Kitobni o'qish: «INSON - O'zini anglash ensiklopediyasi»

INSON

O'zini anglash ensiklopediyasi

MUNDARIJA

Muqaddima 3

Muallif manifesti 3

Kirish 4

I QISM — O'zini anglash 5

1-bob — Inson kim va uni nima inson qiladi? 5

2-bob — Nega biz o'zimizni bilamiz deb o'ylaymiz? 19

3-bob — Bilish va tushunish o'rtasidagi farq 34

4-bob — O'zini kuzatish san'ati 49

II QISM — Miya va tafakkur 78

5-bob — Miya nima? Va aslida nima qiladi? 78

6-bob — Idrok: biz dunyoni qanday ko'ramiz? 96

7-bob — Diqqat: eng qimmat resurs 122

8-bob — Xotira bizni qanchalik aldaydi? 135

9-bob — Ikki tizim: tez va sekin fikrlash 144

III QISM — Qaror 156

10-bob — Qaror nima va qanday tug'iladi? 156

11-bob — Nega bilamiz-u qilmaymiz? 167

12-bob — Impuls va iroda kurashi 188

13-bob — Odatlar: yashirin boshqaruvchi 203

14-bob — Tajriba nega har doim ham yaxshi ustoz emas? 219

IV QISM — Ichki dunyo 231

15-bob — Hissiyotlar: ular qanday ishlaydi? 231

16-bob — Qo'rquv bizni nimadan himoya qiladi? 246

17-bob — G'azabning ikki yuzi 258

18-bob — Hasad va taqqoslash tuzog'i 270

19-bob — Nafs: do'stmi yoki dushman? 288

20-bob — Qalbning uyg'oqligi 303

V QISM — O'zgarish 320

21-bob — O'zgarish qayerdan boshlanadi? 320

22-bob — Nega eski odatlar qaytadi? 336

23-bob — Tavba va psixologik yangilanish 349

24-bob — Sabr: faqat kutish emas 364

25-bob — Shaxsiyat o'zgaradimi? 375

VI QISM — Kamolot 392

26-bob — Baxt nima? 392

27-bob — Ma'no izlash 408

28-bob — Qadriyatlar qarorlarni qanday boshqaradi? 424

29-bob — Hayotning asosiy savollari 441

30-bob — O'zini anglashdan o'zini boshqarish sari 460

XULOSA 477

ILOVALAR 484

Ilova 1 — Asosiy terminlar lug'ati 484

Ilova 2 — Mashhur psixologik tajribalar va tadqiqotlar 492

Ilova 3 — Tavsiya etiladigan kitoblar va ilmiy manbalar 504

Ilova 4 — Qur'on oyatlari ko'rsatkichi 513

Ilova 5 — Hadislar ko'rsatkichi 522

Ilova 6 — Ismlar ko'rsatkichi 532

Muallif haqida 546

MUQADDIMA

Inson.

Bu so'zni biz har kuni ishlatamiz.

Biz insonlar bilan yashaymiz, insonlar bilan ishlaymiz, insonlarni yaxshi ko'ramiz, ba'zan ulardan ranjiymiz. Har kuni ko'zguga qarab o'zimizni ham inson deb ataymiz.

Ammo g'alati bir haqiqat bor.

Biz butun umr eng yaqin bo'lgan mavjudot bilan yashaymiz, lekin uni eng kam tushunamiz.

Biz osmonni o'rgandik. Yulduzlargacha bo'lgan masofani hisobladik. Yerning ichki qatlamlarini tadqiq qildik. Eng kichik zarrachalarni ham kuzata oldik. Sun'iy intellekt yaratdik.

Lekin haligacha oddiy bir savolga to'liq javob bera olmaymiz.

Inson qanday ishlaydi?

Nega ba'zan bilganimizni qilmaymiz? Nega bir xil vaziyat ikki odamga ikki xil ta'sir qiladi? Nega ayrim insonlar og'ir sinovlardan keyin kuchayadi, boshqalari esa sinadi?

Bu kitob ana shu savollardan boshlanadi.

U sizga qanday yashashni buyurmaydi. U sizni o'zingiz bilan tanishtirish uchun yozildi.

Ehtimol, o'sha savollarning ichida eng muhimi bitta bo'lar:

"Men aslida kimman?"

MUALLIF MANIFESTI

Bu kitobni yozishdan oldin o'zimga bir savol berdim: Nima uchun yana bir kitob yozish kerak? Axir inson haqida minglab kitob yozilgan.

Javob oddiy, ammo muhim edi: ko'p kitoblar insonning bir qismini tushuntiradi. Juda kam kitob esa insonni yaxlit holda tushuntirishga harakat qiladi.

Kimdir faqat miya haqida yozadi. Kimdir faqat hissiyotlar, kimdir faqat odatlar, kimdir faqat ruhiyat, kimdir faqat din haqida. Lekin inson bularning faqat bittasi emas — ularning barchasi bir insonning ichida bir vaqtda mavjud.

Shu sababli bu kitobda ikki qoida bor.

Birinchi qoida — ilmni din bilan aralashtirmaslik. Psixologiya o'z metodlari bilan xulq-atvorni o'rganadi. Neyrobiologiya miyani tadqiq qiladi. Islom esa insonning yaratilishi, maqsadi va ma'naviy kamoloti haqida yo'l ko'rsatadi. Ular ba'zan bir-birini to'ldiradi, ba'zan turli savollarga javob beradi — shu sababli bu kitobda ular o'z chegaralari saqlangan holda yonma-yon o'rganiladi.

Ikkinchi qoida — haqiqatni soddalashtirmaslik. Har bir asosiy da'vo ishonchli manbaga tayanadi: ilmiy fikrlar tadqiqotlar bilan, islomga oid masalalar Qur'oni karim, sahih hadislar va e'tiborli tafsir asosida. Agar olimlar o'rtasida turli qarash bo'lsa, bu ham ko'rsatiladi. Chunki ilmning kuchi — hamma savolga darhol javob topganida emas, bilgan va bilmaganini ajrata olganidadir.

Men sizdan bu kitobni tez o'qishingizni so'ramayman. Ayrim sahifalarda to'xtashingizni, ba'zi boblarni qayta o'qishingizni istayman.

Chunki insonni tushunish — bilim masalasi emas, umr davom etadigan sayohat.

KIRISH

Bugungi kunda inson haqida ma'lumot juda ko'p. Internetda minglab maqola, millionlab video, son-sanoqsiz tavsiya bor.

Lekin ma'lumot ko'paygani sari tushunish chuqurlashdi, deb ayta olmaymiz. Kimdir barcha muammoning sababini bolalikdan izlaydi, kimdir gormonlarni ayblaydi, kimdir hamma narsani motivatsiya bilan tushuntirmoqchi bo'ladi. Aslida inson bulardan ancha murakkab.

Shuning uchun bu kitobda men o'zimga bir qoida qo'ydim: o'quvchini ishontirish emas, unga fikrlash uchun asos berish.

Shu sababli bu yerda tayyor hukmlardan ko'ra ko'proq savol uchraydi. Ba'zan ilm hali aniq javob topmagan masalalar ham ochiq qoldiriladi — bu, menimcha, halollikning bir qismi.

Kitobni qanday o'qish kerak:

— Har bobdan keyin o'zingizga savol bering.

— Hayotingizdagi misollarni eslang.

— Qarorlaringizni tahlil qiling.

Chunki bu kitobning haqiqiy davomi uning sahifalarida emas, balki sizning kundalik hayotingizda yoziladi.

Va agar bir kun biror qaror qabul qilayotganingizda o'zingizdan:

"Meni hozir nima boshqaryapti — aqlim, hissiyotim, odatim yoki nafsim?"

— deb so'rasangiz, demak bu kitob siz bilan birga yashashda davom etadi.

I QISM — O'zini anglash
1-bob — Inson kim va uni nima inson qiladi?
Inson kim va uni nima inson qiladi?

Hikoya

Miloddan avvalgi V asr.

Afina shahri.

Bozor maydoni odatdagidek gavjum edi. Savdogarlar mahsulotlarini maqtardi, siyosatchilar bahslashardi, yoshlar ustozlarini tinglar, donishmandlar esa odamlar bilan uzoq suhbat qurardi.

Shu odamlar orasida bir kishi boshqalardan ajralib turardi.

U boy emas edi.

Lavozimi ham yo'q edi.

Qo'lida kitob ham ko'rinmasdi.

Lekin uning atrofida doimo odamlar to'planardi.

Uning quroli bitta edi.

Savol.

U odamlarga ma'ruza o'qimasdi.

U "men haqman" demasdi.

U faqat savol berardi.

— Adolat nima?

— Jasorat nima?

— Yaxshilik nima?

— Inson kim?

Ko'pchilik bu savollarga darhol javob berardi.

Ammo suhbat davom etgan sari ularning javoblari asta-sekin yemirila boshlardi.

Bir necha daqiqadan oldin o'z fikriga mutlaqo ishongan odam, suhbat oxirida jim qolardi.

Chunki u aslida javobni bilmasligini anglab yetardi.

Bu odam tarixga Sokrat nomi bilan kirdi.

Rivoyatlarga ko'ra, bir kuni Delfi ibodatxonasidagi kohina uni Yunonistondagi eng dono inson deb e'lon qiladi.

Bu xabarni eshitgan Sokrat hayratda qoladi.

U o'zini boshqalardan dono deb hisoblamas edi.

Shuning uchun u bu hukmning sababini izlay boshlaydi.

U siyosatchilar bilan gaplashadi.

Shoirlar bilan suhbatlashadi.

Hunarmandlar, notiqlar va donishmandlar bilan uchrashadi.

Suhbatlar davomida bir narsani sezadi.

Ko'pchilik o'zini bilaman deb o'ylaydi.

Lekin chuqurroq savollar berilganda, ularning ishonchi bilimga emas, tasavvurga tayangan bo'lib chiqadi.

Shunda Sokrat mashhur xulosasini aytadi:

"Men faqat bitta narsani bilaman: hech narsani bilmasligimni bilaman."

Bu kamtarlik emas edi.

Bu bilimning haqiqiy boshlanishi edi.

Chunki inson o'z bilimsizligini tan olmaguncha, yangi haqiqatni qabul qila olmaydi.

Oradan ikki ming yildan ortiq vaqt o'tdi.

Fan rivojlandi.

Mikroskop yaratildi.

Miya skaner qilina boshlandi.

Genom o'qildi.

Sun'iy intellekt yaratildi.

Ammo Sokrat bergan savol hanuz dolzarbligicha qolmoqda.

Biz o'zimizni qanchalik bilamiz?

Bugungi kunda ham ko'pchiligimiz o'zimizni yaxshi taniymiz, deb o'ylaymiz.

Biz nimani yaxshi ko'rishimizni bilamiz.

Nimadan nafratlanishimizni bilamiz.

Qanday qaror qabul qilishimizni ham bilamiz, deb hisoblaymiz.

Ammo hayot bizni tez-tez hayratda qoldiradi.

Ba'zan hech qachon aytmayman degan gapni aytamiz.

Hech qachon qilmayman degan ishni qilamiz.

Nega bunday bo'lganini esa keyin o'zimiz ham tushuntira olmaymiz.

Go'yo ichimizda bizdan ham yaxshiroq ishlaydigan, lekin biz to'liq anglamaydigan bir tizim bor.

Shu yerda bu kitobning birinchi va eng muhim savoli tug'iladi.

Inson o'zi haqida bilganlari bilan cheklanadimi yoki uning ichida hali o'zi ham kashf etmagan olam bormi?

Bu savolga javob topish uchun avvalo "inson" degan tushunchaning o'ziga qaytishimiz kerak.

Chunki o'zini anglash — o'zini maqtash yoki tanqid qilish emas.

O'zini anglash — o'zini qanday yaratilgan bo'lsa, shundayligicha tushunishga urinishdir.

Sokratning hikoyasi bizni bitta muhim savolga olib keldi.

Inson kim?

Bu savol juda oddiy ko'rinadi.

Har birimiz unga darhol javob berishga urinib ko'ramiz.

Kimdir:

"Inson — aqlli mavjudot."

deydi.

Boshqasi:

"Inson — ijtimoiy mavjudot."

deydi.

Yana kimdir:

"Inson — Yer yuzidagi eng mukammal mavjudot."

deydi.

Bu javoblarning har biri ma'lum ma'noda to'g'ri.

Ammo ularning hech biri to'liq emas.

Chunki "inson kim?" degan savol bitta javob bilan tugamaydi.

Uning ichida yana ko'plab savollar yashiringan.

Insonni inson qiladigan narsa nima?

Faqat miya mi?

Yoki ongmi?

Yoki qalbmi?

Yoki nafsmi?

Yoki tanlov qilish qobiliyatimi?

Yoki bularning barchasi birgalikdami?

Agar insonni faqat biologik mavjudot deb tushunsak, unda muhabbatni qanday izohlaymiz?

Agar uni faqat ruhiy mavjudot deb tushunsak, unda gormonlar, miya jarayonlari va hissiyotlarning ta'sirini qayerga qo'yamiz?

Agar insonni faqat aql bilan tushuntirsak, nega u ba'zan o'z aqliga zid qarorlar qabul qiladi?

Ko'rinib turibdiki, insonni bitta nuqtai nazar orqali tushuntirish qiyin.

Shu sababli tarix davomida turli fanlar insonni turli tomondan o'rgandi.

Biologiya uning tanasini o'rgandi.

Neyrobiologiya miyasini.

Psixologiya fikrlashi va xulq-atvorini.

Sotsiologiya jamiyatdagi o'rnini.

Falsafa mavjudligining ma'nosini.

Din esa uning yaratilishi, vazifasi va oxiratdagi mas'uliyatini tushuntirdi.

Har biri insonning bir bo'lagini yoritdi.

Ammo inson bu bo'laklarning oddiy yig'indisi emas.

Uni tushunish uchun ularning barchasini birgalikda ko'rish kerak.

Bu kitob aynan shu yo'lni tanlaydi.

Biz insonni nafaqat miyasi orqali, nafaqat qalbi orqali va nafaqat nafsi orqali tushuntiramiz.

Biz uni yaxlit mavjudot sifatida ko'rishga harakat qilamiz.

Chunki hayotda qaror qabul qilayotgan paytda bu omillar bir-biridan ajralgan holda ishlamaydi.

Masalan, inson qo'rqqanida faqat hissiyot ishlamaydi.

Miyada xavfni qayta ishlovchi markazlar faollashadi.

Tanada gormonlar ajraladi.

Oldingi tajribalar xotirada jonlanadi.

Nafs xavfsizlikni istaydi.

Aql vaziyatni baholaydi.

Qalb esa ba'zan qo'rquv bilan tavakkul o'rtasida kurashadi.

Biz buni "qo'rquv" deb ataymiz.

Aslida esa bu soniyalar ichida sodir bo'ladigan murakkab jarayonlar yig'indisidir.

Insonning deyarli har bir qarori ham xuddi shunday murakkab tizim mahsulidir.

Shuning uchun bu kitob davomida siz "inson shunday qiladi" degan sodda jumlalardan ko'ra, "inson nega shunday qiladi?" degan savol bilan ko'proq uchrashasiz.

Chunki to'g'ri savol berish — to'g'ri javob topishning birinchi shartidir.

Va bizning birinchi javobimiz quyidagicha bo'ladi:

Inson — faqat tanadan iborat emas. Faqat miyadan ham emas. Faqat hissiyot yoki nafsdan ham emas. Inson — bir-biri bilan uzluksiz ta'sirlashadigan biologik, psixologik, ijtimoiy va ma'naviy tizimlarning yagona butunligidir.

Bu ta'rif mukammal emas.

Lekin keyingi boblarni tushunish uchun zarur bo'lgan eng muhim poydevordir.

Chunki o'zini anglash, avvalo, insonning qanchalik murakkab mavjudot ekanini tan olishdan boshlanadi.

Muhim fikr

Insonni bitta fan bilan tushuntirib bo'lmaydi. Uni tushunish uchun biologiya, psixologiya, neyrobiologiya va Islomning o'z o'rniga ega bo'lgan qarashlarini birgalikda ko'rish zarur.

Agar bugun dunyoning eng yirik universitetlaridagi biolog, psixolog, neyrobiolog va faylasuflarni bir xonaga yig'ib:

"Inson nima?"

deb so'rasak, ehtimol ularning javoblari bir xil bo'lmaydi.

Biolog insonni millionlab yillar davom etgan evolyutsiya mahsuli sifatida tasvirlaydi.

Neyrobiolog uning miyasidagi milliardlab nerv hujayralari qanday ishlashini tushuntiradi.

Psixolog insonning fikrlashi, hissiyotlari va xulq-atvorini o'rganadi.

Sotsiolog esa uning jamiyat bilan munosabatiga e'tibor qaratadi.

Har biri o'z sohasida haq.

Ammo ularning hech biri insonni to'liq tushuntirib bera olmaydi.

Chunki inson bitta o'lchamli mavjudot emas.

Bugungi ilm-fan insonni biopsixosotsial model orqali tushuntirishga harakat qiladi. Bu modelga ko'ra, inson hayotiga uchta asosiy omil birgalikda ta'sir qiladi:

biologik omillar;

psixologik omillar;

ijtimoiy omillar.

Biologik omillar deganda tanamiz, miyamiz, genetika va gormonlar tushuniladi. Masalan, uyqusizlik insonning kayfiyatiga, diqqatiga va qaror qabul qilishiga bevosita ta'sir qiladi. Bu shunchaki "iroda sustligi" emas, balki organizm faoliyatidagi o'zgarishdir.

Psixologik omillar esa insonning fikrlash usuli, xotirasi, odatlari, hissiyotlari va shaxsiy tajribalarini o'z ichiga oladi. Ikki inson bir xil voqeani boshdan kechirishi mumkin, ammo uni mutlaqo boshqacha qabul qiladi. Buning sababi voqeaning o'zi emas, balki uni qanday talqin qilishidir.

Ijtimoiy omillar esa oilamiz, do'stlarimiz, yashayotgan jamiyatimiz, madaniyatimiz va muhitimizni anglatadi. Inson yolg'iz shakllanmaydi. U doimo boshqa insonlar bilan munosabatda yashaydi va bu munosabatlar uning qarashlari hamda xulq-atvoriga kuchli ta'sir ko'rsatadi.

So'nggi o'n yilliklarda ayrim olimlar bu modelni yanada kengaytirib, unga to'rtinchi qatlam — ma'naviy (spiritual) omilni ham qo'shishni taklif qila boshladilar. Chunki insonning hayot ma'nosi, e'tiqodi, qadriyatlari va ichki ishonchi ham uning ruhiy holati hamda qarorlariga sezilarli ta'sir ko'rsatishini ko'plab tadqiqotlar tasdiqlamoqda.

Bu kitob aynan shu nuqtada o'z yo'lini tanlaydi.

Biz insonni faqat biologik yoki faqat psixologik mavjudot sifatida ko'rmaymiz.

Shuningdek, uni faqat ma'naviy mavjudot sifatida ham cheklamaymiz.

Chunki insonning hayoti bu omillarning doimiy o'zaro ta'siridan iborat.

Masalan, bir inson masjidga borishni niyat qiladi.

Ammo o'sha kuni u tun bo'yi uxlamagan.

Organizmi charchagan.

Kayfiyati tushkun.

Ishdagi muammolar uni bezovta qilmoqda.

Atrofidagi do'stlari esa bunga befarq.

Bu vaziyatda uning qarori faqat e'tiqod bilan emas, balki biologik, psixologik va ijtimoiy omillar bilan ham shakllanadi.

Demak, insonni tushunish — uning har bir qarorini alohida hodisa sifatida emas, balki ko'plab omillar kesishgan nuqta sifatida ko'rishni talab qiladi.

Shu sababli bu kitob davomida biz har bir mavzuga bitta emas, bir nechta nuqtai nazardan qaraymiz.

Chunki insonning murakkabligi — uni tushunishni qiyinlashtiradigan emas, balki qiziqarli qiladigan eng katta xususiyatidir.

Ilm-fan insonni tushunish uchun faqat nazariyalarga tayanmaydi.

U kuzatadi.

Savollar beradi.

Tajriba o'tkazadi.

Ba'zan esa bitta oddiy eksperiment inson haqidagi o'nlab kitoblardan ko'ra ko'proq haqiqatni ochib beradi.

Shunday tajribalardan biri 1971-yilda amerikalik psixolog Philip Zimbardo tomonidan o'tkazilgan va keyinchalik Stanford qamoqxona eksperimenti nomi bilan mashhur bo'lgan.

Tajribaning maqsadi oddiy edi.

Insonning xulq-atvorini uning fe'l-atvori belgilaydimi yoki vaziyatmi?

Buning uchun ruhiy va jismoniy jihatdan sog'lom bo'lgan ko'ngillilar tanlab olindi.

Ular tasodifiy ravishda ikki guruhga bo'lindi.

Bir guruhi — qo'riqchilar.

Ikkinchi guruhi — mahbuslar.

Muhimi shundaki, tajriba boshlanishidan oldin ular orasida deyarli hech qanday farq yo'q edi.

Yoshi, sog'ligi, ma'lumoti va psixologik holati bir-biriga yaqin edi.

Farq faqat rollarda edi.

Eksperiment universitetning podvalida maxsus tayyorlangan sun'iy qamoqxonada boshlandi.

Dastlab hammasi oddiy ko'rinardi.

Ammo oradan ko'p o'tmay vaziyat o'zgara boshladi.

Qo'riqchilar o'z vakolatlarini tobora qattiqroq qo'llay boshlashdi.

Mahbuslar esa itoatkor, tushkun va ruhiy bosim ostidagi odamlarga aylana boshladi.

Ba'zi ishtirokchilarda kuchli ruhiy zo'riqish kuzatildi.

Holat shunchalik keskinlashdiki, ikki hafta davom etishi rejalashtirilgan tajriba atigi olti kundan keyin to'xtatildi.

Bu eksperiment ilmiy dunyoda katta bahs-munozaralarga sabab bo'ldi.

Keyinchalik uning metodologiyasi va xulosalari tanqid qilindi. Ayrim tadqiqotchilar ishtirokchilarga berilgan yo'riqnomalar va tajriba sharoitlari natijalarga ta'sir qilganini ta'kidladilar. Shunga qaramay, bu tajriba psixologiya tarixida muhim o'rin tutadi, chunki u inson xulq-atvorida vaziyat va ijtimoiy rolning kuchli ta'siri haqidagi ilmiy munozaralarni kuchaytirdi.

Bu tajriba bizga muhim bir narsani eslatadi.

Biz ko'pincha:

"Men bunday ishni hech qachon qilmayman."

deb o'ylaymiz.

Ammo inson o'zini faqat qulay vaziyatlarda taniydi.

Haqiqiy sinov esa sharoit o'zgarganda boshlanadi.

Ochlik.

Qo'rquv.

Hokimiyat.

Boylik.

Mashhurlik.

Yolg'izlik.

Bosim.

Ana shunday vaziyatlarda insonning ichki dunyosi boshqacha namoyon bo'lishi mumkin.

Shuning uchun birinchi bobning eng muhim xulosalaridan biri shuki:

Insonni tushunish uchun uning kimligini emas, u turli vaziyatlarda qanday qaror qabul qilishini ham kuzatish kerak.

Chunki ba'zan insonning fe'l-atvori emas, balki u tushgan vaziyat uning qanday inson bo'lib ko'rinishini belgilab beradi.

Bu esa bizni keyingi savolga olib keladi.

Unda o'zini chin ma'noda boshqara olgan insonlar buni qanday uddalagan?

Bunga javobni mashhur insonlar hayotida izlaymiz.

Tarixda shunday insonlar bo'lganki, ular nafaqat boshqalarni, balki eng avvalo o'zlarini boshqara olganlari uchun buyuklikka erishgan.

Shunday insonlardan biri — Uorren Baffet (Warren Buffett).

Bugungi kunda u dunyoning eng muvaffaqiyatli investorlaridan biri sifatida taniladi. Ko'pchilik uning boyligi, investitsiyalari yoki kompaniyalari haqida gapiradi. Ammo uning muvaffaqiyatining ildizi boshqa joyda.

Baffet bir intervyusida shunday degan edi:

"Eng muhim investitsiya — bu o'zingizga qilgan investitsiyangizdir."

Bu jumla oddiy motivatsion fikr emas.

Uning butun hayoti shu tamoyilga qurilgan.

Yoshligidan u insonlarni, ularning qarorlarini va o'z xatolarini kuzatishga odatlangan edi. Har bir muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz qarordan keyin u o'ziga bitta savol berardi:

"Men bu qarorni nima uchun qabul qildim?"

Ko'p investorlar bozorni o'rganadi.

Baffet esa, avvalo, o'zini o'rgandi.

Chunki u bitta haqiqatni juda erta anglab yetgan edi.

Eng xavfli raqib bozordagi boshqa investor emas. Eng xavfli raqib — insonning o'z hissiyotlari.

Qo'rquv.

Ochko'zlik.

Shoshqaloqlik.

Haddan tashqari ishonch.

Agar inson ularni boshqara olmasa, eng to'g'ri bilim ham noto'g'ri qarorga olib kelishi mumkin.

2008-yildagi global moliyaviy inqiroz bunga yaxshi misoldir.

Bozordagi aksiyalar keskin tushib ketayotgan paytda ko'plab investorlar vahimaga tushib, o'z aktivlarini sotishni boshlashdi.

Baffet esa vaziyatni boshqacha baholadi.

U ommaning qo'rquvi bilan emas, o'z tamoyillari bilan harakat qildi.

Keyinchalik u mashhur bo'lib ketgan quyidagi fikrni aytdi:

"Boshqalar ochko'z bo'lganda ehtiyot bo'ling, boshqalar qo'rqqanda esa imkoniyatni izlang."

Bu faqat investitsiya qoidasi emas.

Bu inson psixologiyasi haqidagi kuzatuv edi.

U bozorni emas, avvalo insonni tushungan edi.

Shuning uchun ham uning muvaffaqiyatini faqat moliyaviy bilim bilan izohlab bo'lmaydi.

U o'zini kuzatishni, hissiyotlarini nazorat qilishni va qarorlarini tahlil qilishni odat qilgan edi.

Bu bobning boshida biz Sokrat haqida gapirdik.

Sokratning asosiy quroli savol edi.

Oradan ikki ming yildan ortiq vaqt o'tgach, Uorren Baffet ham o'z faoliyatida deyarli shu usuldan foydalandi.

Farqi shundaki, biri falsafa orqali, ikkinchisi esa biznes orqali bir haqiqatni ko'rsatdi:

Inson o'zini tushunmasdan turib, dunyoni to'g'ri tushunishi juda qiyin.

Shuning uchun buyuk insonlarning umumiy jihati ularning aql-zakovati emas.

Ularning umumiy jihati — o'zini kuzatish odati.

Har qanday rivojlanish tashqi olamni o'rganishdan emas, ichki olamni anglashdan boshlanadi.

Davom etamiz.

Inson kim?

Bu savol Islom ta'limotida ham markaziy o'rinlardan birini egallaydi.

Qur'oni karim insonni faqat go'sht va suyakdan iborat mavjudot sifatida tasvirlamaydi. Shuningdek, uni faqat ruh yoki faqat aql sifatida ham ta'riflamaydi.

Aksincha, inson bir-biri bilan bog'liq bo'lgan bir necha jihatlarning uyg'unligidir.

Qur'onda Alloh taolo shunday marhamat qiladi:

"Biz, darhaqiqat, insonni eng go'zal shaklda yaratdik."

(Tin surasi, 4-oyat.)

Bu oyat ko'pincha insonning tashqi qiyofasi haqida tushuniladi.

Lekin mufassirlarning izohlarida bu "eng go'zal shakl" faqat jismoniy tuzilishni emas, balki insonning aqli, ixtiyori, axloqiy mas'uliyati va haqiqatni anglash qobiliyatini ham o'z ichiga olishi ta'kidlanadi.

Demak, insonni boshqa mavjudotlardan ajratib turadigan eng muhim xususiyatlardan biri — tanlov qilish imkoniyatidir.

Inson yaxshilikni ham, yomonlikni ham tanlashi mumkin.

To'g'ri yo'lni ham, noto'g'ri yo'lni ham.

Qur'oni karimda yana shunday marhamat qilinadi:

"Va nafs bilan va uning bekamu ko’st qilinishi bilan qasam. Unga fujurini va taqvosini ilhom qildi."

(Shams surasi, 7–8-oyatlar.)

Bu oyatlar inson tabiatini tushunishda juda muhimdir.

Ular shuni ko'rsatadiki, insonning ichida ezgulikka ham, yomonlikka ham moyillik mavjud.

Shuning uchun inson hayoti ichki kurashdan iborat.

Bu kurashning bir tomoni nafs bo'lsa, ikkinchi tomoni aql, qalb va iymondir.

Payg'ambarimiz Muhammad ﷺ ham insonning asl qadri uning tashqi ko'rinishida emasligini ta'kidlab, shunday deganlar:

"Albatta, Alloh sizlarning suratlaringizga ham, mollaringizga ham qaramaydi. Balki qalblaringizga va amallaringizga qaraydi."

(Imom Muslim rivoyati.)

Bu hadis insonni baholash mezonini o'zgartiradi.

Odamning haqiqiy qiymati uning boyligi, lavozimi yoki tashqi ko'rinishida emas.

Asl mezon — qalbi va amallaridir.

Shu sababli Islomda o'zini anglash faqat psixologik jarayon emas.

Bu ma'naviy mas'uliyat hamdir.

Inson o'zining kuchli va zaif tomonlarini bilishi, nafsining hiylalarini tanishi, qalbini kuzatishi va niyatlarini tekshirishi tavsiya etiladi.

Hazrati Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)ning mashhur hikmatlaridan biri ham aynan shu ma'noni ifodalaydi:

"Hisob qilinishingizdan oldin o'zingizni hisob qiling."

Bu nafaqat oxirat hisobi haqida.

Bu har kuni insonning o'zini tahlil qilishi, qarorlarini baholashi va xatolarini tan olishi kerakligini anglatadi.

Qiziq tomoni shundaki, zamonaviy psixologiya "self-reflection" — ya'ni o'zini tahlil qilishni shaxsiy rivojlanishning muhim omillaridan biri deb hisoblaydi.

Islom esa bu tamoyilni o'n to'rt asr oldin inson tarbiyasining asosiy usullaridan biri sifatida ko'rsatgan.

Demak, ilm va Islom bu yerda bir-biriga zid emas.

Aksincha, ular bir nuqtada uchrashadi.

Ilm insonning qanday ishlashini tushuntiradi.

Islom esa insonning qanday yashashi kerakligini ko'rsatadi.

Bu kitobning asosiy yo'li ham aynan shu ikki qarashni bir-biriga qarama-qarshi qo'yish emas, balki ularni bir-birini to'ldiruvchi manbalar sifatida ko'rishdir.

Chunki insonni to'liq anglash uchun uning miyasini ham, qalbini ham tushunish zarur.

Bu bob davomida biz bir necha muhim savollarga javob izladik.

Inson kim?

Uni nima boshqaradi?

Nima uchun u ba'zan o'zini tushunolmaydi?

Ilm-fan bizga insonning biologik, psixologik va ijtimoiy tomonlarini ko'rsatdi.

Islom esa uning ma'naviy mohiyatini, mas'uliyatini va yaratilish maqsadini eslatdi.

Bu bilimlarning barchasi bitta xulosaga olib keladi.

Insonni tushunish — o'zini oqlash emas, o'zini tan olishdir.

Ko'pchiligimiz o'zimizni yaxshi taniyman, deb o'ylaymiz.

Ammo aslida biz ko'pincha faqat o'zimiz haqimizda yaratgan tasavvurimizni taniymiz.

Haqiqiy o'zini anglash esa ancha murakkab.

U insondan jasorat talab qiladi.

Chunki bu yo'lda u o'zining kuchli tomonlarini ham, zaif tomonlarini ham ko'rishga majbur bo'ladi.

O'zini anglagan inson mukammal bo'lib qolmaydi.

Lekin u xatolarini tezroq tan oladi.

Qarorlarini chuqurroq tahlil qiladi.

Hissiyotlarini yaxshiroq boshqaradi.

Va eng muhimi, o'zgarishning qayerdan boshlanishini biladi.

Shu sababli bu kitobni o'qiyotganingizda maqsadingiz boshqalarni tushunish bo'lmasin.

Avvalo, o'zingizni tushunishga harakat qiling.

Har bir bobni o'qigach, o'zingizdan:

"Bu men haqimda nimani aytyapti?"

degan savolni so'rang.

Agar kitob sizni boshqalarni emas, o'zingizni kuzatishga undasa, demak u o'z vazifasini bajargan bo'ladi.

Chunki inson hayotidagi eng muhim kashfiyot yangi qit'ani topish emas.

Eng buyuk kashfiyot — bu o'zini kashf etishdir.

Ushbu bobni yakunlar ekanmiz, javob berishga shoshilmang. Har bir savol ustida bir necha daqiqa o'ylab ko'ring.

1. Men o'zimni qanchalik yaxshi taniyman?

Bu savolga odat bo'yicha emas, hayotingizdagi aniq misollar bilan javob berishga harakat qiling.

2. Oxirgi marta qachon "Men xato qilgan ekanman", deb chin dildan tan oldingiz?

Bu sizning o'zingizni anglash darajangiz haqida ko'p narsani aytadi.

3. Men qabul qilayotgan qarorlar ko'proq nimaga tayanadi?

Hissiyotgami?

Odatlargami?

Atrofdagilarning fikrigami?

Yoki ongli tahlilgami?

4. Meni boshqarayotgan eng kuchli ichki omil nima?

Qo'rquvmi?

Orzumi?

Nafsmi?

Mas'uliyatmi?

Iymonmi?

Yoki ulardan bir nechtasimi?

5. Agar bugundan boshlab o'zimni yaxshiroq anglashni boshlasam, hayotimda birinchi bo'lib nimani o'zgartirgan bo'lardim?

Bu savolning javobi keyingi boblar davomida asta-sekin oydinlashib boradi.

Sokrat o'z davrida insonni savol berishga o'rgatdi.

Zamonaviy ilm bizga miyamiz qanday ishlashini ko'rsatmoqda.

Islom esa bu bilimni qanday maqsad yo'lida ishlatish kerakligini o'rgatadi.

Endi esa oldimizda yangi savol turibdi.

Agar inson o'zini to'liq tanimas ekan, nega u shunchalik ishonch bilan:

"Men o'zimni yaxshi bilaman."

deya oladi?

Balki biz o'zimizni bilayotganimizni emas, o'zimiz haqimizdagi tasavvurni bilarmiz.

Bu savol bizni keyingi bobga olib kiradi.