus.
Templa feres, et me victore vocaberis Ultor.
  Voverat; et fuso laetus ab hoste redit.
Nec satis est meruisse semel cognomina Marti:
  Persequitur Parthi signa retenta manu. 580
Gens fuit et campis, et equis, et tuta sagittis,
  Et circumfusis invia fluminibus.
Addiderant animos Crassorum funera genti,
  Quum periit miles, signaque, duxque simul.
Signa, decus belli, Parthus Romana tenebat, 585
  Romanaeque aquilae signifer hostis erat.
Isque pudor mansisset adhuc, nisi fortibus armis
  Caesaris Ausoniae protegerentur opes.
Ille notas veteres, et longi dedecus aevi
  Sustulit. Agnorunt signa recepta suos. 590
Quid tibi nunc solitas mitti post terga sagittae,
  Quid loca, quid rapidi profuit usus equi?
Parthe, refers aquilas: victos quoque porrigis arcus.
  Pignora jam nostri nulla pudoris habes.
Rite deo templumque datum nomenque bis ulto, 595
  Et meritus votis debita solvit honos.
Sollemnes ludos Circo celebrate, Quirites:
  Non visa est fortem scena decere deum.
Pliadas adspicies omnes, totumque sororum
  Agmen, ubi ante Idus nox erit una super 600
Tum mihi non dubiis auctoribus incipit aestas,
  Et tepidi finem tempora veris habent.
 
 
Idibus ora prior stellantia tollere Taurum
  Indicat: huic signo fabula nota subest.
Praebuit, ut taurus, Tyriae sua terga puellae 605
  Jupiter, et falsa cornua fronte tulit;
Illa jubam dextra, laeva retinebat amictus;
  Et timor ipse novi causa decoris erat.
Aura sinus implet: flavos movet aura capillos.
  Sidoni, sic fueras aspicienda Jovi 610
Saepe puellares subduxit ab aequore plantas,
  Et metuit tactus assilientis aquae:
Saepe deus prudens tergum demittit in undas,
  Haereat ut collo fortius illa suo.
Litoribus tactis stabat sine cornibus ullis 615
  Jupiter, inque deum de bove versus erat.
Taurus init coelum: te, Sidoni, Jupiter implet,
  Parsque tuum terras tertia nomen habet.
Hoc alii signum Phariam dixere juvencam,
  Quae bos ex homine est, ex bove facta dea. 620
 
 
Tum quoque priscorum virgo simulacra virorum
  Mittere roboreo scirpea ponte solet.
Corpora post decies senos qui credidit annos
  Missa neci, sceleris crimine damnat avos.
Fama vetus: tum quum Saturnia terra vocata est, 625
  Talia fatidici dicta fuere dei:
Falcifero libata seni duo corpora, gentes,
  Mittite, quae Tuscis excipiantur aquis.
Donec in haec venit Tirynthius arva, quotannis
  Tristia Leucadio sacra peracta modo; 630
Illum stramineos in aquam misisse Quirites.
  Herculis exemplo corpora falsa jaci.
Pars putat, ut ferrent juvenes suffragia soli,
  Pontibus infirmos praecipitasse senes.
Tibri, doce verum: tua ripa vetustior urbe. 635
  Principium ritus tu bene nosse potes.
Tibris arundiferum medio caput extulit alveo,
  Raucaque dimovit talibus ora sonis:
Haec loca desertas vidi sine moenibus herbas:
  Pascebat sparsos utraque ripa boves. 640
Et quem nunc gentes Tiberin noruntque timentque,
  Tunc etiam pecori despiciendus eram.
Arcadis Evandri nomen tibi saepe refertur:
  Ille meas remis advena torsit aquas.
Venit et Alcides, turba comitatus Achiva. 645
  Albula, si memini, tunc mihi nomen erat.
Excipit hospitio juvenem Pallantius heros:
  Et tandem Caco debita poena venit.
Victor abit, secumque boves, Erytheïda praedam,
  Abstrahit. At comites longius ire negant: 650
Magnaque pars horum desertis venerat Argis.
  Montibus his ponunt spemque Laremque suum.
Saepe tamen patriae dulci tanguntur amore;
  Atque aliquis moriens hoc breve mandat opus:
Mittite me in Tiberin, Tiberinis vectus ut undis 655
  Litus ad Inachium pulvis inanis eam.
Displicet heredi mandati cura sepulcri:
  Mortuus Ausonia conditur hospes humo.
Scirpea pro domino in Tiberin jactatur imago,
  Ut repetat Graias per freta longa domos. 660
Hactenus. Ut vivo subiit rorantia saxo
  Antra, leves cursum sustinuistis aquae.
Clare nepos Atlantis, ades! quem montibus olim
  Edidit Arcadiis Pleïas una Jovi.
Pacis et armorum superis imisque deorum 665
  Arbiter, alato qui pede carpis iter:
Laete lyrae pulsu, nitida quoque laete palaestra,
  Quo didicit culte lingua favente loqui.
Templa tibi posuere Patres spectantia Circum
  Idibus. Ex illo est haec tibi festa dies. 670
Te, quicumque suas profitentur vendere merces,
  Ture dato, tribuas ut sibi lucra, rogant.
Est aqua Mercurii portae vicina Capenae:
  Si juvat expertis credere, numen habet.
Huc venit incinctus tunicas mercator, et urna 675
  Purus suffita, quam ferat, haurit aquam.
Uda fit hinc laurus: lauro sparguntur ab uda
  Omnia, quae dominos sunt habitura novos.
Spargit et ipse suos lauro rorante capillos,
  Et peragit solita fallere voce preces. 680
Ablue praeteriti perjuria temporis, inquit,
  Ablue praeterita perfida verba die.
Sive ego te feci testem, falsove citavi
  Non audituri numina magna Jovis;
Sive deum prudens alium divamve fefelli, 685
  Abstulerint celeres improba dicta Noti.
Et pereant veniente die perjuria nobis,
  Nec curent superi, si qua locutus ero.
Da modo lucra mihi, da facto gaudia lucro,
  Et face, ut emptori verba dedisse juvet. 690
Talia Mercurius poscentem ridet ab alto,
  Se memor Ortygias surripuisse boves.
 
 
At mihi pande, precor, tanto meliora petenti,
  In Geminos ex quo tempore Phoebus eat.
Quum totidem de mense dies superesse videbis: 695
  Quot sunt Herculei facta laboris, ait.
Die, ego respondi, causam mihi sideris hujus.
  Causam facundo reddidit ore deus.
Abstulerant raptas Phoeben Phoebesque sororem
  Tyndaridae fratres, hic eques, ille pugil. 700
Bella parant, repetuntque suas et frater et Idas,
  Leucippo fieri pactus uterque gener.
His amor, ut repetant, illis, ut reddere nolint,
  Suadet, et ex causa pugnat uterque pari.
Effugere Oebalidae cursu potuere sequentes: 705
  Sed visum celeri vincere turpe fuga.
Liber ab arboribus locus est, apta area pugnae.
  Constiterant illic: nomen Aphidna loco.
Pectora trajectus Lynceo Castor ab ense
  Non exspectato vulnere pressit humum. 710
Ultor adest Pollux, et Lyncea perforat hasta,
  Qua cervix humeros continuata premit.
Ibat in hunc Idas, vixque est Jovis igne repulsus:
  Tela tamen dextrae fulmine rapta negant.
Jamque tibi coelum, Pollux, sublime patebat, 715
  Quum, Mea, dixisti, percipe verba, Pater.
Quod mihi das uni coelum, partire duobus:
  Dimidium toto munere majus erit.
Dixit, et alterna fratrem statione redemit:
  Utile sollicitae sidus uterque rati. 720
 
 
Ad Janum redeat, qui quaerit, Agonia quid sint:
  Quae tamen in fastis hoc quoque tempus habent.
 
 
Nocte sequente diem canis Erigoneïus exit;
  Est alio signi reddita causa loco.
 
 
Proxima Vulcani lux est, Tubilustria dicunt. 725
  Lustrantur purae, quas facit ille, tubae.
 
 
Quattuor inde notis locus est; quibus ordine lectis
  Vel mos sacrorum, vel Fuga Regis inest.
 
 
Nec te praetereo, populi Fortuna potentis
  Publica, cui templum luce sequente datum. 730
Hanc ubi dives aquis acceperit Amphitrite,
  Grata Jovi fulvae rostra videbis avis.
 
 
Auferet ex oculis veniens Aurora Booten,
  Continuaque die sidus Hyantis erit.
 
NOTES:

1-110. The poet here enters into a long inquiry on the subject of the origin of the name of May. To free the discussion from dryness, and to give it a dramatic air, he introduces the Muses disputing on this subject.—Quaeritis. See iv. 878. He addresses his readers in general, and not Germanicus alone, as elsewhere.

LIBER VI

 
Hic mensis habet dubias in nomine causas:
  Quae placeant, positis omnibus, ipse leges.
Facta canam; sed erunt, qui me finxisse loquantur:
  Nullaque mortali numina visa putent.
Est Deus in nobis: agitante calescimus illo. 5
  Impetus hic sacrae semina mentis habet.
Fas mihi praecipue vultus vidisse Deorum:
  Vel quia sum vates; vel quia sacra cano.
Est nemus arboribus densum, secretus ab omni
  Voce locus, si non obstreperetur aquis. 10
Hic ego quaerebam, coepti quae mensis origo
  Esset, et in cura nominis hujus eram.
Ecce deas vidi: non quas praeceptor arandi
  Viderat, Ascraeas quum sequeretur oves;
Nec quas Priamides in aquosae vallibus Idae 15
  Contulit; ex illis sed tamen una fuit.
Ex illis fuit una, sui germana mariti.
  Haec erat,—agnovi,—quae stat in arce Jovis.
Horrueram tacitoque animum pallore fatebar;
  Quum dea, quos fecit, sustulit ipsa metus: 20
Namque, ait, O vates, Romani conditor anni,
  Ause per exiguos magna referre modos,
Jus tibi fecisti numen coeleste videndi,
  Quum placuit numeris condere festa tuis.
Ne tamen ignores, vulgique errore traharis, 25
  Junius a nostro nomine nomen habet.
Est aliquid nupsisse Jovi, Jovis esse sororem.
  Fratre magis, dubito, glorier, anne viro.
Si genus adspicitur, Saturnum prima parentem
  Feci; Saturni sors ego prima fui. 30
A patre dicta meo quondam Saturnia Roma est:
  Haec illi a coelo proxima terra fuit.
Si torus in pretio est, dicor matrona Tonantis,
  Junctaque Tarpeio sunt mea templa Jovi.
An potuit Maio pellex dare nomina mensi, 35
  Hic honor in nobis invidiosus erit?
Cur igitur regina vocor, princepsque dearum?
  Aurea cur dextrae sceptra dedere meae?
An faciant mensem luces, Lucinaque ab illis
  Dicar, et a nullo nomina mense traham? 40
Tum me poeniteat posuisse fideliter iras
  In genus Electrae Dardaniamque domum.
Causa duplex irae. Rapto Ganymede dolebam:
  Forma quoque Idaeo judice victa mea est.
Poeniteat, quod non foveo Carthaginis arces, 45
  Quum mea sint illo currus et arma loco.
Poeniteat Sparten, Argosque, measque Mycenas,
  Et veterem Latio supposuisse Samon.
Adde senem Tatium, Junonicolasque Faliscos,
  Quos ego Romanis succubuisse tuli. 50
Sed neque poeniteat, nec gens mihi carior ulla est.
  Hic colar, hic teneam cum Jove templa meo.
Ipse mihi Mavors, Commendo maenia, dixit,
  Haec tibi: tu pollens urbe nepotis eris.
Dicta fides sequitur. Centum celebramur in aris: 55
  Nec levior quovis est mihi mensis honor.
Nec tamen hunc nobis tantummodo praestat honorem
  Roma: suburbani dant mihi munus idem.
Inspice, quos habeat nemoralis Aricia fastos,
  Et populus Laurens, Lanuviumque meum: 60
Est illic mensis Junonius. Inspice Tibur,
  Et Praenestinae moenia sacra deae;
Junonale leges tempus. Nec Romulus illas
  Condidit: at nostri Roma nepotis erat.
Finierat Juno. Respeximus. Herculis uxor 65
  Stabat, et in vultu signa dolentis erant.
Non ego, si toto mater me cedere coelo
  Jusserit, invita matre morabor, ait.
Nunc quoque non luctor de nomine temporis hujus:
  Blandior, et partes paene rogantis ago; 70
Remque mei juris malim tenuisse precando;
  Et faveas causae forsitan ipse meae.
Aurea possedit posito Capitolia templo
  Mater, et ut debet, cum Jove summa tenet.
At decus omne mihi contingit origine mensis. 75
  Unicus est, de quo sollicitamur, honor.
Quid grave, si titulum mensis, Romane dedisti,
  Herculis uxori, posteritasque memor?
Haec quoque terra aliquid debet mihi nomine magni
  Conjugis. Huc captas appulit ille boves, 80
Hic male defensus flammis et dote paterna
  Cacus Aventinam sanguine tinxit humum.
Ad propiora vocor. Populum digessit ab annis
  Romulus, in partes distribuitque duas.
Haec dare consilium, pugnare paratior illa est: 85
  Haec aetas bellum suadet, at illa gerit.
Sic statuit, mensesque nota secrevit eadem.
  Junius est juvenum; qui fuit ante, senum.
Dixit: et in litem studio certaminis issent,
  Atque ira pietas dissimulata foret; 90
Venit Apollinea longas Concordia lauro
  Nexa comas, placidi numen opusque ducis.
Haec ubi narravit Tatium, fortemque Quirinum,
  Binaque cum populis regna coisse suis,
Et Lare communi soceros generosque receptos; 95
  His nomen junctis Junius, inquit, habet.
Dicta triplex causa est. At vos ignoscite, divae:
  Res est arbitrio non dirimenda meo.
Ite pares a me. Perierunt judice formae
  Pergama: plus laedunt, quam juvet una, duae. 100
 
 
Prima dies tibi, Carna, datur. Dea cardinis haec est;
  Numine clausa aperit, claudit aperta suo.
Unde datas habeat vires, obscurior aevo
  Fama; sed e nostro carmine certus eris.
Adjacet antiquus Tiberino lucus Helerni: 105
  Pontifices illuc nunc quoque sacra ferunt.
Inde sata est Nymphe,—Cranen dixere priores,—
  Nequidquam multis saepe petita procis.
Rura sequi jaculisque feras agitare solebat,
  Nodosasque cava tendere valle plagas. 110
Non habuit pharetram: Phoebi tamen esse sororem
  Credebant; nec erat, Phoebe, pudenda tibi.
Huic aliquis juvenum dixisset amantia verba,
  Reddebat tales protinus illa sonos:
Haec loca lucis habent nimis, et cum luce pudoris. 115
  Si secreta magis ducis in antra, sequor.
Credulus ante subit. Frutices haec nacta resistit,
  Et latet, et nullo est invenienda loco.
Viderat hanc Janus, visseque cupidine captus
  Ad duram verbis mollibus usus erat: 120
Nympha jubet quaeri de more remotius antrum:
  Utque comes sequitur, destituitque ducem.
Stulta! videt Janus, quae post sua terga gerantur;
  Nil agis, en! latebras respicit ille tuas.
Nil agis, en! dixi. Nam te sub rupe latentem 125
  Occupat amplexu; speque potitus ait:
Jus pro concubitu nostro tibi cardinis esto;
  Hoc pretium positae virginitatis habe.
Sic fatus, virgam, qua tristes pellere posset
  A foribus noxas,—haec erat alba—dedit. 130
Sunt avidae volucres; non quae Phineïa mensis
  Guttura fraudabant: sed genus inde trahunt.
Grande caput: stantes oculi: rostra apta rapinae;
  Canities pennis, unguibus hamus inest.
Nocte volant, puerosque petunt nutricis egentes, 135
  Et vitiant cunis corpora rapta suis.
Carpere dicuntur lactentia viscera rostris;
  Et plenum poto sanguine guttur habent.
Est illis strigibus nomen: sed nominis hujus
  Causa, quod horrenda stridere nocte solent. 140
Sive igitur nascuntur aves, seu carmine fiunt,
  Neniaque in volucres Marsa figurat anus;
In thalamos venere Procae. Proca natus in illis
  Praeda recens avium quinque diebus erat;
Pectoraque exsorbent avidis infantia linguis. 145
  At puer infelix vagit opemque petit.
Territa voce sui nutrix accurrit alumni,
  Et rigido sectas invenit ungue genas.
Quid faceret? color oris erat, qui frondibus olim
  Esse solet seris, quas nova laesit hiems. 150
Pervenit ad Cranen, et rem docet. Illa, Timorem
  Pone! tuus sospes, dixit, alumnus erit.
Venerat ad cunas: flebant materque paterque:
  Sistite vos lacrimas! ipsa medebor, ait.
Protinus arbutea postes ter in ordine tangit 155
  Fronde: ter arbutea limina fronde notat.
Spargit aquis aditus, et quae medicamen habebant:
  Extaque de porca cruda bimestre tenet.
Atque ita, Noctis aves, extis puerilibus, inquit,
  Parcite! pro parvo victima parva cadit. 160
Cor pro corde, precor, pro fibris sumite fibras.
  Hanc animam vobis pro meliore damus.
Sic ubi libavit, prosecta sub aethere ponit:
  Quique sacris adsunt, respicere illa vetat.
Virgaque Janalis de spina ponitur alba, 165
  Qua lumen thalamis parva fenestra dabat.
Post illud nec aves cunas violasse feruntur,
  Et rediit puero, qui fuit ante, color.
Pinguia cur illis gustentur larda Kalendis,
  Mixtaque cum calido sit faba farre, rogas. 170
Prisca dea est, aliturque cibis, quibus ante solebat,
  Nec petit adscitas luxuriosa dapes.
Piscis adhuc illi populo sine fraude natabat;
  Ostreaque in conchis tuta fuere suis:
Nec Latium norat, quam praebet Ionia dives, 175
  Nec, quae Pygmaeo sanguine gaudet, avem;
Et praeter pennas nihil in pavone placebat:
  Nec tellus captas miserat ante feras.
Sus erat in pretio: caesa sue festa colebant.
  Terra fabas tantum duraque farra dabat. 180
Quae duo mixta simul sextis quicumque Kalendis
  Ederit, huic laedi viscera posse negant.
Arce quoque in summa Junoni templa Monetae
  Ex voto memorant facta, Camille, tuo.
Ante domus Manli fuerant, qui Gallica quondam 185
  A Capitolino reppulit arma Jove.
Quam bene—Di magni!—pugna cecidisset in illa
  Defensor solii, Jupiter alte, tui!
Vixit, ut occideret damnatus crimine regni.
  Hunc illi titulum longa senecta dabat. 190
Lux eadem Marti festa est; quem prospicit extra
  Appositum Tectae porta Capena viae.
Te quoque, Tempestas, meritam delubra fatemur;
  Quum paene est Corsis obruta classis aquis.
Haec hominum monumenta patent. Si quaeritis astra, 195
  Tunc oritur magni praepes adunca Jovis.
 
 
Postera lux Hyades, Taurinae cornua frontis,
  Evocat: et multa terra madescit aqua.
 
 
Mane ubi bis fuerit, Phoebusque iteraverit ortus,
  Factaque erit posito rore bis uda seges; 200
Hac sacrata die Tusco Bellona duello
  Dicitur: et Latio prospera semper adest.
Appius est auctor: Pyrrho qui pace negata
  Multum animo vidit; lumine captus erat.
Prospicit a templo summum brevis area Circum. 205
  Est ibi non parvae parva columna notae.
Hinc solet hasta manu, belli praenuntia, mitti,
  In regem et gentes quum placet arma capi.
 
 
Altera pars Circi custode sub Hercule tuta est:
  Quod deus Euboico carmine munus habet. 210
Muneris est tempus, qui Nonas Lucifer ante est.
  Si titulos quaeris, Sulla probavit opus.
 
 
Quaerebam, Nonas Sanco Fidione referrem,
  An tibi, Semo pater: quum mihi Sancus ait:
Cuicumque ex illis dederis, ego munus habebo. 215
  Nomina trina fero: sic voluere Cures.
Hunc igitur veteres donarunt aede Sabini:
  Inque Quirinali constituere jugo.
 
 
Est mihi, sitque, precor, nostris diuturnior annis,
  Filia, qua felix sospite semper ero. 220
Hanc ego quum vellem genero dare, tempora taedis
  Apta requirebam, quaeque cavenda forent.
Tum mihi post sacras monstratur Junius Idus
  Utilis et nuptis, utilis esse viris;
Primaque pars hujus thalamis aliena reperta est, 225
  Nam mihi, sic conjux sancta Dialis ait:
Donec ab Iliaca placidus purgamina Vesta
  Detulerit flavis in mare Tibris aquis,
Non mihi detonsos crines depectere buxo,
  Non ungues ferro subsecuisse licet: 230
Non tetigisse virum; quamvis Jovis ille sacerdos,
  Quamvis perpetua sit mihi lege datus.
Tu quoque ne propera: melius tua filia nubet,
  Ignea quum pura Vesta nitebit humo.
 
 
Tertia post Nonas removere Lycaona Phoebe 235
  Fertur: et a tergo non habet Ursa metum.
Tunc ego me memini Ludos in gramine Campi
  Adspicere, et didici, lubrice Tibri, tuos.
Festa dies illis, qui lina madentia ducunt,
  Quique tegunt parvis aera recurva cibis. 240
 
 
Mens quoque numen habet. Menti delubra videmus
  Vota metu belli, perfide Poene, tui.
Poene, rebellaras: et leto Consulis omnes
  Attoniti Mauras pertimuere manus.
Spem metus expulerat, quum Menti vota Senatus 245
  Suscipit; et melior protinus illa venit.
Adspicit instantes mediis sex lucibus Idus
  Illa dies, qua sunt vota soluta deae.
 
 
Vesta, fave! tibi nunc operata resolvimus ora,
  Ad tua si nobis sacra venire licet. 250
In prece totus eram; coelestia numina sensi,
  Laetaque purpurea luce refulsit humus.
Non equidem vidi—valeant mendacia vatum—
  Te, dea; nec fueras adspicienda viro.
Sed quae nescieram, quorumque errore tenebar, 255
  Cognita sunt nullo praecipiente mihi.
Dena quater memorant habuisse Palilia Romam,
  Quum flammae custos aede recepta sua est.
Regis opus placidi, quo non metuentius ullum
  Numinis ingenium terra Sabina tulit. 260
Quae nunc aere vides, stipula tunc tecta videres,
  Et paries lento vimine textus erat.
Hic locus exiguus, qui sustinet atria Vestae,
  Tunc erat intonsi regia magna Numae.
Forma tamen templi, quae nunc manet, ante fuisse 265
  Dicitur: et formae causa probanda subest.
Vesta eadem est, et Terra: subest vigil ignis utrique,
  Significant sedem terra focusque suam.
Terra pilae similis, nullo fulcimine nixa,
  Aëre subjecto tam grave pendet onus. 270
[Ipsa volubilitas libratum sustinet orbem:
  Quique premat partes, angulus omnis abest.
Quumque sit in media rerum regione locata,
  Et tangat nullum plusve minusve latus;
Ni convexa foret, parti vicinior esset, 275
  Nec medium terram mundus haberet onus.]
Arce Syracosia suspensus in aëre clauso
  Stat globus, immensi parva figura poli;
Et quantum a summis, tantum secessit ab imis
  Terra. Quod ut fiat, forma rotunda facit. 280
Par facies templi: nullus procurrit in illo
  Angulus. A pluvio vindicat imbre tholus.
Cur sit virgineis, quaeris, dea culta ministris.
  Inveniam causas hac quoque parte suas.
Ex Ope Junonem memorant Cereremque creatas 285
  Semine Saturni: tertia Vesta fuit.
Utraqe nupserunt: ambae peperisse feruntur:
  De tribus impatiens restitit una viri.
Quid mirum, virgo si virgine laeta ministra
  Admittet castas in sua sacra manus? 290
Nec tu aliud Vestam, quam vivam intellige flammam;
  Nataque de flamma corpora nulla vides.
Jure igitur virgo est, quae semina nulla remittit,
  Nec capit: et comites virginitatis habet.
Esse diu stultus Vestae simulacra putavi: 295
  Mox didici curvo nulla subesse tholo.
Ignis inexstinctus templo celatur in illo;
  Effigiem nullam Vesta, nec ignis, habent.
Stat vi terra sua: vi stando Vesta vocatur;
  Causaque par Graii nominis esse potest. 300
At focus a flammis, et quod fovet omnia, dictus:
  Qui tamen in primis aedibus ante fuit.
Hinc quoque vestibulum dici reor: inde precando
  Affamur Vestam, Quae loca prima tenes.
Ante focos olim longis considere scamnis 305
  Mos erat, et mensae credere adesse deos.
Nunc quoque, quum fiunt antiquae sacra Vacunae,
  Ante Vacunales stantque sedentque focos.
Venit in hos annos aliquid de more vetusto:
  Fert missos Vestae pura patella cibos. 310
Ecce, coronatis panis dependet asellis,
  Et velant scabras florea serta molas.
Sola prius furnis torrebant farra coloni;
  Et Fornacali sunt sua sacra deae.
Suppositum cineri panem focus ipse parabat, 315
  Strataque erat tepido tegula quassa solo.
Inde focum servat pistor, dominamque focorum,
  Et quea pumiceas versat asella molas.
Praeteream, referamne tuum, rubicunde Priape,
  Dedecus? est multi fabula parva joci. 320
Turrigera frontem Cybele redimita corona
  Convocat aeternos ad sua festa deos.
Convocat et Satyros, et, rustica numina, Nymphas.
  Silenus, quamvis nemo vocarat, adest.
Nec licet, et longum est epulas narrare deorum: 325
  In multo nox est pervigilata mero.
Hi temere errabant in opacae vallibus Idae:
  Pars jacet, et molli gramine membra levat.
Hi ludunt, hos somnus habet; pars brachia nectit,
  Et viridem celeri ter pede pulsat humum. 330
Vesta jacet, placidamque capit secura quietem,
  Sicut erat positum cespite fulta caput.
At ruber hortorum custos Nymphasque deasque
  Captat, et errantes fertque refertque pedes.
Adspicit et Vestam; dubium, Nymphamne putarit, 335
  An scierit Vestam: scisse sed ipse negat.
Spem capit obscenam, furtimque accedere tentat,
  Et fert suspensos, corde micante, gradus.
Forte senex, quo vectus erat, Silenus asellum
  Liquerat ad ripas lene sonantis aquae. 340
Ibat, ut inciperet, longi deus Hellesponti,
  Intempestivo quum rudit ille sono.
Territa voce gravi surgit dea. Convolat omnis
  Turba; per infestas effugit ille manus.
[Lampsacos hoc animal solita est mactare Priapo: 345
  Apta asini flammis indicis exta damus.]
Quem tu, diva memor, de pane monilibus ornas.
  Cessat opus: vacuae conticuere molae.
Nomine, quam pretio celebratior, arce Tonantis,
  Dicam, Pistoris quid velit ara Jovis. 350
Cincta premebantur trucibus Capitolia Gallis:
  Fecerat obsidio jam diuturna famem.
Jupiter, ad solium Superis regale vocatis,
  Incipe, ait Marti. Protinus ille refert:
Scilicet, ignotum est, quae sit fortuna meorum; 355
  Et dolor hic animi voce querentis eget?
Si tamen, ut referam breviter mala juncta pudori,
  Exigis: Alpino Roma sub hoste jacet.
Haec est, cui fuerat promissa potentia rerum,
  Jupiter? hanc terris impositurus eras? 360
Jamque suburbanos Etruscaque contudit arma.
  Spes erat in cursu; nunc Lare pulsa suo est.
Vidimus ornatos serata per atria picta
  Veste triumphales occubuisse senes;
Vidimus Iliacae transferri pignora Vestae 365
  Sede. Putant aliquos scilicet esse deos.
At si respicerent, qua vos habitatis in arce,
  Totque domos vestras obsidione premi:
Nil opis in cura scirent superesse deorum,
  Et data sollicita tura perire manu. 370
Atque utinam pugnae pateat locus! arma capessant;
  Et, si non poterunt exsuperare, cadant.
Nunc inopes victus, ignavaque fata timentes,
  Monte suo clauses barbara turba premit.
Tum Venus, et lituo pulcher trabeaque Quirinus, 375
  Vestaque pro Latio multa locuta suo.
Publica, respondit, cura est pro moenibus istis,
  Jupiter, et poenas Gallia victa dabit.
Tu modo, quae desunt fruges, superesse putentur,
  Effice, nec sedes desere Vesta, tuas. 380
Quodcumque est Cereris solidae cava machina frangat,
  Mollitamque manu duret in igne focus.
Jusserat: et fratris virgo Saturnia jussis
  Annuit: et mediae tempora noctis erant.
Jam ducibus somnum dederat labor. Increpat illos 385
  Jupiter, et sacro, quid velit, ore docet:
Surgite, et in medios de summis arcibus hostes
  Mittite, quam minime tradere vultis, opem.
Somnus abit, quaeruntque novis ambagibus acti,
  Tradere quam nolint et jubeantur, opem. 390
Ecce, Ceres visa est. Jaciunt Cerealia dona.
  Jacta super galeas scutaque longa sonant.
Posse fame vinci spes excidit. Hoste repulso
  Candida Pistori ponitur ara Jovi.—
Forte revertebar festis Vestalibus illac, 395
  Qua Nova Romano nunc via juncta Foro est.
Huc pede matronam vidi descendere nudo:
  Obstupui, tacitus sustinuique gradum.
Sensit anus vicina loci, jussumque sedere
  Alloquitur, quatiens voce tremente caput. 400
Hoc, ubi nunc fora sunt, udae tenuere paludes:
  Amno redundatis fossa madebat aquis.
Curtius ille lacus, siccas qui sustinet aras,
  Nunc solida est tellus, sed lacus ante fuit.
Qua Velabra solent in Circum ducere pompas, 405
  Nil praeter salices crassaque canna fuit.
Saepe suburbanas rediens conviva per undas
  Cantat, et ad nautas ebria verba jacit.
Nondum conveniens diversis iste figuris
  Nomen ab averso ceperat amne deus. 410
Hic quoque lucus erat juncis et arundine densus,
  Et pede velato non adeunda palus.
Stagna recesserunt, et aquas sua ripa coërcet:
  Siccaque nunc tellus. Mos tamen ille manet.
Reddiderat causam; Valeas, anus optima! dixi: 415
  Quod superest aevi, molle sit omne, tui!
Cetera jam pridem didici puerilibus annis;
  Non tamen idcirco praetereunda mihi.
Moenia Dardanides nuper nova fecerat Ilus:
  Ilus adhuc Asiae dives habebat opes. 420
Creditur armiferae signum coeleste Minervae
  Urbis in Iliacae desiluisse juga.
Cura videre fuit: vidi templumque locumque.
  Hoc superest illi: Pallada Roma tenet.
Consulitur Smintheus: lucoque obscurus opaco 425
  Hos non mentito reddidit ore sonos:
Aetheriam servate deam: servabitis urbem:
  Imperium secum transferet illa loci.
Servat et inclusam summa tenet Ilus in arce:
  Curaque ad heredem Laomedonta venit. 430
Sub Priamo servata parum. Sic ipsa volebat,
  Ex quo judicio forma revicta sua est.
Seu genus Adrasti, seu furtis aptus Ulixes,
  Seu pius aeneas eripuisse datur;
Auctor in incerto. Res est Romana: tuetur 435
  Vesta, quod assiduo lumine cuncta videt.
Heu quantum timuere Patres, quo tempore Vesta
  Arsit, et est tectis obruta paene suis!
Flagrabant sancti sceleratis ignibus ignes,
  Mixtaque erat flamniae flammae profana piae. 440
Attonitae flebant, demisso crine, ministra:
  Abstulerat vires corporis ipse timor.
Provolat in medium, et magna, Succurrite! voce,
  Non est auxilium flere, Metellus ait.
Pignora virgineis fatalia tollite palmis! 445
  Non ea sunt voto, sed rapienda manu.
Me miserum! dubitatis? ait—Dubitare videbat,
  Et pavidas posito procubuisse genu.—
Haurit aquas, tollensque manus, Ignoscite, dixit,
  Sacra! vir intrabo non adeunda viro. 450
Si scelus est, in me commissi poena redundet;
  Sit capitis damno Roma soluta mei.
Dixit et irrupit. Factum dea rapta probavit,
  Pontificisque sui munere tuta fuit.
Nunc bene lucetis sacrae sub Caesare flammae: 455
  Ignis in Iliacis nunc erit, estque, focis;
Nullaque dicetur vittas temerasse sacerdos
  Hoc duce, nec viva defodietur humo.
Sic incesta perit: quia, quam violavit, in illam
  Conditur: et Tellus Vestaque numen idem est. 460
Tum sibi Callaïco Brutus cognomen ab hoste
  Fecit, et Hispanam sanguine tinxit humum.
Scilicit, interdum miscentur tristia laetis,
  Ne populum toto pectore festa juvent.
Crassus ad Euphraten aquilas, natumque, suosque 465
  Perdidit, et leto est ultimus ipse datus.
Parthe, quid exsultas? dixit dea. Signa remittes:
  Quique necem Crassi vindicet, ultor erit.
At simul auritis violae demuntur asellis,
  Et Cereris fruges aspera saxa terunt; 470
Navita puppe sedens, Delphina videbimus, inquit,
  Humida quum pulso nox erit orta die.
 
 
Jam, Phryx, a nupta quereris, Tithone, relinqui,
  Et vigil Eois Lucifer exit aquis.
Ite, bonae matres,—vestrum Matralia festum— 475
  Flavaque Thebanae reddite liba deae.
Pontibus et magno juncta est celeberrima Circo
  Area, quae posito de bove nomen habet.
Hac ibi luce ferunt Matutae sacra parenti
  Sceptriferas Servi templa dedisse manus. 480
Quae dea sit: quare famulas a limine templi
  Arceat,—arcet enim—libaque tosta petat;
Bacche, racemiferos hedera redimite capillos,
  Si domus illa tua est, dirige vatis opus.
Arserat obsequio Semele Jovis: accipit Ino 485
  Te, puer, et summa sedula nutrit ope.
Intumuit Juno, raptum quod pellice natum
  Educet. At sanguis ille sororis erat.
Hinc agitur furiis Athamas, et imagine falsa:
  Tuque cadis patria, parve Learche, manu. 490
Maesta Learcheas mater tumulaverat umbras,
  Et dederat miseris omnia justa rogis:
Haec quoque, funestos ut erat laniata capillos,
  Prosilit, et cunis te, Melicerta, rapit.
Est spatio contracta brevi, freta bina repellit, 495
  Unaque pulsatur terra duabus aquis.
Huc venit insanis natum complexa lacertis,
  Et secum e celso mittit in alta jugo.
Excipit illaesos Panope centumque sorores,
  Et placido lapsu per sua regna ferunt. 500
Nondum Lencotheë, nondum puer ille Palaemon
  Vorticibus densis Tibridis ora tenent.
Lucus erat: dubium Semelae Stimulaene vocetur;
  Maenadas Ausonias incoluisse ferunt.
Quaerit ab his Ino, quae gens foret. Arcadas esse 505
  Audit, et Evandrum sceptra tenere loci.
Dissimulata deam Latias Saturnia Bacchas
  Instimulat fictis insidiosa sonis:
O nimium faciles! O toto pectore captae!
  Non venit haec nostris hospes amica choris. 510
Fraude petit, sacrique parat cognoscere ritum;
  Quo possit poenas pendere, pignus habet.
Vix bene desierat; complent ululatibus auras
  Thyades effusis per sua colla comis:
Iniiciuntque manus, puerumque revellere pugnant. 515
  Quos ignorat adhuc, invocat illa deos:
Dique, virique loci, miserae succurrite matri.
  Clamor Aventini saxa propinqua ferit.
Appulerat ripae vaccas Oetaeus Iberas:
  Audit, et ad vocem concitus urget iter. 520
Herculis adventu, quae vim modo ferre parabant,
  Turpia femineae terga dedere fugae.
Quid petis hinc,—cognorat enim—matertera Bacchi?
  An numen, quod me, te quoque vexat, ait?
Illa docet partim, partim praesentia nati 525
  Continet, et Furiis in scelus isse pudet.
Rumor—ut est velox—agitatis pervolat alis:
  Estque frequens, Ino, nomen in ore tuum.
Hospita Carmentis fidos intrasse penates
  Diceris, et longam deposuisse famem. 530
Liba sua properata manu Tegeaea sacerdos
  Traditur in subito cocta dedisse foco.
Nunc quoque liba juvant festis Matralibus illam;
  Rustica sedulitas gratior arte fuit.
Nunc, ait, O vates, venientia fata resigna, 535
  Qua licet: hospitiis hoc, precor, adde meis.
Parva mora est: coelum vates ac numina sumit,
  Fitque sui toto pectore plena dei.
Vix illam subito posses cognoscere; tanto
  Sanctior, et tanto, quam modo, major erat. 540
Laeta canam; gaude, defuncta laboribus, Ino!
  Dixit, et huic populo prospera semper ades!
Numen eris pelagi: natum quoque pontus habebit.
  In nostris aliud sumite nomen aquis.
Leucotheë Graiis, Matuta vocabere nostris; 545
  In portus nato jus erit omne tuo.
Quem nos Portunum, sua lingua Palaemona dicet.
  Ite, precor, nostris aequus uterque locis!
Annuerant: promissa fides: posuere labores;
  Nomina mutarunt: hic deus, illa dea est. 550
Cur vetet ancillas accedere, quaeritis. Odit,
  Principiumque odii, si sinat ipsa, canam.
Una ministrarum solita est, Cadmeï, tuarum
  Saepe sub amplexus coujugis ire tui.
Improbus hanc Athamas furtim dilexit: ab illa 555
  Comperit agricolis semina tosta dari.
Ipsa quidem fecisse negat, sed fama recepit.
  Hoc est, cur odio sit tibi serva manus.
Non tamen hanc pro stirpe sua pia mater adoret:
  Ipsa parum felix visa fuisse parens. 560
Alterius prolem melius mandabitis illi;
  Utilior Baccho quam fuit ipsa suis.
Hanc tibi, Quo properas, memorant dixisso, Rutili?
  Luce mea Marso Consul ab hoste cades.
Exitus accessit verbis: flumenque Toleni 565
  Purpureum mixtis sanguine fluxit aquis.
Proximus annus erat: Pallantide caesus eadem
  Didius hostiles ingeminavit opes.
Lux eadem, Fortuna, tua est, auctorque, locusque.
  Sed superinjectis quis latet aede togis? 570
Servius est: hoc constat enim. Sed causa latendi
  Discrepat, et dubium me quoque mentis habet.
Dum dea furtivos timide profitetur amores,
  Coelestemque homini concubuisse pudet;
—Arsit enim magna correpta cupidine regis, 575
  Caecaque in hoc uno non fuit illa viro—
Nocte domum parva solita est intrare fenestra:
  Unde Fenestellae nomina porta tenet.
Nunc pudet, et vultus velamine celat amatos,
  Oraque sunt multa regia tecta toga. 580
An magis est verum, post Tulli funera plebem
  Confusam placidi morte fuisse ducis?
Nec modus ullus erat: crescebat imagine luctus,
  Donec eam positis occuluere togis.
Tertia causa mihi spatio majore canenda est: 585
  Nos tamen adductos intus agemus equos.
Tullia, conjugio sceleris mercede peracto,
  His solita est dictis exstimulare virum:
Quid juvat esse pares, te nostrae caede sororis,
  Meque tui fratris, si pia vita placet? 590
Vivere debuerant et vir meus, et tua conjux,
  Si nullum ausuri majus eramus opus.
Et caput et regnum facio dotale parentis.
  Si vir es, i, dictas exige dotis opes!
Regia res scelus est. Socero cape regna necato, 595
  Et nostras patrio sanguine tinge manus.
Talibus instinctus solio privatus in alto
  Sederat: attonitum vulgus ad arma ruit.
Hinc cruor, hinc caedes: infirmaque vincitur aetas.
  Sceptra gener socero rapta Superbus habet. 600
Ipse sub Esquiliis, ubi erat sua regia, caesus
  Concidit in dura sanguinolentus humo.
Filia carpento patrios initura Penates
  Ibat per medias alta feroxque vias.
Corpus ut adspexit, lacrimis auriga profusis 605
  Restitit. Hunc tali corripit illa sono:
Vadis? an exspectas pretium pietatis amarum?
  Duc, inquam, invitas ipsa per ora rotas!
Certa fides facti, dictus Sceleratus ab illa
  Vicus, et aeterna res ea pressa nota. 610
Post tamen hoc ausa est templum, monumenta parentis,
  Tangere: mira quidem, sed tamen acta loquar.
Signum erat in solio residens sub imagine Tulli:
  Dicitur hoc oculis opposuisse manum.
Et vox audita est, Vultus abscondite nostros, 615
  Ne natae videant ora nefanda meae.
Veste data tegitur: vetat hanc Fortuna moveri:
  Et sic e templo est ipsa locuta suo:
Ore revelato qua primum luce patebit
  Servius haec positi prima pudoris erit. 620
Parcite, matronae, vetitas attingere vestes:
  Sollemni satis est voce movere preces:
Sitque caput semper Romano tectus amictu,
  Qui rex in nostra septimus urbe fuit.
Arserat hoc templum: signo tamen ille pepercit 625
  Ignis: opem nato Mulciber ipse tulit.
Namque pater Tulli Vulcanus, Ocresia mater,
  Praesignis facie, Corniculana fuit.
Hanc secum Tanaquil, sacris de more peractis,
  Jussit in ornatum fundere vina focum. 630
Hic inter cineres obsceni forma virilis
  Aut fuit, aut visa est: sed fuit illa magis.
Jussa loco captiva fovet, Conceptus ab illa
  Servius a coelo semina gentis habet.
Signa dedit genitor, tum quum caput igne corusco 635
  Contigit, inque coma flammeus arsit apex.
 
 
Te quoque magnifica, Concordia, dedicat aede
  Livia, quam caro praestitit illa viro.
Disce tamen, veniens aetas, ubi Livia nunc est
  Porticus, immensae tecta fuisse domus. 640
Urbis opus domus una fuit: spatimque tenebat,
  Quo brevius muris oppida multa tenent.
Haec aequata solo est, nullo sub crimine regni,
  Sed quia luxuria visa nocere sua.
Sustinuit tantas operum subvertere moles 645
 
 
  Totque suas heres perdere Caesar opes.
Sic agitur censura, et sic exempla parantur;
  Quum vindex, alios quod monet, ipse facit.
 
 
Nulla nota est veniente die, quam dicere possim.
  Idibus Invicto sunt data templa Jovi. 650
Et jam Quinquatrus jubeor narrare minores.
  Nunc ades o coeptis, flava Minerva, meis.
Cur vagus incedit tota tibicen in urbe?
  Quid sibi personae, quid stola longa, volant?
Sic ego. Sic posita Tritonia cuspide dixit: 655
  —Possem utinam doctae verba referre deae!—
Temporibus veterum tibicinis usus avorum
  Magnus et in magno semper honore fuit.
Cantabat fanis, cantabat tibia ludis:
  Cantabat maestis tibia funeribus. 660
Dulcis erat mercede labor: tempusque secutum,
  Quod subito Graiae frangeret artis opus.
Adde quod aedilis, pompam qui funeris irent,
  Artifices solos jusserat esse decem.
Exilio mutant urbem, Tiburque recedunt: 665
  —Exilium quodam tempore Tibur erat.—
Quaeritur in scena cava tibia, quaeritur aris,
  Ducit supremos nenia nulla toros.
Servierat quidam, quantolibet ordine dignus,
  Tiburo, sed longo tempore liber erat. 670
Rure dapes parat ille suo, turbamque canoram
  Convocat. Ad festas convenit illa dapes.
Nox erat, et vinis oculique animique natabant,
  Quum praecomposito nuntius ore venit:
Atque ita, Quid cessas convivia solvere? dixit: 675
  Auctor vindictae jam venit, ecce, tuae!
Nec mora; convivae valido titubantia vino
  Membra movent: dubii stantque labantque pedes.
At dominus, Discedite, ait; plaustroque morantes
  Sustulit. In plaustro sirpea lata fuit. 680
Alliciunt somnos tempus, motusque, merumque,
  Potaque se Tibur turba redire putat.
Jamque per Esquilias Romanam intraverat urbem;
  Et mane in medio plaustra fuere foro.
Plautius, ut posset specie numeroque Senatum 685
  Fallere, personis imperat ora tegi.
Admiscetque alios, et, ut hunc tibicina coetum
  Augeat, in longis vestibus ire jubet.
Sic reduces bene posse tegi, ne forte notentur
  Contra collegae jussa redisse sui. 690
Res placuit: cultuque novo licet Idibus uti,
  Et canere ad veteres verba jocosa modos.
Haec ubi perdocuit, Superest mihi discere, dixi,
  Cur sit Quinquatrus illa vocata dies.
Martius, inquit, agit tali mea nomine festa, 695
  Estque sub inventis haec quoque turba meis.
Prima terebrato per rara foramina buxo,
  Ut daret, effeci, tibia longa sonos.
Vox placuit: liquidis faciem referentibus undis
  Vidi virgineas intumuisse genas. 700
Ars mihi non tanti est; valeas, mea tibia! dixi.
  Excipit abjectam cespite ripa suo.
Inventam Satyrus primum miratur, et usum
  Nescit; at inflatam sentit habere sonum;
Et modo dimittit digitis, modo concipit auras. 705
  Jamque inter Nymphas arte superbus erat:
Provocat et Phoebum; Phoebo superante pependit:
  Caesa recesserunt a cute membra sua.
Sum tamen inventrix auctorque ego carminis hujus.
  Hoc est, cur nostros ars colat ista dies. 710
Tertia lux veniet, qua tu, Dodoni Thyene,
  Stabis Agenorei fronte videnda bovis.
Haec est illa dies, qua tu purgamina Vestae,
  Tibri, per Etruscas in mare mittis aquas.
 
 
Si qua fides ventis, Zephyro date carbasa, nautae: 715
  Cras veniet vestris ille secundus aquis.
 
 
At pater Heliadum radios ubi tinxerit undis,
  Et cinget geminos stella serena polos;
Tollet humo validos proles Hyriea lacertos.
  Continua Delphin nocte videndus erit. 720
Scilicet hic olim Volscos Aequosque fugatos
  Viderat in campis, Algida terra, tuis.
Unde suburban o clarus, Tuberte, triumpho
  Vectus es in niveis, Postume, victor equis.
 
 
Jam sex et totidem luces de mense supersunt: 725
  Huic unum numero tu tamen adde diem;
Sol abit e Geminis, et Cancri signa rubescunt:
  Coepit Aventina Pallas in arce coli.
 
 
Jam tua, Laomedon, oritur nurus, ortaque noctem
  Pellit, et e pratis uda pruina fugit; 730
Reddita, quisquis is est, Summano templa feruntur,
  Tum, quum Romanis, Pyrrhe, timendus eras.
 
 
Hanc quoque quuin patriis Galatea receperit undis,
  Plenaque securae terra quietis erit;
Surgit humo juvenis, telis afflatus avitis; 735
  Et gemino nexas porrigit angue manus.
Notus amor Phaedrae, nota est injuria Thesei:
  Devovit natum credulus ille suum.
Non impune plus juvenis Troezena petebat:
  Dividit obstantes pectore taurus aquas. 740
Solliciti terrentur equi, frustraque retenti
  Per scopulos dominum duraque saxa trahunt.
Exciderat curru, lorisque morantibus artus
  Hippolytus lacero corpore raptus erat:
Reddideratque animam, multum indignante Diana. 745
  Nulla, Coronides, causa doloris, ait,
Namque pio juveni vitam sine vulnere reddam;
  Et cedent arti tristia fata meae.
Gramina continuo loculis depromit eburnis:
  Profuerant Glauci Manibus illa prius: 750
Tunc, quum observatas augur descendit in herbas,
  Usus et auxilio est anguis ab angue dato.
Pectora ter tetigit, ter verba salubria dixit:
  Depositum terra sustulit ille caput.
Lucus eum, nemorisque sui Dictynna recessu 755
  Celat: Aricino Virbius ille lacu.
At Clymenus Clothoque dolent, haec, fila reneri,
  Hic, fieri regni jura minora sui.
Jupiter exemplum veritus direxit in ilium
  Fulmina, qui nimiae moverat artis opem. 760
Phoebe, querebaris. Deus est; placare parenti;
  Propter te, fieri quod vetat, ipse facit.
 
 
Non ego te, quamvis properabis vincere Caesar,
  Si vetet auspicium, signa movere velim.
Sint tibi Flaminius Thrasimenaque litora testes, 765
  Per volucres aequos multa monere deos.
Tempora si veteris quaeris temeraria damni,
  Quartus ab extremo mense bis ille dies.
 
 
Postera lux melior. Superat Masinissa Syphacem;
  Et cecidit telis Hasdrubal ipse suis. 770
 
 
Tempora labuntur, tacitisque senescimus annis,
  Et fugiunt, freno non remorante, dies.
Quam cito venerunt Fortunae Fortis honores!
  Post septem luces Junius actus erit.
Ite, deam laeti Fortem celebrate. Quirites: 775
  In Tiberis ripa munera regis habet.
 
 
Pars pede, pars etiam celeri decurrite cymba;
  Nec pudeat potos inde redire domum.
Ferte coronatae juvenum convivia lintres,
  Multaque per medias vina bibantur aquas. 780
Plebs colit hanc, quia, qui posuit, de plebe fuisse
  Fertur, et ex humili sceptra tulisse loco.
Convenit et servis, serva quia Tullius ortus
  Constituit dubiae templa propinqua deae.
 
 
Ecce suburbana rediens male sobrius aede 785
  Ad stellas aliquis talia verba jacit:
Zona latet tua nunc, et eras fortasse latebit.
  Dehinc erit, Orion, adspicienda mihi.
At si non esset potus, dixisset eadem
  Venturum tempus solstitiale die. 790
Lucifero subeunte Lares delubra tulerunt,
  Hic, ubi fit docta multa corona manu.
Tempus idem Stator aedis habet, quara Romulus olim
  Ante Palatini condidit ora jugi.
 
 
Tot restant de mense dies, quot nomina Parcis, 795
  Quum data sunt trabeae templa, Quirine, tuae.
 
 
Tempus Iuleis cras est natale Kalendis:
  Pierides, coeptis addite summa meis.
Dicite, Pierides, quis vos adjunxerit isti,
  Cui dedit invitas victa noverca manus. 800
Sic ego. Sic Clio, Clari monumenta Philippi
  Adspicis, unde trahit Marcia casta genus;
Marcia, sacrifico deductum nomen ab Anco,
  In qua par facies nobilitate sua.
Par animo quoque forma suo respondet in illa; 805
  Et genus, et facies ingeniumque simul.
Nec, quod laudamus formam, tam turpe putaris;
  Laudamus magnas hac quoque parte deas.
Nupta fuit quondam matertera Caesaris illi.
  O decus, o sacra femina digna domo! 810
Sic cecinit Clio: doctae assensere sorores.
  Annuit Alcides, increpuitque lyram.
 
NOTES:

1-100. The poet, as he had done in the preceding months, commences June, by a discussion of its name. The gods, as usual, appear on the scene, and, as there were three etymons of the name of the month, three deities are introduced.

1.[Greek: Akronyx, akronychia, to akron taes nuktos].
2.See the Cambridge Philological Museum, No. V. p, 474.
3
Certus undenos decies per annosOrbis ut cantus referatque ludos.HORACE CAR. SEC. 21.

[Закрыть]
4.It is for this reason that in my note on I. 1, I have called the Latin year a solar one, for such it was when Ovid wrote.
5.On the subjects treated of in this section, see Niebuhr on the Secular Cycle, in his History of Rome, and Scaliger de Emendatione Temporum.
6.That this is by no means improbable is evident from the circumstance, that the name of the intercalary month, Mercedonius, is to be found in no Latin writer. It would be unknown to us, if Plutarch had not chanced to mention it.
7.Jana was the moon, and from Dea Jana (pronounced Yana), was made Diana.
8.Endo or indu, was an old form for in. It may still be seen in the fragments of Ennius and in Lucretius.
9.Macrob. Sat. I. 16.
10.Liv. ix. 46.
11.At Rome, in 1772, by Fogginius.
Yosh cheklamasi:
12+
Litresda chiqarilgan sana:
14 sentyabr 2018
Hajm:
370 Sahifa 1 tasvir
Mualliflik huquqi egasi:
Public Domain