Kitobni o'qish: «ԱՅՆ ՀԵՌԱՎՈՐ ԱՄՌԱՆԸ (Վիպակներ, պատմվածքներ)»

ԻՄ ՈՐԴԻՆԵՐԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ Է ՆՎԻՐՎՈՒՄ

Վ Ի Պ Ա Կ Ն Ե Ր

ՀԵՌՈՒ ԼԵՌՆԵՐՈՒՄ

Ն Ա Խ Ե Ր Գ Ա Ն Ք

Դեղձենիներ շատ կան մեր գյուղում£ Դեղձենիներն այդ ծաղկել են հիմա, և նրանց ծաղիկները՝ կարմիր ու մանուշակագույն, շողշողում են գարնան ջինջ արևի ներքո£ Տնամերձ այգիներում ու ձորաեզրերին՝ լքված հին տնատեղերում, տոնահանդես է վառվռուն ծաղիկների£

Դեղձենիները ծաղկել են, և այսօր ես առաջին անգամ տեսա, որ գյուղ մտնող ճանապարհի վրա խոնարհված դեղձենու ճյուղը կոտրվել է£

Ամբողջ օրը ես այդ մասին էի մտածում£ Այն մասին, որ դեղձենու ճյուղը կոտրվել, կորցրել է իր գարունը, և որ այդ ճյուղը չտեսավ այս ծաղիկները, որ կան հիմա և կլինեն ամեն տարի, երբ գարունը կգա, և դեղձենիները կծաղկեն նորից՝ կարմիր ու մանուշակագույն£

Ես երկար նայում եմ ձորերի կողմը: Ձորերից ճանապարհը ոլոր-մոլոր ելնում, մտնում է գյուղ£ Այնտեղ, ճանապարհի եզրին, մենավոր ու տրտմագին կանգնել է վիրավոր դեղձենին£ Ես անթարթափ նայում եմ այդ ուղղությամբ, հետզհետե աղոտանում է իմ տեսողությունը, դեղձենու տեղ իմ աչքին անթափանց մշուշ է երևում, և ես այդ մշուշի մեջ պարզորոշ տեսնում եմ Նրան® Նա ժպտում է ինձ, բայց տխուր է նրա ժպիտը£ Եվ ես ինձ բռնում եմ այն բանի վրա, որ շշնջում եմ նրա անունը՝ «Արգինա»£

«Արգինա»,– լսում եմ ես իմ սեփական ձայնը, բայց այդ ձայնն ասես անծանոթ, օտար է ինձ, ասես լսվում է հեռու-հեռվից£ Սակայն հաջորդ վայրկյանին հալվում է մշուշը, տեսիլքը չքանում է, և ես կրկին տեսնում եմ գյուղ մտնող ճանապարհի վրա խոնարհված մենավոր դեղձենին, որի ճյուղը կոտրվել, կորցրել է իր գարունը£ Այդ ճյուղը չտեսավ այս ծաղիկները, որ կան հիմա և կլինեն ամեն տարի, երբ գարունը կգա, և դեղձենիները կծաղկեն նորից՝ կարմիր ու մանուշակագույն®

1.

Աշուն է£ Մեր տան պատշգամբում, բաց լուսամուտի առջև կանգնած, ես նայում եմ ներքև՝ ձորալանջերին ու այստեղ-այնտեղ՝ բլրակների վրա փռված մեր գյուղին, որ զուգվել-զարդարվել է աշնան բոլոր գույներով£ Շրջակա կուսական անտառների ու լեռների խայտաբղետ գույներով է ներկվել նաև մեր Բարակ ջուր փոքրիկ գետակը, որ սկիզբ է առնում բարձր սարերից, գալիս, զիգզագվելով` գյուղը բաժանում է երկու հավասար մասերի և, անցնելով դաշտերով, ձորերով ու մթին ծմակներով, գնում, կորչում է հեռու հարթավայրային ադրբեջանական գյուղերում£

Աշնան ցրտաշունչ թեթև հովը խաղում է ծառերի կատարներին, ծառերը մեղմիվ օրորվում են, և տերևները, ինչպես ջրափոսերի վրա իջնող գույնզգույն թիթեռնիկներ, երկար պտտվում են օդում, հետո հանդարտ նստում տնամերձ այգիներում: Մեր ոսկեփայլ կատուն՝ Չյուչան, իրեն սիրել տվող, մողոշիկ ու փափկամազիկ, մի ոստյունով ցատկում, պպզում է պատշգամբի բազրիքին՝ ուղիղ իմ դիմաց, և, վախվորած նայելով ինձ, աղերսական մլավում է.

–Մի-ա-ա-ո¯ւ®

– Չյուչա, ձայնդ կտրի,– ասում եմ ես և մատս թափահարում եմ վրան£– Իջիր,– գոռում եմ£

Բայց նա չի իջնում, գլուխը թեքում, ուղիղ նայում է աչքերիս մեջ ու նորից՝

–Մի-ա-ա-ո¯ւ®

Այս անգամ աղիողորմ ու խղճահայաց£ Պարզ է, նրան իմ թույլտվությունն է պետք£

–Լավ, գլուխ մի տար,– ասում եմ ես£-Նստիր£

Եվ նորից նայում եմ ներքև, ուր թիթեղածածկ տներ են, տներին կից՝ տնամերձ այգիներ, այգիներում՝ անթիվ, անհամար դեղձենիներ՝ դեղին արդուզարդի մեջ կորած£ Մեր հարևանի տղան՝ Հովիկը, վազում է իրենց հորթի ետևից, երևի ուզում է գոմը գցել, բայց հորթը՝ դունչը բարձր, հիմարի պես փախչում է՝ պոչը օդում տնկած£ Հովիկը քիչ է մնում լաց լինի, որովհետև արևը գնացել, հասել է Կաղնախաչ բարձր սարին, ծառերի ու բլուրների ստվերները սկսում են երկարել, հետո երկինքը հանկարծակի գունատվում, դառնում է կապտամթավուն, նախիրը փոշի հանելով, բառաչելով գյուղ է մտնում£

–Բիժո¯ւմ, բիժո¯ւմ,– այգու այն կողմից լսվում է Հովիկի ձայնը£

Նա ձեռքը պարզած գնում է հորթի ետևից. ասես աղաչում է նրան, որ վերջապես լսի իրեն, կանգնի£ Արագ ցած եմ թռչում պատշգամբից և վազում փողոց՝ Հովիկին օգնելու£ Մի քանի քայլ դեռ չարած, իմ ականջին է հասնում ինչ-որ մեկի հեռավոր ձայնը.

–Աբի¯կ®

Ինձ են կանչում, թեպետ իմ անունն, իհարկե, ոչ թե Աբիկ է, այլ Հայրապետ£ Մեր կողմերում այդպիսի մանրունքներին չեն նայում£ Հայրապետը երկարաշունչ անուն է, ասում են, ու կրճատ՝ Աբիկ են կոչում£ Նորից են կանչում, ու ես շրջվում, նայում եմ այն կողմը, որտեղից գալիս է ձայնը£ Այնտեղ, ուր ձորերից ճանապարհը ոլոր-մոլոր ելնում, մտնում է գյուղ, ճանապարհի եզրին, մենավոր դեղձենու տակ մի բեռնատար է երևում, բեռնատարի մոտ՝ մի տղա ու մի աղջիկ£

Արևը հրաժեշտի իր հանգչող շողերով ոսկեզօծել է հեռավոր անտառները, իսկ ձորերում հետզհետե խտանում են ստվերները£ Մի պահ նայում եմ նրանց՝ այդ տղային ու աղջկան, բայց ճանաչել չեմ կարողանում£ Հովը խաղում է աղջկա շրջազգեստի հետ, որը, չգիտես ինչու ինձ այնպես է թվում, թե անպայման բաց վարդագույն է, իսկ տղան հանել է գլխարկը և երկար թափահարում է օդում՝ ինձ է կանչում£ Ճանաչել չեմ կարողանում ու զարմանում եմ նույնիսկ, թե ինչու են կանչում ինձ£ Որպեսզի արագ վազեմ՝ հանում եմ կոշիկներս,գուլպաներս խոթում եմ գրպաններս և կոշիկները ձեռքս առած՝ տների ու տնամերձ այգիների արանքով ընկած նեղլիկ կարճ ճանապարհով ոտաբոբիկ թռչում եմ դեպի այնտեղ, ուր կանգնել են տղան, աղջիկը և բեռնատարը£ Առջևում ձոր է, որով գարնանը, երբ սարերում հալչում է ձյունը, ափեափ լցված հոսում են պղտոր ու փրփրած ջրերը£ Ես վազքաթափով իջնում եմ ձորը£ Համարյա մի շնչում անցնում եմ այն, ոտքերս ցավեցնում են մանրիկ խճաքարերը, բայց ես դրան ուշադրություն չեմ դարձնում, վազելով գնում եմ£ Իսկ երբ արդեն ձորից ելել և բավականին մոտեցել էի մենավոր դեղձենուն, հանկարծակի կանգ առա, որովհետև ճանապարհի եզրին ոչ բեռնատար կար և ոչ էլ տղան, որ օդում թափահարում էր գլխարկը£

Դեղձենու տակ, կաշվե փոքրիկ ճամպրուկի վրա միայնակ նստել է լայքայե սև թիկնոցով բարակիրան մի աղջիկ և ցածրաձայն երգում է£ Մեղմ քամի է, քամին իր քնքուշ թևին առած բերում է անծանոթ աղջկա քնքուշ ձայնը.

Ամպեց, կորա¯վ լուսընկան,

Արտե¯ր, մտեք քուն,

Արտո¯վ կանցնի իմ ճամփան,

Կերթամ յարիս տուն®

Հետո քամին քիչ սաստկանում է£ Դեղձենու տերևները ամբողջապես դողում, սվսվում են£ Տերևները լարվում, ձգվում են քամու ուղղությամբ, շուռ գալով իրենց հակառակ, արծաթագույն կողմի վրա£ Կոշիկներս արդեն հագած՝ես կանգնել եմ հեռվում ու չեմ համարձակվում առաջ գնալ£ Իսկ մենավոր դեղձենին աղմկում է ժայռից թափվող ջրվեժի նման£ Աղջկա ձայնը մարում, կորչում է աղմուկի մեջ£

Ես գիտեմ այդ երգը, մեր գյուղի համարյա բոլոր աղջիկները երգում են այն£ Հանդից տուն գալիս կամ առավոտյան աշխատանքի գնալիս նրանք հաճախակի են երգում, և նրանց զրնգուն ձայնը տարածվում է համայնական դաշտերի վրա£ Երգը ինչ-որ սևաչ տղայի ու կանաչ արտերի մասին է£ Վատ երգ չէ, միայն մի քիչ շատ է թախծական£ Վերջապես հանդգնում, մոտենում եմ աղջկան£

–Ահ, եկա՞ր,– արտաբերում է աղջիկը, ընդհատելով երգն ու ելնելով տեղից£ Նա լայն ժպտում է և այդպես ժպտալով էլ դանդաղ մոտենում է ինձ£ Իմ սիրտը սկսում է խփել արագ ու անկանոն£ Նա իմ ձեռքն առնում է իր տաք ափերի մեջ£

–Այս ինչքա¯ն ես մեծացել£– Աղջկա ոչ բարձր, թավշյա ձայնը հնչում է ինչպես մեղեդի£ – Դու արդեն մեծ տղա ես դարձել£

Ես շփոթված նայում եմ նրան, ջանալով մտաբերել, թե երբ և որտեղ եմ տեսել նրան, որովհետև դեմքը ինչ-որ ծանոթ է թվում, սակայն հիշել չեմ կարողանում£ Նրա մազերը, ինչպես ոսկեջրում լվացված, փայլփլում են, աչքերը բաց շականակագույն են՝ ինչպես դեղնած հաճարկենիների ետևից երևացող լուսաբացի դարչնագույն երկինքը£ Սպիտակադեմ է նա, փքուն շուրթերի ծայրերին՝ ծիծաղի կտորներ, նա երկար դիտում է ինձ, և նրա վարդակարմիր շուրթերը թեթևակի ծռմռկվում են՝ մեկ ժպտալով, մեկ զարմանքի ու հիացմունքի արտահայտությամբ£

Հենց առաջին հայացքից նա ինձ անչափ դուր է գալիս, ասես վաղուց, շատ վաղուց գիտեմ նրան, ասես նա իմ հարազատն է, որ եկել է հեռո¯ւ-հեռու ինչ-որ տեղից£

Ես զգում եմ, թե շփոթվածությունից ինչպես է քրտնում ճակատս£ Նման դեպքերի համար կա տարածված մի նախադասություն, որ փրկում է մարդկանց£ Ես նույնպես ասում եմ այդ նախադասությունը, թեպետ նա բոլորովին անծանոթ է ինձ£

–Ինչպե՞ս եք£

–Գերազանց,– պատասխանում է աղջիկը£ Իսկ հետո հանկարծ խճողում է մազերս£ – Աստված իմ, այս ինչքա¯ն է մեծացել, հավատս չի գալիս նույնիսկ£

Իսկ ես դարձյալ ցցվել եմ ոնց որ քարե արձան ու ոչինչ չեմ խոսում£ Ես պարզապես բառ չեմ գտնում ասելու£ Ախր, ինչ ասես միանգամայն անծանոթ աղջկան£ Այդ մեծերն են, որ մի րոպեում կարող են հազար բառ հնարել, իսկ ես® Եվ դեռ ասում է, թե իբր մեծ տղա եմ դարձել արդեն£ Մեծ լինեի, այսպես չէի կորցնի ինձ£

Քամու թեթև պոռթկումից ոսկեզօծ թանձր մազերից մի փունջ ընկնում է ճակատին, նա գլխի նրբագեղ շարժումով մազափունջը կրկին նետում է ետ և ասում.

–Գնա՞նք£

–Գնացինք,– մեծավարի ասում եմ ես, վերցնում եմ աղջկա ճամպրուկը և լուռ քայլում առջևից: Ճամպրուկն այնքան էլ ծանր չէ, մի մատով անգամ կարող եմ բարձրացնել:

–Իսկ ո՞ւր է բեռնատարը,– հարցնում եմ ես, շրջվելով աղջկա կողմը£– Այստեղ մի բեռնատար կար կանգնած£

–Կարծեմ գնաց կալեր՝ բեռը թափելու, երևի ուշանում էր,– անփութորեն ասում է աղջիկը£– Սիրում եմ ոտքով գնալ£

Դե որ այդպես է, ոտքով գնանք£ Ինձ համար միևնույնն է£ Բայց զգում եմ, նա ինչ-որ բան թաքցնում է ինձնից£ Հետաքրքիր է, ո՞ւմ մեքենան էր£ Ոնց որ Արմենի բեռնատարն էր£ Համարանիշը չէր երևում£

–Իսկ ի՞նչ բեռնատար էր, չե՞ս հիշում£

–Դժբախտաբար, չեմ հիշում,– կողքանց զննելով ինձ, կկոցուն աչքերով ժպտում է նա, և, հավանորեն, խոսակցության նյութը փոխելու նպատակով, ավելացնում է,– ուրիշ տեղ քեզ տեսնեի, չէի ճանաչի, Աբիկ£ Շատ ես փոխվել£

Երևի, իմ գոյության ամբողջ ժամանակաընթացքում առաջին անգամ ինձ դուր չի գալիս այդ «Աբիկը»£ Մի տեսակ ոնց որ քնքուշ է հնչում, բայցև միևնույն ժամանակ ծաղրական ինչ որ բան կա մեջը£ Եվ ես ասում եմ.

–Անունս Աբիկ չի®

–Ո՞նց թե,– զարմանում է նա£– Բա ի՞նչ է£

–Աբիկ չի,-կրկնում եմ ես համառորեն ու, նույնիսկ, ինքս էլ չգիտեմ ինչու, մի քիչ էլ զայրացկոտ£– Անունս ոչ թե Աբիկ է, այլ Հայրապետ£ Իմ ծննդյան վկայականում այդպես էլ գրված է՝ Ոսկանյան Հայրապետ£

Աղջիկն անսպասելի սկսում է ծիծաղել£ Գլուխը քիչ թեքած՝ նա ծիծաղում է ուրախ ու բարձրաձայն£ Նրա ծիծաղի մեջ մի կարճ ակնթարթ կորչում են տերևների սոսափյունն ու Բարակ ջրի կարկաչը£ Հետո նա, ձյունից էլ ճերմակ ատամներով սեղմելով ստորին շրթունքը, ժպտուն նայում է ինձ:

–Դու հրաշք տղա ես, Աբիկ,– ի վերջո ասում է նա:

Դարձյալ՝ «Աբիկ»® Ես կանգնում, նայում եմ նրան. ոնց որ փոքր երեխայի հետ լինի խոսելիս£ Ես ուզում եմ կրկին անգամ քաղաքավարությամբ հիշեցնել նրան իմ իսկական անունը, բայց աղջիկն ասես կարդում է իմ միտքը£

–Ոչ,– ասում է նա:– Հայրապետը երկար անուն է, ինձ «Աբիկն» ավելի է դուր գալիս£– Ավտոմեքենայի ցոլալապտերներ հիշեցնող նրա խոշոր աչքերը շողշողում են ինչ-որ անհասկանալի փայլով՝ ոչ այն է խնդրական, ոչ այն է ծաղրանքով£ Դե արի ու փորձիր դիմանալ այդ հայացքին£ Ու ես ասում եմ.

–Լավ, կոչիր ինչպես քեզ դուր է գալիս,– ակամա ժպտում եմ ես£– Քեզ կարելի է£

–Շնորհակալություն, դու բարի սիրտ ունես, Աբիկ£

Սա ուղղակի ապշեցուցիչ է£ Հիմա ինձ դուր է գալիս «Աբիկը»£ Ու, հավանորեն, վիրավորվեմ նույնիսկ, եթե նա հանկարծ ուզենա լրիվ անունով կոչել ինձ£ Չէ, շատ հետաքրքիր ու զարմանալի է աշխարհի բանը® Եվ ես, համարյա չզգալով ճամպրուկի ծանրությունը, քայլում եմ առաջ, բայց այնպես, որպեսզի շատ առաջ չընկնեմ, կարողանամ ժամանակ առ ժամանակ գաղտնաբար նայել նրան£

Ես անհարմար եմ զգում հարցնել, թե ով է նա, որտեղից է եկել և ինչո՞ւ հատկապես ինձ կանչեցին£ Իսկ ո՞վ էր բեռնատարի վարորդը, որտեղի՞ց էր ճանաչում նա ինձ£ Կարո՞ղ է հարևան գյուղից է: Այնուամենայնիվ, զարմանալի է£ Ոչինչ, եթե պետք լինի, ինքը կասի£ Աղջիկը մեկ նայում է հեռավոր լեռների կողմը, ուր արևը մայր է մտել արդեն, մեկ` կանգնում, կկոցված աչքերով նայում է ձորերից ելնող ճանապարհին, որը հետզհետե ընկղմվում էր մթության մեջ£ Ես նույնպես շրջվում, նայում եմ ձորերի կողմը£

–Հրե¯ն Թարթառի ձորը,– մի բան ասած լինելու համար ասում եմ ես£

–Ո՞րն է,– աղջիկը թեթևորեն հպվում է թևիս՝ դյութելով ինձ օծանելիքի անուշիկ բուրմունքով£ Նա կրկին սովոր շարժումով ճակատին ընկած մազերը նետում է ետ, լարում ուշադրությունը£– Ո՞ւր է, ես ոչինչ չեմ տեսնում£

–Այստեղից չի երևում£ Հրե¯ն, նայիր ներքև, տեսնո՞ւմ ես այն խոր ձորը՝ լցված մշուշով£ Այդ ձորով, անտառների միջով է հոսում Թարթառը£ Պատահում է, ամռանը տղաներով գնում ենք գետում լողանալու կամ ձուկ բռնելու£ Իսկ Թարթառից այն կողմ Մռավա սարն է®

Սար ու ձոր, հանդ ու անտառ ծածկվել են իրիկնային փափուկ շղարշով, մերդ ընդ մերթ բեկբեկուն կանչում են գիշերային հավքերը, իսկ այնտեղ, հեռվում, ինչպիսի հեքիաթային տեսարան, Մռավա սարի կատարները ողողված են դեռ ոսկեշղարշ արևով£

Աղջիկը անթիվ, անհամար սար ու ձորերի վրայով երկար նայում է Մռավա սարի կողմը£

–Աստված իմ, ինչ գեղեցիկ աշխարհ է®-ինքն իրեն, միայն շուրթերով շշնջում է աղջիկը՝ հայացքը երկար չկտրելով Մռավա սարից, և այդպես էլ հայացքը հեռուներին, ասում է.– Զարմանալի է, իսկ ինչո՞ւ առաջ չեմ տեսել այս ամենը£

–Ե՞րբ£

Իմ հարցին պատասխանելու փոխարեն, նա անսպասելի ասում է.

–Դու քանի՞ տարեկան ես, Աբիկ£

–Հայրս ասում է, որ արդեն փոքր չեմ,– փորձում եմ կատակել:

–Պարզ է,– գլխով է անում աղջիկը£– Մի ժամանակ ես նույնպես փոքր չէի£ Ես հիմա էլ փոքր չեմ, չէ՞, Աբիկ£ Դու համաձայն չե՞ս ինձ հետ£

–Համաձայն եմ,– ակամա ժպտում եմ ես, իսկ հետո, չգիտես ինչու, ասում եմ.– Մեր գյուղը շատ է գեղեցիկ£ Ամբողջ աշխարհում այդպիսի գյուղ չկա£ Իսկ աշնանն այն արտասավոր գեղեցիկ է£

–Աշունն ամեն տեղ էլ գեղեցիկ է,– ասում է աղջիկը:

–Չգիտեմ, գուցե,– թոթվում եմ ուսերս£– Աշնանը ես ոչ մի տեղ չեմ եղել. դպրոց եմ գնում£

Մենք մտնում ենք ձորը, որոշ ժամանակ քայլում ենք լուռ, ինչ-որ տեղ, անտառի խորքում տագնապով ծղրտում է բուն. գիշերային որսի է պատրաստվում երևի£ Անախորժ է նրա ծղրտոցը, անսովորությունից զարհուրել կարելի է£ Գուցե դրա համար է, որ աղջիկը ձեռքով թեթևակի դիպչում է իմ ուսին և կամացուկ ասում.

–Ի¯նչ սարսափելի է® Այդ ո՞վ էր այնպես կանչում£

–Գիշերային բու է,– անհոգ ասում եմ ես£– Վախենալու ոչինչ չկա£ Իսկ ձեզ մոտ, ինչ է, բու չի՞ լինում£

–Ոչ,– չգիտես ինչու հառաչում է նա£– Մեզ մոտ չի լինում£ Ես այստեղից շատ հեռու եմ ծնվել, հազար ձոր ու սար այն կողմ£ Դու աշխարհագրություն լա՞վ գիտես,– անսպասելի հարցնում է աղջիկը£

–Իհարկե,– իսկույն ասում եմ ես£

–Ես ծնվել եմ այնտեղ, ուր աշխարհի ամենամեծ լիճն է ու ամենափոքր ծովը£ Այնտեղ մի քաղաք կա՝ նման Նեապոլին ու դեռ Նեապոլից էլ գեղեցիկ£ Այդ քաղաքում եմ ծնվել ես, և մեզ մոտ երբեք բու չի լինում£

Ես երկար մտորում եմ՝ ձգտելով գուշակել այն քաղաքի անունը, որտեղ ծնվել է աղջիկը, բայց ոչինչ չի ստացվում£ Անհարմար դրություն է, նույնիսկ զգում եմ, թե ինչպես եմ շիկնում£ Բայց նա դա չի նկատում, իհարկե, որովհետև ձորում մութ է£ Նեղ ճանապարհը ելնում է ձորի մյուս կողմը, և մեր առջև երևում է գյուղը՝ հատուկենտ վառվող լույսերով, կովերի բառաչով ու մարդկանց կանչերով£

–Ահա այնտեղ, բլրի վրա, մեր դպրոցն է,– բացատրում եմ ես,– քիչ ներքև ակումբն է, ակումբից ու գյուղական խանութից այն կողմ հիվանդանոցի շենքն է£ Մեր տունը հենց հիվանդանոցի մոտ է£

–Գիտեմ, Աբիկ,– ասում է աղջիկը£ Ես տարակուսանքով նայում եմ նրան£ ''Նրան որտեղի՞ց է հայտնի այդ ամենը. և անունս է իմանում, և մեր տան տեղը գիտի''£ Բայց հարցնել այդ մասին՝ դարձյալ չեմ համարձակվում£ Եվ նա նորից կարծես կարդում է իմ մտքերը և ասում է.

–Չէ՞ որ ես եղել եմ այստեղ, Աբիկ£ Ճիշտ է, մի անգամ, բայց եղել եմ£ Եվ այդ օրվանից արդեն մի քանի տարի է անցել£

–Մի քանի տարի է անցե՞լ,– ինքնաբերաբար ասում եմ ես£

–Այո, ես այն ժամանակ փոխադրվել էի իններորդ դասարան£ Իսկ դու փոքրիկ, շատ փոքրիկ տղա էիր£

–Իսկ որտե՞ղ էիր ապրում,– զգուշորեն հարցնում եմ ես:– Ու՞մ տանը:

–Իհարկե, ձեր,– ասում է նա ժպտուն:– Դու ինչ է, խոսեցնու՞մ ես ինձ, Աբիկ:

Ուրեմն մեր տուն ենք գնում… Ես քիչ է մնում խենթանամ ուրախությունից: Հետո նա լուռ խորհում է ինչ-որ բանի շուրջը£ Ընդհանրապես նկատել եմ. խոսքի կեսին կլռի՝ մտասույզ նայելով մի անորոշ ուղղությամբ£ Գուցե հանկարծակի ինչ-որ տխրությո՞ւն է համակում նրան£ Լինում է, չէ՞, այդպես£ Եվ որպեսզի աղջիկը չտխրի ինձ հետ, ես փորձում եմ զբաղեցնել նրան խոսակցությամբ£

–Իսկ գարնանը մեր Բարակ ջուր գետը վարարում, դղրդյունը բռնում է սար ու ձոր,– ասում եմ ես£

–Մի՞թե,– մտացիր ասում է աղջիկը£

–Այո£ Եվ այն էլ ինչպե¯ս£ Երբեմն, երբ լեռներում սկսում է ձնհալը, արմատահան արած վիթխարի ծառեր է բերում£ Իսկ նախանցյալ տարի գյուղի ներքևի մասից՝ Ղուլունց թաղից, մի գոմեշ քշեց£ Համարյա ամբողջ գյուղը՝ մեծ ու փոքր, վազում էր գետի հետ, բայց, դե, ի՞նչ կարող էին անել®

–Իսկ հիմա ոչինչ չի՞ քշում£

–Հիմա՞®– ես քմծիծաղում եմ£– Աշնանն ի՞նչ պիտի քշի, հիմա միայն դեղին տերևներ է բերում ծմակներից ու մեկ էլ գիշեր-ցերեկ անդադար վշշում է ձորում£

Մենք մի պահ կանգնում, լուռ ականջ ենք դնում£ Ներքևում, մթության մեջ, իրոք, կամացուկ, միալար վշշում է մեր սիրելի Բարակ ջուրը՝ վըշ-շ-շ, վըշ-շ-շ®

–Հետաքրքիր է,– արտաբերում է աղջիկը դարձյալ մտացիր, բայց ես պարզորոշ տեսնում եմ. նրան բոլորովին հետաքրքիր չէ ոչ այն, որ մեր գյուղական գետակը գարնանը վարարում, ծառեր է քշած բերում իր հետ, ոչ էլ այն, որ աշնանն այն բարակում, մանրիկ խոխոջում է քարերի մեջ£ Եվ, իսկապես, ինչ մի հետաքրքիր բան կա այստեղ£ Գետն էլ նրա համար է, որ վարարի ու վշշա£ Ես արագ փոխում եմ խոսակցության թեման£

–Քեզ դուր է գալիս, չէ՞, մեր գյուղը£

–Այո, գեղեցիկ գյուղ է£ Հանդ ու սարերով, անտառներով շրջապատված, հեքիաթային:

–Գարնանն ավելի է գեղեցկանում,– ուրախացած ասում եմ ես, որովհետև իսկույն տեսնում եմ՝ նրա մեջ կրկին հետաքրքրություն է առաջանում զրույցի նկատմամբ£– Ծառերը ծաղկում են, այգիներում ճռվողում են թռչունները, անտառից լսվում է մայր կկվի ախորժալուր ձայնը®

Աղջիկը հանկարծ շրջվում, ցույց է տալիս գյուղ մտնող մեծ ճանապարհի վրա խոնարհված մենավոր դեղձենին, որի տակ քիչ առաջ նստած էր ինքը և ասում է.

–Այդ դեղձենին նույնպե՞ս ծաղկում է£

–Այն էլ ո¯նց,– ետ շրջվելով պատասխանում եմ£– Գյուղում առաջինը հենց այդ դեղձենին է ծաղկում£

–Եվ դու, իհարկե, կտրում ես ծաղկած ճյուղերը,– ասում է նա£

Ճշմարիտն ասած, կյանքում այդ ծառից մի ճյուղ անգամ չեմ կտրել£ Ինչի՞ս է պետք£ Բայց չգիտեմ ինչու, ասում եմ.

–Այո, կտրում եմ, շատ գեղեցիկ ծաղիկներ ունի՝ կարմիր, մանուշակագույն£ Կտրում եմ հատկապես այն ճյուղերը, որոնց վրա ծաղիկներ շատ կան£

Աղջիկը նայում է ինձ ոչ այն է զայրացկոտ, ոչ այն է դառնացած, և ասում է.

–Եվ չես ափսոսում, չէ՞®

–Ի՞նչը, – քիչ է մնում բռնի ծիծաղս£

–Ծառը,– ուղիղ նայելով ինձ, ուշացումով արտասանում է աղջիկը£– Աբիկ, խոսք տուր, որ այլևս այդ ծառից երբեք-երբեք ոչ մի ճյուղ չես կտրելու£ Չէ՞ որ այդ ճյուղերը ևս ապրել են ուզում,– ավելացնում է նա՝ երկար նայելով աղջամուղջի մեջ կանգնած մենավոր դեղձենուն£– Նրանք նույնպես սիրում են կյանքը, սիրում են գարունը£ Երբ դու կտրում ես այդ ճյուղերը, նրանք կորցնում են իրենց գարունը£ Հասկանո՞ւմ ես, նրանք մեռնում են հավիտյան և այլևս երբեք չեն տեսնում այն ծաղիկները, որ լինում են ամեն տարի, երբ գալիս է գարունը, և ծառերը ծաղկում են նորից£

Առաջին անգամ եմ լսում, որ դեղձենու ճյուղերը նույնպես ապրել են ուզում և որ, իբր, նրանք նույնպես սիրում են գարունը£ Շատ է զարմանալի£ Բայց այստեղ ես հանկարծ հիշում եմ. պատահում է, հենց այնպես կացնով խփում ես ծառի բնին, և իսկույն ջուր է հոսում կտրված տեղից£ Ով գիտի, գուցե ծառերն էլ լաց են լինում և այդ ջուրը՝ արցունքն է նրանց£ Ես խոստանում եմ, որ այլևս չեմ դիպչի ոչ մի ծառի, առավել ևս՝ մենավոր դեղձենուն£ Ուզում եմ էլի ինչ-որ բան ասել այդ ուղղությամբ, բայց արդեն ուշ է, որովհետև հասել ենք մեր դարպասին, և մեր շունը՝ Չալկան, երկար ականջները ծափ տալով, նետվում է մեր ոտքերի տակ, ուրախությունից այս ու այն կողմ է նետվում, թավալվում գետնին, ինչ-որ ձայներ հանում£

–Չի մոռացել ինձ,– հրճվում է աղջիկը, խոնարհվում, գրկում է Չալկային£ Չալկան գլուխը թեքած, անքթիթ նայում է նրան, պոչով ավլում գետինը, ուրախությունից կրկին թավալվում£ Հիմարացել է լրիվ£

Մենք մտնում ենք բակ, և ես կանչում եմ.

–Մա¯մ®

Քիչ անց բացվում է պատշգամբի դուռը£ Մազերը գլխին փունջ արած՝ սանդուղքին հայտնվում է մայրիկը£

–Էդ որտե՞ղ ես, այ տղա®

Սակայն մայրիկը չի հասցնում հանդիմանել ինձ, մի պահ զարմանքով նայում է ինձ հետ եկած աղջկան և շտապ իջնում է սանդուղքներով£

Ես մեկ աղջկան եմ նայում, մեկ՝ մայրիկին£

–Արգինա®– Մայրիկը ձեռքերը տարածած ընդառաջ է գալիս և, անկարող զսպելու արցունքները, աղջկան առնում է գիրկը£– Իմ սիրելի, իմ հարազատ աղջիկս® Այս ո՞ր քամին է քեզ բերել մեր կողմերը®

Եվ զարմանալի բան. աղջկա այտերով նույնպես հոսում են արցունքները£ Մարդ չի կարողանում հասկանալ այս կանանց. նրանք ուրախության ժամանակ անգամ լալիս են, փոխանակ, ընդհակառակը՝ ծիծաղելու£

–Աբիկ,– արագ շրջվելով իմ կողմը, ասում է մայրիկը£– Շուտ վազիր գրասենյակ, հայրիկին գտիր, ասա թող գա տուն£

Ես սլանում եմ դեպի կոլտնտեսության վարչության շենքը, որն այնքան էլ հեռու չէ մեր տնից£

–Ասա, թող շուտ գա,– իմ ետևից ձայնում է մայրիկը£– Ասա Արգինան է եկել Բաքվից®

Բաքուն է ուրեմն այդ քաղաքը® Եվ ոնց է, չկարողացա կռահել£ Եվ դեռ ասացի, որ աշխարհագրություն լավ գիտեմ£ Ամոթ ինձ£

2.

Մեր գյուղում Արգինա անունով աղջիկ չկա£ Ես առաջին անգամ եմ այդպիսի անուն լսում, և այն ինձ անչափ դուր է գալիս£ Ինձ դուր է գալիս ոչ միայն նրա անունը, այլև այն, որ նա միշտ ժպտում է, և նրա ժպիտը անկեղծ, սիրալիր ու մի քիչ էլ թախծական է£

Ես նայում եմ դիմացի անտառապատ բարձր սարին, որը Մատուռի ձորից ելնելով, բուրգաձև բարձրանում, հասնում է մինչև երկինք£ Երկար նայում եմ և ինձ հանկարծ այնպես է թվում, թե այդ սարից հազարավոր սար ու ձոր անդին, հեռու-հեռվում տեսնում եմ այն անծանոթ ու գեղեցիկ քաղաքը, ուր ծնվել է Արգինան£

Այո, մեր գյուղում Արգինա անունով աղջիկ չկա£ Սիրուն է Արգինան£ Նրբագեղ կազմվածք ունի, իսկ դեմքը լուսափայլում է նուրբ գեղեցկությամբ ու հմայքով£ Ձյունաճերմակ պարանոցով ու վարդաշուրթ՝ նա ասես երկնքից է իջել£ Այդպիսի գեղեցիկ աղջիկ ոչ միայն մեր գյուղում, երևի արար աշխարհում էլ չկա£ Ես մեր գյուղի բոլոր աղջիկներին մտովի համեմատում եմ Արգինայի հետ, ուզում եմ նրանց մեջ գտնել որևէ մեկին, որ գոնե մի քիչ նմանվեր նրան, բայց չեմ գտնում£ Արգինայի նմանը չկա£

–Վըշ-շ-շ, վըշ-շ-շ®-դարերից եկող իր հնամյա երգն է մանում մեր Բարակ ջուր գետակը, և անտառի խորքից մերթ ընդ մերթ նրան ձայնակցում է բուն՝ երկար ու տագնապալից£

Արմունկներով պատշգամբի բազրիքին հենված, ես լուռ ունկնդրում եմ գիշերային ձայները£

Այգում հազիվ տեսանելի օրորվում են ծառերը, և իրիկնային լռության մեջ ես պարզորոշ տեսնում եմ, թե տերևներն ինչպես են օդում թրթռում, հետո, կամացուկ իջնում հողին£ Այգու խորքում՝ ոչ այն է ցանկապատում՝ մոշի թփերի մեջ, ոչ այն է ծառերի տակ, իրար ընդհատելով, անհոգ, անդադար երգում են ծղրիդները£

Նայում եմ երկնքին£ Այսօր աստղերն աներևակայելիորեն պայծառ ու խոշոր են£ Մեծ, կլոր լուսնյակը թափընթաց սահում է անդնդախոր ձորերի, անտառների ու լեռների վրայով՝ արար աշխարհ ողողելով իր արծաթ շողերով£

–Պապա,– ասում եմ ես,– լուսի՞նն է հեռու, թե Բաքուն£

Հայրիկը ծիծաղում է£

–Դու արդեն մեծ տղա ես,– ասում է նա,– և քեզ համար ամոթ է այդպիսի հիմար հարց տալը£

–Ինչո՞ւ£

–Նայիր երկնքին£ Ի՞նչ ես տեսնում էնտեղ£

–Աստղեր£

–Հետո՞:

–Լուսին:

–Ճիշտ է£ Իսկ Բաքուն երևո՞ւմ է£

–Ոչ£

–Դե, ուրեմն, գնա ու լավ մտածիր, տես, թե ո՞րն է ավելի հեռու£

Իմ հարցը երևի շատ էր բարդ, որովհետև հայրիկիս պատասխանն ավելի բարդ էր. ես ոչ մի բան չհասկացա նրա ասածից£ Հայրիկս սիրում է հանելուկներով խոսել: Փիլիսոփայելու ժամանակ է գտել£

Կաղնախաչ բարձր սարի կողմերում հրացանի կրակոց լսվեց: Կրակոցից լուսինը ճոճվեց տեղում ու կրկին շարունակեց ճանապարհը մուգ կապույտ երկնքով£

Այնտեղ, Կաղնախաչի հեռավոր լեռնալանջին կրակոցը կրկնվեց£ Որսորդներ են երևի£ Ես նորից ու նորից մտածում եմ Արգինայի մասին, հիշում եմ, թե նրա կաս-կարմիր շուրթերն ինչքան քնքուշ ու կախարդող առոգանությամբ են արտասանում հայերեն բառերը, ամենևին ոչ նման մեր բարբառին, ինչպես է նայում՝ իր խոշոր, արտահայտիչ աչքերով թափանցելով մինչև հոգուդ խորքերը, ինչպես է ժպտում, ինչպես է քայլում£ Ես պարզապես անկարող եմ չմտածել նրա մասին® որովհետև ինձ համար բերկրանք է նրա անունն անգամ արտաբերելը£

®Արգինան կապույտ շրջազգեստ է հագել, և այն շատ է սազում նրան£ Այդ շրջազգեստի մեջ նա ուղղակի սքանչելի է£ Ես նրան ասում եմ£

–Դու հիմա ավելի ես գեղեցկացել£

–Ճի՞շտ,– Արգինան ծիծաղում է, իսկ այնուհետև, իմ ձեռքն առնելով իր տաք ափերի մեջ, ժպտալով ասում է®– Գյուղի օդը վերցնում եմ երևի£

Հայրիկը նույնպես անչափ ուշադիր ու սիրալիր է Արգինայի նկատմամբ£ Ճաշի ժամանակ, սեղանի մոտ նստած, ես գաղտնածածուկ հետևում եմ հայրիկին և նկատում, թե ինչպես է նա ամեն անգամ շփոթվում՝ Արգինայի հայացքին հանդիպելիս, և բերկրալից ժպիտը չի իջնում նրա դեմքից, իսկ աչքերը անընդհատ շողում են խնդագին£

Այդպես ուրախ տրամադրությամբ ՝ ես հայրիկին միայն տոն օրերին եմ տեսնում և զգում եմ, որ այսօր ևս տոն է նրա համար, գուցե նույնիսկ շատ մեծ տոն£ Եվ ես քիչ է մնում խելքս թռցնեմ հետաքրքրասիրությունից, որովհետև վերջապես մի կարգին չգիտեմ, թե ով է Արգինան և ինչ առիթով է եկել մեր տուն£ Հո ամառ չէ, որ ասեմ՝ եկել է հանգստանալու:

–Արգինա ջան, աշխարհում բարեկամությունից թանկ ու քաղցր բան չկա,– ասում է հայրիկը, կրկին լցնելով բաժակն ու դանդաղ ելնելով տեղից£ Հայրիկը սովորություն ունի՝ մի բաժակ խմեց թե չէ՝ կսկսի իրար ետևից կենացներ առաջարկել£

–Ի՞նչ ես կանգնել, նստած խոսիր,– անչար դիտավորությամբ ասում է մայրիկը՝ մոշի թանձր գինի լցնելով իր ու Արգինայի համար£

–Չէ, Արուս, դու չգիտես, գյուղխորհրդի նոր օրենքով՝ թամադան պիտի կանգնած խոսի£

Արգինան մանր ծիծաղում է, ատամները փայլում են, իսկ հայրիկը շարունակում է իր խոսքը.

–Այո, թանկ ու քաղցր բան է բարեկամությունը, ընկերությունը, առանց բարեկամության, առանց ընկերության, ոնց որ աշխարհն առանց արեգակնային արդար լույսի® Բարեկամությունը կրկնապատկում է ուրախությունները և կիսով չափ կրճատում դառնությունները£ Նույնիսկ հիվանդանալն էլ հաճելի է, երբ գիտես, որ կան մարդիկ, ովքեր քո կազդուրվելուն սպասում են ոնց որ ուրախալի տոնի£ Քո կենացը, Արգին®

–Չեմ հասկանում, Արգինայի կենացը քանի՞ անգամ կարելի է խմել,– կեղծ զարմանքով հարցնում է մայրիկը£

–Տեր աստված, սա ի՞նչ բնավորություն ունի£ Այ մարդ, ձայնազո՞ւրկ եմ ես, ինչի՞ ես խանգարում£ Երբ խոսում ես՝ ես քեզ խանգարո՞մ եմ: Չեմ խանգարում, չէ՞, բարի եղիր, դու էլ ինձ մի խանգարիր£

Երբ հայրիկը խոսում է, դժվար է գուշակել՝ երբ է լուրջ խոսում, երբ՝ կատակում£ Հիմա, իհարկե, կատակում է£ Իբր մայրիկից նեղացած՝ նա դառնում է Արգինայի կողմը£

–Բարի գալուստ, Արգինա ջան® Դու որոշել ես աշխատել մեր գյուղում£ Շատ լավ ես արել, մեր աչքի վրա տեղ ունես£ Բայց նախ՝ պետք է ամբողջ հոգով սիրես քո աշխատանքը, նվիրվես դրան, որովհետև չկա ավելի մեծ հաճույք, քան սիրած գործին նվիրվելը£ Ես, օրինակ սիրում եմ իմ գործը£– Հայրիկն իրեն արդեն յոթերորդ երկնքում է զգում£– Մոտ տասը տարի կոլտնտեսության ամբողջ անասնապահության համար ես եմ պատասխանատու£ Գլխավոր զոոտեխնիկ եմ£

–Լավ է ասացիր, թե չէ կարող էր կարծել, թե էս գյուղի տանուտերն ես,– հանգիստ խայթում է մայրիկը՝ թաքուն աչքով անելով Արգինային£

–Դե արի ու մի խմիր,– ծիծաղում է հայրիկը՝ մի ումպով խմելով թթի օղին£– Թութն ու թթի օղին բուժական ուժեղ հատկություն ունեն,– շարունակում է նա: -Դրա համար էլ Ղարաբաղը երկարակյացների երկիր է: Մի բան պատմեմ` լսիր£ Ղարաբաղում մի շատ ծեր մարդ ճանապարհի եզրին նստած լաց է լինում£ «Ի՞նչ է պատահել°°,– հարցնում են£ Մեծ եղբայրս ծեծել է» ,-ասում է£ Զարմանում են, որ ինքն էդքան ծեր մարդ՝ մեծ եղբայր ունի£ «Ինչո՞ւ է ծեծել»,– հարցնում են£ «Հերս ներս մտնելիս՝ ոտքի չեմ կանգնել»,-ասում է£ – Արգինան լիաթոք ծիծաղում է, իսկ հայրիկն ասում է.– Արգինա ջան, էս մեծ աշխարհում մեկը չեղավ, որ հասկանար ինձ£ Տեսնում եմ, որ ինձ հասկանում ես– Նա ուզում է կրկին օղի լցնել բաժակը, բայց ձեռքի անզգույշ շարժումով շրջում է շիշը և մինչ մայրիկը կհասցներ սեղանից վերցնել շիշը, օղին թափվում է սփռոցին՝ թթօղու անդուր հոտը տարածելով սենյակով մեկ£

–Շատ լավ եղավ,– ասում է մայրիկը ծիծաղելով£– Նորմայից ավել մի խմիր£

–Արուս, էսօր կարելի է,– ասում է հայրիկը՝ նայելով Արգինային£– Էսօր առանձնահատուկ օր է, թանկագին հյուր ունենք£ Գնա մի ուրիշ շիշ բեր£ Ի միջի այլոց,– ավելացնում է նա,– կատակ չեմ անում, թթի օղին, իրոք, բուժական մեծ հատկություն ունի£

Մայրիկն Արգինայի օգնությամբ փոխում է սփռոցը, ափսեները կրկին շարվում են սեղանին£

Մայրիկը գնում է խոհանոց՝ օղի բերելու£ Հարմար պահ որսալով, ես նույնպես վազում եմ խոհանոց£

–Մամ,– ասում եմ ես£– Մամ®

–Ի՞նչ է, Աբիկ ջան£

–Մամ, մեր ի՞նչն է Արգինան£

Մայրիկը զարմանքով նայում է ինձ£

–Դու ցնորվե՞լ ես, այ տղա,– ժպտում է նա£

–Ոչ, բոլորովին,– ասում եմ ես և, որպես ապացույց այն բանի, որ իրոք չեմ ցնորվել, լուրջ, ինչպես դա վայել է խելքը գլխին մարդուն, շարունակում եմ թավ ձայնով,– մամ, մի՞թե որևէ բան չիմանալն ու այդ մասին հարցնելը ցնորվելու նշան է£

Բայց մայրիկը միայն ժպտում և ասում է փութկոտությամբ.

–Հետո, Աբիկ, հետո կպատմեմ, հիմա ժամանակ չկա,– և օղու շիշը խոթելով ձեռքս, ավելացնում է.– սա տար, ես խաշլաման բերեմ£

3.

Այսօր կիրակի է£ Արևը նոր-նոր բարձրանում է դիմացի սարերի ետևից£ Օդը թարմ է, թափանցիկ£ Գյուղը ստվերի մեջ է, որովհետև արևի շողերը դեռ չեն իջել մինչև մեր ձորերը£ Ես նայում եմ Սառնատուն լեռան կողմը, ուր արև է արդեն£ Այստեղ ու այնտեղ դայլայլում են լուսաբացի թռչունները, կանչում են աքաղաղները, ինչ-որ մեկը սկսեց երգել ներքևի ձորում, աղբյուրի մոտ, հետո աղջկական ձայնը մարեց, որովհետև Մաքսիմը գործի գցեց տրակտորը, և երգը կորավ հռնդյունի մեջ£

Մայրիկը բակում կուտ է տալիս հավերին՝ կուտը բռով շաղ տալով բակով մեկ՝ ինչպես սերմնացանն է սերմը նետում ցելերի մեջ£ Եվ նրա ձեռքի ամեն մի շարժումի հետ մեր այդ ցնդած Չալկան ցատկում է հավերի մեջ՝ ֆռռացնելով նրանց այս ու այն կողմ£ Կամացուկ, որպեսզի մյուս սենյակում չարթնացնեմ Արգինային, ես ոտքերիս ծայրերի վրա իջնում եմ բակ՝ ծորակի տակ լվացվելու£ Մայրիկն ինձ որոշ բան պատմել է արդեն Արգինայի մասին£ Եվ ես, չգիտեմ ինչու, նրան հիմա ավելի եմ սիրում£ Մայրիկն ասում է, որ Արգինան շատ է նման իր մորը՝ Դիանային, մայրիկի խոսքերով՝ աշխարհի ամենահմայիչ կնոջը£ Մայրիկը պատմել է նաև, որ բժշկական ինստիտուտն ավարտելուց հետո ուղիղ երեք տարի Դիանա մորաքրոջ հետ միասին աշխատել է միևնույն հիվանդանոցում, և միմյանց հետ եղել են ոնց որ հարազատ քույրեր ու մինչև հիմա չեն մոռացել իրար£

–Արգինան նրա միակ աղջիկն է,– ասում է մայրիկը£– Քսանմեկ տարեկան է արդեն և այս տարի է ավարտել մանկավարժական ինստիտուտը£ Իսկ դու ինքդ, ինչ է, չե՞ս հիշում Արգինային,– անսպասելի հարցնում է մայրիկը£

–Ոչ, մամ, որտեղի՞ց հիշեմ£

–Նա եղել է մեր տանը®և դա ասես երեկ էր,– ասում է մայրիկը£– Այնինչ մի քանի տարի է անցել արդեն® Դպրոցը չէր ավարտել դեռ, կարծեմ ութերորդ թե իներորդ դասարանում էր£ Մոր հետ էր եկել, հետո մայրը գնաց, իսկ ինքը մոտ երկու ամիս մնաց մեզ մոտ£ Մազերը կարճ կտրած, գեղեցիկ՝ շարունակ շրջում էր այգում, ժամերով ականջ էր դնում ծտերի ծլվլոցին, վազվզում էր՝ Չալկան էլ ետևից£

–Չալկան էլ ետևի՞ց,– ծիծաղում եմ ես, ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչու£

Ես պատրաստվում եմ նոր հարց տալու, սակայն պատշգամբում, խավավոր երկար խալաթը հագին, երևում է Արգինան, և ես լռում եմ£

–Օ¯հ, ինչ հրաշալի առավոտ է,– ասում է նա և լայն բացում ձեռքերը, ասես ցանկանալով գրկել արևի ճառագայթներով ողողված այս մեծ ու սքանչելի աշխարհը£

–Մեր գյուղում բոլոր առավոտներն են հրաշալի,– հպարտությամբ ասում եմ ես£

Արգինան, կկոցելով աչքերը, երազկոտ նայում է հեռավոր սարերի կողմը£ Իսկ ինձ, չգիտես ինչու, այնպես է թվում, թե այդ պահին նա մտովի ծովափնյա իրենց քաղաքում է՝ այստեղից հազարավոր սար ու ձոր անդին£ Ճշմարիտն ասած, իմ այդ միտքը բոլորովին դուր չի գալիս ինձ£

–Իսկ ձեր քաղաքը, երևի, շատ է, հա՞, գեղեցիկ,– քրթմնջում եմ ես, մի պահ նայելով դեպի այնտեղ, ուր սարը բարձրացել, ձուլվել է երկնքին:

–Շա¯տ,– արտաբերում է Արգինան, նույնիսկ ուշադրություն չդարձնելով իմ խոսելու տոնին£

–Իսկ ինչո՞ւ ես եկել այստեղ,– ասում եմ ես նույն անբավականությամբ և ակամա նայում եմ մայրիկին£ Մայրիկը հանդիմանանքով տարուբերում է գլուխը՝ իբր, ամաչեիր գոնե£ Թեպետ ուշացումով, բայց ինքս էլ զղջում եմ, որ հիմար հարց տվի£ Իսկ Արգինան,– այ կեցցե նա,– ամենևին էլ չի նեղանում£ Նա առաջվա պես անհոգ ժպտում է և քնքշորեն խճողում է մազերս£

Մայրիկը բարձրանում է տուն՝ երևի նախաճաշ պատրաստելու£

–Դպրոցում ո՞նց են գնում գործերդ, Աբիկ,– անակնկալ հարցնում է£ – Լա՞վ ես սովորում£

Հարցն իսկապես անակնկալ էր, բայց ես գրամ անգամ չեմ շփոթվում, որովհետև պատրաստ ունեմ պատասխանը (բոլոր մեծահասակները տալիս են այդ հարցը և, հավանաբար, իրենք էլ չգիտեն, թե ինչու)£

–Գերազանց,– ասում եմ

–Իսկ ռուսերենի՞ց ինչպես ես, – ձեռք չի քաշում Արգինան£

Եթե դարձյալ ասեմ «գերազանց», նա ինձ չի հավատա, որովհետև արտահայտվելու ձևից անգամ կզգա, որ իմ ասածի մեջ մի քիչ աղը պակասում է,– ինչ արած, այդպիսի գործերում ստել չեմ կարողանում, թեպետ, իհարկե, նման հիմար վիճակներից դուրս գալու համար մեկ-մեկ չէր խանգարի£ Ուստի ասում եմ.

–Ոչինչ, չորսի ու երեքի արանքում£

–Այ, դա արդեն բանի նման չէ,– դժգոհությամբ գլուխն օրորում է Արգինան£

Ես ինքս էլ հասկանում եմ, որ «բանի նման չէ», բայց ինչ կարող եմ ասել£ Այնուամենայնիվ, հարցնում եմ միամիտ տեսքով.

–Ինչո՞ւ£

–Քաջաբար հայտարարում ես՝ «գերազանց», իսկ ռուսերենից®

–Դիտավորյալ չեն նշանակում,– ասում եմ ես կայտառորեն£

Դա հին ու փորձված միջոց է, երևի աշխարհի երեսին բոլոր աշակերտներն էլ այդպես են ասում. բարձր գնահատական ստանալիս ասում են՝ ստացանք, իսկ եթե երեք կամ երկու են ստանում՝ նշանակել են£ Եվ ավելացնում են նույնիսկ՝ դիտավորյալ բարձր չեն նշանակում£ Կան այնպիսիները, որ հավատում են£ Բայց Արգինան կարծես թե չի հավատում ինձ£ Խորամանկորեն ժպտալով նա ասում է.

–Վաղվանից ձեզ մոտ ռուսաց լեզուն ես եմ դասավանդելու£

Այ քեզ նորություն£ Նա ոչ թե ուսուցչուհու՝ տասերորդ դասարանի աշակերտուհու է նման£ Ես իմ ականջներին չեմ հավատում£ Զգում եմ, թե ինչպես է սիրտս արագ ու անկանոն խփում կրծքիս տակ, ասես ուր որ է դուրս կթռչի այնտեղից£ Բայց որևէ բան ասել բարձրաձայն՝ չեմ համարձակվում, ինձ ինչ-որ անսովոր երկչոտություն է պատում անմիջապես£ Եվ դա իր պատճառն ունի. ինչո՞ւ հորինեցի, թե իբր գերազանց եմ սովորում£ Չէ՞ որ հենց վաղը նա կիմանա, որ ես ոչ թե գերազանցիկ եմ, այլ՝ ընդհակառակը£ Բայց ուշ է արդեն որևէ բան փոխելու համար£ Իզուր չէ, որ հայրիկը սիրում է կրկնել. «Խոսքը թռչունի նման բան է, դուրս թռավ– էլ չես բռնի»£ Ինձ մնում է շուռ տալ խոսակցության թեման, որպեսզի նա կրկին չանդրադառնա իմ դպրոցական գործերին£

–Բժշկուհի՞ է ձեր մայրիկը,– ասում եմ ես£

–Այո,– իմ անսպասելի հարցից զարմացած, պատասխանում է Արգինան£– Ներքին հիվանդությունների մասնագետ է հանրապետական հիվանդանոցում£

–Իսկ ձեր հայրի՞կը,– հենց այնպես հարցնում եմ ես:

Արգինան կրկին զարմանքով նայում է ինձ, ասես փորձելով հասկանալ՝ ի՞նչ նպատակ են հետապնդում իմ անիմաստ հարցերը£

–Իսկ քո ինչի՞ն է պետք,– հարցնում է նա վերջապես£

Իհարկե, նրան հո չես ասի, թե ինչու տվեցիր այդ հարցերը, դրա համար էլ լռում եմ£

–Ես հայր չունեմ, Աբիկ®– ուշացումով արձագանքում է Արգինան£– Նա օդանավի մեխանիկ էր քաղաքացիական ավիացիայում£ Հերթական մի թռիչքի ժամանակ ուղևորներից երկու հոգի զինված մտնում են օդաչուական խցիկ և ստիպում խախտել սահմանը£ Հայրս ու մատուցողուհին զոհվում են, սակայն բանդիտներին այդպես էլ չի հաջողվում անցնել պետական սահմանը£

Տնամերձ այգիներից այն կողմ` ձորում, կամացուկ խոխոջում-հառաչում է մեր Բարակ ջուր գետը, և նրա ձայնը հնչում է վշտաբեկ. վըշ-շ-շ, վըշ-շ-շ® Ասես հասկանում է ամեն ինչ£

–Մինչև հիմա էլ օդանավի հեռավոր ձայն լսելիս, մայրս նայում է երկնքին£

–Ինչո՞ւ£

–Սպասում է երևի®

Իմ հայացքը հանդիպում է Արգինայի թախծանուշ աչքերին£

Ու թե հետո էլ ինչ կարելի է ասել՝ չգիտեմ£ Արգինան երևի հասկանում է իմ վիճակը£

–Դու խղճո՞ւմ ես ինձ, Աբիկ,– հարցնում է նա£

–Այո,– ասում եմ ես, սիրտ չանելով նայել Արգինային£

–Իսկ, այ, դա արդեն պետք չէ£ Իմ հայրը զոհվել է մեր հասարակությանը թշնամի տարրերի հետ մարտնչելիս£ Դու ինձ հասկանո՞ւմ ես, Աբիկ£

–Այո£

Աստված իմ, սա ի՞նչ հիմարություն է, մի խելքը գլխին բան չեմ կարողանում ասել, այդ անհեթեթ «այո»-ից բացի£ Մեծերի համար, իհարկե, հեշտ է, մի վայրկյանում ուզած խոսքը կգտնեն ու կասեն£ Երբ կլինի՝ ես էլ մեծանամ®

–Դու արդեն մեծ տղա ես, Աբիկ,– կամացուկ ասում է Արգինան£– Դու ամեն ինչ պետք է հասկանաս£

Ես քիչ է մնում ճչամ՝ ախր, ես ամեն, ամեն ինչ հասկանում եմ, միայն կարգին բացատրել չեմ կարողանում£ Սակայն առաջվա պես, ասես ոնց որ լարած թութակ, կրկնում եմ.

–Այո®

Արգինան հանկարծ ջերմագորով ժպտալով, ասում է.

–Դու կուզենայի՞ր իմ եղբայրը լինել£

–Իհարկե,– ես հազիվ եմ զսպում ինձ, որպեսզի չգոռամ ուրախությունից£

Արգինան պոռթկումով ինձ առնում է իր թևերի մեջ, գլուխս սեղմում իրեն£ Նրա քնքշանքից ու անուշաբույր մարմնի մտերմիկ մոտիկությունից սիրտս երջանկությունից ուռչում, նվաղում է և, որպեսզի գոնե ինչ-որ կերպ արտահայտած լինեմ դա, ասում եմ.

–Դու անպայման կսիրես մեր գյուղը£

–Ես այն հիմա էլ սիրում եմ,– ժպտում է Արգինան£

–Իսկ դու ինչո՞ւ հատկապես մեր գյուղ եկար£

–Ինստիտուտն ավարտելուց հետո երեք տարի պարտավոր ես աշխատել որևէ շրջանում£ Դա պարտադիր է, առանց դրան դիպլոմ չեն տալիս£ Մայրիկի հետ խորհրդակցեցինք, ես հանձնաժողովից խնդրեցի ուղարկել ձեր շրջանը, իսկ հետո այստեղ, շրջժողկրթբաժնում ասացի, որ ուզում եմ աշխատել Հնձախութի դպրոցում£ Բարի մարդիկ չմերժեցին, և ահա ես այստեղ եմ£

–Ուրեմն դու կարող էիր և չգա՞լ մեզ մոտ,– վախեցած հարցնում եմ ես£

–Իհարկե, կարող էի,– պատասխանում է Արգինան ժպտալով£– Ես կարող էի ասպիրանտուրայում մնալ, չէ՞ որ գերազանցության դիպլոմով եմ ավարտել ինստիտուտը£ Մեր կուրսից շատերն են մեկնել հեռավոր գյուղեր, խոստացել ենք նամակներ գրել իրար£

Քամին թեթևակի տարուբերում է ծառերի կատարները£ Դեղին տերևները պոկվում են ծառերից, երկար օրորվում են օդում և հանդարտորեն ընկնում գետնին£ Ես մտածում եմ այն մասին, որ շուտով ձմեռ կլինի, ձյուն կգա, ձյան թանձր փաթիլները դանդաղասահ կգալարվեն օդում, հետո կնստեն ծառերին, տների տանիքներին, էլեկտրալարերի վրա, և սար ու ձոր, դաշտ ու ճամփա խոր ձյան տակ քուն կմտնեն մինչև գարուն£

4.

Մարդ չի կարողանում հասկանալ, թե ինչ արագությամբ են թռչում օրերը, թե ինչպես օրերը դառնում են շաբաթներ, իսկ շաբաթները ամիսներ£

Եվ ահա նորից աշուն է, և նորից մեր Հնձախութը դեղին շորեր է հագել£ Այստեղ-այնտեղ, ընկուզենիների վրա կռկռում են ագռավները, բերաններին ընկույզներ՝ ցածր թռչում աշնան կանաչ ցելերի վրայով£ Քամուց դարձյալ տարուբերվում են դեղձենիները£ Եվ մեր Բարակ ջուր գետը նույնպես՝ ներառնելով մայրամուտի վերջին շողերը, ցոլկտում է բաց եղրևանագույն փայլով և գալարապտույտ անցնելով անտառներով, դաշտերով ու այգիներով, առաջվա նման իր խոխոջյունն է տանում դեպի մթին ու անդնդախոր ձորերը£

Արևը բարձրացել, հասել է երկնքի ամենաբարձր կետը, որտեղից, հավանորեն, երևում է ամբողջ աշխարհը£ Դպրոցական պայուսակն ուսս գցած, ես գնում եմ տուն£ Վեջին ժամանակներս, չիտեմ ինչու, գերադասում եմ տուն վերադառնալ մենակ, այդպես ինձ ավելի է դուր գալիս£ Իմ ոտքերի տակ խշխշում են չոր տերևները£ Եվ այդ շրշյունի տակ զանազան մտքեր են ծնվում իմ գլխում£ Ես մտածում եմ այն մասին, որ ահա ամբողջ մի տարի է, ինչ Արգինան մեր տանն է ապրում£ Չէ, իրոք, զարմանալիորեն արագ անցավ այդ մի տարին£

Ամբողջ մի տարի®

Հայրիկը դարձյալ կոլտնտեսությունում է աշխատում£ Առավոտյան, դեռ լույսը չբացված, ձին նստում, գնում է ֆերմաները և վերադառնում միայն ուշ երեկոյան կամ գիշերվա կեսին£ Պատահում է նաև, որ անասուններ են տանում շրջկենտրոն՝ մսամթերման, և նա մեկ-երկու օր մնում է այնտեղ£ Մայրիկը նույնպես, եթե ծանր հիվանդ են բերում, երբեմն մնում է հիվանդանոցում£ Որովհետև, ճիշտ է, փոքր է մեր գյուղը, բայց հիվանդանոցը ենթաշրջանային է, սպասարկում է նաև հարևան փոքր գյուղերի բնակչությանը, և հաճախ են ծանր հիվանդներ բերում այնտեղ£

Արգինան դպրոցից ինձնից միշտ շուտ է վերադառնում£ Եվ երբ հնչում է վերջին զանգը, ես իսկույնևեթ վազում եմ տուն, որովհետև Արգինան չի սիրում, երբ ես հապաղում եմ որևէ տեղ£ Դրա համար էլ չեմ ուշանում£ Ինքս էլ զարմանում եմ ինձ վրա. այս մի տարվա մեջ ես լիովին վերափոխվել եմ, և ինչպես մայրիկն է ասում, դարձել միանգամայն օրինական տղա£ Դասերից հետո ուղիղ գալիս եմ տուն, և մենք անմիջապես նստում ենք ճաշի£ Եթե, բան է, մայրիկը տանը չէ, Արգինան միայնակ չի ճաշում, սպասում է ինձ£ Դուրս է գալիս պատշգամբ, նստում այնտեղ ու սպասում£ Եվ միշտ ուրախանում է, երբ ես գալիս եմ£ Ոնց որ ուրախանալու մի բան չկա՝ ես հո երկնքից չեմ իջնում, բայց չէ, ուրախանում է, և վերջ£ Նրան տեսնելիս, իհարկե, ես նույնպես ուրախանում եմ, թեպետ դա այնքան էլ ցույց չեմ տալիս£ Միայն ժպտում եմ և ուրիշ ոչինչ£

Բայց երբեմն այնպես եմ ուզում նրան ասել, որ շարունակ մտածում եմ իր մասին£ Սակայն, ինքս էլ չգիտեմ ինչու, չեմ համարձակվում£ Հավանաբար, վախենում եմ ծիծաղելի երևալ, թե ինչ® Այնուամենայնիվ, առանց Արգինայի, ես իրոք շատ եմ տխրում£ Ամռանը, երբ արձակուրդներին նա գնաց Բաքու, քիչ էր մնում անձկությունից պայթեր սիրտս£ Իսկ վերջին գիշերը մինչ լույս քնել չկարողացա, մինչ լույս անհանգիստ շուռումուռ էի գալիս անկողնում£ Հետաքրքիր է, մինչ այդ մարդուն չգիտես, չես ճանաչում, նա իր համար է ապրում, դու՝ քեզ համար, բայց ահա պատահաբար հանդիպում ես, նա դառնում է քո հարազատը, գուցե նույնիսկ ավելին, քան հարազատը, և քեզ թվում է, թե առանց նրան այլևս ապրել չես կարող և զարմանում ես նույնիսկ, թե մինչև հիմա ինչպես ես ապրել առանց նրան® Մայրիկն ասում է, որ Արգինան այսուհետև մնալու է մեր գյուղում£ Արգինան ինքը ևս մի անգամ ասաց. «Ես այս գյուղից ոչ մի տեղ չեմ գնալու£ Ընդմիշտ մնալու եմ ձեզ մոտ® Ես այնպիսի զգացողություն ունեմ, որ կարծես այստեղ եմ ծնվել£ Չէ, ես աշխարհի ոչ մի տեղի հետ չեմ փոխի այն»£ Ազնիվ խոսք, այս բառերը լսելիս քիչ է մնում հալվեմ ուրախությունից£ Տարօրինակ բան. այն օրվանից, ինչ Արգինան ապրում է մեզ մոտ, մեր գյուղի բոլոր տղաները սկսել են մի ուրիշ ձևի վերաբերվել ինձ, չգիտեմ ինչու, բայց դա իրոք այդպես է, մի անգամ չէ, որ նկատել եմ£ Գուցե մեծացել եմ մի տարով՝ դրանի՞ց է£ Նույնիսկ տրակտորիստ Մաքսիմը, որ առաջ չէր թողնում անգամ մոտենալ գութանների նստատեղին, այժմ, նկատելով ինձ, իսկույն կանգնեցնում է տրակտորը, իջեցնում է շարժիչի աշխատանքը և տրակտորը սկսում է կամացուկ աշխատել՝ թրկ, թրկ, թրկ® Գլուխը հանելով խցիկից, Մաքսիմը ժպտադեմ նայում է ինձ և մատով կանչում իր մոտ£ Ես, իհարկե, մոտենում եմ£ Նա իր հսկայական ձեռքը դնում է ուսիս (ձեռքի ծանրությունից քիչ է մնում ծալվեն ոտքերս), և տալիս է իր առաջին հարցը.

–Հը, գործերդ ինչպե՞ս են, Աբիկ£

–Ոչինչ,– պատասխանում եմ ես£

–Իհարկե,– ասում է նա այնուհետև և միաժամանակ հառաչում ու երազկոտ նայում է Սառնատան կողմը£– Իհարկե, ինչո՞ւ պիտի վատ լինեն®– Մաքսիմը ժպտում է£ Նրա ժպիտն այնպիսին է, որ թվում է, թե ահա ուր որ է նա լաց կլինի£ Շշմել կարելի է ծիծաղից£ Բայց ես, իհարկե, չեմ ծիծաղում, թե չէ մեկ էլ տեսար այնպես հասցրեց, որ մեծ կտորդ ականջդ մնաց£ Ես միամիտ տեսքով ասում եմ.

–Շատ գեղեցիկ տրակտոր ունես£

Նա ուշադիր նայում է ինձ՝ կատակո՞ւմ եմ, թե ոչ£ Եվ տալիս է երկրորդ հարցը.

–Ճի՞շտ ես ասում£

–Այո£ Ոչ ոք այդպիսի տրակտոր չունի,– ասում եմ ես£

Մաքսիմը հպարտությամբ նայում է ինձ£

–Հիմա ճապոնական լավ տրակտորներ են դուրս եկել,– ասում է նա՝ նայելով իր հերկած ցելերին£– Բայց մեր տեղերի համար չեն, հարթ տարածությունների համար են դրանք£ Այստեղ ճապոնական տրակտո՞ր կդիմանա՝ ընկուզենիների արմատները մի հեկտարի վրա գնում են£

–Ճապոնական տրակտորն ի՞նչ է քոնի մոտ,– ասում եմ ես, սպասելով Մաքսիմի ամենագլխավոր հարցին£

–Իսկ ձեր Արգինան գիտի՞, որ այսպիսի տրակտոր ունեմ,– վերջապես ասում է նա՝ կարմրելով մինչև ականջների ծայրերը£

–Իհարկե, գիտի,– անխղճորեն ստում եմ ես£ Մաքսիմի դեմքը շողում է բավականությամբ£ Եվ նա, միանգամայն անսպասելի ասում է.

–Ուզո՞ւմ ես սովորեցնեմ քեզ տրակտոր քշելը£– Չսպասելով պատասխանի, նա իմ թևատակերից բռնում, արագ թռցնում է խցիկ և, տեղավորելով իր կողքին, կարգադրում է.– Բռնիր լծակն ահա այսպես£ Ոտքդ դիր ահա այստեղ£ Ապրես£ Սեղմիր ոտնակը և կամաց բաց թող£ Այ, այդպես, ապրես£

Տրակտորը հռնդում, ծուխ արձակելով դանդաղ առաջ է գնում՝ ակոս-ակոս շուռ տալով սև հողը£ Երջանկությունից շունչս կտրվում է, ես արագ նայում եմ այս ու այն կողմ, բայց ափսոս, տեսնող չկա£ Վաղը կպատմեմ դպրոցում, բայց ոչ ոք չի հավատա®

–Հը, գործերդ ո՞նց են Աբիկ,– տրակտորի խելացնոր հռնդյունի ու գութանների դղրդյունի մեջ ես հազիվ եմ լսում Մաքսիմի ձայնը£

Ես հիշում եմ, որ նա մի երկու րոպե առաջ ևս այդ հարցն էր տվել, ուստի ասում եմ.

–Առաջվա նման£

–Իհարկե, լավ կլինես,– գոռում է Մաքսիմը£– Քեզ ինչ է եղել, որ վատ լինես® Ասում եմ, իհարկե, լավ կլինես®

–Լսեցի® Դու ինձ ասա, ինչպե՞ս ավելացնեմ արագությունը£

–Չի կարելի, խարակ կանես,– մի պահ ուշադրությամբ նայելով ետ, ասում է Մաքսիմը£ Եվ փոխանակ ավելացնելու տրակտորի արագությունը, նա հանկարծակի կանգնեցնում է տրակտորը, իջեցնում է շարժիչի աշխատանքը և, թավ հոնքերի տակից մտախոհ նայելով ինձ, խոր հոգոցով ասում.

–Ինձ թվում է, Աբիկ, մեր ամբողջ Ղարաբաղում Արգինայի նման աղջիկ չկա£

–Իհարկե£ Ինչ խոսք կարող է լինել այդ մասին,– հաստատում եմ ես մեծավարի£ Ինձ դուր է գալիս խոսելու իմ տոնը£ Եվ, ինչպես հավասարը հավասարին, ուղիղ նայում եմ Մաքսիմին՝ սպասելով, թե ինչ կասի նա£

Մաքսիմը դարձյալ հառաչում է և, ասես ուժերից վեր ծանր գործի է, տնքալով ասում է.

–Հենց վատն էլ դա է, որ նրա նմանը չկա£

–Ինչո՞ւ,– զարմանում եմ ես£

–Չգիտեմ£ Այդքան գեղեցիկ չլիներ, ով գիտի, գուցե արժանացներ իր ուշադրությանը£

Իմ կարծիքով, Մաքսիմն այս հարցում լրիվ սխալվում է£ Ես հո գիտեմ, որ Արգինան բոլորին էլ հավասարապես լավ է վերաբերվում£

–Նա բոլորի հետ էլ սիրով է խոսում,– ասում եմ ես£

–Հըմ, բոլորի հե՞տ®

–Իհարկե£

–Ինձ հետ չի խոսի® Գոնե կրթություն ստացած լինեի, գուցե արժան համարեր® Բայց հիմա, չէ, չի խոսի®

–Ինչպե՞ս թե՝ չի խոսի£ Կխոսի, մի՞թե ես չգիտեմ£

Չգիտեմ ինչու, ես մի տեսակ խղճում եմ Մաքսիմին£ Մտքում հաստատ որոշում եմ՝ տուն գնալուն պես այդ մասին խոսել Արգինայի հետ, որովհետև, ընդհանուր առմամբ, վատ տղա չէ նա, թեկուզ առաջներում չէր թողնում մոտենալ իր տրակտորին£ Իմիջիայլոց, Մաքսիմը մեր գյուղի ամենաջահել տրակտորիստն է, իսկ այս ամռանը, բերքահավաքի ժամանակ, կոլտնտեսության «'Նիվա» ինքնագնաց կոմբայնը նա էր բանեցնում և համարյա գիշեր ու ցերեկ դաշտերից տուն չէր գալիս£ Մեծ մասամբ նրա շնորհիվ էր, որ կոլտնտեսությունը լեռնային գյուղերի մեջ առաջինն ավարտեց հունձը£

–Իսկ սովորելում ո՞նց ես£ Երևի լավ ես սովորում, չէ՞,– հարցնում է Մաքսիմը£

Ասես իր շատ պետքն է իմ սովորելը£ Խոսելու բա՞ն չունի, ինչ է®

–Այո,– ասում եմ ես£ Բայց տեսնում եմ՝ ականջի մի ծայրով է լսում ինձ, մտքերը բոլորովին ուրիշ տեղ են£

–Էդ էր պակաս, որ վատ սովորեիր,– բարեհոգի ժպտալով ասում է Մաքսիմը£– Երևի Արգինան պարապում է հետդ£

–Ըհը£ Արի մեզ մոտ, քեզ հետ նույնպես կպարապի£

Մաքսիմը ծիծաղում, թեթևակի խփում է ուսիս£

–Լավ, Աբիկ ջան£ Պլաններս մնացին, հիմա բրիգադիրը կգա ու կսկսի գլուխ տանել£ Բարևներ հաղորդիր ինձանից®– ասում է նա ու անմիջապես ավելացնում է շփոթված£– Չէ, պետք չէ, մեկ էլ տեսար նեղացավ£

Եվ ոչ միայն Մաքսիմը, բոլորը-բոլորը փոխվել են իմ նկատմամբ£ Կոշկակար Մերուժանը, որը քսանչորս ժամվա ընթացքում մի անգամ է ժպտում միայն, այժմ, ինձ տեսնելիս, անմիջապես մոտենում է և նրա մանր աչքերը աշխույժ վազվզում են ակնախոռոչներում£

–Էդ որտե՞ղ ես, Աբիկ ջան, բոլորովին չես երևում,– ամեն անգամ ասում է նա£

–Որտե՞ղ պիտի լինեմ, քեռի Մերուժան,– ասում եմ ես£– Մեր գյուղից ո՞ւր պետք է գնամ, միշտ այստեղ եմ£

Մերուժանը ոտքի ծայրով քչփորում է հողը£ Ըստ երևույթին, նրան իմ բառերը վիրավորական են թվում£

–Բա ինձ նման ջահել տղային քեռի՞ են ասում, Աբիկ,– ասում է նա£

–Բա ի՞նչ են ասում, քեռի Մերուժան£

Մերուժանն այնպիսի հայացքով է նայում ինձ, որ ես պարզ զգում եմ՝ ուրիշ ժամանակ լիներ, վզակոթիս կտար ու կասեր՝ հայդա£ Բայց հիմա զուսպ ասում է.

–Սրանից հետո էլ չլսեմ, որ ինձ քեռի ես ասում, Աբիկ£ Դու դրանով, գիտե՞ս, ոնց որ սրած դանակը վերցնես ու խրես սիրտս£

Ինձ համար դժվար է հասկանալ, թե այդ հասարակ ու սովորական «քեռի» բառը ինչու է Մերուժանին սրած դանակ թվում, ես ուզում եմ խոսք բացել այդ մասին, բայց Մերուժանը անսպասելի հարցնում է.

–Արգինան երևի կոշիկներ չունի, հա՞£

–Ինչպե՞ս չունի,– ասում եմ£– Նոր կոշիկներ ունի, վերջերս է գնել£

Մերուժանը հիասթափված նայում է ինձ£

–Ա-ասում էի գուցե չունի£

–Ունի£ Եվ այն էլ մի քանի զույգ£

–Այդ կոշիկները, ինչ է, չե՞ն մաշում£ Բերեիր, մի լավ նորոգեի® Ինքն էլ կտեսներ, որ ոսկի ձեռքեր ունեմ£

Ճիշտն ասած, այդ Մերուժանը երբեք ինձ դուր չի եկել£ Գուցե դրա համար էլ նրա վերջին բառերը կատաղեցնում են ինձ£

–Ոչ,– ասում եմ,– երբեք չեն մաշում£

–Չեն մաշում, ուրեմս,– ձեռք չի քաշում Մերուժանը£

–Այո,– համարյա գոռում եմ ես£– Չեն մաշում, որովհետև միշտ նորն է առնում£

–Բա դա եղա՞վ, Աբիկ ջան£ Քարով սրտիս մի խփիր£

Ես չգիտեմ, թե ինչի մասին է նրա խոսքը և սպասում եմ, թե այնուհետև ի՞նչ կասի£ Եվ նա ասում է.

–Իմ ամբողջ հույսը դու էիր, Աբիկ® Մտածում էի՝ Աբիկը ինձ համար ոնց որ փոքր եղբայր, ինձ կհասկանա®

Ա¯յ քեզ նորություն® Զարմանալի մարդ է այս Մերուժանը, մեկ էլ տեսար այնպիսի բան ասաց, որ եփած հավի ծիծաղը կգա£ Իսկ նա տաղտուկ ձայնով իրենն է շարունակում£

–Էհ, Աբիկ ջան, քո Մերուժանը մեռած ու թաղած չի®Դեռ են ժամանակ, երբ եկավ էստեղ, միանգամից մտավ սիրտս® Բանակից նոր էի եկել… Գիշեր-ցերեկ ոչ քուն ունեի, ոչ դադար£ Սերն ուրիշ բան է, Աբիկ ջան, դու դա չես հասկանա£ Երբ սիրում ես, էնպիսի մի հարստություն ես հայտնաբերում ինքդ քո մեջ, էնպիսի մի քնքշություն, որ էն մրջյունն ինչ է, ուզում ես կանգնել ու էդ մրջյունի հետ անգամ զրույց անել, և նույնիսկ ինքդ էլ զարմանում ես քեզ վրա, որ կարող ես էդպես սիրել® Առանց սեր կյանքը, Աբիկ ջան, ոնց ասեմ քեզ, որ հասկանաս, ոնց որ տարին՝ առանց գարնան, առանց ծիլ ու ծաղկի® Երևի ճիշտ են ասել, որ պիտի գնահատես նրան, ով առանց քեզ չի կարող և չվազվզես նրա ետևից, ով առանց քեզ էլ երջանիկ է: Բայց դե… սրտի դեմ ի¯նչ կարող ես անել: Հլա էն ժամանակ, ասում եմ, չէ՞, նրա գնալուց հետո, քանի-քանի անգամ եմ երազում տեսել®-Մի քիչ ախուվախ քաշելուց հետո, նա այնպիսի մի ձայնով, որ քիչ է մնում հորանջոցս բռնի, ասում է.

–Է¯հ, որտեղի՞ց եկավ, մեզ համար հանգիստ ապրում էինք մեր էս ձորերի մեջ®

«Ապրիր էլի, քեզ ո՞վ է խանգարում»,-մտքումս ասում եմ ես և լուռ քայլում դեպի տուն£

5.

Ամբողջ մի տարի® Իրոք, այդ ե՞րբ անցավ այս մի տարին£ Դպրոցական պայուսակը ուսս գցած, ես դպրոցից վերադառնում եմ տուն£

Կոշկակար Մերուժանի փայտե փոքրիկ արհեստանոցը գտնվում է կոլտնտեսության վարչության գրասենյակի ու գյուղական խանութի արանքում՝ մեր տնից ոչ հեռու, և իմ ճանապարհն արհեստանոցի մոտով է անցնում£ Զզվելի սովորություն ունի այդ Մերուժանը, որ օձիքդ ձեռքն ընկավ, էլ պրծում չկա£

Այս անգամ ուզում եմ աննկատ անցնել, որպեսզի նա նորից չսկսի հին երգը£ Բայց չէ® Ըստ երևույթին, արհեստանոցի նեղլիկ լուսամուտից Մերուժանը նկատում է ինձ£ Նա արագ դուրս է գալիս արհեստանոցից՝ կաշվե երկար սև գոգնոցը կապած, դեմքին քաղցրենի ժպիտ, աչքերում՝ շողոմքոր կայծեր£

–Բարև, Աբիկ ջան,– ասում է նա մեղուշ ձայնով£

Ճարս ինչ՝ ստիպված կանգ եմ առնում£

–Բարև,– ասում եմ ես£

–Էդ որտե՞ղ ես, բոլորովին չես երևում£

Ոնց էլ ստում է. օրական երկու անգամ, չհաշված, իհարկե, կիրակի օրերը, անցնում եմ այստեղով՝ մեկ դպրոց, մեկ էլ դպրոցից ետ` տուն£ Բայց նրա համար մեկ է՝ թեկուզ միլիոն անգամ անցիր, միևնույն է, էլի իրենն է կրկնելու. «Էդ ո-ր-տ-ե՞ղ ես, բ-ո-լ-ո-ր-ո-վ-ի-ն չ-ե-ս ե-ր-և-ու-մ»£ Մի բանից պիտի սկսի, չէ՞®

Ես, իհարկե, նրան չեմ պատասխանում£ Հո չես ասի՝ ո՞նց չեմ երևում, հրես քո առջև կանգնած եմ£

–Քիչ առաջ կարմիր շոր հագած եկավ-անցավ® Ոնց որ սարերի ջեյրան՝ եկավ ու անցավ® էն երգը գիտե՞ս, որ ասում է՝ նորից գարուն եկավ, գարուն աննման, կարմիր էիր հագել, վարդի պես վառման, ջեյրանի պես սարերով եկար ու անցար, մեկ բարև էիր տալիս՝ այն էլ մոռացար,– գլուխը շարժելով, թախծալի ձայնով արտասանում է Մերուժանը£– Էդ ի¯նչ տեսակ գեղեցկություն է դրա գեղեցկությունը, Աբիկ®Էն աստվածը, նրան նայելիս մարդ իրենից անկախ մտածում է երջանկության հեքիաթային աշխարհի ու հազարան բլբուլի մասին: Գրադարանից եմ վերցրել ու կարդացել էդ բլբուլի մասին…

Ես նայում եմ Մերուժանին ու զարմանքից մնում ապշած. ես միայն նոր եմ նկատում, որ նրա աչքի մեկը կարծես թե աջ է նայում, իսկ մյուսը ձախ£ Ես դժվարությամբ եմ զսպում ինձ, որպեսզի բարձրաձայն չծիծաղեմ£

–Հիմա ի՞նչ պիտի անենք, Աբիկ,– ասում է Մերուժանը, չգիտես ինչու, իջեցնելով ձայնը£

–Ինչի՞ համար,– իմ հերթին հարցնում եմ ես£

–Ի՞նչ թաքցնեմ քեզանից, Աբիկ ջան, իմ ամբողջ հույսը դու ես£

–Ոչինչ չեմ հասկանում£ Ի՞նչ հույսի մասին է խոսքը£

–Հիշո՞ւմ ես, քեզ ասել եմ այդ մասին® Իմ հույսը դու ես, իմ վերջին հույսը£– Մերուժանը նստում է անցած ձմեռվանից մնացած հաճարենու կոճղին, վախվորած նայում է չորս կողմը և շարունակում ցածր ձայնով£– Իմ արևը, Աբիկ, որ ինձ սպանեն էլ, որ կախ էլ տան, միևնույն է, նրան իմ սրտից հանել չեմ կարող£ Հասկանու՞մ ես, նրան կորցնելուց հետո ես էլ կորցնելու բան չունեմ… Մեղավոր չեմ, սիրում եմ, գետնից մինչև երկինք խենթի պես սիրում եմ, Աբիկ ջան, ոնց ասեմ, խմած չեմ, բայց հարբած եմ£

–Ինչպե՞ս կարելի է չխմել, բայց հարբել£ Այդպիսի բան չի լինում£

–Դու իմ միտքը չհասկացար, Աբիկ ջան£ Ես ուրիշ բան եմ ասում® Նա ինձ չգիտի, չի ճանաչում, հետո ինչ, թե բարևում եմ, պատասխանս տալիս է£ Դա էն չի®Դու հո կարող ես նրան մի երկու խոսք ասել իմ մասին£

–Օրինակ, ի՞նչ£

–Դե, ինչպես ասեմ քեզ,– Մերուժանը մի պահ մտամփոփ նայում է հեռու հանդերի կողմը£– Ամեն ինչ էլ կարող ես ասել, փառք աստծու, ձեռքս քարի տակ չի, աշխատում եմ և վատ չեմ վաստակում£ Աղջիկներ շատ կան, ում էլ ասեմ՝ մի գլուխ վազելով կգա, բայց, դե, Արգինան ուրիշ է, բարձրագույնն ավարտած, գեղեցիկ, լավ ռոճիկ է ստանում, ես նրա մի մազը չեմ փոխի մեր գյուղի բոլոր աղջիկների հետ… Ասա մեքենայի հերթում է, շուտով մեքենա է գնելու£– Մերուժանը կրկին նայում է չորս կողմը£– Լսիր, Աբիկ ջան, դու էդ բանն արա, ես քեզ էնպիսի մի լավություն անեմ, որ ամբողջ կյանքում ինչ էլ անես՝ չկարենաս իմ լավության տակից դուրս գաս:

–Չեմ հասկանում, ես ի՞նչ պիտի անեմ,– ասում եմ ես հետզհետե բարկանալով£

–Հիմա, հիմա, Աբիկ ջան, հիմա ասեմ քեզ£ Հասկանո՞ւմ ես® Հնարավո՞ր չի, օրինակ, մի անգամ, ուշ երեկոյան նրան վերցնես ու զրույց անելով գաս ձորի կողմը® Բայց էնպես, որ մարդ-բան չլինի, թե չէ, մեկ էլ տեսար, սկսեցին բամբասանքները.. Շատ կարևոր մի հարց կա, ուզում եմ էդ մասին խոսել հետը® Էդ որ անես, Աբիկ ջան®

«Նա ուզում է փախցնել Արգինային»,– վայրկյանաբար անցնում է իմ մտքով£ Այդ ենթադրությունից նույնիսկ շնչահեղձվում եմ£

–Ուզում ես փախցնե՞լ Արգինային,– ասում եմ ես£

–Հա,– արագ ելնելով տեղից պատասխանում է Մերուժանը£– Քեզնից ի՞նչ թաքցնեմ, Աբիկ ջան, պայմանավորվել եմ, Կաղնախաչի վրայով ձիով կտանեմ Առաջաձոր, բարեկամ ունենք էնտեղ, կթողնեմ նրանց տանը, իսկ հետո հեշտ է£ Մեր գյուղերում էդպիսի էնքա¯ն դեպքեր են եղել® Օգնիր ինձ էդ հարցում, Աբիկ ջան, լավությունդ չեմ մոռանա մինչև մահ-գերեզման£

–Ինչպե՞ս չես ամաչում,– համարյա գոռում եմ ես, զգալով, թե ինչպես են մի ակնթարթում լցվում աչքերս£– Հիմա ես կգնամ ու բոլորին, բոլորին կպատմեմ այդ մասին£

Մերուժանը, հանկարծակի գունատվելով, նայում է շուրջը և, փորձելով ժպտալ, վախեցած ձայնով ասում է.

–Ի՞նչ փախցնել, ի՞նչ ես ասում, կատակ արեցի® Այ տղա, դու կատակ-բան չես հասկանո՞ւմ£

Ես արագ, առանց ետ նայելու, վազում եմ դեպի տուն£

6.

Դեռևս տուն չհասած՝ մարագի մոտ լսում եմ Արգինայի ձայնը£ Շրջվում եմ ձայնի ուղղությամբ£ Արգինան տասերորդ դասարանի մի խումբ աղջիկների հետ ճանապարհի եզրին կանգնած աշխույժ զրուցում, ծիծաղում է£ Տուն գնալ չեմ ուզում, նստում եմ մարագի ստվերում՝ սպասելով Արգինային£ Արգինան շարունակում է ինչ-որ բանի մասին պատմել աղջիկներին, և նրանք համերաշխ կչկչում են£ Ճիշտն ասած, չգիտեմ ինչու, ինձ դուր չի գալիս այն, որ Արգինան այդքան մոտ է աղջիկների հետ£ Հետո ի՞նչ, թե նրանց դասղեկն է£ Ինձ նույնիսկ թվում է, թե Արգինան հատուկ նրանց համար է ստեղծել «Սիրենք, պահպանենք հայրենի բնությունը» խմբակը£ Դե, իհարկե՝ որպեսզի մշտապես միասին լինեն£ Մեկ էլ տեսար հավաքվեցին մեր տան մոտ և սկսեցին ճռվողել սարյակների պես£ Պատահում է նաև, գնում են շրջելու գյուղամերձ դաշտերում կամ զբոսանք են կազմակերպում դեպի սարերը և տուն են վերադառնում արևը մայր մտնելուց հետո£ Մի անգամ նույնիսկ Արգինան իր դասարանով մեկնեց մարզկենտրոն՝ ինչ-որ ներկայացում դիտելու£ Ես չքնեցի այդ գիշեր, անկողնում պառկած արթուն սպասեցի՝ մինչև նրանք կվերադառնային այնտեղից ու դրանից հետո նոր միայն քնեցի£

Փառք աստծո, վերջապես Արգինան հրաժեշտ է տալիս աղջիկներին£

–Դեհ, մինչև վաղը, աղջիկներ,– ասում է նա, շրջվելով մեր տան կողմը£ Բարձր ու խրոխտ՝ նա գալիս է թեթև քայլվածքով, գլխի գեղանի շարժումով երբեմնակի ետ նետելով անհնազանդ մազերը£

Մեր տնից ոչ հեռու, գյուղխորհրդի հին շենքի տանիքում, ուր վերջին տարիներին կոլտնտեսությունը ծխախոտի տերև է չորացնում, ծխախոտագործ կանայք, իրար գլխի հավաքված, խոսում են՝ ուշադիր նայելով Արգինային£

–Անաստվածը մի տես ինչքան գեղեցիկ է£

–Աչքերը գեղեցիկ, քիթը գեղեցիկ, բերանը գեղեցիկ, կազմվածքը գեղեցիկ, աղջի, բա սրան տեսնողի քունը կտանի՞£

–Մի նայիր է, ասես բացված վարդ լինի, հազար երանի քեզ առնողին£

–Ոչ ուտես, ոչ խմես, կանգնես ու էդպես նայես£

–Աղջի, բախտը լինի գեղեցիկ, բախտը£ Մեր Ռազմելան պակա՞ս գեղեցկուհի էր£ Որտե՞ղ է հիմի. Ղազանչիի ձորերումը՝ մի բոլուք երեխեք գլխին թափած£

–Էհ, գեղեցիկ աղջիկները հազվադեպ են բախտավոր լինում£

Տրամադրություն չունեմ նրանց լսելու: Արգինան մեր բակում է միայն նկատում ինձ£

–Ինչո՞ւ ես այդքան ուշացել, Աբիկ,– հարցնում է նա իր առօրյա սիրալիրությամբ£

–Մի թեթև գործ կար,– ասում եմ ես՝ փախցնելով հայացքս£ Սակայն իմ դեմքը, ըստ երևույթին, շատ է այլայլված, որովհետև Արգինան դադարում է ժպտալ£ Մենք լուռ բարձրանում ենք տուն և այնտեղ, տանը, Արգինան ասում է.

–Ինչ-որ բա՞ն է պատահել£

–Ոչ,– ասում եմ ես£

–Գուցե կռվե՞լ ես որևէ մեկի հետ£

–Ոչ£

–Վա՞տ ես զգում քեզ£

–Ոչ£

Նա մոտենում, գրկում է իմ ուսերը£

–Թաքցնո՞ւմ ես ինձնից£

Աչքերս լցվում են արցունքով, և, ինձ համար ևս անսպասելի, ես թռցնում եմ բերանից.

–Մերուժանն ուզում է փախցնել քեզ£

–Ո՞վ, -հարցնում է Արգինան, և ես նրա դեմքից տեսնում եմ, որ նա մեծ դժվարությամբ է զսպում ծիծաղը£ Դա ինձ հանգստացնում է£

–Մերուժանը,– ասում եմ£– Կոշկակար Մերուժանը£– Եվ ես սկսում եմ նրան պատմել Մերուժանի, Մաքսիմի ու գյուղի մյուս տղաների մասին՝ միաժամանակ զգույշ հետևելով, թե իմ խոսքերն ինչպիսի ազդեցություն են ունենում նրա վրա£ Շականակագույն խոշոր աչքերում բազմախորհուրդ արտահայտություն՝ Արգինան ուշադիր ունկնդրում է ինձ՝ մեկ ձյունաթույր ատամներով կծելով շիկակարմիր շուրթերը, մեկ իբր, զարմանքից ապշահար՝ հմայուն բերանը կիսաբաց՝ նայում է ինձ, ու ես չեմ կարողանում հասկանալ՝ բարկանո՞ւմ, թե՞ ներքուստ բերկրում է նա իմ խոսքերի վրա£ Ի վերջո, իմ սպասածին հակառակ, Արգինան հանկարծ սկսում է բարձր ու ուրախ ծիծաղել£

–Դրա համա՞ր ես արտասվում,– հարցնում է նա ծիծաղելը վերջացնելուց հետո£

–Այո,– գլխով եմ անում ես£

–Մի վախեցիր, ինձ ոչ ոք չի փախցնի£

–Ուրեմն դու ոչ ոքի հետ ոչ մի տեղ չե՞ս գնա£

–Չէ իհարկե…Միայն քեզ հետ, Աբիկ£ Ամռանը, արձակուրդներին, ես քեզ կտանեմ քաղաք£

–Այնտեղ, ուր աշխարհի ամենամեծ լիճն է ու ամենափոքր ծո՞վը£

–Այո£ Եվ դու կտեսնես, որ այն Նեապոլի նման է ու Նեապոլից գեղեցիկ,– միայն աչքերով ժպտալով ասում է Արինան£– Ես քեզ ցույց կտամ մեր քաղաքի բոլոր տեսարժան վայրերը ու նաև այն բակը հայկական թաղամասում՝ Արմենիքենդում, ուր ծնվել եմ ես£ Մեր բոլոր հարևանները հայեր էին, թե չէ հայերեն չէի իմանա£ Իսկ հետո նոր բնակարան ստացանք միկրոշրջանում£ Կգաս, չէ՞, ինձ հետ£

–Իհարկե£ Իսկ ձեր քաղաքը գեղեցի՞կ է մեր գյուղից£

Արգինան մի թեթև միտք է անում, հետո ասում.

–Չգիտեմ, Աբիկ£ Երևի քաղաքն իր գեղեցկությունն ունի, գյուղն՝ իր£

Վերևում, բարձր, շատ բարձր, երկնքի հեռու խորքում դանդաղ լողում են աշնանային գորշ ամպերը£ Նրանց ստվերները սահում են դաշտերի, անտառների ու գյուղի վրայով£ Հետո ստվերները խտանում են, և երկինքը միանգամից սևակնում է£ Այգում ու ներքևում՝ ձորի շամբուտում, թռչուններն իսկույն ընդհատում են իրենց անուշալուր երգը£ Գնալով մռայլվում է ողջ աշխարհը, ձորերը ընկղմվում են մթան մեջ, հեռավոր սարերը կորչում են մշուշում£

–Հիմա ամպրոպ կլինի,– ասում եմ£

Արգինան կկոցված աչքերով նայում է երկնքին£ Եվ այդ պահին կապտավուն կայծակը զիգզագաձև կտրտում է երկնքի կեսը՝ մի կարճ ակնթարթ լուսավորելով շրջակա անտառապատ լեռներն ու այս ու այնտեղ, սարալանջերին փռված զառիթափ հանդերը, հետո, սկզբում հանգիստ, իսկ այնուհետև ավելի ու ավելի ահագնանալով, երկինքն այնպես է սկսում ցնցվել ու դղրդալ, որ թվում է միաժամանակ սկսեցին կրակել հազարավոր հրանոթներից£ Արգինան վախվորած հպվում է ինձ, և ես, նայելով նրան, ծիծաղում եմ£ Նա նույնպես ժպտում է, թեպետ պարզ տեսնում եմ, ժպտալու ամենևին սիրտ չունի. Երևի վախենում է շանթ ու որոտից£

–Մեզ մոտ, քաղաքում, համարյա որոտներ չեն լինում,– ասում է նա ասես արդարանալով£– Եվ եթե նույնիսկ լինում է, ապա հազվադեպ, և այն էլ ոչ այնքան ուժեղ£

–Մեր սարերում կաղնիներ շատ կան, այդ կաղնիներն են ձգում կայծակներին,– ասում եմ ես£ Իսկականից ես չգիտեմ, թե ինչքանով է դա ճշմարիտ, որովհետև ինքս ոչ մի տեղ այդ մասին չեմ կարդացել, պարզապես մի անգամ սարերում ընկանք կարկուտի տակ, և իմ ընկերոջ՝ Հովիկի, հայրը՝ քեռի Երվանդն ասաց, որ չպատսպարվենք կաղնի ծառերի տակ, դրանք երբեմն ձգում են կայծակներին£ Եվ, իրոք, երկու տարի առաջ Սեյրանենց տափում կայծակը տվեց, երկու մասի բաժանեց մի վիթխարի կաղնի, ամբողջ մի շաբաթ ծխում էր կաղնին և, չգիտես ինչու, ոչ ոք չէր համարձակվում մոտենալ այրվող ծառին£

Քամու հետ գետնին են զարնվում անձրևի առաջին, խոշոր կաթիլները£ Հետո միանգամից սկսում է հորդ անձրևը՝ ուժգին ծեծելով տանիքի թիթեղն ու բակում, հավերի համար դրված ջրամանները£ Հաճելի է այսպես կանգնել պատշգամբում ու նայել, թե ինչպես է ջուրը ջրհորդաններից քլթքլթում հողին, ունկնդրել անձրևից վարարած Բարակ ջուր գետի կատաղած հեծեծանքներին՝ տներից ներքև, մշուշով լցված ձորի մեջ, լսել մարդկանց տագնապոտ կանչերը՝ հեռու և մոտիկ թաղերից, դիտել անձրևից կուչ եկած մենավոր ծառերն ու թրջված դաշտերը, ուր ինչ-որ մեկի բխոված ձին լուռ կանգնած համբերատար սպասում է անձրևը կտրվելուն®

–Իմանայի, թե անձրև է գալու, Հովիկին կկանչեի£

–Որպեսզի շախմա՞տ խաղանք,– հարցնում է Արգինան£

–Այս եղանակին ուրիշ ի՞նչ կարելի է անել՝ շախմատ խաղալուց բացի£ Թե դու չե՞ս ուզում, որ ես կանչեմ նրան£

–Հիմարիկ£ Ախր, ես ինչպե՞ս կարող եմ չուզենալ,– զարմանում է նա£

Հովիկի մասին ես հարցրի հատուկ նպատակով, որովհետև մեր գյուղում բոլորն այն կարծիքին էին, որ նա անուղղելի տղա է, նույնիսկ մի անգամ ցանկացել էին նրան հեռացնել դպրոցից, սակայն ինչպես Արգինան, այնպես էլ ջոկատավարուհի Նվարդը, կտրականապես դեմ էին դուրս եկել£ Նրանք ելույթ էին ունեցել մանկխորհրդի նիստում՝ խստորեն քննադատության ենթարկելով բոլոր նրանց, ովքեր կողմնակից էին Հովիկի հեռացմանը£ Այդ օրը ես դասարանի հերթապահն էի, դասերից հետո միջանցքով անցնելիս, ուսուցչանոցից լսեցի Արգինայի ձայնը և ակամաբար կանգ առա£ «Ես կուզենայի մի անգամ ևս հիշեցնել բոլոր նրանց, ովքեր պահանջում են անպայման հեռացնել Հովիկ Զաքարյանին, հիշեցնել, որ կյանքի ամենադժվար, ամենածանր պահին անգամ չպետք է կորցնել հավատը մարդու հանդեպ, առավել ևս Հովիկի տարիքում գտնվող մարդու հանդեպ, որովհետև անտարբեր լինել մարդու նկատմամբ, նշանակում է նրան մղել դեպի անխուսափելի կործանում£– Արգինայի ձայնը հնչում էր համոզչական ու հստակ£– Հեշտ է աշակերտին հեռացնել դպրոցից, բայց մի՞թե մենք՝ նրա ուսուցիչները, դրանից հետո իրավունք ունենք ուղիղ նայելու նրա ծնողների աչքերին, մարդկանց աչքերին և, առհասարակ, մի՞թե մենք իրավունք ունենք ապրելու և շնչելու, վայելելու կյանքի բարիքները, եթե մեզ այլևս չեն հուզում ոչ միայն բոլոր մարդկանց, այլև նույնիսկ մեր դպրոցում սովորող աշակերտի վշտերն ու ուրախությունները»£

Ես իհարկե մեծ բավականությամբ կշարունակեի լսել Արգինային, բայց միջանցքի մյուս ծայրին, չգիտես որտեղից, անսպասելի տնկվեց հավաքարարուհի Վարսիկը և ձեռքով նշան արեց չքվել ուսուցչանոցի մոտից£ Իսկ երեկոյան, տանը, Արգինան մայրիկին ասաց, որ անուղղելի մարդիկ չկան կյանքում£

Ճիշտն ասած, այդ խոսքերն ինձ շատ դուր եկան, որովհետև Հովիկը, իր բոլոր թերություններով հանդերձ, վատ տղա չէ, մենք նրա հետ դեռևս առաջին դասարանից ենք ընկերություն անում£ Արգինան այդ ժամանակ ասաց նաև, որ ինքն ամեն ինչ կանի, որպեսզի Հովիկը դառնա դպրոցի ամենաօրինակելի աշակերտներից մեկը£ Դա նույնպես ինձ անչափ դուր եկավ£ Եվ հիմա, խոսք բացելով Հովիկի մասին, ես ուզում էի իմանալ՝ Արգինան չի՞ մոռացել դեռ իր խոստումը և չի՞ փոխել, արդյոք, վերաբերմունքը իմ ընկերոջ նկատմամբ£ Ոչ, չի փոխել, այլապես ինչո՞ւ պիտի ասեր.

–Հենց որ անձրևը դադարի, կանչիր Հովիկին£

Հովիկը երեկ չէ մյուս օրն էլ մեր տանն էր£ Արգինայի հետ նրանք որոշ ժամանակ զբաղված էին դպրոցական պատի թերթի ձևավորմամբ, իսկ հետո մի քանի պարտիա շախմատ խաղացին, և Արգինան բոլոր այդ պարտիաները տանուլ տվեց£ Դա շատ էր զարմանալի, որովհետև Արգինան շախմատ լավ է խաղում£ Բայց հետո Արգինան ասաց, որ դա այլ նպատակ ունի£ Ես չհասկացա, թե դիտավորյալ տանուլ տալը ի՞նչ նպատակ պետք է ունենա և ոչինչ չասացի, իսկ Հովիկը՝ այդ դմբոն, հորթի պես ուրախացել, հրճվում էր£

Անձրևը հետզհետե դադարում է, և արեգակը՝ անձրևից թաց, գլուխը դուրս հանելով երկնքի մի ծայրից, ժպտում է£ Հեռվում, սարերի վրայով, օձի խորխի նմանվող գույնզգույն իր գոտին է նետել թափանցիկ ծիածանը, իսկ ավելի բարձր, սարերի կատարներին քսվելով, արդեն չվում են ծանր ամպերը£

Ես վազում եմ փողոց՝ Հովիկին կանչելու£

7.

Իսկ հետո անսպասելի եկավ ձմեռը, ամբողջ չորս ամիս համարյա անընդհատ ձյուն տեղաց. ճամփաները փակվեցին, դարձան անանցանելի՝ լեռնային մեր փոքրիկ գյուղը կտրելով աշխարհից£

Մարտ ամսվա վերջին օրերին միայն արեգակը սկսեց տաքացնել հողը և սկզբում բլուրները, իսկ հետո հանդ ու այգի, գյուղ ու ճամփա սկսեցին դանդաղ ծխալ£ Ձյունն արագ հալչում էր և, ինչպես ամեն տարի գարնանը, հորդաց, փրփրեց մեր հնավանդ Բարակ ջուրը, արմատահան արված ծառեր ու վիթխարի քարեր էր բերում վերևից, լեռների կողմից, և գիշեր ու ցերեկ անձանձիր ոռնում, դղրդում էր մթին ձորերի մեջ£

Ապրիլի կեսերին արդեն ձյուն չկար, կար միայն առատ ձյան վերհուշը£ Եկավ գարունը® Հեռավոր վայրերից վերադարձան ծիծեռնակները, ուրախ պտտվեցին մեր տան գլխավերևում, այգու ծայրում ինչ-որ տեղ, թփերի մեջ, երգեց դեղձանիկը, և նրան ձորից արձագանքեց մայր կկուն£

Երեկ ամբողջ օրը, չգիտեմ ինչու, անտրամադիր էի, իսկ այսօր առավոտյան, չափելով ջերմությունս, մայրիկը ինչ-որ դեղահաբեր դրեց սեղանին՝ պատվիրելով տնից ոչ մի տեղ չգնալ, պառկել անկողնում, տաքացրած կաթ խմել և ընդունել այդ հաբերը£ Եվ հիմա պառկել եմ անկողնում, և ժամերն այնպես ծանր են անցնում£ Ես մեկ-մեկ հաշվում եմ դպրոցական զանգի ձայները, սպասելով դասերի ավարտին£ Ուր որ է կգա Արգինան, և իմ սիրտը միանգամից կլցվի լույսով ու քնքշանքով£

Բակում, դարպասի երկաթե դռնակը աղմուկով ետ է գնում£ «Արգինան է»,– մտովի ուրախ ասում եմ ես£ Ոտնաձայները բարձրանում են սանդուղքով, դանդաղ բացվում է պատշգամբի դուռը, և դռների մեջ երևում է Արմենը՝ ձեռքին եղրևանու մի մեծ փունջ£ Ներս մտնելով, նա նկատելի շփոթվում է, ինչպես երևում է, չէր սպասում այդ ժամին տեսնել ինձ տանը£

–Այդ ի՞նչ է, դպրոց չե՞ս գնացել, Աբիկ£

–Ոչ,– ասում եմ ես, նստելով մահճակալի ծայրին£– Նշագեղձերի բորբոքում ունեմ£

–Մրսել ես երևի,– ասում է Արմենը՝ անվստահ նայելով շուրջը£

–Երևի,– ասում եմ£ -Մայրիկը տանը չէ,– ավելացնում եմ ես, նայելով ծաղկեփնջին£

–Հա՞,– ասում է Արմենը շփոթված£– Իսկ ես կարծում էի, թե տանն է£

Ծիծաղելի է, երբ մեծահասակ տղաները շփոթվում են£ Ես, օրինակ, երբեք չեմ շփոթվի՝ որտեղ էլ որ լինեմ£

–Ոչ, տանը չէ,– կրկնում եմ ես£– Այսօր նա առաջին հերթի է աշխատում£

–Հետաքրքիր է,– արտասանում է Արմենը, աշխատելով չնայել իմ կողմը,– ով էր՝ ասաց, թե տեսել է տուն գալիս, ուրեմն սխալ եմ հասկացել…

Ես մտածում եմ, որ երևի նրա հարազատներից որևէ մեկը բուժվել է մայրիկի մոտ, և նա եկել է շնորհակալություն հայտնելու, բայց ինչո՞ւ ոչ հիվանդանոց, այլ տուն է եկել£

–Այս ծաղիկները, ուրեմն, մայրիկի համա՞ր ես բերել,– ասում եմ, բայց իմ ձայնը, ըստ երևույթին, հնչում է ոչ առանց չարախնդության, որովհետև Արմենը մի տեսակ տարօրինակ ձևով է նայում ինձ: Նա եղրևանու ճյուղը զգույշ դնում է սեղանին£

–Աբիկ ջան, սա հարկավոր է դնել ջրի մեջ,– ասում է նա,– թե չէ իսկույն կթառամի£ – Որոշ լռությունից հետո, նայելով դեպի կից սենյակները, Արմենը ոչ բարձր հարցնում է.– Արգինան որտե՞ղ է£

–Դեռ չի եկել դպրոցից£

–Իսկ ե՞րբ է գալու, չգիտե՞ս£

–Արգինա՞ն® Նա արդեն պիտի եկած լիներ, չգիտեմ ինչու, ուշանում է£ Երևի հիմա կգա£ Ուզո՞ւմ ես, սպասիր£

–Չէ, չէ,– ձեռքերը շարժելով ասում է Արմենը£– Մի ուրիշ անգամ, հիմա վռազ շրջկենտրոն եմ գնում£ Եթե քեզ համար դժվար չէ, Աբիկ ջան, այս ծաղիկները տուր Արգինային՝ հենց որ եկավ£ Լա՞վ£

Փոքր երեխայի տեղ է դրել ինձ: Չի անցնի:

–Կաց, բա մայրիկի համա՞ր չէիր բերել,– ասում եմ ես, իսկ ինքս քիչ է մնում զսպված ծիծաղից պայթեմ£

–Ոչինչ, Աբիկ ջան, Արգինան ինքը կտա մայրիկին£

–Լավ,– ասում եմ ես անթարթափ նայելով նրան£– Հենց որ եկավ, կտամ իրեն£

Արմենը գնում է դեպի պատշգամբի դուռը£

–Ե՞րբ ենք նորից գնում Թարթառի ձորը,– դռների մոտ շրջվելով հարցնում է Արմենը£

–Երբ ասես, -ժպտում եմ ես£

Նրա գնալուց հետո ես ծաղիկները դնում եմ ջրով լի սկահակի մեջ£ Իրոք որ, գեղեցիկ ծաղկեփունջ է, երևում է Արմենը վատ ճաշակ չունի£ Այս գարնան առաջին ծաղիկներն են սրանք£ Երևի Թարթառի ձորից է բերել Արմենը, որովհետև մեզ մոտ եղրևանիները չեն ծաղկել դեռ£

Մեր գյուղի բոլոր տղաների մեջ, չգիտեմ ինչու, ամենից շատ ինձ Արմենն է դուր գալիս£ Գուցե նրա համար, որ նա անչափ քաղաքավարի ու հավասարակշռված տղա է, գյուղում բոլորի հետ էլ՝ մեծ թե փոքր, սիրալիր է վերաբերվում£ Չգիտեմ£ Բարձրահասակ է նա ու լայնալանջ, սև աչք-ունքով, խոսելիս թեթև ժպտում է և ժպտալիս նրա աջ այտին հազիվ նկատելի փոսիկ է գոյանում£ Բանակից վերադառնալուց հետո կոլտնտեսությունում վարորդ էր, իսկ անցյալ տարի, երբ Թարթառի վրա սկսվեց արհեստական ջրամբարի կառուցումը, գնաց այնտեղ£ Ինքնաթափ բեռնատարի վրա էր աշխատում, իսկ վերջին ժամանակներս շինարարության պետի մեքենան է վարում£ Այդ մեքենայով հաճախակի գյուղ է գալիս£ Արմենը հայրիկին նունպես դուր է գալիս£ «Արմենը ոսկի տղա է,– մի անգամ Արգինայի ներկայությամբ ասաց հայրիկը£– Ոսկու նման՝ ուր էլ որ դնես, կփայլի£ Հերն էլ լավ մարդ էր, կռվից եկավ՝ մի քանի տեղից վիրավոր, երկու տարի տանջվեց էդպես ու մեռավ£ Հիմա, ապրի արևը, հոր տեղը բռնել է, զուր չեն ասել, որ մանուշակի արմատից մանուշակ կբսնի»£

Արգինան ուշադիր լսում է հայրիկին՝ առանց մի խոսք անգամ ասելու£

–Ճի՞շտ չեմ ասում, Արուս,– դառնալով մայրիկի կողմը, անսպասելի հարցնում է հայրիկը£

–Ճիշտ ես ասում,– մայրիկը գաղտնաբար նայում է Արգինային£– Արմենը լավ տղա է£

–Ես ծեր մարդ եմ, իսկ ծերունի մարդիկ իրավունք ունեն խրատել, խորհուրդներ տալ£

Ասում եմ,չէ՞, հայրիկս առանց հանելուկների ապրել չի կարող: Մի հարցնող լինի՝ ո՞ր օրվա ծերունին ես դու:

–Դու՞ք եք ծերունի,– աչքերում անսքող ծիծաղ, ասում է Արգինան՝ կողքանց նայելով հայրիկին£– Զուր տեղը ինքներդ ձեզ մի չարախոսեք£

–Արգինա ջան, ջահել ժամանակ չես տեսել ինձ,– Արգինայի խոսքերից շոյված, ժպտում է հայրիկը£– Չէ, հիմա ծեր եմ, սիրտ մի տուր ինձ, չես խաբի, մարդու հիսուն տարին որ մոտեցավ, ուրեմն ծեր է® Բայց դե, էդ ախմախ ջահելությունն էլ էնպես արագ է անցնում® Քեզ մի բան ասեմ, աղջիկս, էն տարածությունը, որ բաժանում է ծերությունը ջահել օրերից, շատ կարճ է, ծերությունը գալիս է հանկարծակի, ոնց որ ձյուն£ Առավոտ վեր ես կենում ու տեսնում, որ ամեն ինչ սպիտակ է£

Այս խոսակցությունը տեղի էր ունենում աշնանային ուշ երեկոյան, մեր բակում, թթենու տակ գցված ընթրիքի սեղանի շուրջը£ Աստղազարդ պարզկա երեկո էր, երկինքը՝ կապտաժեռ, վերևից գյուղին նայելիս՝ թվում էր երկնքից մի բեկոր՝ աստղերի հետ պոկվել, ընկել է այս սար ու ձորերի մեջ, ու հիմա պարզ երևում էր այդ բեկորը՝ առկայծող լույսերով£

–Այո, կարճատև է կյանքը, բայց մարդու գործը երկար է ապրում, ուրեմն երկար է ապրում նաև նրա անունը,– շարունակեց հայրիկը՝ մի ումպով պարպելով թթօղու բաժակը£– Ես ձեզ մի բան ասեմ. մարդս, առհասարակ, մահկանացու է, դա բոլորը գիտեն, բայց ժողովրդի սրտում երկար ապրելու միակ հնարավորությունը իրենից հետո որևէ լավ գործ թողնելու մեջ է£ Արմենի հերը մեռավ, ճիշտ է, բայց ինքը տիրություն արեց ընտանիքին, քույրերին, ուրիշների նման չփախավ քաղաք՝ հեշտ ու թեթև աշխատանքի, մնաց գյուղում, մոր աչքի առաջ, հիմա էլ, հրեն, շինանյութ է բերել, ուզում է երկու հարկանի տուն կառուցել£

–Եվ միաժամանակ հեռակա կարգով սովորում է ավտոմոբիլային տրանսպորտի ինստիտուտում,– լրացնում է մայրիկը£

–Ապրի արևը£ Արժանավոր զավակը էդպիսին կլինի£ Մարդ իր արած գործերով արձան է կառուցում իր համար, որը կանգնած կմնա այնքան ժամանակ, քանի դեռ արևը չի սառել,– հայրիկն իր ասածից գոհ հաղթական նայում է բոլորիս և շարունակում.– Հրեն, տեսնո՞ւմ եք էն աստղերը, կան աստղեր, որ վաղուց հանգած են արդեն, բայց նրանց լույսը շարունաում է հասնել մեզ, լուսավորել մեր ճանապարհը£ Իսկական մարդը նման է էդ աստղին, ինքը, ափսոս, չկա, բայց թողած լավ գործն ապրում, լույս է տալիս ուրիշների ճանապարհին£ Մինչև ինձ,– շարունակում է հայրիկը,– գյուղի անասնաբույժը Վաչագանն էր, Քոլատակ գյուղից£ Խաչենագետի հենց կողքին է էդ գյուղը, բայց ինքը վաղուց էստեղ էր ապրում£ Հազար օղորմի նրան, ի¯նչ մաքուր մարդ էր, ի¯նչ ազնիվ հոգի. մեր էս գյուղարանքում մեկին չես գտնի, որին լավություն արած չլինի£ Աշխարհը, այ, էդ տեսակ մարդկանցով է կանգուն® Մի ուրիշ Վաչագան էլ կար մեր գյուղում® Չէ, Վաչագան չէր՝ Վաղարշակ,– ծիծաղեց հայրիկը£– Սուս ու փուս մարդ էր, գլուխը կախ, չխոսեցնեիր՝ օրերով խոսք չէր խոսի£ Կռվի ժամանակ գերի էր ընկել, երեք տարի գերմանական համակենտրոնացման ճամբարներում էր եղել, մի տասը տարի էլ էստեղ՝ մեր լագերներում էր տանջվել£ Շրջանից մարդ էր եկել, շրջկոմի հրահանգիչ էր, Վաղարշակին հարցնում է՝ «Կյանքդ ո՞նց ես ապրել, հայրիկ»£ «Գերմանական լագերները չհաշված՝ համարյա մի օր չեմ տեսել»,– ասում է Վաղարշակը£ Մաքուր ծիծաղ® Էս Վաղարշակը մի աղջիկ ուներ, անունը Ռազմելա, էնքա¯ն սիրուն, էնքա¯ն սիրուն, որ նայելիս մարդու շունչը կանգ էր առնում՝ մազերն էլ ոսկեգանգուր, բա ա¯չքերը, աչքերը®,– հայրիկը շփոթված շուրջը նայեց, ասաց.– Ղազանչի գյուղ մարդու գնաց, մարդու անունն էլ Մանթաշ® Հա, ինչի՞ մասին էինք խոսում£

–Ռազմելայի մասին,– ասաց մայրիկը£ Բայց ինձ թվաց, թե մի ուրիշ ձևով նա ասաց այդ խոսքը, որովհետև հայրիկն ավելի շփոթվեց, ասաց.– չէ, Ռազմելայի մասին չէր® Հա, հիշեցի, Արմենի հոր մասին էր, լավ մարդ էր, շատ լավ մարդ էր, Արմենը լրիվ նրան է քաշել£

Արգինան նույնպես անտարբեր չէ Արմենի նկատմամբ£ Ես դա վաղուց եմ նկատել£ Նույնիսկ ավելի շուտ, քան միասին գնացել էինք Թարթառի ձորը՝ ջրամբարի կառուցումը դիտելու£ Մենք Թարթառի ձոր գնացինք Արմենի վիլիսով£ Ձորում, գետի հոսանքն ի վեր, ինչպես գետից ելնող գոլորշի՝ նոսր մշուշ էր հոսում, և այդ մշուշի միջով արևի շողերը թափանցում էին գետի մեջ, և ջրերը շողում, շողշողում էին աշնան արևի տակ£

Այստեղ-այնտեղ ճանապարհի աջ ու ձախ կողմերին ինչ-որ տղաներ դույլերի մեջ հոն ու ընկույզ էին վաճառում՝ մեքենա տեսնելիս դույլերը բարձրացնելով վեր£

Արգինան նստել է առջևի նստատեղին, Արմենի մոտ, իսկ ես, մենակ մնալով մեքենայի ետնամասում՝ մեկ այս լուսամուտին էի կպչում, մեկ՝ այն£ Դա անմոռանալի ճանապարհորդություն էր՝ մագնիտոֆոնի ախորժալի երաժշտության ուղեկցությամբ£ Գլուխս հանելով մեքենայից, ես հետաքրքրությամբ նայում էի արևազօծ սարալանջերին, կուսական անտառներին ու պարզկա Թարթառին՝ ներկված լեռների խայտաբղետ գույներով£

Արմենն ու Արգինան՝ զրույցով տարված, համարյա մոռացել էին իմ մասին£ Նրանք անընդհատ խոսում էի ինչ-որ բաների մասին, ծիծաղում, և, չնայած հանդիպական ուժեղ քամուն, ես լսում էի պատառիկներ նրանց զվարթ խոսակցությունից£

Արմենը մեքենան քշում էր մեծ արագությամբ, ինձ անչափ դուր էր գալիս, որ ճանապարհը սրընթաց ետ էր թռչում անիվների տակ, ու քամին անդադար սուլում էր՝ ֆուշ-շ-շ®

–Կամաց քշիր, Արմեն,– խնդրում էր Արգինան՝ ձեռքը թեթև հպելով Արմենի ուսին£– Չես տեսնում՝ շարունակ ոլորաններ են£

–Վախենո՞ւմ ես,– ժպտում էր Արմենը՝ մի պահ նայելով Արգինային£ Նրա ձեռքն իջնում էր Արգինայի ձեռքին, և նրա մատները քնքշորեն գրկում էին Արգինայի մատները£ Նա հիմա միայն ձախ ձեռքով էր վարում մեքենան£

–Ճանապարհին նայիր՝ մեկ էլ տեսար մեզ գլորեցիր ձորը,– կրկին խնդրում է Արգինան£

–Իմ մեքենան գիտի, թե ով է այստեղ նստած, նա այդպիսի բան չի անի£

–Միևնույն է, ճանապարհին նայիր£ Դու, ինչ է, առաջին անգա՞մն ես տեսնում ինձ£

–Ոչ, իհարկե, բայց ամեն անգամ քեզ տեսնելիս, թվում է, թե առաջին անգամ եմ տեսնում և ամեն անգամ սիրահարվում եմ առաջին հայացքից£ Գիտե՞ս, ինձ մի ակնթարթ էր պետք քեզ տեսնելու համար և ամբողջ մի կյանք՝ այլևս չմոռանալու համար:

– Եվ դրա համար էլ քիչ է մնում փախցնես, տանես ինչ-որ հեռու-հեռավոր մոլորակ,– ծիծաղում է Արգինան£

–Այո, ճիշտ կռահեցիր£ Որոշել եմ փախցնել£ Պետս բարի ծերուկ է, նա անպայման կտա մեքենան£

–Իսկ ինչո՞ւ փախցնել® երբ ես համաձայն եմ®– Արգինայի աչքերը շողարձակում են խորհդավոր փայլով, և ժպիտը ծաղկում է նրա ուռուցիկ շուրթերին՝ հետզհետե ծավալվելով ամբողջ դեմքին£

–Ես համաձայն եմ,– կիսաշրջվելով Արմենի կողմը, կրկին ասում է Արգինան£– Փախցրու, բայց ոչ այս մեքենայով£ Քո հին բեռնատարով£ Տար ինձ հեռու-հեռավոր մի մոլորակ£

Արմենը մտացրիվ նայում է Արգինային, ժպտում£

–Դու գիտե՞ս, վերջին ժամանակներս®միայն թե չծիծաղես իմ խոսքերի վրա, լա՞վ£

–Ասա, չեմ ծիծաղի,– պատասխանում է Արգինան£– Միթե՞ ես երբևէ ծիծաղել եմ քո խոսքերի վրա£

–Այն, ինչ ես զգում եմ վերջին ժամանակներս, շատ նման է այն բանին, ինչ կրոնական էքստազի մեջ զգում են հավատացյալները£ Ծիծաղելի է, երևի, բայց ես իմ հին բեռնատարը, որն այժմ դուրս է գրված, ընկած է գարաժի մի անկյունում, մոռանալ չեմ կարողանում£ Եվ մոռանալ չեմ կարողանում այն պատճառով, որ նրանով առաջին անգամ քեզ տարա մինչև գյուղ, և երբեմն ինձ բռնում եմ այն մտքի վրա, որ ուզում եմ մտնել գարաժ և, բոլորից թաքուն, ծնկի գալ նրա առջև ու երկրպագել ինչպես կուռքի£

Ես Արմենին պատկերացնում եմ հին բեռնատարի առաջ չոքած աղոթելիս և, ազնիվ խոսք, քիչ է մնում բարձր ծիծաղեմ£ Եվ այն էլ ով է ասողը՝ Արմենը® Չէ, ես իմ կարծիքը փոխեցի նրա մասին£ Արգինայի փոխարեն ես լինեի, չէի դիմանա, ուղղակի ուշքս կգնար ծիծաղից£ Իսկ նա® Իսկ նա չի էլ մտածում ծիծաղել, մի տեսակ հետաքրքրասիրությամբ ուշադիր նայում է Արմենին, ասես սպասելով, որ նա էլի խոսի£ Մի՞թե նրան իսկապես, դուր է գալիս լսել այդ ցնդաբանությունը£ Խելքս բան չի կտրում£ Իսկ Արմենն իրենն է շարունակում£

–Ծիծաղելի է երևի®

–Ամենևին£

–Ամեն անգամ, անցնելով գյուղ մտնող մեծ ճանապարհի վրա խոնարհված դեղձենու մոտով, որտեղ բեռնատարից իջար առաջին անգամ, մի քիչ արգելակելով մեքենան, ես ասում եմ. «Ողջույն, ծերուկ, դու նույնիսկ պատկերացնել չես կարող, թե ինչքան ուրախ եմ՝ ամեն անգամ տեսնելով քեզ իմ ճանապարհին»£ Եվ դա ես ասում եմ շատ լրջորեն£ Դու չե՞ս հավատում ինձ£ Ծիծաղիր ինձ վրա, բայց հավատա£

–Հավատում եմ®

Աստված իմ, մի՞թե հնարավոր է հավատալ այդպիսի զառանցանքի£ Եթե ինձ կախ էլ տան, միևնույնն է, չեմ հավատա£ Իսկ Արգինան հավատում է£ Զարմանալի է£ Շատ է զարմանալի® Սպասիր, ի՞նչ դեղձենու մասին է խոսքը£ Գյուղ մտնող մեծ ճանապարհի վրա խոնարհված դեղձենու® Ուրեմն Արգինան նրա բեռնատարով էր գյուղ եկել այն ժամանակ£ Ահա թե ինչու Արմենն այնպես շուտ մեկնեց® Եվ ոնց էլ ձայնից չէի ճանաչել£ Այն ժամանակ էլ, հիշում եմ, բեռնատարը ծանոթ թվաց, բայց հեռվից հաստատ չկարողացա իմանալ՝ Արմենի՞ մեքենան էր, թե՞ ուրիշի£

Այո, ես շատ բան հասկացա այն ժամանակ Թարթառի ձորում՝ և ամբարտակի վրայից կառույցը դիտելիս, և ճանապարհին, ավելի ճիշտ՝ հաստատվեցին իմ բոլոր կասկածանքները, որ ունեի մինչ այդ£

®Եղրևանու ծաղկեփունջը դրել եմ լուսամուտագոգին, սկահակի մեջ, և անհամբերությամբ սպասում եմ Արգինային£ Աստիճանների վրա ես լսում եմ նրա թեթև ոտնաձայները£ Չգիտեմ ինչու, սիրտս միանգամից սկսում է արագ բաբախել£ Հուզվում եմ երևի£ Արգինան ներս է մտնում լուսափայլ ժպիտը դեմքին՝ իր բարձր տրամադրությամբ համակելով նաև ինձ£

–Հը, ինչպե՞ս ես զգում քեզ, Աբիկ£

–Ոչինչ, վատ չեմ,– ասում եմ ես ժպտալով ու հայացքով ցույց եմ տալիս լուսամուտագոգը£

Արգինան նույնպես նայում է այդ ուղղությամբ£

–Այս ի¯նչ հրաշալի ծաղիկներ են, ո՞վ է բերել£– Վերջին բառերը նա արտաբերում է համարյա շշուկով£ Ես ձևացնում եմ, իբր, ոչինչ չեմ նկատում, և ասում եմ անմեղսապարտ տեսքով£

–Մերուժանը£

–Ո՞վ,– Արգինայի աչքերը նույնիսկ կլորանում են£

–Մերուժանը,– ծիծաղում եմ ես£– Կոշկակար Մերուժանը£

Արգինան մոտենում, վերցնում է ծաղկեփունջը՝ այնտեղից հանելով խողովակաձև փաթաթված մի թուղթ՝ Արմենի երկտողը£ Ես հենց սկզբում էի նկատել այդ թուղթը, երբ դեռ ծաղկեփունջը դրված էր սեղանին£ Մոտավորապես ենթադրում եմ նույնիսկ, թե ինչ է գրված այնտեղ£ Նամակ գրելու փոխարեն, գնար դպրոց, դուրս կանչեր Արգինային և ինչ որ պետք է՝ ասեր նրան£ Դմբո£ Չէ, երևի չի ուզեցել դպրոց գնալ£ Ես ձևացնում եմ, թե գաղափար անգամ չունեմ երկտողի մասին£ Արգինան բացում է թուղթը և, թեթևակի շիկնելով, հարցնում է.

–Այսպես, ուրեմն, ասում ես, ո՞վ է բերել£

Երկուսով սրտանց ու համերաշխ ծիծաղում ենք, և ես Արգինայի համար աննկատ, աչքի տակով արագ կարդում եմ Արմենի երկտողը. «Ներիր, շտապ գնացի Մարտակերտ: Երեկոյան սպասիր: Քո Արմեն»: Այնուհետև Արգինան ասում է մարող շշուկով.

–Աբիկ, դու ոչ ոքի չես ասի, չէ՞, այս մասին£

–Մի վախենա, չեմ ասի£ Նույնիսկ մայրիկին չեմ ասի,– խոստանում եմ ես£ Իսկ հետո, այնուամենայնիվ, չեմ համբերում և հարցնում եմ.– Իսկ ինչ է, Արմենն իսկապե՞ս քոնն է£

–Ի-ի՞նչ®

–Նա այնտեղ գրում է՝ «Քո Արմեն»£

–Վերջ տուր, Աբիկ£ Ամոթ քեզ, ուրիշի գրածն ինչո՞ւ ես կարդում£– Եվ, աստված իմ, ինչպես է նրա դեմքը պատում վարդ-շիկնանքով£ Ուղղակի ոնց որ փոքրիկ աղջնակ£

–Իսկ մի՞թե նա ուրիշ է,– այս անգամ խորհրդավոր ժպտում եմ ես£

Արգինան հանդիմանանքով նայում է ինձ, բայց ես պարզ տեսնում եմ. նա բոլորովին չի բարկանում ինձ վրա, նրա շուրթերը բացվում են՝ ինչպես կարմիր վարդն է բացվում ցողաթաց արևի ջերմ հպումից, և ժպիտը տարածվում է գեղասքանչ դեմքին£

8.

Իսկ հետո երկինքը միանգամից գունատվեց և կամաց-կամաց սկսեց իջնել գյուղական երեկոն£

Դա օրվա այն ժամն է, երբ կոլտնտեսականները վերադառնում են աշխատանքից, գյուղը լցվում է աշխույժ կանչերով, մեկ-մեկ ու խումբ-խումբ մարդիկ սկսում են հավաքվել գյուղամեջ՝ ցուցադրելու իրենց սրամտությունը, իսկ կոլտնտեսության նախագահ Գաբրիելը, ի տես բոլորի՝ սիգարեթը բերանին կանգնում է գրասենյակի բաց պատշգամբում, և վերևից կարգադրություններ է անում այս ու այն կողմ՝ մեկ իբր բարկանալով, մեկ հանկարծակի քահ-քահ ծիծաղելով խփում իր մոտ կանգնածներից որևէ մեկի մեջքին£

Դա օրվա այն ժամն է նաև, երբ հանդից օրոր-շորոր վերադառնում է նախիրը, ոչ այն է կարոտից, ոչ այն է քաղցից՝ բակերից նվաղուն բառաչում են հորթերը, թաղից-թաղ արձագանքելով իրար՝ բեկբեկուն հաչում են շները, մթնող անտառներից սկսում է կանչել գիշերահավը£

Մայրիկը կթեց կովը, և ես, ամեն օրվա պես, թողեցի, որպեսզի մեր խելառիկ հորթուկը մի կուշտ ծծի մոր ծաղկաբույր կաթը, հետո հորթուկը գցեցի գոմը՝ ոչխարների մոտ, իսկ կովը կապեցի բակում, հողի մեջ խրված երկաթե ցցից, հավերը թռցրի թառ, եփած կարտոֆիլի ու գարու ալյուրի խառնուրդից մի դույլ լակ սարքեցի և, լցնելով տաշտակի մեջ, տվեցի խոզերին, որ արդեն երկու ամիս է, ինչ գիրացնում ենք, և նոր միայն վազեցի տուն՝ դասերս պատրաստելու£

Գնալով թանձրացավ մութը, այն ձորերից դանդաղորեն ելավ, մտավ գյուղ, և շուտով փողոցներն ու տները ընկղմվեցին մթության մեջ£ Արգինան հագավ իր երկնակապույտ նոր զգեստը, որն այնպես սազում է իրեն, և դուրս եկավ տնից®

Եվ հիմա լուսամուտի առջև նստած, ես սպասում եմ Արգինային£ Լուսինը, նման սեխի շղարթի, անշարժ կախվել է Սառնատուն լեռան վրա£ Իսկ Արգինան չկա ու չկա£ Շուտով լուսինը նույնպես, երևի, հոգնելով լեռների վրա այնպես երկար մնալուց, գնում, անհետանում է սարերի ետևում և, կարծես դրան էր սպասում, մոտիկ անտառից աղիողորմ կանչում է բուն£ Ասես հրամանով՝ ծղրիդները անսպասելի ընդհատում են իրենց ճտճտոցը, պարզորոշ լսվում է Բարակ ջրի միահունչ վշշոցը՝ վըշ-շ-շ, վըշ-շ-շ®

–Մամ, ե՞րբ կգա Արգինան,-հարցնում եմ ես£

–Երբ կգա՝ կգա, ինչո՞ւ ես անհանգստանում,– զարմացած նայում է մայրիկը£

–Ինչպե՞ս թե՝ ինչու ես անհանգստանում,– հուզված ասում եմ ես£– Վաղուց է, չէ՞, գնացել£

–Զբոսնում է երևի£

–Այսքան ո՞ւշ£

Ինձ հանկարծ պատկերանում է, թե ինչպես գիշերային ականակուր խավարի մեջ, անաղմուկ, գաղտագողի Արգինային է մոտենում կոշկակար Մերուժանը և, նրա բերանը ծածկելով կաշվահոտ իր ափով, փախցնում է սարերը£

–Լսիր, Աբիկ, -ասում է մայրիկը,– դա վերաբերո՞ւմ է քեզ£ Դու քո դասերով զբաղվիր£

Ես ոչինչ չեմ պատասխանում, իսկ մայրիկը շարունակում է.

–Արգինան փոքր երեխա չէ, որպեսզի իրավունք չունենա որևէ ինքնուրույնության£ Իսկ դու ոնց որ բանտի վերակացու, չես թողնում, թե շունչ քաշի խեղճ աղջիկը£

–Ի՞նչ եմ անում,– վիրավորված հարցնում եմ ես£

–Ինչ եմ անում, ինչ եմ անում,– տնազում է մայրիկը,– ի՞նչ պիտի անես, հիմար հարցեր ես տալիս£ Շուտ գնա քնելու, Արգինան քեզնից լավ գիտի տան ճանապարհը£

Ես գլխիկոր քայլում եմ դեպի իմ մահճակալը՝ մտքում հաստատ որոշելով սպասել մինչև Արգինայի գալը£

Սակայն չգիտեմ ինչպես էր ստացվել, ես, այնուամենայնիվ, քնով էի անցել£ Արթնացա գիշերվա կեսին՝ բվի կռնչոցից£ Հիշում եմ, տատս, երբ ողջ էր, ասում էր, որ բվի կռինչը՝ տան բակում, վատ նշան է£ Ականջ եմ դնում£ Բվի կռինչը մեր այգուց է գալիս£ Իսկ տանը լռություն է£ Անձայն ելնում եմ անկողնուց, բացում Արգինայի սենյակի դուռը£ Նա խոր քնած է, փոքր երեխայի պես ձեռափը այտի տակ: Ես որոշ ժամանակ այդպես լուռ կանգնած նայում եմ նրան, հետո նորից զգուշորեն ծածկում եմ դուռը և անշշուկ, ոտքերիս ծայրերի վրա գնում դեպի իմ մահճակալը՝ քնելու£

Դրսում, մթան մեջ, կրկին չարագուշակ կանչում է անիծյալ բուն£

9.

–Մինչև արձակուրդները հաշված օրեր են մնացել,– ասում է Արգինան£– Շուտով քեզ հետ կգնանք քաղաք£

–Արմե՞նն էլ է գալու մեզ հետ, -հարցնում եմ ես£

–Այո® Այսինքն՝ նա առանց այն էլ սեսիոն քննությունների է գնում£

–Նա Բաքվո՞ւմ է սովորում£

–Իհարկե£ Դու ինչ է, չգիտեի՞ր այդ մասին£

–Ոչ:– Ես գլուխս տարուբերում եմ բացասաբար£

–Մենք այնտեղ երեքով կշրջենք ծովափին, նավով կզբոսնենք ծովում, կինո կգնանք£ Եթե, իհարկե, դու դեմ չես,– ասում է նա ժպտալով£ Ձեռ է առնում: Իհարկե դեմ չեմ:

Երեկոյան, երբ Արգինան հագնում է իր երկնակապույտ զգեստը, ինձ իսկույն պարուրում է թախծոտությունը, և ես, ինքս էլ չգիտեմ ինչու, հիմարաբար ու անվստահ հարցնում եմ.

–Ե՞ս էլ եմ գալիս հետդ£

Արգինան անսքող աղերսանքով նայում է ինձ£ Ես, իհարկե, հասկանում եմ, այնքան էլ նրա սրտովը չէ, որ ես քարշ եմ գալիս իր ետևից, բայց և չի ուզում վիրավորել£ Ես դա ուշացումով, բայց, այնուամենայնիվ, հասկանում եմ:

–Լավ, չեմ գալիս,– արագ ասում եմ ես£

–Ինչո՞ւ,– հենց այնպես հարցնում է նա:

–Մտադրությունս փոխեցի,– թոթովում եմ ես:– Ավելի լավ է Հովիկին կանչեմ ու միասին շախմատ խաղանք£

Արգինան երախտագիտությամբ համբուրում է այտս և արագ դուրս է գալիս տնից£

Իհարկե, Հովիկի մասին ես ստեցի, այսօր տրամադրություն չունեմ շախմատ խաղալու£ Հայրիկը նույնպես տանը չէ, կանչել են Ստեփանակերտ՝ անասնապահների մարզային հավաքի, իսկ մայրիկն այսօր ամբողջ օրը հիվանդանոցից տուն չի եկել, որովհետև հարևան գյուղից մի մարդու արջը անտառում գզգզել է, և նրան համարյա անհուսալի վիճակում առավոտյան բերել են հիվանդանոց£ Մայրիկը, հավանաբար, գիշերը հերթապահի այնտեղ£

Ես մենակ եմ մնացել տանը, և կյանքում առաջին անգամ զգում եմ, թե ինչքան անտանելի բան է մենակությունը£ Իմ հոգում այնպիսի տրտմություն է, որ քիչ է մնում պայթի սիրտս£ Չգիտեմ, թե ինչ անեմ£ Դուրս եմ գալիս բակ£ Այստեղ նույնպես հետաքրքիր ոչինչ չկա, նույն դատարկությունն է£ Իմ քայլերն ակամաբար ինձ հանում են փողոց, տնամերձ այգիների արանքով ընկած նեղլիկ ճանապարհով, որտեղով անձրևների ժամանակ վազում են գյուղամիջից իջնող պղտոր ջրերը, գնում եմ ձորի կողմը£ Գիտեմ, որ լավ բան չէ արածս, բայց ետ կանգնել իմ մտքից՝ ես անկարող եմ, անհասկանալի ինչ-որ ուժ ասես առաջ է մղում ինձ£ Ես շարունակում եմ քայլել՝ երբեմն թաքնվելով հաստաբուն ծառերի հետևում, երբեմն կռացած, և սարսափելով բռնում եմ ինձ այն մտքի վրա, որ շատ եմ ուզում լսել, թե Արմենն ու Արգինան ինչի մասին են խոսում հիմա այնտեղ, ձորամերձ այգում, թեպետ դարձյալ զգում եմ, որ դա աններելի քայլ է իմ կողմից, անազնվություն՝ թաքուն ականջ դնել ուրիշի խոսակցությանը£

Լուսնյակը միանգամից դուրս սահեց Թղկոտասարի ետևից՝ իր արծաթ շողերով ներկելով արար աշխարհ£ Քիչ հեռվում, ծառերի տակ կանգնած, երևում են Արմենն ու Արգինան£ Ես պարզ տեսնում եմ՝ Արմենը ինչ-որ բան է պատմում Արգինային, իսկ Արգինան, մեջքով հենված այգու ինչ-որ ծառի, լուռ լսում է նրան, և մերթ ընդ մերթ նրա վարակիչ ծիծաղը, ինչպես ժայռի կրծքից ծնված աղբյուրի կարկաչ, տարածվում է լուսնալույսով ողողված այգու վրա£ Ձգտելով ոչ մի ձայն չհանել, ես սողեսող, աննկատելիորեն մոտենում եմ նրանց և պառկելով հաստաբուն ընկուզենու տակ, մի փոսորակ տեղ, նայում եմ նրանց£ Արգինան դարձյալ կանգնած է՝ մեջքով հենված ծառաբնին, դա պարզ երևում է լուսնալույսի տակ, իսկ Արմենը քնքշանքով շոյում է նրա ձեռքը՝ արմունկից քիչ բարձր, և խոսում է կամացուկ, ինձ համար անլսելի£

Գարնանային մարմանդ հովը թեթևակի օրորում է ծառերի ճյուղերը՝ տարածելով ծաղկած ծաղիկների ու պայթող բողբոջների դեռափթիթ բուրմունքը£ Օրորվում են ճյուղերը, մեղմորեն շնկշնկում են տերևները, ասես ինչ-որ բան են փսփսում իրար՝ ս-ս-ս, ս-ս-ս®

Հեղձուկը բռնում է կոկորդս՝ չթողնելով շնչել£ Ես դեմքս հպում եմ գետնին, այդպես մնում եմ մի պահ՝ դանդաղ շնչելով կուժկոտրուկի բույրն ու երեսիս զգալով կանաչ խոտերի սառը հպումը£ Քիչ անց բարձրացնում եմ արցունքաթաց աչքերս: Ինչո՞ւ եմ արտասվում, ինչո՞ւ է սիրտս տագնապում այսպես՝ հասկանալ, ըմբռնել չեմ կարողանում… Արմենը, Արգինային սեղմած կրծքին, ինչ-որ խոսքեր է ասում մարող շշուկով և միաժամանակ շոյում է նրա մազերը£

Հարկավոր է անհապաղ հեռանալ£ Բայց մարմինս ասես կապարով է լցված, տեղից շարժվել չեմ կարողանում, վախենում եմ նույնիսկ խոր շնչել, ինձ թվում է՝ մի թեթև շարժում՝ մի ճյուղ կկոտրվի հանկարծ, և նրանք կնկատեն ինձ£ Ես դարձյալ լսում եմ նրանց կամացուկ ձայնը£

–Դու ուրա՞խ ես, որ եկար մեր գյուղ£– Արմենի ձայնն է:

–Այո, իհարկե£ Ես երջանիկ եմ, որ եկա£ Չէ՞ որ այստեղ ես հանդիպեցի քեզ£

–Արգինա® ես կխենթանամ®– շշնջում է Արմենը և, Արգինային ամուր սեղմելով կրծքին, սկսում է համբուրել նրան:

Ես սպասում եմ, որ ահա Արգինան բարկացած մի կողմ կհրի նրան և արցունքն աչքին նեղացած կվազի տուն£ Բայց ոչ, նա ամենևին չի բարկանում, չի հրում Արմենին մի կողմ® Նա թույլ հառաչում է Արմենի գրկում, լուսնալույսի մեջ դեմքը կծկելով՝ ինչպես ցավից, մատներով խճողում է նրա մազերը՝ ավելի ու ավելի սեղմվելով նրան£

Եվ կրկին օրորվում են ծառերի ճյուղերը, մեղմորեն շնկշնկում են տերևները, և կրկին ասես ինչ-որ բան են փսփսում իրար՝ ս-ս-ս, ս-ս-ս®

Ես պատրաստ եմ գետինը մտնել ոչ այն է անդադար հոսող իմ արցունքների պատճառով, ոչ այն է ամոթից, անտանելիորեն այրվում է դեմքս, և ես չգիտեմ, թե ուր կորչեմ£ Ուզում եմ հոնգուր-հոնգուր լալ, և, որպեսզի լաց չլինեմ, ուժեղ կծում եմ շուրթերս£

Իմ ականջների մեջ ու իմ գլխում շարունակ ինչ-որ տարօրինակ, մի վայրկյան անգամ չընդհատվող աղմուկ է£ Բայց թեթև քամուց իրար խփվող տերևների աղմուկ չէ դա, այլ ավելի շուտ՝ ջրվեժի շառաչ£ Եվ այդ աղմուկի միջից հանկարծ լսվում է գիշերային երկնքով անցնող արագիլների կանչը£ Արգինան ու Արմենը մի պահ նայում են վեր, դեպի երկինք£ Արագիլների թախծական կանչը հետզհետե հեռանում, կորչում է սարերի ետևում£

–Երբ Թարթառի ձորում սկսվեց Սարսանգի ջրամբարի կառուցումը, միաժամանակ որոշում եղավ հատել անտառի այն մասը, ուր ապագա լիճը պետք է լինի,– հայացքը դեռևս հեռավոր սարերին, ասում է Արմենը£– Դե հո անտառը չէին թողնելու ջրի տակ£ Բայց ահա եղան մարդիկ, որ, օգտվելով առիթից, կտրեցին նաև շատ ծառեր՝ լճի սահմաններից շատ հեռու£ Ամբարտակի մոտ մի բարդի կար՝ կատարին արագիլի բույն£ Նրանք կտրեցին նաև այդ բարդու ճյուղերը, բույնն ավերվեց£ Իսկ երբ եկավ գարունը, արագիլները վերադարձան£ Նրանք մոտենում էին թևածելով, ուրախության ճիչեր արձակելով£ Հասնելով ծանոթ բարդուն, նրանք, երևի հասկացան կատարվածը, տագնապալից կռինչներ հանելով մի քանի անգամ պտտվեցին բարդիների շուրջը, իսկ հետո հեռացան£ Այն գնալն էր, այլևս չվերադարձան…

–Նայիր, Արմեն, տեսնո՞ւմ ես, այնտեղ, գյուղ մտնող ճանապարհի վրա կանգնած մենավոր դեղձենին,– ուշացումով ասում է Արգինան£– Դու համաձա՞յն ես, որ այն դարձնենք մեր թալիսմանը£

–Ի՞նչ թալիսման,– զարմանք արտահայտող ձայնով հարցնում է Արմենը£

Արգինան անհամբերատար թափահարում է գլուխը

–Միայն մի խոսք՝ այո կամ ոչ£

–Այո£ Իհարկե, այո… Բայց չեմ հասկանում, դա ի՞նչ է նշանակում£

–Քանի դեռ այդ ծառը կանգնած է այնտեղ՝ ողջ ու անվնաս, ինձ ոչինչ չի լինի կյանքում՝ ոչ փորձանք, ոչ վիշտ, իսկ եթե չլինի այդ ծառը, որևէ մեկը կտրի այն, կամ կոտրվի ճյուղերից նույնիսկ մեկը՝ մեծ դժբախտություն կպատահի մեզ£

Նա այդ բառերն արտասանում է այնպիսի կրքոտ համոզվածությամբ ու այնպես համոզված, որ սարսափել կարելի է, և ես ակամա մտածում եմ՝ նա խելքը թռցրել է, ինչ է£ Մի՞թե նա չի հասկանում, որ ես տեղնուտեղը կմեռնեմ, եթե նրան մի բան պատահի: Հավանաբար նույնն է մտածում նաև Արմենը, որովհետև գրկելով Արգինայի ուսերը, նա վախեցած հարցնում է.

–Արգինա, մտածիր, տես ինչ ես ասում£

–Ես գիտեմ, թե ինչ եմ ասում£ Ես հավատում եմ նախազգացումներին® Ասա ինձ, դու չես թողնի, չէ՞, որպեսզի որևէ մեկը կտրի այն£

–Երբեք£ Անհոգ մնա£

–Դու ինձ համար շատ ես թանկ, Արմեն®

Արմենը նրան քնքշորեն սեղմում է իր կրծքին և մի որոշ ժամանակ նրանք իրար գրկած լուռ կանգնում են այդպես£ Հետո Արմենը հարցնում է կամացուկ.

–Մինչև աշուն ինչքա՞ն ժամանակ է մնացել£

–Չգիտեմ£ Չեմ հաշվել£

Արմենը մի երկու վայրկյան լռում, այնուհետև ասում է.

–Ուղիղ չորս ամիս£

–Արմեն, սիրելիս, պետք չէ այդ մասին խոսել£

–Ինչո՞ւ£

–Ինձ թվում է մինչ այդ ես չեմ դիմանա… չեմ ապրի£

Ես կիսաբարձրանում եմ տեղից, ուշադիր նայում Արգինային£

–Մեր կողմերում հարսանիքները միայն աշնանն են լինում,– ասում է Արմենը£– Այդպիսին է սովորույթը£

–Ինչպիսի հետամնացություն,– ասում է Արգինան, բայց ես նրա ձայնից զգում եմ, որ նա կատակում է£– Մեր ժամանակներում, երբ անհաշտ պայքար է մղվում իրենց դարն ապրած սովորույթների դեմ, դժբախտաբար, դեռևս գտնվում են մարդիկ, ովքեր պաշտպանում են հին սովորույթները£ Մի՞թե, իրոք, չի կարելի գոնե մի անգամ խախտել այդ սովորույթը£

Այդ խոսքերից հետո նրանք ուրախ ծիծաղում են£ Հետո Արգինան ասում է.

–Դե, ես գնամ, Արմեն, ուշ է արդեն£

–Ի¯նչ շուտ է անցնում ժամանակը£ Ե՞րբ կհանդիպենք£

–Չգիտեմ£

–Այս չորս ամիսներին ուզում եմ ամեն օր հանդիպել քեզ£

–Իսկ հետո՞,-ասում է Արգինան£

–Իսկ հետո հանդիպել և այլևս չբաժանվել երբեք£

Ես կամաց, առանց որևէ ձայնի, ետ-ետ եմ սողում և, քիչ այն կողմ, մթության մեջ ոտքի կանգնելով, վազում եմ տուն£ Ես վազում եմ արագ՝ երբեմն ետ-ետ նայելով, ասես ինչ-որ մեկը հետևում է ինձ£

Տանը առաջվա պես ոչ ոք չկա£ Մեր Չալկան մի քանի անգամ ընկնում է ոտքերիս տակ, ցատկոտում է այս ու այն կողմ, բայց ես նրան ուշադրություն չեմ դարձնում, բարձրանում եմ տուն և, առանց լույսը մարելու, հապշտապ մտնում եմ անկողին£

Ես երկար սպասում եմ Արգինային, բայց նա չկա£

Ծանր, սևավուն ամպերը ծածկում են լուսնյակի երեսը, դրսում ամեն ինչ ընկղմվում է խավարի մեջ, և այդ անթափանց խավարի մեջ հստակ հնչում է մեր Բարակ ջուր գետի միալար վշշոցը£ Շունչս պահած ու ականջս ձայնի՝ սրտատրոփ սպասում եմ£ Բակում ծանոթ ճռնչյունով բացվում է դարպասի դուռը£ Արգինան է£ Նա անաղմուկ, թեթևաքայլ մտնում է տուն£ Ես ձևացնում եմ, թե քնած եմ, բայց գաղտուկ հետևում եմ նրան£

Արգինան մոտենում է հայելուն, և ես հայելու մեջ տեսնում եմ նրա քիչ գունատ, բայց չքնաղ դեմքը, նուրբ ռունգերով հմայիչ քիթը, խոշոր, արտահայտիչ աչքերն ու լիքը շուրթերը® Նա, իր սովորության համաձայն, գլխի վարժ շարժումով նետում է ճակատին ընկած մազերը և հանկարծ ձեռքերով ծածկում է դեմքը£ Մի՞թե լաց է լինում® Սիրտս ալեկոծվում է նրա հանդեպ ունեցած անհուն սիրուց ու խղճահարությունից£ Սակայն վախենում եմ ափսոսանքի մի բառ անգամ արտասանել. նա կարող է նեղանալ՝ նկատելով, որ հետևում եմ իրեն£ Դրա համար էլ սկսում եմ թեթևակի խռմփացնել£

Արգինան դանդաղ շրջվում է իմ կողմը£ Ես լսում եմ նրա հուշիկ քայլերը… Նա մոտենում է ինձ, զգուշությամբ նստում է իմ մահճակալի ծայրին, և ես զգում եմ, թե ինչպես է խոնարհվում ինձ վրա, արդեն զգում եմ նրա անուշիկ բուրմունքը£ Արգինայի տաք շուրթերը հպվում են իմ այտին£ Ես արագորեն բացում եմ աչքերս, մի ձեռքով թեթևակի գրկում եմ Արգինային, ուզում եմ համբուրել նրան, սակայն չեմ համարձակվում£

–Դու չէիր քնեել, չէ՞, Աբիկ,– հարցնում է նա, առանց ետ քաշվելու£

–Ոչ,– պատասխանում եմ ես դողդոջուն ձայնով£– Չէի քնել£ Դու այդ որտե՞ղ էիր այսքան ժամանակ,– հարցնում եմ ես՝ աչքերս դարձնելով մի կողմ£

Նա իմ հարցին չի պատասխանում£

–Աբիկ,– ասում է նա,– կարո՞ղ ես հաշվել՝ ինչքա՞ն է մնացել մինչև աշուն£

–Ի՞նչ մի դժվար բան է դա£ Ուղիղ չորս ամիս£

–Դու երջանիկ ես, Աբիկ, քեզ համար չորս ամիսը պարզապես չորս ամիս է, և վերջ£

–Իսկ քե՞զ համար,– հարցնում եմ ես, զգալով, թե ինչպես է թրթռում սիրտս:

–Ինձ համար®,– Արգինան մի պահ մտածում է£– Ինձ համար՝ մի ամբողջ հավիտենակունություն£

10.

Այդ գիշեր նա ուշ պառկեց£ Գրավորներ էր ստուգում, բայց պառկեց թե չէ՝ անմիջապես քնեց£ Ես միշտ էլ զարմանում եմ վայրկյանպես քնով անցնելու նրա հմտության վրա£ Ես այդպես չեմ կարողանում՝ մի կողքից մյուսն եմ շրջվում, նորից ու նորից վերհիշում եմ այն ամենը, ինչ տեսա ու լսեցի այնտեղ՝ ձորամերձ այգու ծառերի տակ, սակայն, միևնույն է, քնել չեմ կարողանում£ Իմ լուսամուտից երևում է երկնքի մի ծայրը, բայց երկնքի այդ մասը դեռևս պատված է ամպերով և նայելու բան չկա այնտեղ£ Սենյակը տոթ է, երևի անձրև է գալու£ Ես ուզում եմ ելնել, բացել օդանցքը, բայց վախենում եմ Արգինան արթնանա£ Ես կրկին ամուր փակում եմ աչքերս՝ ձգտելով մի կերպ քնով անցնել£ Եվ հանկարծ այդ պահին կալատեղերից ինչ-որ տագնապալից ձայն, փշրելով գարնանային խոր լռությունը, տարածվում է քնած գյուղի վրա£

–Է հե-հե-հե-ե-ե¯յ®

Այդ անակնկալ աղաղակից ասես սառչում է արյունս, ես արագ նստում եմ անկողնում և սարսափով բռնված նայում շուրջս£

–Էհե-հե-ե-ե¯յ®– տղամարդու ահասարսուռ կանչը կրկին արձագանքվում, քառապատկվում է լեռներում ու անդնդախոր մթին ձորերում£

Ես իջնում եմ մահճակալից, վազում եմ Արգինայի մոտ և սկսում ցնցել նրա ուսը.

–Արգինա, վեր կաց£

Արգինան բացում է աչքերը և նայում ինձ՝ զարմացած, ոչինչ չհասկանալով£ Հետո, հանկարծ ցած թռչելով մահճակալից, նա նետվում է դեպի պատշգամբ£ Ես միայն հիմա եմ նկատում, որ չարագույժ հրացոլքը դրսում բռնել է ամբողջ երկինքը£ Արգինան բազկաթոռի վրայից համարյա պոկում է իր զգեստը, այն նույնը, երկնակապույտը, արագորեն հագնում է այն և ասում է շնչաբեկ ձայնով.

–Աբիկ, այնտեղ, գյուղամիջում® այրվում է հիվանդանոցը®

Նա տնից սրընթաց դուրս է վազում, իր ետևից շրխկոցով ծածկելով դուռը£ Ես նույնպես, հասցնելով մի կերպ հագնել շալվարս, անմիջապես վազում եմ փողոց, սլանում դեպի հիվանդանոց, չէ որ մայրիկս նույնպես այնտեղ է: Բոլոր թաղամասերից՝ հեռու և մոտիկ, տագնապահույզ գոչյուններով, ձեռքերին վառվող ջահեր՝ դեպի գյուղամեջ են վազում մարդիկ£ Իսկ հիվանդանոցը ճարճատում է բոցերի մեջ, կրակի լեզվակները լուսամուտների փեղկերը լիզելով սողոսկում են ներս£

–Երեխաները, երեխաներն այնտեղ են, երկրորդ հարկում,– լսում եմ ես ինչ-որ մեկի աղեկտուր ձայնը£

Հիվանդանոցի գլխավոր մուտքով ու առաջին հարկի լուսամուտներից հապշտապ դուրս են բերում հիվանդներին՝ անթացուպերով, իրար հենված£ Աղմուկ, իրարանցում է, լաց ու հառաչանք, այդ ձայներից ու կրակի կատաղի ճայթյուններից երկիր ու երկինք ցնցվում են£ Իսկ ո՞ւր են Արգինան, մայրիկը®

–Երեխաները£ Նրանց հարկավոր է դուրս բերել շենքից,– բարձրաճիչ բղավում է ինչ-որ մի կին, և այդ անհամար ձայների ու աղմուկի մեջ ես հազիվ եմ ճանաչում իմ մայրիկի ձայնը£ Մայրիկս ինչ-որ մարդկանց հետ պատգարակի վրա դուրս է բերում մի մարդու. երևի նրան, որին արջը հոշոտել է£ Նա արագ սրսկումներ է անում մարդուն£

Եվ հանկարծ ծխի ու կրակի մեջ ես նշմարում եմ Արգինային£ Դա տևում է մի կարճ ակնթարթ միայն, հաջորդ վայրկյանին նա չքանում է իմ տեսադաշտից£

–Աբիկ,– ետևից կանչում է ինչ-որ մեկը£

Այդ իրարանցման մեջ ես, այնուամենայնիվ, ճանաչում եմ Արգինայի ձայնը£ Շրջվում և առաջին հարկի դռնախորշում տեսնում եմ Արգինային՝ գրկին ինչ-որ երեխա£ Ձեռքերով պաշտպանվելով կրակից ու ծխից շնչահեղձվելով, ես վազում եմ Արգինայի կողմը, նրա ձեռքից վերցնում եմ երեխան և վազում ետ£ Մի պառավ կին իմ ձեռքից վերցնում է երեխան, և ես կրկին վազում եմ դեպի դռնախորշը£ Սակայն այստեղ ոչ ոք չկա£ Ես ուզում եմ մտնել ներս, բայց այնտեղից մի այնպիսի տաքություն է հորդում, որ ակամա ետ եմ ցատկում£ Մարդիկ արդեն տեղ են հասել, և իմ շուրջը ջրով լի դույլերով ու կուժերով դեսուդեն են նետվում նրանք՝ մեր թաղեցիները, ուրիշ թաղամասերից էլ կան, ցաքուցրիվ վազվզում են այս ու այն կողմ, գոռում, աղաղակում են՝ առանց իրար լսելու£

–Ջուր բերեք, շուտ£

–Հող լցրեք£

–Բահերով, բահերով հող նետեք£

–Ջուր, դեպի այս կողմը, դեպի դռները£

–Շուտով կգա հրշեջ մեքենան, հող շպրտեք£

–Շրջկենատրոնից մինչև այստեղ քառասուն կիլոմետր ճանապարհ է, մինչև կգա, և այն էլ մեր ճանապարհներով, ամեն ինչ մոխիր կդառնա£

Կրակն ավելի է բորբոքվել, դռնախորշին մոտենալ արդեն հնարավոր չէ£

Ես անթարթափ նայում եմ այդ ուղղությամբ, բայց Արգինան չկա£ Ո՞ւր մնաց նա£ Հրդեհի կատաղի ճարճատյունը, մարդկանց բղավոցներն ու ոտքերի դոփյունը, ջրի մեծ չաները թափքերում բեռնատար մեքենաների տագնապալից ազդանշանները` այս ամենը վերածվել է ահավոր մի խառնաշփոթության, որից, թվում է, հողն ինքը տնքում, երերում է ոտքերի տակ£ Ո՞ւր է Արգինան£ Ինչո՞ւ նա այլևս չի երևում£ Սարսափը պատում է ինձ£ Ես սկսում եմ լաց լինել£

Ծվվոց, ծկլթոց է ամենուր£ Եվ հանկարծ ես տեսնում եմ Արմենին£ Մինչև գոտկատեղը չգիտես ինչու մերկ, մրից լիովին սևացած, նա հենց նոր հիվանդանոցից պատուհանով դուրս է բերել հերթական հիվանդին և հիմա, այս ու այն կողմ ընկած, որոնում է ինչ-որ մեկին®

–Արմեն,– ձայնում եմ ես£– Արմեն, այս կողմ, Արմեն®

Ես նրան ասում եմ, որ այնտեղ, ներսում է Արգինան£

–Նա ներս մտավ այնտեղ ու մինչև հիմա չկա®

Արմենն առանց վայրկյան կորցնելու, իրեն նետում է դեպի դռնախորշը, որտեղից քուլա-քուլա ելնում է բոցախառն ծուխը£ Սակայն նա հազիվ է չքանում այդ ծխի մեջ, երկրորդ հարկի լուսամուտից կրակը միանգամից դուրս է ժայթքում՝ յոթ գլխանի վիշապի պես լիզելով լուսամուտի փեղկերը, որոնք իսկույն բռնկվում, բոցավառվում են£ Եվս մի երկվայրկյան, ու հանկարծ կայծերի հսկայամեծ խուրձը ծառս է լինում դեպի երկինք, և ահռելի թնդյունի մեջ մի պահ մարում են հավաքվածների սարսափահար ձայներն ու հառաչանքները£

–Տանիքը փլվեց,– կոլտնտեսության վարչական շենքի պատշգամբում կանգնած գոռում է նախագահ Գաբրիել Բալայանը£– Բոլորդ հետ կացեք, տանիքի մի մասը փլվեց, հետ կացեք, հիմա լրիվ կփլվի, հետ®

Ես ակամա մի կողմ եմ ցատկում£ Ես իմ հոգու խորքում դեռևս փայփայում եմ այն հույսը, թե Արմենը կհասցնի փրկել Արգինային® Լաց լինելով վշտից ու անզորությունից, ես արձանացած նայում եմ դռնախորշին£

Արմենը այնտեղից ելնում է ամբողջովին մրի մեջ կորած£ Նրա տաբատը մխում է, բայց նա ուշք չի դարձնում դրան£ Կանգ առնելով, նա հայացքն ուղղում է դեպի երկինք, այդպես քարացած նայում է մի պահ£ Ասես անջատված աշխարհից, ես նույնպես նայում եմ վերև. զարմանալի է, բայց այս գիշեր կարմիր գույն ունի լուսինը£

–Արգինա,– խռպոտ, գազանական զարհուրելի ձայնով բղավում է Արմենն ու, ասես գլխին իջած կռանի ծանր հարվածից, նա երերալով առաջանում է մի երկու քայլ, հետո հանկարծակի ծնկի է իջնում գետնին՝ ձեռքերով ծածկելով դեմքը®

ՎԵՐՋԵՐԳ

Եվ ահա նորից գարուն է մեր գյուղում£ Դեղձենիները ծաղկել են ամենուր, և նրանց ծաղիկները կարմիր են ու մանուշակագույն£

Ես քայլում եմ ծանոթ կածաններով ու քայլերն իմ ինձ ակամա տանում են դեպի այնտեղ, ուր տարին չորս բոլոր ծաղիկներ են, ու արտույտներն անուշ գեղգեղում են այս ու այնտեղ£

Իմ սրտին մոտ ու հարազատ կածաններ£ Ես քայլում եմ առաջ£ Ահա Բախչուտի ձորը£ Ահա և գյուղի այծապահ Ռոման՝ նստած բլրի վրա£ Նա նայում է գյուղի կողմը£ Իսկ գյուղում գարուն է, և ձվածան հավերը կչկչում են զիլ£

Բախչուտի ձորից մի աղջիկ է ելնում՝ կուժն ուսին£ Նա գնում է գյուղ տանող կածանով, և պղնձե թաց կուժը փայլկտում է արևի տակ£ Ամեն ինչ նույնն է, ամեն ինչ ցավալիորեն անփոփոխ£ Ահա և գյուղի հանգստարանը£ Գարնան արևի շողերում քամին տարուբերում է բարձր խոտը£ Իմ աչքերը սահում են ծանոթ քարերի վրայով, հայացքս ընկնում է մեծ ու սպիտակ քարի վրա փորագրված ոսկեգույն տառերին՝ Արգինա, դու ծաղիկ էիր սիրում®Դու էլ ծաղիկ էիր անթառամ®

Ես մոտենում, ձեռքս դնում եմ սառը քարին. գյուղական սովորություն է, որ նշանակում է՝ բարև, սիրելիս, ես քեզ չեմ մոռացել®

Հեռվում, կակաչներից հուրհրատին տալով, թեթևաշարժ ալիքվում են արտերը, թախծալուր կանչում են մարգարտալորերը՝ կախ-կըղա, շախ-կըղա, շախ-կըղա, կախ-կըղա®

Ես երկար կանգնում եմ լռին և ինձ այնպես է թվում, թե հեռավոր մի ձայն հազիվ լսելի շշնջում է. «Ես այս գյուղից ոչ մի տեղ չեմ գնալու: Ընդմիշտ մնալու եմ ձեզ մոտ®»:

Խեղդելով հառաչանքը, ես շրջվում, նայում եմ գյուղի կողմը£ Ներքևում՝ ձորում, փայլում, իր հին ձայնով երգում է Բարակ ջուր գետը, երևում է գյուղ մտնող մեծ ճանապարհի վրա խոնարհված մենավոր դեղձենին, որի ճյուղը կոտրվել, կորցրել է իր գարունը£

Այդ ճյուղը չտեսավ այս ծաղիկները, որ կան հիմա և կլինեն ամեն տարի, երբ գարունը կգա, և դեղձենիները կծաղկեն նորից՝ կարմիր ու մանուշակագույն…

=========================

Ւ Ր Ւ Կ Ն Ա Յ Ւ Ն Ա Ղ Ջ Ա Մ ՈԻ ՂՋ

®Հետո սկսեց հալվել, ցրտել տաք գիշերը, այգու վրայով անցավ վաղորդյան հովը, ծառերը լսելի աղմկեցին£ Հետո բեկբեկուն կանչեց առաջին աքաղաղը, նրան միանգամից ձայնակցեցին մեկ այստեղ, մեկ այնտեղ՝ գյուղի մյուս ծայրին£ Հետո երկար, շատ երկար ժամանակ լռություն էր£ Սարերի վրա հետզհետե պարզվում էր երկինքը, հետո ինչ-որ տեղ, լուսամուտից այն կողմ, իրար ընդհատելով երգեցին գեղգեղիկները՝ ճընկ-ճընկ, ճընկ-ճընկ, ճընկ-ճընկ, այնուհետև՝ ֆյութհ-ֆյութհ-ֆյութհ®

Այնտեղ, հնդկական Սուրաթ քաղաքում, այստեղից հազարավոր կիլոմետր հեռու, չնայած դեկտեմբեր ամսի վերջերին, ինչպես ուշ գարունքին՝ մեզ մոտ, կանաչ հագած պուրակում երգում էին թռչունները՝ ճընկ-ճընկ, ճընկ-ճընկ, ճընկ-ճընկ, այնուհետև՝ ինչպես հիմա այստեղ, նույն քաղցրահունչ դայլայլը՝ ֆյութհ, ֆյութհ, ֆյութհ®

… Կամացուկ, որպեսզի չարթնացնեմ Լուսինեին, ելնում եմ դուրս£ Հեռվում, մշուշապատ ձորերից ու վերձիգ սարերից անդին, երկնքի կապույտի մեջ ճերմակին տվող Կաչաղակաբերդի վրա, մերկ՝ ինչպես հրաշամանուկ, խնդումներես կանգնել է արևը, և նրա տեսքից ամբողջ երկինքը շառագունել, հուրհրում է£

Օդը նոսր է, եղյամի պես սառը£ Բայց ես ցուրտ չեմ զգում. երբեք ու ոչ մի տեղ մարդ, երևի, իրեն այնպես լավ չի կարող զգալ, ինչպես հայրենական իր փոքրիկ տան շեմին£ Որովհետև այնտեղ են անցել մանկության ու պատանեկության հրաշունչ օրերդ, և այդ օրերը հավիտենորեն անբաժան են քեզանից՝ քո վաղանցուկ կյանքի արշալույսից մինչև մայրամուտ£

Իմ հայացքն ակամայորեն ընկնում է ապակեպատ երկարուկ պատշգամբին, ուր իր անշարժուն դիրքով՝ ասես աշխարհից տարանջատ, նստած է մեծ մայրս£ Նույն դիրքով, ինչպես երեկոյան թողեցինք նրան£ Ես դանդաղ բարձրանում եմ պատշգամբ և, մոտենալով նրան, նստում եմ թախտի ծայրին£

–Բարի լույս, Շահում այա, ո՞նց ես£

Ինքն իրեն անլսելի ինչ-որ բան է մրմնջում£ Ձեռքս դնում եմ չորչորուկ ջղուտ ձեռքին, նա իմ մատներն արագ առնում է տաքուկ ափերի մեջ և, կարծես ի պատասխան իմ հարցի, թեպետ, գիտեմ, չի լսել ինձ, ասում է.

–Գլուխս, է¯, ղռռում, դնգդնգում է, հարսանիք է, ինչ է, հասկանում չեմ®– ու շարունակում է՝ գլուխն օրորելով, մի տեսակ ասես երգելով,– մարդուս բաժին կյանքն էս աշխարհում շատ է կարճ, այան քեզ մատաղ£ Ամեն ինչ հոսում է, կյանքն էլ է հոսում ոնց որ ջուրը, բայց իմ ջուրն արդեն վերևից, է¯, ակունքից կտրած է, մնացել է մի ծլլոկ, էն էլ որտեղ որ է՝ էսա կկտրվի®

Դրսից եկող պարզունակ ձայներին, թռչունների դայլայլին, առավոտվա անապակ լույսին, տերևների երգեցիկ սվսվոցին, ամեն-ամեն ինչին անհաղորդ, հեռավոր մտքերին, վերհուշներին տրված՝ տարուբերում է գլուխը, երբեմն ննջում՝ դեմքն իջեցրած կրծքին, բայց մի կիսավայրկյան միայն, կրկին բացվում են աչքերը, նայում է դուրս, թեպետ վաղուց, մի տարուց ավել է արդեն, ինչ զրկվել է տեսողությունից էլ, լսողությունից էլ£ Լույսն ու խավարն է նշմարում սոսկ՝ մնացածը մշուշ է ու լռություն£

… Այդ լռության ու մշուշի մեջ երբեմն առ երբեմն զարկում են թմբուկներ, զլում են զուռնաներ, համբարձման տոն է, ջահել հարսն ու աղջիկներ՝ նոր շորեր հագած, ծփուն ծամերին գույնզգույն ժապավեններ ու ակներով սանրեր, շուրջպարի երգում են, և նրանց մեջ ամենից գեղեցիկն ինքն է, և իր ձայնն էլ ամենից դուրեկանն է, մեներգը ինքն է երգում.

-Իմ ծաղիկս քաղա¯ծ է®

Խումբը, գարնան հովի հետ, թռցնում է երգը.

-Ջա¯ն գյուլում, ջա¯ն, ջա¯ն®

Նորից ինքը՝

– Բարձր սարին պահա¯ծ է®

Ու նորից խումբը՝

– Ջա¯ն, ծաղիկ, ջա¯ն, ջա¯ն®

Տոնախմբությունը դեռ երեկ էր սկսվել, աղջիկները, խմբերի բաժանված, հանդերից գունեղ ծաղիկներ են քաղել, կավե կճուճների մեջ աղբյուրներից հավաքած ջուր լցրել և, ծաղիկները դնելով այնտեղ, տարել եկեղեցի, որպեսզի ժամերգությանը օրհնի տերտերը£ Իսկ հետո, կճուճներն առած, երգելով շրջել են տնետուն՝ օրհնված ծաղիկներից դնելով խնոցու վրա, որ կարագն անպակաս լինի, կապել կովերի պոզերին՝ որ կաթն առատ լինի, օրհնած ջրից ցողել են դաշտերի վրա, որ շուտ հասնի արտը®

Երգն արձագանքվում, գյուղը երեք կողմից շրջափակված բարձրակա ժայռերում բեկբեկվում է.

Իմ ծաղիկս քաղա¯ծ է,

Ջա¯ն գյուլում, ջա¯ն, ջա¯ն,

Բարձր սարին պահա¯ծ է,

Ջա¯ն ծաղիկ, ջա¯ն, ջա¯ն®

Շուրջպարի ժամանակ ինքն զգում էր ինչ-որ մեկի ուշակալ հայացքն իր վրա, ու սիրտ չէր անում բարձրացնել աչքերը, թեպետ ներքուստ զգում էր, գիտեր, թե ով է£ Ինքը, իհարկե, լսել էր նրա մասին, բայց երեկ, երկդասյա վարժարանից տուն վերադառնալիս առաջին անգամ տեսավ մոտիկից. Դերունց թաղում էր դա, իրենց տնից ոչ այնքան հեռու, քարքարոտ նեղ կածան էր, անհնարին էր, որ մեկը մի կողմ չկանգներ՝ մյուսին ճանապարհ տալու£ Երևում էր, տղան վաղուց էր սպասում այստեղ, սակայն, իրեն տեսնելուն պես, չգիտես ինչու, ձևացրեց, թե իբր հենց այնպես, արահետն ընկած գնում է դեպի վարժարան£ Հասան իրար, և, տղան քիչ խռպոտված, բայց համարձակ ձայնով ասաց. «Մի րոպեով կարելի՞ է, օրիորդ, խոսք ունեմ ասելու»£ Ինքը մի վայրկյան նայեց միայն, լոկ սև հոնքերի տակից այրող նրա սև աչքերը տեսավ և պատանեկան խավամազով երիզված շուրթերը, որոնք թեթևակի ժպտում էին£ Աղջիկն արագ փախցրեց հայացքը ու մնաց կանգնած՝ անկարող մի քայլ անելու£ «Ներեցեք, խնդրում եմ,-ասաց տղան շփոթված ժպտալով, – ես Գրիգորյան Մուխանի տղան եմ, անունս Նիկոլայ է, վաղուց է, ինչ գյուղում չեմ լինում, գուցեև չճանաչեք ինձ® Բայց ես® Քանի օր է, ուզում եմ խոսել ձեզ հետ, չի հաջողվում, ժամանակն էլ սուղ է, կարևոր գործով շտապ տեղ պիտի գնամ®»: «Այդ բոլորն ինչո՞ւ է իրեն ասում. ինքն առանց հեր մի աղքատ աղջիկ, նա՝ հարուստի տղա»£ Նորից նայեց տղային և զգաց, որ վերջ, ամբողջ կյանքում չի մոռանա նրան£ Ուզենա էլ՝ չի կարողանա մոռանալ£ «Իմ ընտրած ուղին դժվար ուղի է, միայն դու և ուրիշ ոչ ոք, միայն քեզ հետ կարող եմ անցնել այդ ճանապարհը»£ Շահումը, ոնց որ երազի մեջ, լսում ու ոչինչ չէր կարողանում ըմբռնել նրա ասածներից£ «Այն օրվանից, ինչ եկա վարժարանի վարիչ Հայկ Շաքարյանի մոտ, և այնտեղ, միջանցքում, պատահաբար տեսա ձեզ, քուն ու հանգիստ չունեմ,– նկատելի շփոթմունքով շարունակեց տղան£– Մի խոսքով, ես ուզում եմ մերոնց ուղարկել ձեր տուն»£ Նիկոլայը ակամա փորձ արեց՝ բռնելու աղջկա ձեռքը, սակայն Շահումը, ասես մատները կրակի կպան, արագ ետ քաշեց ձեռքը ու փախավ դեպի տուն՝ չհամարձակվելով (ախ, այնքան էր ուզում) գոնե մի անգամ նայել ետ£

Տանը, ինչպես թռչնակը վանդակում, նա պատեպատ էր զարկվում, մեկ խնդում, մեկ արտասվում էր՝ անհանգիստ նայելով լուսամուտից, և նրան շարունակ թվում էր, թե օդը չի հերիքում£ Երեկոյան ամեն ինչ պատմեց մորը՝ ավելացնելով, որ կամ նա, կամ էլ ոչ ոք£ Մայրը՝ Թագին, անօգնական, մի տեսակ ասես անտեղյակ, նայում էր աղջկան, չնայած, իհարկե, զգացվում էր, որ գիտեր արդեն այդ մասին, հարևաններն էին, երևի, իրենց միասին տեսել£ «Ախր, սար ու ձորի տարբերություն կա ձեր մեջ, մենք՝ ով, նրանք՝ ով,– խոսեց մայրը ընկճված ձայնով, նրա տեսքը խեղճ ու ողորմելի էր, Շահումի սիրտը միանգամից ճմլվեց կրծքի տակ£-Նիկոլայը, խոսք չունեմ, վատ տղա չի, ուրիշ երկրներում էլ, ասում են, ուսում է ստացել, կրթված, գրագետ, իզուր տեղը չի, որ նրան կարմիր պարտիզան են ասում£ Բայց ծնողները, հատկապես մերը, չեն համաձայնվի® Դա գլուխ եկող բան չի , բալաս, գործ չունես, մտքիցդ հանիր նրան®»£ Եվ հիմա տղաների խմբում կանգնած, հեռվից հեռու նայում էր իրեն, և ինքը գիտեր, որ Նիկոլայն է, և սիրտը թրթռում էր արտասովոր ու տագնապիչ զգացումից£ Իսկ խումբն արդեն ուրիշ երգի էր անցել.

Խաչենը փրփրում է,

Ափերը քրքրում է,

Ամեն քեզ տեսնելիս՝

Սիրտս թրթռում է®

Աստված, գոնե ուրիշ կողմ թեքեր հայացքը, ուրիշ ուղղությամբ նայեր, ամբողջ գյուղի առջև ինչո՞ւ է այդպես նայում, եղբայրները՝ Սահակն ու Առուստամը, նույնպես այնտեղ են, ժողովրդի մեջ կանգնած նայում են իրենց, ի՞նչ կմտածենն, եթե տեսնեն նրան՝ իրեն նայելիս£ Այլայլվել, դեմքը կրակի պես այրվում էր, իսկ ընկերուհիներն արմունկներով թեթև հրում էին. «Աղջի, Շահում, մի տես ոնց է հայիլ-մայիլ նայում քեզ», ժպտահայաց ակնարկներ էին նետում՝ մտքներում, երևի, նախանձելով նրա բախտին: Էհ, թե աղջիկներն իմանային առջևում ինչ բախտ է սպասում իրենց ընկերուհուն®

… Դեղձանիկները շարունակում են ցայգալույսի իրենց երգը£ Ես հիմա տեսնում եմ նրանց՝ ոսկեկանաչ փոքրիկ երգիչներին, թթենիների վրա, երբեմն թաքնվելով դեղնագորշագույն տերևների մեջ, երբեմն հանելով իրենց հետաքրքրասեր կտուցները, ուրախ ոստոստում, ճախրում են ծառերն ի վեր և անընդհատ հնչեղ ու սահուն ծորում է նրանց երգը՝ ֆյութհ-ֆյութհ-ֆյութհ, ապա մի պահ ասես երգն ընդհատվում է, բայց մի կարճ պահ միայն, այն կրկին հնչում է՝ այս անգամ քնքուշ ու նվաղուն՝ ֆյուուութհ®

Հեռուներից՝ ոչ այն է կոլտնտեսային դաշտերից, ուր ալյակ-ալյակ ծփում են դեղնած արտերը և ասես տաքություն են բուրում, ոչ այն է գյուղամիջով փախչող գետակն ի վար ձգված անտառից, զնգուն ձայնակցում են արտույտները£

–Այա, ուզո՞ւմ ես ուտելու մի բան բերեմ£

Ասես հանկարծակիի եկած՝ աչքերը թարթում, իմ վրայով նայում է ինչ-որ տեղ£

–Վու¯յ, քո անցվորանց գերեզմանին լույս գա, բա ես բա՞ն եմ ուտում® Ուտեմ որ ի՞նչ. պառավի կերածը կորած է, այան քեզ մատաղ£– Քմծիծաղում է, բարակ շուրթերին երևում ու անմիջապես էլ հանգչում է թույլ ժպիտը£– Իմ մասին ինչի՞ ես մտածում, մատաղ, իմն արդեն անցել է, էսօր վերջին օրն է, էգուց չեմ լինելու®Այան գլխովդ շոռ տա, Սամվելիկիս գտիր,– նրա ձայնը դողդողաց, լացախառն ասաց.– Գտիր, անպայման գտիր, այան մատաղ£

–Գտնելու եմ, այա,– հառաչանքս խեղդած՝ հուսադրեցի ես,-անպայման գտնելու եմ£

–Գտնելու ես, բայց ես չեմ լինելու, անունին ու ձենին մատաղ նրա®

–Դու դեռ աղջիկներիս՝ Գոհարի ու Լիլիթի հարսանիքին պար պիտի գաս, էդ ինչե՞ր ես խոսում£

Նույն քմծիծաղն ու հուսակորույս ժպիտը՝ շուրթերի ծայրերին£

–Բարով կռիվ չլինի, խաղաղություն լինի, Սամվելիկը տուն գա, դու էլ բարով երեխեքին տեղաց անես, հացը բոլ լինի, սով չտեսնաք,– ինչպես օրհնանք մրմնջում է նա£– Աստված ձեզ հազար ճողնը շինի ու երեսներդ լվացած տեղը վարդ ու մանիշակ բսնի£– Նա խոսքն անսպասելիորեն փոխում է.– Այան մատաղ, ինչի՞ ես էստեղ նստել, գնա, հանդերը ման եկ, մարդ երեխա ժամանակ ման եկած տեղերը շատ կկարոտի£

Ես ելնում, դուրս եմ գալիս բակ£ Գյուղն արդեն արթնացել է, այստեղ-այնտեղ մարդիկ ձայնում են իրար, երդիկներից ծուխ է բարձրանում, երկար գալարվում է տանիքների վրա՝ մեկ կպչելով տանիքներին, մեկ քամու հետ մագլցելով վեր: Ինչ-որ տեղ, հավանաբար, կալերում, միանգամից հռնդաց տրակտորն ու լռեց£ Նայում եմ շրջակա լեռներին ու անտառներին, երեկ, երբ գյուղ հասանք, դրանք ծածկված էին թանձր քաշաթխպով, իսկ հիմա, ասես շաղով լվացած, ցոլցլում են արեգակի շողերից£ Ներքևում, ձորում, խլաձայն աղմկում է գետը, որ գալիս է հեռվից, Վարդանաբերանց սարերից, և, գյուղը կիսելով երկու մասի, թթայգիներով գնում, կորչում է Խաչենագետի հովտում£

Այդ այգիներում էին տեղի ունենում համբարձման տոները, ճերմակազգեստ փոքրիկ աղջիկները՝ երեսները ծածկած ճերմակ շղարշով, ձեռքները զգույշ իջեցնելով կճուճների մեջ, վիճակ էին հանում, իսկ մեծերը սրտի թրթիռով սպասում էին, թե ինչպիսին դուրս կգա իրենց բախտը£

…Կարմիր պարտիզան Նիկոլայը, ծառերի տակ, տղաների մեջ կանգնած, շարունակ նայում էր Շահումին՝ իր կրակուն աչքերով հետևելով նրա յուրաքանչյուր շարժումին, իսկ երեկոյան հարազատների հետ եկավ նրանց տուն՝ խոսք առնելու£ Դա անչափ բախտավոր օր էր Շահումի համար, հնար լիներ՝ թև կառներ, կթռչեր երջանկությունից£ Բայց ինչո՞ւ և ո՞ւր թռչեր, երբ այստեղ է նրա երջանկությունը, ահա նստած է նա պատշգամբում, ցածրաձայն զրուցում է, և ինքն՝ ասես հիպնոսացած, ոչ մի կերպ չի կարողանում ըմբռնել նրա ասածների իմաստը, չի համարձակվում գոնե մի անգամ նայել նրան£ Միայն մի բան հասկացավ Շահումը, և դա վերաբերում էր հարսանիքին. Նիկոլայը վաղը գնում է, ամսի վերջին կգա, հարսանիք կանեն, և իրենք կճանապարհվեն Բաքու£ Աստված, ե՞րբ կգա ամսի վերջը, միթե՞ չեն հասկանում, որ իր սիրտը չի դիմանա այդ անջատմանը£ Շահումը նույնիսկ զարմանում էր՝ այդ ինչպե՞ս էր պատահել, որ ինքը մինչ այդ կարողացել էր ապրել առանց նրա գոյության, ուրեմն անիմա՞ստ է եղել իր կյանքը մինչև հիմա® Ստացվում է, որ, այո, անիմաստ ու անարժեք էր եղել, այլապես սիրտը կրակի մեջ չէր այրվի այսպես, կարոտից հալ ու մաշ չէր լինի® Լավ էր, որ ամենամոտ ընկերուհին՝ Մարգարիտը, շարունակ կողքին էր, ծիծաղում, սիրտ էր տալիս, բայց մեկ էր, տագնապալից էր սպասումը մինչև հարսանիք, իսկ հարսանիքին մի օր մնացած՝ ուղղակի քիչ էր մնում սիրտը կանգներ անհամբերությունից® կարգ կար այդպիսի այն հեռու ժամանակներում. հարսանիքի օրը, մինչև եկեղեցի գնալն ու եկեղեցուց հետո՝ մինչև հարսանիքի վերջը, աղջիկն իրավունք չուներ տեսնելու իր նշանածին, խոսելու նրա հետ£ Ծաղկավոր մետաքսից կարված զանդրուկը հագցրած գլխին, զուռնա-դհոլի ուղեկցությամբ, հրացանների համազարկով, ուրախ բացականչություններով նրանց տարան գյուղամեջ, Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին£ Դեմառդեմ ու ձեռք-ձեռքի կանգնել էին նրանք տեր Վարդանի առջև, ինքը ոչինչ չէր տեսնում անթափանց շղարշի տակից, հայացքը գետնին, տրոփող սրտով լսեց տերտերի օրհնանքը. «Տեսէք որդեակք, աստուածային հրամանւն՝ և կանոնիւք սուրբ հայրապատաւյն եկեալ էք ի սուրբ եկեղեցիս, պսակիլ օրինօք ի սուրբ ամուսնութիւն£ Ապա տեսէք, որ յաշխարհիս վերայ պէսպէս փորձութինք կան. թե հիվանդութիւն, և թե աղքատութիւն, և թե այլ ինչ նեղութիւն. Աստուած զձեզ յամենայն փորձութենէ հեռի պահեսցէ, միաբան սիրով պահեսցէ, ի խոր ծերութիւն հասուսցէ, և անթառամ պսակին արժանացուսցէ®»£ Եվ տեր հոր հարցին, որ կրկնվեց երեք անգամ. «Որդյակ իմ, և դու մինչև ի մահ հնազա՞նդ ես», արձագանքեց շշուկով ու շիկնանքով, և կրկնեց դա երեք անգամ. «Այո, հայր սուրբ, հնազանդ եմ հրամանւն Աստուծոյ»£ Հետո նրանց դուրս բերեցին բակ, դարձյալ նույն նվագն էր, ցնծուն բացականչություններն էին, եկեղեցու զանգերը ախորժալուր ղողանջում էին, այս ու այնտեղ երկար ձողերին ամրացրած ջահերի վրա կրակում էին հրացաններից, աղջիկներն ինչ-որ ծիծաղելի պատմություններ էին անում, իսկ ինքն ասես երազի մեջ լիներ, ոչինչ չէր կարողանում ըմբռնել, ինչ-որ անհայտ ու տագնապալի բանից սիրտը տարօրինակ կերպով խփում էր, իսկ թե ինչից էր դա, հասկանալ չէր կարողանում£ Մենակ Մարգարիտն էր, որ, չգիտես ինչու, մի տեսակ տխուր էր և հայացքը շարունակ փախցնում էր՝ կարծես թե չուզենալով ուղիղ նայել ընկերուհուն£ ''Միթե նախանձում է,– Շահումը նույնիսկ վիրավորվեց ներքուստ£– Իսկ գուցե մի բան գիտի ու չի՞ ասում իրեն£ Բայց ի՞նչ պիտի իմանա»£ Իսկ տագնապը չէր անցնում, այդ տագնապը չէր լքում նրան նույնիսկ հարսանքի ժամանակ, իր համար առանձնացրած սենյակում նստած, ականջում հարսանքավորների խնդուն աղմուկը, նա սպասում էր, որ ահա ուր որ է մեկը ներս կմտնի և անպայման մի վատ բան կհաղորդի նրան Նիկոլայի մասին£ «Հայր մեր, որ յերկինս ես, սուրբ եղիցի անուն քո…Եվ մի տանիր զմեզ ի փորձություն, այլ փրկեա զմեզ չարէ»,– անընդհատ ու անլսելի շշնջում էին նրա տոչոր շուրթերը£ Եղավ մի պահ, երբ ընկերուհիները միանգամից ելան և, մեկ-մեկ գրկելով ու համբուրելով նրան, ճռվողելով դուրս եկան£ Նա հասկացավ, որ հիմա Նիկոլայը ներս կմտնի£ Սիրտն սկսեց ավելի արագ խփել՝ ասես ցանկանալով դուրս թռչել կրծքից£ Դռան ձայնից նա շտապ դարձավ դեպի լուսամուտը՝ սիրտ չանելով շրջվել նրա կողմը£ Թույլ չրխկաց դռան մղլակը: Շահումի շունչն ասես կանգ առավ£

–Շահո՞ւմ£

Ոնց որ օձ խայթի՝ Շահումն արագորեն շրջվեց ձայնի վրա և, տեսնելով Նիկոլայի եղբորը՝ Աղաբեկին, թիկունքով սեղմվեց լուսամուտագոգին£ Աղաբեկը՝ դեմքի մի մասը, աչքի ու շրթունքի հետ միասին, մանկուց այրված, սարսափազդու տեսքով, ծանր շնչելով նայում էր նրան£

–Նիկոլային բա՞ն է պատահել,– արտասանեց Շահումը՝ հազիվ կարողանալով շունչը ետ բերել£– Աստված իմ, դու ինչ-որ բան ես թաքցնում ինձնից£ Ինչո՞ւ ես լռում,– ահագնացող վախով շարունակեց նա,– ես հո կույր չեմ՝ նրան վատ բան է պատահել. ես դա զգում էի£

–Ոչ£– Աղաբեկը թափահարեց գլուխը և միանգամից, կարծես ծանր բեռից ազատվելով, ասաց.– Քեզ նրա համար չենք բերել, Շահում£ Քեզ ինձ համար ենք բերել®

Շահումը քարացած նայում էր ձայնի ուղղությամբ՝ առանց խոսակցին տեսնելու£

–Նիկոլայի համար ինչ կա,– ինչպես խոր անդունդից՝ գալիս էր Աղաբեկի ձայնը£– Նա ինձ նման անբախտ չի, ում էլ ասես՝ կառնի® Իմ բանն ուրիշ է, ինքդ էլ տեսնում ես, թե ինչ օրի եմ® Եղբորդ՝ Առուստամի հետ էդպես որոշեցինք, սկզբում դեմ կանգնեց, բայց դե, ինչի՞ պիտի դեմ կանգնի, համաձայնեց£ Մի մտածիր, իմացած եղիր, որ ես քեզ Նիկոլայից պակաս չեմ պահելու, լավ եմ պահելու®

–Ոչ, ոչ, չեմ ուզում, ոչ,– բերանով օդ որսալով՝ շնչասպառ ու գունաթափ՝ անկարող անգամ ցավից ճչալու՝ Շահումը գլխապտույտ զգաց և ուշակորույս փռվեց հատակին®

…Ես շրջվում, կրկին նայում եմ ետ` պատշգամբին, ուր արևի գունեղ շողերն արդեն լուսամուտներից ներս են մտել և բակի ծառերի մեղմիկ շարժումից վետվետում են սևացած պատերին£ Այնտեղ, պատշգամբում, իր հնամենի թախտին նստած, մեծ մայրս ինքն իրեն խոսում է, կամկար շարժում ձեռքերը, ասես ինչ-որ բան է ուզում ապացուցել երևակայական զրուցակցին£ Հնարավո՞ր է գիտենալ՝ ի՞նչ է մտածում մարդ ահա այս պահին, երբ արդեն հասել է կյանքի վերջնագծին և բոլորը գիտեն ու ինքն էլ գիտի, որ դա այդպես է, ավարտված է կյանքը, վերջ՝ ինքն այս մեծ ու կանաչ աշխարհում չի լինելու այլևս£ Ի՞նչ է հիշում հիմա իր անցած օրերից և առհասարակ որևէ բան հիշո՞ւմ է, թե ամեն ինչ այնտեղ, հոգու խորքում իրար է խճճված®

Շատ տարիներ առաջ, երբ մայրս բերեց ինձ գյուղ և, թողնելով պառավ սկեսրոջ խնամքին, գնաց քաղաք՝ վայելելու իր երջանկությունը նոր ամուսնու հետ, հիշում եմ, մեծ մայրս հեքիաթներ էր պատմում, ըստ երևույթին, ուզում էր սփոփել ինձ, որ շատ չտխրեմ առանց մորս£ Իսկ ես չէի էլ տխրում, թեպետ երբեմն առ երբեմն ես ինձ զգում էի մենակ, արհամարված ու լքված բոլորից£ Բայց դա սկզբնական շրջանում էր, հետո ես սրտակից ընկերներ ունեցա, մանկական միամիտ ու մաքուր սիրով սիրեցի և° նրանց, և° գյուղը, և°, իհարկե, Շահում մեծ մորս, առանց որի ես իմ կյանքը չէի պատկերացնում այլևս£ Նա ձեռքս բռնած ինձ առաջին դասարան տարավ, իսկ երբ ավարտեցի դպրոցը, հասունության ատեստատը կրծքին սեղմած երկար լաց էր լինում, և ես չէի կարողանում մխիթարանքի խոսքեր գտնել նրան ասելու£

Մեծ մորս պատմած բազում հեքիաթներից մեկն իր մասին էր. «Եղել է, չի եղել, մի սիրուն աղջիկ է եղել£ Աչքերը ՝ ոնց գիշեր՝ սև են եղել, բերանը պողի նման կարմիր, մեջքը ճապկի պես նուրբ ու բարակ է եղել՝ ու ինքն էլ տասնչորս տարեկան: Կուժն՝ ուսին երբ ջուրն է գնացել, երբ սարերից քշել է իրենց ուլերը, կամ եղբայրներին հաց է տարել հանդ ու թեթևաքայլ տուն է եկել, ամբողջ գյուղը կանգնել, հեռվից հեռու զմայլված նայել է նրան՝ մտքում երանի տալով էն բախտավոր տղին, որ կառնի նրան®»

Պատմում էր նա, և նրա ձայնը, ոնց որ քամու հետ եկող ջրի խոխոջ, մեկ հանկարծ իջնում, մեկ կրկին բարձրանում էր, ես մտովի տեսնում էի կարմիր պարտիզան տղային, որ «բարձրահասակ էր, ինչպես չինարի, սև աչք-ունքով էր ու խոսելիս հմայում էր քեզ իր անուշ ձենով»£ Մեծ մորս ձայնը դողում, կտրվող լարի պես թրթռում էր, երբ հեքիաթը հասնում էր վերջին՝ ավետելով այն մասին, թե մեծերն ինչքան դաժանորեն խաբեցին ջահել սիրահարներին£ Բայց այն, որ այդ հեքիաթում իր կյանքն էր պատկերված, ես շատ տարիներ հետո միայն հասկացա£ Ես նրան հարցրի.

–Այա, իսկ ի՞նչ դառավ կարմիր պարտիզան Նիկոլայը, նա որտե՞ղ մնաց£

Նա և° զարմացած էր, որ ես վերջապես գլխի եմ ընկել, թե ում մասին է հեքիաթը, և° մի տեսակ սրտովն էլ էր, որ ես իմանամ այդ պատմությունը£ Վաղնջական գեղեցկությունը կորցրած դեմքին թեթևակի ժպիտ մարմրեց£ Քմծիծաղեց, ինչպես սովոր էր, և թառանչանքով ասաց.

–Գնաց ու էն գնալն էր, էլ չեկավ, խռովեց բոլորից էլ, աշխարհից էլ ու էլ չեկավ. Հետո լսեցինք, որ Բաքվի պաշտպանության ժամանակ սպանվել է և, որպես հերոս, թաղված է էնտեղի հայոց ամենամեծ եկեղեցու բակում, հազար ողորմի, ջահել-ջիվան գնաց կորավ…

…Իսկապես, տեսնես որևէ բան հիշվում է, թե ամեն ինչ վաղուց մոռացության է տրվել£ Մի՞թե մարդկային կյանքն այնքան երկարատև է, որ մարդ վերջին ժամին չկարողանա հիշել իր գլխովն անցածը£ Եվ հնարավո՞ր է մոռանալ£ Այն նույն աղջիկներով, որոնց հետ ոչ հեռու ժամանակներում վիճակախաղի ցնծուն երգեր էին երգում համբարձման տոներին, այժմ սուգ էին ասում գերեզմանատանը£ Դժվար, անասելի դժվար ժամանակներ էին, գյուղում տիֆի համաճարակ էր տարածվել, չկար մի օր, որ հինգ վեց մարդ չմեռներ£ Հնձի ժամանակ էր, տղամարդիկ վախենալով, թե կարող են վարակվել, սարերից տուն չէին վերադառնում£ Գյուղում մնացածներն էլ չափարների տակով կուզեկուզ էին գնում£ Աղաբեկը նույնպես սարերում էր, Մեղրաքերծից այն կողմ՝ Խասին խութում գտնվող իրենց հանդերում, և Շահումին ծանոթ հին տագնապը հանգիստ չէր տալիս նրան£ Ներս ու դուրս էր անոմ, վախվորած նայում երեխաններին, որոնք՝ մոր տեսքից իրենք ևս սսկված, կուչ էին եկել£ Նրա աչքերի արցունքը չէր չորացել դեռ. տարվա սկզբին եղբայրը՝ Առուստամը, սայլի տակ ընկավ, մահացավ, իսկ գարնան վերջերին, գիշերը ժայռից մի վիթխարի բեկոր պոկվեց և քրոջ ընտանիքը՝ քրոջ, նրա ամուսնու և տասնչորս տարեկան որդու՝ Միշայի հետ միասին, թողեց տակը£ Դրանից երկու շաբաթ չանցած՝ կայծակից բռնկվեց բակի կաղնին, կաղնուց էլ խոտով լիքը մարագն ու տունը, թեպետ ողջ գյուղը հավաքվել էր, ձայներից զրնգում էր շուրջը, սակայն ոչինչ փրկել հնարավոր չեղավ. տունը մինչև վերջ այրվեց, մոխիր դարձավ£ «Դերունց Տանիելի աղջկա ոտքը կոտրվեր՝ տունս չմտներ, այ ժողովուրդ,– ծնկանը խփելով անիծեց սկեսուրը£– Ամենազոր աստված, էս ի՞նչ պատուհաս էր, որ դա բերեց մեր գլխին»£ Շահումը բարձրաձայն լաց եղավ£ «Աղջի, ամոթ է,– այս ու այն կողմից ասացին մեծահասակ կանայք,– խեղճն ի՞նչ անի, ո՞վ կուզենա, որ իր քորփեքը դռնեդուռ ընկնեն»£ Մուխանն ու կինը փոխադրվեցին աներոջ ներքնահարկը, որտեղ շատ չանցած, Մուխանը կաթվածահար եղավ, մահացավ, իսկ Շահումը՝ Աղաբեկի ու երեխաների հետ, ժամանակավոր եկան մոր մոտ, միչև աշնանը նոր տան հոգս կանեին, կամ կվերանորոգեին հորական տունը£ Սկեսրոջ խոսքերը գալիս, իրեն էին հասնում, երբեմն էլ որևէ տեղ պատահելիս, սկեսուրը ցուցադրաբար երեսը շրջում, թեքում էր ճամփան£ Շահումը մտամոլոր քայլում էր դեպի տուն՝ իր թիկունքին զգալով նրա չարագույժ հայացքները£ Սկեսուրը աչքով աչք չուներ իրեն տեսնելու,– դա պարզ էր, բայց, ախր, ինքն ինչո՞վ է մեղավոր, ո՞րն է իր մեղքը և մի՞թե իր՝ Շահումի համար հեշտ է£ Մայրը նրան սիրտ տվեց. «Ջրին ասել են՝ ինչի՞ ես էդքան վշվշում, ասել է՝ ընկերս քարն է£ Նրա կյանքը պալատներում է անցել, սիրտը չի դիմանում, հերսոտվել է, ուշադրություն մի դարձրու»£ Այդպես էլ կար՝ չդիմացավ. շուտով մահացավ սրտի հիվանդությունից£ Իբր այսքանը քիչ էր, թուրքերն էլ մի կողմից էին նեղում£ Խաչենի էն կողմում ու Շուշվա մոտերքում, ասում էին, մի քանի գյուղեր են վառել, մարդկանց անխնա կոտորել£ Քանի անգամ երեխոցով թողեցին գյուղը, պահվեցին Վարդանաբերանց սարերում, մինչև որ Հայաստանից դաշնակները լեռներով օգնության եկան£ Իբր դա էլ էր քիչ, հիմա էլ այդ անտեր հիվանդությունն էր տարածվել և աջ ու ձախ հնձում էր մարդկանց£

Ծանր մտատանջության մեջ՝ Շահումը հանկարծակի լարվեց՝ լսելով ինչ-որ մեկի ձայնը£ Նա արագ ելավ բակ և մնաց քարացած. ամուսինը կանգնած էր տնից ոչ այնքան հեռու, ցանկապատից այն կողմ և սարսափից ավելի այլանդակված, լայնացած աչքերով նայում էր իր կողմը£ Նա քայլ արեց՝ առաջ գնալու, սակայն ամուսինը ձեռքով նշան արեց չմոտենալ£

–Էդ զուլումն ինձ էլ կպավ, Շահում®– Նրա այտամկանները ձգվել էին, և նա ուժով էր պահում իրեն, որ չհեկեկա£– Ասացի չեմ հասցնելու վերջին անգամ տեսնեմ քեզ, լսեմ ձենդ® Տուն չեմ ուզում մտնել, կարող եմ վարակել, դու էլ մի մոտեցիր£ Նամարդ դուրս եկա, երեխեքը թողեցի վզիդ® Էսօր հիսուն խորթն եմ հնձել®,– այդպես խոսքը կիսատ՝ ասես թիկունքից կրակեցին, նա միանգամից չոքեց, կծկվեց ու ընկավ գետնին£

Շահումը աղեկտուր ճչաց, տնից դուրս թափվեցին երեխաները£ Մայրը գարնանից անկողին էր ընկել, տանը պառկած էր, աղջկա ձայնից ցնցվեց, մի քանի անգամ կանչեց, բայց նրան լսող չկար£ Վազելով եկան հարևանուհիները՝ Մարիամը, Բաջին, քիչ անց վազեվազ եկավ նաև Մարգարիտը£ Եվ Շահումը հանկարծ սարսափով մտածեց այն մասին, որ ամուսինն ընկած էր այն նույն տեղը, ուր Նիկոլայն այն ժամանակ խոստովանեց իր սերը® Հարևանուհիների հետ միասին հենց այդպես շորերով, հին, քրքրված կարպետի մեջ փաթաթած, ամուսնուն քարշ տալով տարան գերեզմանատուն, հանձնեցին հողին, իսկ մթնալուսին, դեռ լույսը չծագած, փոքրերին՝ Արամին, Վաղարշակին, Հովհաննեսին ու Մարգոյին թողնելով հիվանդ մոր մոտ, Սահակին ու Գրիշային, որոնք արդեն տասը-տասներկու տերեկան մեծ տղաներ էին, վերցրած գնաց Խասին խութի սարերը՝ իրեց կիսատ արտը հնձելու£

Լուսնյակը մայր էր մտել, բայց աստղերը դեռևս լուսավորում էին արար աշխարհ: Ուր որ է՝լույսը կբացվի: Շահումը մանգաղով արագ-արագ հնձում էր արտը, արցունքները հոսում էին այտերն ի վար, սակայն նա կծում էր շուրթերը, զսպում իրեն, որպեսզի երեխաները չնկատեն£ Ինչ-որ մեկը հեռու հանդում, լուսաբացի շամանդաղում ծորուն երգեց, և այդ երգն Շահումի սրտով էր, ասես նրա հոգու խորքից բխած.

Գնա¯մ, գնա¯մ, հեռանամ,

Էլ ուժ չունեմ՝ դիմանամ,

Մեռնե¯մ, մտնեմ գերեզման,

Գուցե դարդս մոռանամ®

…Կանգնեց արտում, ականջ դրեց, հեղձուկը դեմ առավ կոկորդում, շնչելը դարձավ դժվար£ Այս ու այնտեղ երգում էին թռչունները, մոտիկ ու հեռու հանդերից մարդկանց ձայներ էին լսվում, Շահումը նայեց որդիներին, որոնք, խոզանի մեջ հազիվ երևալով, քրտնքի մեջ աշխատում էին՝ մոր հնձածը խրձեր անելով ու դասավորելով իրար վրա£ Հույսի հեռավոր մի շող առկայծեց Շահումի հոգում, նա ինքն էլ սկսեց հավատալ, որ կկարողանա մեծացնել իր որբերին£ «Առստամը ողջ լիներ, կօգներ, հենարան կկանգներ,– մտածում էր Շահումը,– այդպես էլ մենք իրարից խռով՝ գնաց այս աշխարհից, չիմանալով, որ վաղուց ներել էի նրան՝ ինձ այսպիսի ճակատագրի արժանացնելու համար£ Ով գիտի, գուցե իմ լավն է ուզեցել£ Սահակը ևս, թե չգնար հեռու քաղաքներ՝ մի կտոր հաց վաստակելու, հիմա այստեղ կլիներ£ Նա ևս չէր թողնի, որ իր անբախտ քույրը մենակ տանջվի»£ Այո, կկարողանա մեծացնել, մտորում էր Շահումը, շարունակելով հնձել, աշխարհն այսպես չի մնա, Ճամփան ինչքան էլ որ երկար լինի, մեկ է, էլի վերջ ունի®

Կալերում կրկին հռնդաց տրակտորը, տրակտորը չէր երևում, ծուխը գալարվեց այնտեղ, մերվեց երկնքի կապույտին£ Արևն ահագին բարձրացել էր, բայց օդը սառցասառն էր£ Ցանկապատի տակ սարդը ոստայն էր հյուսել, սարդոստայնից կախված ցողի ադամանդյա կաթիլները շողշողում էին արևի ճառագայթներից£ Դուրս գալով բակից, ես իջա դեպի ձորը, այնուհետև ձորն ի վեր, գետի հակառակ ուղղությամբ, քայլեցի սարերի կողմը£

Ի¯նչ քաղցր ու միևնույն ժամանակ ինչքա¯ն տխուր է հանդիպումը անցած օրերի հետ. ինչ-որ անհայտ վշտից, թե անձկությունից սիրտս սեղմվում է£ Քիչ ներքև, ինչպես իմ մանկութ օրերին, չի երգում այլևս ինձ ծանոթ առուն® Իմ հեռու-հեռավոր հիշողության մեջ զնգում է այդ առուն, մեղմիկ խոխոջում՝ ողջունելով ինձ, թիթեռնիկներին, հավքերին պես-պես և ծաղիկներին՝ սյուքից օրորվող®

Դու իմ մանկության սիրելի առու, որ զրնգալով, խնդուն խայտալով, վազում էիր ցած՝ քեզ հետ տանելով երազներն իմ ջինջ, ո՞ւր ես դու հիմի, ո՞րտեղ է մարել ձայնդ երգեցիկ£ Հեռու-հեռավոր հուշերի խորքից ետ եկ, իմ առու, անանմոռանալի սիրելի ընկեր, ետ բեր օրերն իմ անհոգ ու ազատ ուրախ մանկության, ետ բեր օրերն իմ, իմ ընկերներին, թող կյանքը լցվի նրանց ձայներով՝ անհոգ, երջանիկ®

Այս ու այնտեղ, երփներանգ թևերը խաղացնելով արևի տակ, մի շամբուտից մյուսն է անցնում չարդը՝ ծղրտոցով կտրելով կանաչ մարգագետինը, պոչխաղուկները թռչում են ջրի վրայով և, նստելով քարերի վրա, գլուխները թեքած նայում են փրփրած գետին ու տարուբերում են երկարուկ պոչերը:

Ես զուր չարթնացրի Լուսինեին, հետո պիտի նեղանա, որ իրեն չեմ վերցրել հետս£ Ծառերի արանքից երևում է խոր երկինքը£ Երկինքը շատ է հեռու երևում, և կապույտը նույնպես չափից դուրս շատ է, կարծես լեղակած է երկինքը£ Ասես ոչինչ չի փոխվել իմ մանկության ժամանակներից ի վեր£ Ահա այստեղ կրակ են արել, կրակի տեղը խոտը այրված է, դատարկ ծխախոտատուփ կա ընկած, լուցկու վառած հատիկներ կան, այստեղ, ահա ինչ-որ մեկը պառկել է, խոտը շրջված, կպած է գետնին£ Թվում է երեկ այստեղ էի, այս կրակն էլ ես եմ արել թվում է, ծխախոտի դատարկ տուփն ու լուցկու հատիկներն էլ իմն են. նույնն է, սիրտ ցավացնելու չափ ամեն ինչ նույնն է, անցած օրերն են, որ չկան այլևս£

Ձորեզրին մեկը արածացնում էր կովը և կամացուկ ինչ-որ եղանակ էր սուլում£ Նայեցի նրան£ Մեր հարևան Մխիթարն էր, բարձրացրի ձեռքս՝ ողջունելու£ Մխիթարը նման է հորը՝ կարճահասակ ու հաստլիկ, ոնց որ լցրած պարկ£ Զարմանալի է, մարդիկ ծերանալով ավելի են նմանվում իրեց ծնողներին£ Մխիթարը թեպետ կաղալով, բայց արագ, գայթուն քայլերով սկսեց մոտենալ, ես նույնպես ընդառաջ գնացի, բարևեցինք£

–Էն ով է, ասում է՝ մի հիշիր դու վայրերը գեղեցիկ պատանեկության. ո°չ վայրերն են հիմի գեղեցիկ, և ո°չ էլ դու ես էն պատանին£– Մխիթարը մի պահ ժպտում, հետո, միանգամից լուրջ դեմք ընդունելով, ասում է.– Դե, պառավի համար ես եկել, պարզ է£ Ո՞նց է հիմի£

–Լավ չի£ Ասում է՝ էսօր վերջին օրս է, վաղը չեմ լինելու£

–Վա¯հ, մի տես է£-Մխիթարը զարմացած օրորեց ճերմակ գլուխը£– Մի տես ոնց է իմանում է® Լավ կնիկ էր, էդպիսիները հարյուր տարին մի անգամ են աշխարհ գալիս£ Քեզ պահեց, մեծացրեց, գնացիր քաղաք՝ սովորելու, ու մնացիր էնտեղ, հետո հորաքույրդ` Մարգուշան, ամուսնուց բաժանվեց, ասում են մի ավազակ շան տղա էր, բաժանվեց, երեխին բերեց, թողեց պառավի գլխին ու էն գնալն էր, որ գնաց® Նրա հույսն ու մխիթարանքը քեզանից հետո Սամվելիկը դառավ, նա էլ Աֆղանստանի կռիվներում զոհվեց, թե կորավ՝ էդպես էլ մնաց անհայտ® Մի հարցնող չեղավ՝ էդ զորքերն ինչի՞ մտցրին Աֆղանստան£ Մեր էս փոքրիկ Ղարաբաղում գյուղ չկար, որ զոհ չունենար էդ կռվում£ Դագաղներն էլ իրավունք չկար բացելու, պլոմբած բերում էին, պլոմբած՝ թաղում£ Էդպես էր£ Հարցնող չեղավ, բայց դե շահագրգիռ մարդիկ կային, այլապես էսօրվա օրը ամեն մեկը մի քանի հեկտար զավթած՝ գեներալները դղյակներ չէին կառուցի Մոսկվայի մոտ ու երկրի ամենալավ տեղերում՝ Սոչիում, Կիսլովոդսկում, Ղրիմում® Մեծ մերդ հավատացած էր, որ ողջ է թոռը, ասում էր` գերի է, ուզում է, բայց չի կարողանում գալ£ Քո հոր՝ Գրիշայի նման, որ պատերազմից տաս տարի հետո հայտնվեց միայն® Գյուղն ուրախացավ, շատ ուրախացավ, բայց դե, կարճ տևեց էդ ուրախությունը, Մարտունու մոտ, Կուրոպատկինոյում, գարի բեռնած ավտոմեքենայով վթարի ենթարկվեց խեղճը£ Հերդ գերմանական մի քանի լագերներում էր եղել՝ Մայդանեկ, Բուխենվալդ, բայց, ասում էր, անմարդկային, գազանային էն դաժանությունը, որ սովետական լագերների քննիչներն ու առհասարակ էդ լագերների ղեկավար անձնակազմն էր ցուցաբերում մարդկանց նկատմամբ, գերմանական ոչ մի լագերում չի տեսել£ Քննիչների ու բանտապահների վարվեցողությունը բանտարկյալների հետ, ասում էր, այնպիսին էր, որ նրանցից շատերն ինքնասպան էին լինում կամ խելագարվում: Գերմանական լագերներից փախավ, ընկավ սովետի լագերները£ Տաս տարի ծառ կտրել տվեցին Սիբիրի ու Վորկուտայի սառնամանիքներում, եկավ իր տան-դռանը զոհվեց£ Էհ, էդպես եղավ£ Ում բախտը ծռվեց, նրա ձին ախոռում էշ կդառնա: Գոնե ճանաչե՞ց քեզ£

–Իհարկե£

–Հիշում եմ, մի մատ երեխա էիր, որ բերեցին մոտը£ Ձեռքիցդ բռնած գնում էր հանդ, իրիկունը հետը բերում£ Եթե ճիշտը կուզենաս,– Մխիթարը մի տեսակ մեղավոր ժպտաց,– նա քեզ և° հերություն է արել, և° մերություն£ Բա ոնց, մենակ պահեց, կրթություն տվեց£ Կնիկ կա՝ օխտը տղամարդ արժի£ Քու տատ էդպիսի կնիկ էր£ Ամեն մարդու բան չի է, որբին ջան ասող շատ կլինի, հաց տվող չի լինի£ Գործերդ խմբագրությունում ինչպես են, լա՞վ են£

–Ոչինչ£

–Մեկ-մեկ կարդում ենք գրածներդ® Դե որ գյուղում ապրեիր, իհարկե, իր համար լավ կլիներ, չորս պատի արանքում մենակ ապրելը ծանր բան է£– Մխիթարը մտասույզ նայեց ինձ, փոխեց խոսքը£– Էհ, ինչ եմ ասում, մենակ հո դու չես, բոլորը հիմի փախչում են գյուղերից£ Կար ժամանակ էս շենը մարդկանցով լիքն էր՝ ջահել տղաներ, աղջիկներ, դպրոցում մոտ հինգ հարյուր աշակերտ էր սովորում£ Բայց երեք կարևոր բան կա, որ գյուղի մեջքը կոտրեցին£ Ասեմ. մեկը պատերազմն էր, երկուհարյուր հիսուն հոգի մասնակցեցին կռվին, որից տասնմեկը աղջիկներ, ի¯նչ ջահել-ջիվան տղերք գնացին ու ետ չեկան, մյուսը ֆեզոն էր, երևի չիմանաս, պատերազմից հետո, հիսունական թվականների սկզբներին գյուղերից քաղաք՝ Բաքու, Սումգայիթ, աշխատուժ էին հավաքագրում՝ գյուղի համարյա կեսը գնաց£ Մեկն էլ էս խոպանը. մարտի սկզբներին ամբողջ գյուղը՝ մեծ ու պուճուր, ոնց որ չվող թռչուններ, ճանապարհվում են Ռուսաստանի խորքերը, նոյեմբերի վերջերին, ձյունը դրած, գալիս են£ Ափսոս, հազար ափսոս, ավերվեց էս դրախտ գյուղը, մի նայիր է, բա էս ձևի տեղ կա՞ աշխարհում®

Կովը մտել էր արտը, Մխիթարը վիրավոր ոտքը քարշ տալով, գնաց՝ թողնելով ինձ ձորափին կանգնած£

Ձորն ի վեր բարձրացող նեղլիկ արահետով շարունակեցի ճանապարհս£ Վերևից, սաղարթների արանքից, մերթ ընդ մերթ ցոլցոլում է արևը, մոշահավերը պնդուկի ծառերի վրայից շատ ցածր, համարյա գետնին քսվելով թռչում, կորչում են անտառի մեջ£ Այս արահետով, որ մի ժամանակ բանուկ ճանապարհ էր և հիմա ոտքի կարոտից է այսպես բարակել, մաշվել ու ծածկվել մասրենու ճյուղերով, Շահում Մեծ մորս հետ ինչքան ենք բարձրացել սարերը՝ խոտ բերելու, հասկ հավաքելու, կարտոֆիլ հանելու. «Անցած օրին օր չի հասնի»,– մի անգամ ասաց Մեծ մայրս£ Այդ բառերի իմաստը ես լոկ հիմա եմ հասկանում, երբ այնքան ջրեր են հոսել այն օրերից ի վեր£ Անտառային լռություն է, ոչ մի ձայն, ծպտուն՝ բացի սերինոսների սրտացունց երգից® Հին ընկերներից գոնե մեկը լիներ® Այս օդը, այս չքնաղ վայրերը թողած նրանք բոլորն էլ քաղաքներում են, գյուղ են գալիս երկու-երեք տարին մի անգամ, կարևոր-կարևոր քայլում են գյուղի փողոցներով, ժամերով նստում են գյուղական ակումբի առջև՝ մինչև կլրանա աշխատանքային արձակուրդը, ու թողնում, գնում են®Էհ, իսկ մի՞թե նրանցից մեկն էլ ես չեմ£

Իսկ այստեղ շարունակում են բուրել ծաղիկները, արևը ծառերի արանքից ընկնում է բացատների վրա և, չնայած եղյամ է դնում արդեն սարերին, մյուս բոլոր ծաղիկները չնայած վաղուց են խամրել, բացատներում բացվում է վարդը՝ բարակ թերթերով, բարակ ոտքի վրա կանգնած կարմիր վարդը£

Ամառ է, տաք է, մեծ, դեղնակարմիր ճանճերը՝ կլոր աչքերով, անշարժ կանգնել են ոսկեփայլ օդում, նրանք իմ ոտնաձայներին ուշադրություն չեն դարձնում, բազմերանգ թիթեռները պարսերով իջնում են անասունների ոտնահետքերում հավաքված անձրևաջրերի վրա, պարսերով բարձրանում են ջրերի վրայից, մի տեսակ թեք ճախրելով գնում, պտտվում, կրկին վերադառնում են նույն փոսերի վրա£

Հիշում եմ, ամռան մի շոգ օր Սամվելիկին վերցրի ինձ հետ, եկանք այստեղ£ Աղբյուրի մոտ զով էր, նստեցինք՝ ջրի քչքչոցը մեր ականջում, իսկ շուրջը՝ հավքի դայլայլ, մեղվի գվվոց, կկվի կանչ, հեռվում, ծառերի արանքից երևում էր գյուղը՝ փռված ժայռեղեն ձորալանջերին, երերուն մղեղի մեջ՝ գառան մայուն, խրխնջոց, ինչ-որ ծիծաղ, զանգի ղողանջ, շնահաչ, քամու թևին՝ գյուղից եկող բեկբեկուն ձայներ® Ութերորդ դասարան էր փոխադրվել Սամվելիկն արդեն, աղջկա մի լուսանկար ցույց տվեց£ «Լավիկն է, չէ՞»,-ամաչելով ու նաև կարծես թե պարծենալով, հարցրեց նա£ Սիրունատես աղջիկ էր, մազերը կարճ կտրած, հրացայտ խաժ աչքերով£ «Լավիկն է,– հաստատեցի ես,– ո՞ւմ աղջիկն է»£ «Մեր ուսմասվարի,– ինքն էլ մի պահ ակնածանքով դիտելով նկարը, ասաց նա£– Ընկեր Թելյանի աղջիկն է: Յոթերորդում է սովորում, անունն էլ Ագնեսա£ Լավ անուն է, չէ՞»£ Ես ժպտացի£ Լուսանկարը, որ նա երևի հատուկ վերցրել էր՝ ինձ ցույց տալու համար, խնամքով դրեց գրպանը£ Պարզ երևում էր՝ սրտովն էր, որ գովեցի իր ընտրությունը£

Ես ծնկի եմ իջնում քարե գուռին՝ ջուր խմելու, գուռի հատակին ջուրը փոս է փորել և մանրիկ ավազները ծփանքի միջից դողում են£ Այն հեռու ժամանակներում, ետմիջօրեին, սարերից տուն վերադառնալիս, այստեղ կանգ առան հոգնած, ուժասպառ եղած ջահել մայրն ու երկու որդին՝ Սահակն ու Գրիշան£

Ամառ էր ու շոգ էր, մանրիկ, սև մժեղները կախվում էին նովի բորբոսնող ջրի վրա, հետո բարձրանում, պտտվում էին թեղու ստվերում, սյունաձև փայլում£ Որդիների տեսքից՝ այդպես ընկճված, հնամաշ շորերին՝ կարկատաններ, ոտաբոբիկ,– Շահումի սիրտը ճմլվում էր£ Շահումը վարժարանում սերտած մի ոտանավոր հիշեց, որ ասես իր մասին էր գրված, այդ օրվա իր կյանքի մասին£

Լուսնյակը դուրս է եկել,

Աչքերիս լույս է եկել£

Լուսնի լույսով մանեմ ես,

Սիպտակ ոստեր անեմ ես,

Աղքատ օրով ու լացով

Որբեր պահեմ մանածով®

«Հա, ամեն ինչ կանեմ,– ասես ի պատասխան այդ ոտանավորի, արտասանեց նա,– գիշերը ցերեկ կանեմ, ճախարակով կպահեմ ձեզ, բայց չեմ թողնի, որ ուրիշի դռան վիզ ծռեք»£ Բերքն այդ տարի լավ էր, Սահակի ու Գրիշայի օգնությամբ հնձեց արտը, կալսեց, երեսուն փութ ցորեն ստացավ£ Երկու փութ տարավ ջրաղաց, մի շաբաթ նստեց Թուլունց ջրաղացներում, մեծ հերթ էր, կես փութ աղաց և շալակած վերադարձավ£ Երեխաները, տան մոտ, խաղով տարված, հանկարծակի նկատեցին մորը և վեցը միասին աղմուկ-աղաղակով, ճռվողյունով եկան£ Անկարող լացը զսպելու, Շահումը ալյուրը շալակին, կանգնել, սրտի անդիմադրելի մղումով նայում էր նրանց£ Ամենափոքր որդին՝ Հովհաննեսը, ինչ-որ բանով ընկավ, թավալվեց գետնին, բայց իսկույն վեր կացավ, վազելով եկան, փաթաթվեցին թուլացած ոտքերին, և Հովհաննեսը, պինդ գրկելով ոտքերը, ասաց. «Մամա, քեզանից սպիտակ հացի հոտ է գալիս»£ Իսկ Մարգուշան, ցեխոտ դեմքով, գետնին նսած նայում էր£ Եվ այդտեղ նույնպես Շահումը մրմնջաց. «Մեծացնեմ, տեղ հասցնեմ ձեզ ու էլ դարդ չունեմ»£ Սահակն ու Գրիշան արդեն դպրոց էին գնում, ամբողջ մի տարի տեր Վարդանի համար ձրի հաց էր թխում, որպեսզի սա պարապեր որդիների հետ, իսկ ձմռան երկար գիշերները նստած գորգ էր գործում£ Գարնան վերջերին, ճամփաները բացվելուն պես, Խաչենագետի էն կողմից, Բալուջա գյուղից եկան գորգ առնելու£ Տրամադրությունը լավ էր, մտածում էր էդ փողով Շուշի քաղաքից շորեր բերել տալ, երեխեքը տկլոր են£ Զուր պատրանքներ՝ փողը փոխվել էր, և դրանք արժեքազրկված փողեր էին. խաբել էին նրան£ «Դե, եթե ինձ նման անբախտ մարդուն էլ են խաբում, ինչ ասեմ,– լաց եղավ նա,– թող նրանց կանայք իմ օրը չընկնեն, թող նրանց արածն իմի նման ջուրը չտանի»£

…Կռունկների երամը անուշ կանչով անցավ անտառների վրայով£ Ես բարձրացրի հայացքս, սակայն ոչինչ տեսնել չկարողացա£ Ծառերը ծածկել էին երկինքը£ Ինչ-որ տեղ վայրի աղավնիները ղունղունում էին, փայտփորիկը, կրծքով չոր կեղևին կպած, տկտկացնում հա տկտկացնում էր£ Չէր երևում և կկուն, որ հաճարկենու կատարին բազմած անդադրում կանչում էր, և նրա կանչը՝ նման սրտի զարկերի, թախծական էր կուսական անտառի համատարած անդորրի մեջ£

Հուշերի մեջ խորասույզ՝ կապույտ ստվերներով շղարշված ճանապարհով ես քայլեցի դեպի մոտիկ բլրակը, մտածելով այն մասին, որ այս վայրերի հետ ինձ կապող շատ քիչ բան է մնացել£ Այստեղից, բլրակի վրայից, ինչպես ափի մեջ, երևում է ձորի զառիվեր ափերն ի վար սփռված գյուղը£ Գյուղագլխին, ուղղակի ժայռին թառած, պահակում է հին գերեզմանատունը£ Ութերորդում, հին աշխարհի պատմության դասին, ամբողջ դասարանով գնացինք այնտեղ՝ պեղումներ կատարելու£ Մամռակալած քարերից մեկին, որ ընկած էր աղբյուրի մոտ՝ կիսով չափ խրված հողի մեջ, մեծ ճիգերով կարողացանք կարդալ՝ «Թիւն ՅԼ էր£ Ես նուաստ վարպետ Ներսէս շինեցի զաղբիւրս£ Յաղութս յիշեցեք»£ Իսկ թե դա ինչ էր նշանակում՝ այն ժամանակ ոչ մենք, ոչ էլ ընկեր Ղուլյանը՝ մեր դասատուն, կարգին վերծանել չկարողացանք£ Կոլխոզի ստեղծման առաջին տարիների նախագահ Մնացական դային՝ Մխիթարի հայրը, էշը նստած գնում էր սար՝ խոտ հարելու£ Մեզնից ով էր՝ կանչեց նրան£ Նա էշի գլուխը շուռ տվեց մեր կողմը և դեռ հեռվից սկսեց. «Էստեղ ի՞նչ եք անում, ո՞վ է իրավունք տվել, ես ձեր տիրումերը»£ Աղջիկները փռթկացրին, ընկեր Ղուլյանը մինչև ականջները կարմրեց, իսկ մենք ծիծաղեցինք և, աշակերտական տետրում արտագրած մակագրությունը ցույց տալով նրան, ասացինք. «Մնացական դայի, ոչ ոք չի հասկանում, գուցե դու իմանաս»£ Չնայած շոգին, Մնացական դային ականջավոր գլխարկով էր, գլխարկի մի ականջը կախված էր, մյուսը վեր տնկված, երկար քուղերը ծածանվում էին խոսելիս£ Ընկեր Ղուլյանն այտը ծռած, խորհրդավոր կիսաժպիտով նայում էր նրան՝ իբր, մարդ եք գտել բան հարցնելու£ Մնացական դային որսաց այդ հայացքը, սղալեց երկար բեղերն ու ասաց. «Ես ձեր տիրումերը®Հայոց ՅԼ-ն դա մեր ութհարյուր ութանասունմեկ թվականն է£ Ասված է, որ էս աղբյուրը շինեցի ես, վարպետ Ներսեսս, ձեր աղոթքների մեջ հիշեցեք ինձ£ – Մնացական դային աչքի մեկը կկոցած նայեց ընկեր Ղուլյանին, քրքռալով ծիծաղեց ու հենց այնպես, ծիծաղի միջից ասաց.– Ղուլյան Վահան, բա քեզ դպրոցում ինչի՞ համար են ռոճիկ տալիս, ես քու տիրումերը® Խելք բաժանելիս էստեղ ես եղել է, էստեղ» էշի քամակին խփելով, դարձյալ ծիծաղեց նա£ Մենք քիչ էր մնում կոտորվեինք հրճվանքից, իսկ ընկեր Ղուլյանը, կրկին մինչև ականջները կարմրած, շփոթված՝ չգիտեր նրա՞ն նախատեր, թե՞ մեզ վրա բարկանար£

Հին գերեզմանատնից ձախ՝ ներքևում, նոր գերեզմանատունն էր£ Շահում մեծ մորս հետ (նա աջ ձեռքում գավազանը, ձախով իմ ձեռքը բռնած)՝ դանդաղ, այստեղ-այնտեղ կանգ առնելով, որպեսզի հանգստանար, գնում էինք այնտեղ£ Չորս բոլորը կանաչ խոտ, տեսակ-տեսակ ծաղիկներ, թռչունների երգ£ Մեծ մայրս գունատվում էր, շուրթերը սկսում էին դողալ£ «Գնա էն կողմը ծաղիկ քաղիր, բեր դիր քարերին»,-պատվիրում էր ինձ£ Ես գնում էի ծաղիկ քաղելու, իսկ ինքը գետնին չոքած երգով լալիս էր երկար՝ մի քարից անցնելով մյուսին£ Իրավ, ոչինչ չի փոխվել ասես£ Մեղրաքերծի իր բնից մի քարարծիվ պոկվեց և սրատես հայացքը ներքև, դանդաղասահ և վեհափառորեն սկսեց պտտվել կիրճի վրա£ Սալկուհոտից գյուղ իջնող սանդղանման քարքարոտ ճանապարհով, ուշք չդարձնելով ո°չ արծվին և ո°չ էլ մերթ ընդ մերթ հնչող նրա կռինչներին, մի երկու տղա բարձր վիճելով քշում էին իրենց ուլերը£ Հեռվում, Խաչենագետի կողմերից բեռնատար մի մեքենա էր բարձրանում դեպի գյուղ, փոշին, որ ասես թափքից է թափվում, երկար մնում է կանգնած ճանապարհի վրա£ Քիչ այն կողմ, ճանապարհի եզրին, ձի կար կապած, ձին պարանի երկարությամբ արածել է շուրջը և հեռվից այնպես է թվում, թե ձիու չորս բոլորքը գերանդիով հնձած է՝ մաքուր-հավասարաչափ£ Ամեն ինչ նույնն է, երկար տարիներ չեն անցել ասես£

Գյուղում կչկչում են հավերը£ Հավ թուխս դնելիս, մեծ մայրս կանչում էր ինձ£ «Արի, արի, ասում էր, ինքդ դեռ անմեղ, ձեռքդ արդար, ձուն դիր հավի տակ»£ Ձյունասպիտակ սառը ձվերը ես զգուշորեն տեղավորում էի թխսկանի տաք թևերի տակ, իսկ մեծ մայրս, դեղին մի ձու վերցրած, երեք անգամ դանդաղ պտտում էր բնի վրա՝ հետն էլ կամացուկ երգելով. «Օձը գա իր ճտերովը, լոկը գա իր ճտերովը. ամեն անասունք գա իր ճտերովը, դու էլ գաս քո ճտերովդ, լոխ սաղ, մեկը՝ լակ»£ Ասում էր, ձուն դնում հավի տակ£

Ինձնից մի քանի քայլի վրա երգեց արտույտը£ Ես շրջվեցի ձայնի կողմը£ Փոքրիկ ու շականակագույն՝ մուգ պուտերով ու խալերով՝ արտույտը թեթև վազեց, շարունակ ետ նայելով և, քիչ անց ալոճենու թփուտների ետևից կրկին լսվեց նրա զրնգուն երգը£

Ես երկար նստեցի բլրակին, հետո իջա գյուղ և, տնամերձ բանջարանոցների արանքով ընկած նեղլիկ ճանապարհով, որ մի ժամանակ առվի դեր էր կատարում, գնացի տուն£

Լուսինեն դրսում, թթենու տակ, կրակը վառել, կաթ էր տաքացնում£ Գոհարն ու Լիլիթը չկային, նրանց ձայնը այգուց էր գալիս£ Մեծ մայրս նստած էր նույն դիրքում£

–Ոչինչ չի՞ կերել£

–Չի ուզում ուտել,– դժգոհեց Լուսինեն£– Ինքդ փորձիր, գուցե համաձայնի£

Այնտեղ, կալերում, մինչև հիմա չէին կարողանում գործի գցել տրակտորը£ Այն մեկ հռնդում, մեկ որոշ ժամանակ միալար աշխատելուց հետո՝ թրկ-թրկ-թրկ, լռում էր£ Կալերից եկող այն հռնդյունը մեծ մորս երևի տանում էր մի ուրիշ աշխարհ£ Ինչքան հուշեր կային՝ կապված այդ կալերի հետ£ Տարիներ են գալիս ու անցնում, բայց ամառային էն սև օրը, չէ, մոռանալ չի լինում£

…Անտանելի, հեղձացուցիչ տոթ էր, հատիկների ծանրությունից ճկված չոր, տաք խրձերը ընկերուհիների հետ միասին երկշարք փռեցին կալում, որպեսզի ընդմիջումից հետո բերեին եզներն ու սկսեին կամնով կալսել£ Շահումը մանգաղով կտրում էր կեմերը՝ խրձերը բացում£ Նա ինքն էլ չգիտեր, թե ինչու մի տեսակ ընկած էր տրամադրությունը£ Հին ժամանակների ծանոթ տագնապը առավոտվանից սողոսկել էր նրա ներսը ու հանգիստ չէր տալիս£ Եվ ինչի՞ց էր դա՝ հասկանալ չէր կարողանում£ Որպես օղակավար՝ գործերը ոնց որ վատ չեն գնում, առավոտվանից կալսում էին առանց դադարի, շեղջը նկատելի իջել էր, կալսածի մի մասը էրանել էին, մի մասն էլ՝ սպասում էին իրիկվա դեմ քամին բարձրանա£ Ամեն ինչ կարգին է, բերքն էլ, փառք աստծո, վատ չի, և° պետական պլանները կտան, և° աշխօրին ահագին կբաժանեն£ Բայց, միևնույն է, սիրտն ինչ-որ վախ էր ընկել£ Որտեղից-որտեղ միանգամայն անսպասելի հիշեց վաղուց անցած-գնացած այն օրը, երբ ինքը կես փութ ալյուր շալակած եկավ տուն, և երեխաները, հեռվից տեսնելով իրեն, վազեվազ եկան, փաթաթվեցին իրեն, Հովհաննեսը, մոր ծնկները պինդ գրկած, ասաց. «Մամա, քեզնից սպիտակ հացի հոտ է գալիս»£ Աստված, տարիներն այս ինչ արագությամբ են թռչում, քարի փոքրը չի մեծանում, երեխի փոքրը մեծանում է, հրեն, աստված թող շատ չհամարի, երեխեքը մեծացել են արդեն£ Քիչ է մնացել, շուտով բանակից կվերադառնան Սահակն ու Գրիշան£ Ոնց որ գյուղից դուրս են եկել, մինչև հիմա էլ միասին են ծառայում՝ Մինսկ քաղաքում£ Իր մտքով չէր էլ անցնում, թե Գրիշան կարող է գնալ£ Նա, ախր, շրջկենտրոն՝ եղբորը ճանապարհելու էր գնացել£ Հետո էնտեղ, զինկոմում խնդրել է իրեն էլ եղբոր հետ ուղարկել, որովհետև, մեկ է, հաջորդ տարին էլ ինքն է գնալու, ավելի լավ է եղբոր հետ գնա ու եղբոր հետ էլ հետ գա£ Հարգել էին խնդրանքը, թույլատրել£ Սկզբում Շահումին շատ վշտացրեց այդ դեպքը, երկու օր շարունակ տեղը տեղ չէր տալիս, մի գլուխ լաց էր լինում, բայց այս ու այնտեղից սիրտ տվին, թե ավելի լավը դա է, շուտ գնացել է, շուտ էլ տուն կգա£ Ոչինչ, նրանք կգան, հետո էլ Արամն ու Վաղարշակը կգնան՝ հայրենիքին իրենց պարտքը կատարելու£ Մնում է Հովհաննեսը£ Դե, Հովհաննեսի բանը հեշտ է, դպրոցի աչքն է, հիմա էլ բարձր դասարանների աշակերտներից արտադրական բրիգադ է կազմել, օգնում է կոլտնտեսությանը£ Էն առաջին օրը դիրեկտորն ասաց. «Պրծավ թե չէ՝ ժամեր եմ տալու, թող դաս տա£ Հովհաննեսը համալսարան պիտի ավարտի, նրանը գիտությունն է»£ Քանի ձեռքումը ուժ կա, կօգնի որդիներն էլ կօգնեն, բա ո՞ր օրվա եղբայրներ են£ Հրեն Վաղարշակը ֆերմայում է աշխատում, ավելի շատ աշխօր է վաստակում, քան ինքն ու Արամը միասին վերցրած£ Չէ, դժվարը մնացել է ետևում£ Կգան որդիները, երկհարկանի տուն կկառուցեն՝ մի քանի սենյակներից բաղկացած£ Ահագին շինանյութ են կուտակել£ Իսկ հետո կամուսնացնի նրանց, կօգնի հարսներին, ինչով կարող է, ինչո՞ւ չպիտի օգնի®

Ամպրոպի խուլ ու հեռավոր ձայն լսվեց£ Աչքերը արևից կկոցած՝ Շահումը նայեց երկնքին£

–Էս տերը մեռածը հանկարծ անձրև չանի£– Մարգարիտը նույնպես, ձեռքը հովանի անելով ճակատին, նայեց վեր£

Ինչպես փոքրիկ սառցակտորները ջրում, առնետի ճերմակության ամպամալանչները դանդաղ լողում էին երկնքում£

–Չէ, անձրև չի լինելու,– մտացիր արձագանքեց Շահումը£– Չե՞ս տեսնում՝ քամի չկա,– և դառնալով հին օրերի ընկերուհուն, անսպասելի ասաց.¬ Լսիր, քեզ հետ էլ է պատահու՞մ՝ մեկ էլ տեսար անհասկանալի ինչ որ բանից սիրտս սկսեց թրթռալ, միանգամից և օդն է պակասում, և ոտքերս են մի տեսակ թուլանում£ Էդ ինչի՞ց է£ Թարսի պես էլ,– շարունակեց նա,– մորս երազում տեսել եմ£ Ամեն անգամ մորս երազում տեսա թե չէ, մի բան պիտի պատահի£ Լույսը բացվելու վրա աչքս փակեցի և իսկույն տեսա. կանգնել ու մի տեսակ վախեցած նայում էր£ Կարծես թե ինչ-որ բան էր ուզում ասել ու սիրտ չէր անում£ Էդ էր, էլ աչքիս քուն չեկավ£

–Լուսահոգի մերդ սրբի պես կնիկ էր£– Մարգարիտը հոգնած շտկեց մեջքը£– Լսել եմ, ասում են, երազում ավելի լավ է՝ վատ մարդկանց տեսնես, քան լավ£

–Ինչո՞ւ,– էն կողմից հարցրեց Վարդանուշը£

–Ի՞նչ իմանամ£ Իբր թե՝ երազում լավ մարդ տեսնելիս՝ էդ օրը անպայման մի վատ բան է կատարվում£– Մարգարիտը նայեց Շահումին, փոխեց խոսքը£ – Էն ո՞վ է հիմի երազներին հավատում, բանիդ կաց£

–Հակառակի պես լեզուս կսկծում է– դարձյալ շարունակեց Շահումը£ – Բաքվից եղբորս՝ Սահակի սպանության լուրը ստանալու օրն էլ էդպես էր, առավոտվանից լեզուս կսկծում էր, իսկ իրիկունը լուրը եկավ հասավ® Աստված, մի բան չպատահի երեխոցս£

Բրիգադավար Մնացականը գիշերն իր կովի համար խոտ էր հնձել Բուրջալում, և հիմա մարագի ստվերում պառկած, կոտրում էր աչքի քունը£ Նա շրջվեց կանանց կողմը£

–Ի՞նչ եք լեզուներիդ տալիս,– դժգոհ փնթփնթաց նա պառկած տեղից£ -Որ ամեն երազ ճիշտ լիներ, է¯, հազար անգամ մեր էս Մարգարիտին դուրս արած կլինեի ու Սիրանին բերած մեր տուն£

–Որտեղի¯ց ինձ էդպիսի բախտը,– կեղծ ափսոսանքով գլուխն օրորեց Սիրանը£

–Հողվես դու, մի սրան նայիր,– խաղի մեջ մտավ Մարգարիտը£– Ուր է, թե մի էդպիսի բան անեիր՝ հոգիս ազատվեր£ Երեխաների խաթեր մնում եմ, սա էլ կարծում է, թե մի բանի պետք է£

Սրանց կռիվն ամենօրյա կռիվ էր՝ սովորական դարձած, մի քանիսը ծիծաղեցին, բայց Մնացականը խոսքի տակ մնացողը չէր, ասաց.

–Այ աղչի, հազար մանեթով ձեռք բերած մարդուդ մի մանեթով ինչի՞ ես ծախում£

Սակայն Մարգարիտը չհասցրեց պատասխանել, շրջանցելով մարագները, գյուղխորհրդի նախագահ Ասծատուրի մոխրագույն Հրեղենը քառատրոփ գալիս էր դեպի կալերը£

–Ոնց որ թե էստեղ է գալիս,– ասաց ինչ-որ մեկը£ Կանանցից նրանք, ովքեր նստել էին շեղջի ստվերում՝ քիչ հանգստանալու, վեր կացան£ Շահումը, ինչ-որ վատ բանի կանխազգացումից թրթռացող սրտով մնաց կանգնած, Մարգարիտը, ձեռքը հերթական խրձին՝ սպասեց® Մնացականը նույնպես ելավ տեղից և, չգիտես ինչու, մի տեսակ անհամբերությամբ, սկսեց նայել ճանապարհին£ Ձին կորած էր քափ ու քրտինքի մեջ, լկամը կրծելով վարգով անցավ կալերի միջով, բայց հեծյալը՝ կատարածու Աբգարը կարողացավ ձգել, պահել սանձը, կատաղած հովատակը, շուռ գալով մարդկանց կողմը, կանգ առավ՝ ղրճտացնելով դարչնագույն ատամներն ու անհանգիստ դոփելով տեղում£ Աբգարը, առանց ձիուց իջնելու, խզված ձայնով ասաց.

–Դե, ինչ ասեմ, այ ժողովուրդ, մեծ կռիվ է սկսվել, գերմանացի զորքերը հարձակվել են մեր զորքերի վրա£

Հավաքվածների վրա ասես կրակ մաղվեց£

–Վույ, լեզուդ լալկվի, Աբգար,– ձեռքերը ծնկներին խփելով անիծեց Մարգարիտը£– Էս ինչ խաբար բերեցիր£

–Աբգարն ինչ անի, այ քույրիկ,– խեղճացած արդարացավ կատարածուն£– Հրեն շրջանից հեռախոսները կոտրատում են£ Ասծատուրին հրամայել են մի մետր անգամ չհեռանալ գյուղխորհրդից£ Ինձ էլ ուղարկեց բրիգադիրներին հայտնեմ, որ իրիկունս միտինգ է, բոլորը պիտի ներկա լինեն£

Մի քանիսը սկսեցին բարակ ձայնով լաց լինել£

–Դե, ես գնամ մյուս բրիգադներին էլ ասեմ,– ասաց Աբգարը և ձին վարգով դուրս բերեց երրորդ բրիգադի կալերից£ Շահումն ասես քարացել էր, ասես ոչինչ չէր լսում, և այն, ինչ ասվեց այստեղ, նրա գիտակցությանը չէր հասնում դեռ£ Նա մտամոլոր, ոչինչ չտեսնող հայացքով նայում էր շուրջը£

Մնացականը լրագրից հաստ գլանակ սարքեց, դողդոջ մատներով վառեց, բայց ծխել չհասցրեց, խեղդող հազը միանգամից բռնեց£ Լեզուն խողովակի պես դուրս հանած, երկար հազում էր, և գլխարկի քուղերը շարժվում էին հազի ցնցումներից£ Նրա որդին՝ Մխիթարը, նույնպես բանակում էր, և նա մի տեսակ վախ զգաց նայել կնոջը, ասես ինչ-որ բանում ինքը մեղք ուներ£ Մխիթարը սահմանից հեռու է, Ուրալից էն կողմ՝ Բառնաուլ քաղաքում է ծառայում, բայց, դե, դա ի՞նչ նշանակություն ունի, իր որդին ռազմաճակատից հեռու է, մյուսների որդիները հո էնտեղ են£ Նա սիրտ չարեց նայել նաև Շահումին, որի որդիները՝ Սահակն ու Գրիշան, սահմանային զորամասում են ծառայում հիմա, ամենայն հավանականությամբ, կռվի առաջին գծում են, կրակների տակ£ Մնացականը բարձրացրեց աչքերն ու վախեցավ՝ տեսնելով Շահումի՝ հողի գույն ստացած դեմքն ու անարյուն շուրթերը, որ շարժվում էին, սակայն որևէ բան արտաբերել անկարող էին£ Մարգարիտը քիչ դենը, գետնին չոքած լալիս էր՝ ձեռքերով ծածկած դեմքը£

–Աղջի, հավաքեք ձեզ, ամոթ է, ճշմարտությունը դեռ ոչ ոք չգիտի, ինչ իմանաս, կարող է նույնիսկ պրովոկացիա է,– քիչ անց մի կերպ արտաբերեց Մնացականը՝ ինքն էլ չհավատալով իր խոսքերին£– Ես դրանց, էդ գերմանացիներին տասնվեց թվականից եմ ճանաչում® Մի բան ասեմ ձեզ®– սակայն բրիգադավարի խոսքը մնաց օդում կախված, կանանցից մի քանի հոգի, ուղիղ կտրելով կարտոֆիլի դաշտը, վազեվազ իջնում էին դեպի գյուղ£

Ամենից վերջում, անդադար հոսող աղի արցունքները լիզելով ու հազիվ շարժելով թուլացած ոտքերը, գնում էր Շահումը£ Մնացականը երկար նայեց հեռացող կանանց ետևից, հետո մտախոհ թափ տվեց ձեռքը և, կալում մնացած կանանց հավաքելով, գնացին հացահատիկն էրանելու£ Օդի նվազագույն շարժում անգամ չէր զգացվում£ Մնացականը բաց արեց մարագների դարպասները, միջանցիկ քամի փչեց, և այդ քամու տակ էլ սկսեցին էրանել£

–Շուտ արեք, ձեզ մատաղ,– շարունակ կրկնում էր Մնացականը՝ ձեռքը ճակատին հովանի արած ստեպ-ստեպ նայելով գյուղի կողմը£– Շուտ արեք վերջացնենք, գնանք տեսնենք ինչ է գալիս գլուխներս, ես դրանց տիրումերը®

…Լուսինեն հավաքեց սեղանը ու մեծ մայրս այդպես էլ ոչինչ չկերավ, չխմեց£ Ձեռքերը տեղաշորին, գլուխը հակած կրծքին, լուռ, անշարժ նստած էր նա՝ ասես իրոք անհաղորդ դրսի բոլոր ձայներին£

Տան ետևում, ճանապարհին, մարդատար մեքենայի հռնդյուն լսվեց£ Ես շրջվեցի ետ՝ ներըմբռնողաբար զգալով, որ մայրս է եկել£ Զարմանալի ու նաև աններելի է՝ ոչ մի զգացմունք չունեմ նրա հանդեպ՝ ո°չ սեր, ո°չ ատելություն£ Ինչո՞ւ է այդպես՝ հասկանալ, առավելին՝ բացատրել, չեմ կարողանում£ Գուցե մանկութ օրերի ինչ-որ վիրավորանք պահ մտած ապրում է իմ մեջ£ Բայց չէ՞ որ նրան մեղադրելու հիմք նույնպես չունեմ£ Մի անգամ Շահում մեծ մորս ասացի. «Ես նրան որպես հարազատ ընդունել չեմ կարողանում, չգիտեմ ինչու, բայց դա այդպես է£ Նա ինձ համար միշտ էլ օտար է եղել£ Եվ եթե մեկը կա, որ ինձ հարազատ է՝ դու ես»£ Նրա համար, իհարկե, հաճելի էր իմ խոստովանությունը, բայց ցույց չտվեց, ասաց. «Այան քե մատաղ, գուցե նա մեղավոր չի, կյանքում միշտ չի, որ մարդ կարող է անել էն, ինչ սիրտն է ուզում, պատահում է, որ ամեն ինչ հակառակ մարդու ուզածի է դասավորվում»£ «Բայց չէ՞ որ նա մեզ լքեց,– առարկեցի ես,– և° ինձ, և° քեզ»£ Մեծ մայրս տարուբերեց գլուխը, դառը քմծիծաղ տվեց, ասաց. «Վայ էն մարդուն, որի կնիկը նախշուն կլինի»£ Նրա ասածն ինձ անհասկանալի էր, թեպետ վեցերորդ դասարանի աշակերտ էի արդեն£ Այնուամենայնիվ ասացի. «Հետո՞ ինչ»£ Մեծ մայս ժպտաց£ Բայց անուրախ ժպիտ էր դա£ «Էն, որ նախշուն կնիկը կարմիր խնձոր է, քարով տվող շատ կլինի,– ուշացումով արձագանքեց նա£– Մերդ գիտե՞ս ինչպիսին էր, երբ հորդ հետ եկան գերությունից£ Նա առաջին ռուսն էր մեր գյուղում, բոլորը ապշած նայում էին£ Բոյը բարձր, մազերը շեկ, ծիծաղը բերանին£ Որ խոսում էր, ոնց որ թե երգ էր ասում՝ էնքան դուրալի էր ձենը, չնայած լեզուն չէինք հասկանում£ Բայց դե շուտով ինքն արդեն մեզնից ավելի լավ էր խոսում հայերեն£ Հա, շատ էր սիրուն, սաղ գյուղի բերանը մնացել էր բաց®– Նա մի պահ մտածեց և ասաց.– Իսկ հետո էնպես ստացվեց, որ կապվեց քաղաքից եկած էդ երկրաբանի հետ»£ «Իսկ դու ասում ես, թե գուցե մեղավոր չի»,– դարձյալ առարկեցի ես£ «Մեղավոր է, թե մեղավոր չի, հիմի արդեն անցած է,– տխուր ասաց նա,– բայց էն ժամանակ շատ ծանր ազդեց ինձ վրա£ Գյուղի հիվանդանոցում բուժքույր էր, էդ երկրաբանն անտառում ծառի տակ էր ընկել, թե ինչ՝ ոտքը վնասված բերել էին հիվանդանոց£ Էնտեղ էլ կապվեցին£ Լսեցի ու ոնց որ եռացած ջուր թափեն գլխիս£ Ուղիղ գնացի աշխատանքի տեղը£ «Տկլորը բարձրացավ սարը, սարի անունը խայտառակ արեց, ասացի£ Գնա որտեղ ուզում ես, ես հարյուր տարի նամուս չեմ պահել, որ դու երկու օրում ցեխոտես»£ Էդպես եղավ, էդ երկրաբանի հետ գնացին քաղաք£ Որոշ ժամանակ անց քեզ բերեց, թողեց ինձ մոտ»£

Իրոք, ինչո՞ւ է այսպես, ինչո՞ւ անկողմնակալ չեմ կարող վերաբերվել մորս£ Ո՞րն է նրա մեղքը£ Իսկ գուցե կանխակալ սառնությունը պայմանավորված է այն բանով, որ մեծ մորս գոնե մի անգամ չտարավ իր մոտ, չպահեց£ Բայց այս ինչի՞ մասին եմ մտածում£ Մի՞թե նա քաղաքում մնացող է£ Վերջին անգամ ինչքան հորդորեցի, ինչքան խնդրեցի՝ մինչև կարողացա մի քանի շաբթով տանել Բաքու՝ ինձ մոտ£ Տարա թե չէ, մի երկու օր չանցած սկսեց. «Ինձ տար գյուղ, այան անունիդ մատաղ, սիրտս դիմանում չի»£ Առավոտվանից իրիկուն նույնը. «Թե ուզում ես երկու օր շատ ապրեմ, ինձ տար իմ տուն, քեզնից էլ եմ գոհ, երեխաներիցդ էլ, կնկանիցդ էլ եմ շատ գոհ, բայց մնալ չեմ կարա, տար, թե չէ մեռնելու եմ, գլխիդ հոգս դառնամ»£ «Կմեռնես, քաղաքում կթաղենք»,– գրկելով ուսերը, կատակով ասացի ես£ «Չէ, չէ, չէ, տար, այան մատաղ, թե ինձ հարգում ես, տար»,– ասաց նա և մեղմաձայն մրմնջաց.

Որ մեռնեմ, տարեք Արչաձոր թաղեք,

Թող մոտս լինեն իմ լեռ ու սարս,

Էհ, ի¯նչ արած, թե տար չունի քարս

Էնտեղ են թաղված ախպերս, մարըս®

Նրա սիրտն, այո, նրան քաշում էր գյուղ, այնտեղ ամեն մի քար, ամեն մի ծառ հիշեցնում էր որդիներին£ Նա ուզում էր այնտեղ լինել, միայն այնտեղ, հուշերի հարազատ աշխարհում®

…Վերջին անգամ® Վերջին անգամ որդիներին՝ Վաղարշակին ու Արամին, ռազմաճակատ ճանապարհելուց հետո գնացին կալեր, կալսեցին մինչև ուշ, Հովհաննեսն էլ իր հետ էր, Հովհաննեսը եզներն արձակեց կամներից, Մնացականը եզները քշեց հանդ, իսկ ինքը կանանց հետ քայլեց դեպի տուն՝ շարունակ նայելով դեպի ետ, դեպի Խաչենագետն ի վար իջնող ճանապարհը, որը հեռվից, աստղալույսի տակ, սպիտակին էր տալիս և ասես գետ լիներ, ուր հոսում էր Խաչենին զուգահեռ և ոլոր-մոլոր գնում, կորչում էր մթին ձորերում£

Այդ ճանապարհով գնացին իր որդիները, և որտե՞ղ են տեսնես հիմա նրանք. մեկնե՞լ են արդեն, թե դեռևս այնտեղ, շրջկենտրոնում են£

Կանայք այդ օրը շատ էին աղի արցունք հեղել, հիշելով կռիվ մեկնած իրենց հարազատներին, շատ էին խոսել, հուսադրել, սիրտ տվել իրար, այժմ լուռ քայլում էին, և նա գիտեր՝ նրանցից յուրաքանչյուրին հիմա նույն միտքն էր մտատանջում՝ շուտ կվերջանա՞, արդյոք, պատերազմը£ Նա նույնպես քայլում էր լուռ, գլխահակ, ինչպես ծանր բեռան տակ՝ քիչ առաջ թեքված, և հակընդդեմ, տագնապահույզ մտքերը հանգիստ չէին տալիս նրան£ «Որտե՞ղ են, տեսնես, Գրիշան, Սահակը,– շվար մտածում էր նա,– էս հանդ ու սարերին, ազատության սովոր խեղճ երեխեքս ի՞նչ են անում հիմի էնտեղ՝ կրակի ու մահվան բերանում£– Աչքերը լցվեցին, ճանապարհը մշուշի մեջ երերաց£– Իսկ Արամս ու Վաղարշակս,– մտովի շարունակեց,– նրանցից ի¯նչ կռվող, երեկվա անմեղ, էս աշխարհի շառ ու խերին անտեղյակ միամիտ երեխեք են, նրանք ի՞նչ գիտեն, թե ինչ ասել է կռիվ ու մահ»£

Շահումը նայեց առջևից քայլող որդուն, և այն մտքից, որ նրան նույնպես կարող են տանել ճակատ, սարսռաց£ «Հովհաննեսին դեռ չեն տանի»,– ինքն իրեն սիրտ տվեց, իսկ մինչ էդ՝ մյուսներն էլ կգան£ Արամն ասաց, լեզվիդ մատաղ, բալաս, ասաց, որ կարող է պատահի դեռ ճակատ չհասած՝ պատերազմը վերջանա, և իրենք ետ գան տուն£ Չէ, Հովհաննեսին չեն տանի£ Ժամանակն ի՞նչ շուտ է անցնում£ Էն ե՞րբ էր, գարունը նոր-նոր բացվել էր, տան պատի տակ, տաք արևի մեջ նստած, զնգուն ձենով ոտանավոր էր սովորում.

Արագիլ, բարով եկար,

Հայ, արագիլ, բարով եկար£

Դու մեզ գարնան նշան բերիր,

Մեր սրտերը ուրախ արիր®

Հա, էդ մեկը որ ճիշտ էր, ուրախ սրտով, երջանիկ ապրում էին՝ իրենք էլ չիմանալով, որ երջանկությունն էլ հենց էն է, որ սոված լինես, թե կուշտ՝ միայն թե երեխեքդ ողջառողջ մոտդ լինեն£

Հովհաննեսին հետևելով՝ աննկատելի անգիր էր արել այդ ոտանավորը, մտքում շարունակ արտասանում էր՝ ինքն իրեն ժպտալով£ Ակամա մտաբերեց գարնանային այդ անուշ օրը. Էմման՝ աշխույժ, ուղղակի կրակի կտոր, իրենց բակում, ծառի ետևում կանգնած, հայելու կտորով արևի շողքը գցում էր Հովհաննեսի աչքերին, ծիծաղում£ Այն ժամանակ ժպտաց՝ երկար դիտելով նրանց անհոգ խաղն ու ներքուստ ուրախանալով, որ ընկերուհու՝ Մարգարիտի աղջիկը, դուր է գալիս իր որդուն£ «Բարով իրար արժանանան ու բախտավոր լինեն»,– շշնջաց նա այն ժամանակ£

Հիշելով այդ օրը, Շահումը հառաչեց, օրորեց գլուխը£ Իրոք, էդ ե՞րբ էր, ասես տաս տարի առաջ էր, այնինչ շատ-շատ՝ երեք-չորս տարի է անցել£ Չէ, ժամանակը կարծես չի գնում, փախչում է£ Ձենն էլ է փոխվել՝ մտածեց նա կրտսեր որդու մասին. տեսնողն էլ կկարծի տղամարդ է, բայց ի՞նչ տղամարդ, երեկ չէ էն մյուս օրվա երեխան է, պարզապես հեր չունի, իսկ առանց հեր երեխեքը շուտ են հասունանում£

Առջևում, ծառերի արանքից, երևաց գյուղը՝ անհյուրընկալ ու լքված£ Ճանապարհի երկու կողմին, ճանապարհի ամբողջ երկարությամբ, առանց հոգնելու, միալար ճռճռում էին ծղրիդները, խոտերի կամ թփերի մեջ կանաչավուն լույսով փայլկտում էին կայծոռիկները՝ թարթելով իրենց կախարդական լապտերիկները£

Շահումը կրկին շրջվեց, մի պահ նայեց ետ, ուր ամեն ինչ սուզվել, կորել էր խավարի մեջ, բացի հեռավոր Կաչաղակաբերդից, որ իր անհասկանալի բարձունքից հսկում էր գիշերային տագնապալից անդորրը£

Հովհաննեսին, չէ, չեն տանի՝ մրմնջում էր Շահումը® Նա չգիտեր, որ շուտով, շատ շուտով այս մեկին էլ կտանեն, և ինքը կմնա մենակ, մեն-մենակ դատարկ տան մեջ՝ կարոտ աչքն իր հինգ որդիների ճանապարհին®

…Այգուց դուրս նետվելով ու ճանապարհին, կռատուկների տակ կուչ եկած ննջան հավերին թռցնելով, վազեվազ եկան Գոհարն ու Լիլիթը, և, ուշադրություն չդարձնելով ինձ վրա, գնացին դեպի տան ետևը, որտեղից գալիս էր արդեն մորս ձայնը£ Ես նույնպես քայլեցի ճանապարհի կողմը£ Այնտեղ, ճանապարհի եզրին, մեքենայի մոտ զրուցում էին Մխիթարն ու իմ երկրաբան հերացուն£ Առանց երեխաների էին եկել£ Մայրս գալիս էր աղջիկներիս թևանցուկ, նրանք, իրար ընդհատելով, ինչ-որ բան էին պատմում նրան և մայրս, գլխով անելով, ժպտում էր£ Մի քայլ ետ՝ նրանց ետևից գալիս էր Մխիթարի կինը՝ Սաթենիկը£ Սաթիկը փոստում հեռախոսավարուհի է, նրանց, հավանաբար, նա է հայտնել մեծ մորս մասին£

–Մի տես ինչ գեղեցկուհիներ են,– ասում է մայրս՝ գորովանքով մեկընդմեջ նայելով Գոհարին ու Լիլիթին£– Զգույշ կաց քաղաքում չփախցնեն£– Ինչպե՞ս ես, որդիս£

–Ոչինչ,– պատասխանում եմ£– Դու ինչպե՞ս ես£

–Ինչպես տեսնում ես£– Ժպիտը, ինչպես հովի ալիքից ծնված ծփանքը՝ ծովում, տարածվում է դեմքին£– Գիտես, վերջերս մի գիրք եմ կարդացել, այնտեղ հանդիպեցի այսպիսի մի մտքի. ոչ ոք չի զգում, թե ինչպես է անցնում ջահելությունը, սակայն ամեն ոք զգում է, երբ արդեն այն անցել է£ Բայց տարիքի, ինչպես նաև երաժշտության մասին, ասում են, չպետք է բարձր խոսել, ճի՞շտ է դա£

–Երևի,– անորոշ թոթվում եմ ուսերս£

–Լսել եմ, ասում են՝ հասել ես մինչև Հնդկաստան, հաջողվե՞ց մի բան իմանալ Սամվելի մասին£

–Ոչ,– կարճ պատասխանեցի ես£

Մայրս թեթևակի օրորեց գլուխը, ասաց.

–Մարդկության ողջ իմաստությունը պարփակված է երկու բառի մեջ ՝սպասել և հուսալ:

Լուսինեն կարճ շրջազգեստով, թեթևաքայլ գալիս է մեր կողմը, և մորս ժպիտը հիմա նրան է ուղղված£ Ես քայլում եմ տղամարդկանց ընդառաջ£

Մխիթարը հերացուիս կողքից քայլելով, ոգևորված ինչ-որ բան էր պատմում նրան, նա էլ անտարբեր գլխով էր անում՝ մեկ նայելով դիմացի լեռներին, մեկ շրջվելով ետ, երկար դիտելով սարերն ի վար գլորվող ճանապարհը£

Հասնելով նրանց, լուռ սեղմեցի հերացուիս ձեռքը, սպասելով Մխիթարի պատմության ավարտին£

–Ձուկն ինչ է, ձուկն իր ձուկ տեղով լողում է մի մատնաչափ խորություն ունեցող գետում, փորը հատակին քսելով, կողքերը քարերին տալով լողում է ու չկա մի ուժ, որ կարողանա ետ շրջել նրան դեպի ծով£ Որովհետև ձկնկիթից նա այնտեղ է ծնվել և պետք է, որ այնտեղ էլ լույս աշխարհ գա նրա սերունդը£ Քո մասին եմ, է, պատմում,– շրջվելով իմ կողմը, անսպասելի ասաց Մխիթարը կարմրելով£– Տեսա, թե ինչպես էիր առավոտը գնում դեպի սարերը ու մտածեցի՝ ուր էլ լինի, որտեղ էլ որ ապրի, էս հանդ ու ձորերը նա իր սրտից հանողը չի£

–Երկրաբանական մեր արշավախմբի հետ այս սարերում շատ եմ ման եկել, և դա ոնց որ երեկ եղած լիներ,– նայելով սլացքի մեջ քարացած հեռավոր լեռների կողմը, ասաց հերացուս£ Նա լռեց, լռեց, ասաց.– Էհ, իչքան մեծանում ենք, էնքան ժամանակն ավելի արագ է թռչում, ու մենք ավելի հաճախակի ենք մտածում անցած օրերի, ջահելության մասին£

Մխիթարը օրորեց գլուխը, քմծիծաղով ասաց.

–Ողորմածիկ հերս ասում էր, որ ծերության ողբերգությունը մենակ էն չի, որ մարդ ծերանում է, այլև էն, որ հոգով մնում է ջահել, նա ասում էր նաև, որ երբ մարդ հասակն առնում է, աչքերը ճակատից տեղափոխվում են ծոծրակի վրա, և նա սկսում է ետ նայել ու ոչինչ չտեսնել, այսինքս՝ ուզում է ասել, որ գալիս է ժամանակ, երբ մարդ դադարում է հույսերով ապրելուց և ապրում է միայն հուշերով£

–Հա, երևի էդպես է,– անորոշ արձագանքեց հերացուս և, շրջվելով դեպի Մխիթարը, հարցրեց.

–Մխիթար, էլի բանաստեղծություն-բան գրո՞ւմ ես, թե՞ թողեցիր£

–Մեկ-մեկ գրում եմ, շրջանային թերթը տպում է£ Ոչ մի բառ չեն փոխում, ոնց որ գրում եմ՝ էնպես էլ տպում են£ Բայց դե փող քիչ են տալիս£

–Այ մարդ, հարյուր տարվա պահեստապետ ես, կոլտնտեսության ամբողջ ունեցվածքը ձեռքիդ, փողն ինչի՞դ է պետք£

–Կարծում ես մի շատ ուրա՞խ եմ, որ պահեստապետ եմ,– Մխիթարը շուրթերը ծռմռեց£– Ես գործ անող մարդ եմ, գործից չեմ վախենում: Ամենևին: Գործ անողի համար ամենածանր բանը անգործ մնալն է£ Ոտքս վիրավոր չլիներ, վաղուց թողել էի պահեստը£ Ի՞նչ եմ ստանում, կգնայի ֆերմա, էնտեղ շատ են ստանում£

Հերացուս աչքով արեց ինձ, ասաց.

–Մխիթար, էդ ճի՞շտ է, որ ասում են, իբր թե, մարդիկ են եղել, որ կռվի թունդ ժամանակ թաքուն կրակել են իրենց ձեռքին կամ ոտքին£

Մխիթարը, իբր, երկար մտածում էր£

–Թշնամու խոսք է,– ի վերջո ասաց նա£– Չի կարող պատահի£ Ախր, ո՞վ կհավատա£ Մեկն էլ դու, կհավատա՞ս£

–Ե՞ս® Ինչո՞ւ չեմ հավատա,– խնդմնդաց հերացուս, և , Մխիթարի հետ իր գործն ավարտած համարելով, դարձավ ինձ.– պառավը ո՞նց է, ո՞ղջ է, թե արդեն գործուղման է մեկնել£– Դարձյալ ծիծաղեց՝ այս անգամ իր անհամ սրախոսության վրա, իսկ հետո լրջանալով ասաց.– Ի¯նչ աստվածային կնիկ էր® Նա մեռնելուց չպիտի վախենա, դժոխքն էս կյանքում տեսել է արդեն£

–Իմաստունի հետ քար քաշիր, հիմարի հետ փլավ մի կեր,– հերացուիս հեռանալուց հետո դժգոհ փնթփնթաց Մխիթարը£– Հիմար մարդը լավ կանի, որ չխոսա, բայց, դե, եթե էդքանն ընբռնի, էլ ինչի պիտի խոսա: Խելոք մարդը երկու բան գիտի՝ շատ մտածել, քիչ խոսել£ Մարդ պիտի ինքն իրեն հարգի, որ ուրիշներն էլ հարգեն£ Էդպես է, մարդ որ հիմար ծնվեց, հիմար էլ կմնա, մեկը չի էլ հասկանում, թե վարդն ինչու է բուրում, մյուսը խոտ ու ծաղկից դեղ է սարքում, բուժում մարդկանց£ Աչքերը բռնի հորս արածը£ Դա որ անտառում ընկել էր ծառի տակ, ոտքը փշրել, ո՞վ է բերել հիվանդանոց£ Հերս է բերել սայլով£ Բա¯® Մարդ կա, մի կոպեկի լավություն անես, մինչև կյանքի վերջը կհիշի, մյուսին կյանքդ էլ տաս՝ չի գնահատի£ Աշխարհն էդպես է ստեղծված, ոչինչ չես փոխի® Խելք բաժանելիս բացակա է եղել£ Հիմար-հիմար խոսում է: Մեկն ասի՝ տեսե՞լ ես կրակելիս® Բայց մի բանում ճիշտ էր,– ամենայն հավանականությամբ՝ խոսակցության թեման փոխելու նպատակով, ավելացրեց.– Ձեր Շահում աքան էս կյանքում իր բաժին դժոխքն իրոք տեսել է արդեն, էն աշխարհում վախենալու բան չունի£ Բա ոնց, տեսել է£ Գյուղում Հայրենական Մեծ պատերազմում զոհվածների հիշատակին նվիրված աղբյուր-հուշարձան էր կանգնեցվել, շրջանային «Բարեկամություն» թերթում գրել եմ էդ մասին, էն որ վերևում, դպրոցի մոտ կանգնած է, էդ հուշարձանը£ Ուրեմս, հուշարձանը բացվեց շատ շուքով, Շահում աքան, որ մարդկանց մեջ մինչև էդ լուռ, շուրթերը սեղմած գունատված կանգնած էր, հանկարծ չոքեչոք, ինչպես առաջները գնում էին սրբի դուռը, էդպես չոքեչոք մոտեցավ հուշարձանին, գլուխը դրեց պատվանդանին ու դառը լաց եղավ£ Իսկ հուշարձանին, տեսել ես, պատերազմում զոհված նրա չորս որդիների անուններն էին՝ Աբրահամյան Սահակ, Աբրահամյան Արամ, Աբրահամյան Վաղարշակ, Աբրահամյան Հովհաննես® Հովհաննեսի մասին հրամանատարությունից պաշտոնական նամակ կար, շրջանային զինկոմը կարդաց նամակը, ուր գրված էր, որ մարտական առաջադրանքների կատարման ժամանակ 1945-ի մայիսի 7-ին հերոսաբար զոհվեց գվարդիայի ավագ լեյտենանտ, տանկի հրամանատար Հովհաննես Աղաբեկի Աբրահամյանը£ Գրված էր նաև, որ նրան տրված Կարմիր դրոշի շքանշանը, Կարմիր աստղի շքանշանը և մի շարք մեդալներ հետմահու ուղարկվել է Մարտակերտի զինկոմիսարիատ: Վերջում հրամանատարությունը հայտնում էր, որ ծնողները պետք է հպարտանան այդպիսի խիզախ որդի դաստիարակելու համար£ Բա, էդպես էր® Շահում աքան ամեն օր, պատկերացնո՞ւմ ես, ամեն օր լուսը-լուսին գալիս էր հուշարձանի մոտ, ավլում, սրբում էր շուրջը, թաց շորով մաքրում հուշարձանի փոշին£ «Իմ տունն էստեղ է, ասում էր, իմ երեխեքն էստեղ են»£ Հետո քարի մոտ նստած գուլպա էր գործում, ինչպես որ անում էր Հայրենական Մեծ պատերազմի օրերին և ծարավ անցորդներին ջուր էր տալիս իր հին մեծ փարչով, որով խմում էին որդիները® Հետո Սամվելիկին բերեցին, մի մատ երեխա էր, դպրոց էլ չէր գնում դեռ, վիշտը ոնց որ մի քիչ մեղմացավ, կյանքը կարծես թե նոր իմաստ ստացավ, սկսեց թոռան հետ միասին ապրել, ասես նորից ջահելացել էր, բայց դե, աստված էդ էլ երևի շատ համարեց® Է¯հ, կյանք ասողի հերն անիծեմ£ Գյուղում գիտե՞ս ինչ են ասում£

–Ի՞նչ են ասում£

–Ես խոսքը մարդու ճակատին ասող եմ, դրա համար շատերը չեն սիրում ինձ: Ասում են, որ ուզենայիր՝ կազատեիր բանակից, չէիր թողնի, որ տանեին Աֆղանստան£ Մեծ-մեծ մարդկանց հետ ես նստում-վերկենում, նրանց մի խոսքը բավական էր, որ նրան Աֆղանստան չուղարկեին£

…Այնտեղ, Սուրաթում, երբ Փեշավարից հետո կարծես թե հաջողվել էր գտնել Սամվելի հետքը, ես շարունակ այդ մասին էի մտածում£ Գուցե հենց դա էր հիմնական պատճառը՝ սեփական մեղսագիտակցության զգացումը, որ իսկույն համաձայնեցի կատարել Շահում մեծ մորս խնդրանքը՝ գնալ ու փնտրել Սամվելիկին£ «Գետնից մինչև երկինք շնորհակալ կլինեմ,– ասաց նա,– գնա գտիր, սիրտս ասում է, որ գնաս՝ գտնելու ես»£ Չգիտեմ ինչու, ես նույնպես հավատացած էի, որ ողջ է նա, որովհետև լուրեր էին պտտվում, որ ինչ-որ տեղ, աֆղանական Շինդանդ գավառի ղշլաղներից մեկում տեսնող է եղել, թե ինչպես են մոջահեդները նրան՝ ծանր վիրավոր, գերի վերցրել£ Այդ հավատն ինձ Աֆղանստանի վրայով տարավ մինչև Փեշավար՝ սովետական հյուպատոսություն, ուր հյուպատոսության զինվորական կցորդը՝ քաղաքացիական հագուստով, անչափ բարի ռուս մի մարդ, հաստատեց, որ, համաձայն հետախուզական տեղեկությունների, այո, հնդկական Սուրաթ քաղաքի մոտերքում կա մի հայ՝ Հերաթի հարյուրմեկերորդ մոտոհրաձգային գնդի մեր նախկին զինվորներից, բայց թե ինչպես է անունը, դժբախտաբար, ասել չի կարող, նախ, որ ահագին ժամանակ է անցել, գերիների հարցերով իրենք չեն զբաղվում այլևս, երկրորդն էլ՝ աֆղանական պատերազմում կորած մեր զինվորները վախից թաքցնում են իրենց իսկական անուն-ազգանունները, շատերը հավատափոխ են եղել, դժվար թե հաջողվի որևէ մեկին գտնել: Ես ուզում էի հետ դառնալ այդտեղից, բայց այդքան որոնելուց հետո որոշեցի այդ տեղեկությունը ևս ստուգել. գուցե իրո՞ք Սամվելիկն է այդ հայը£ Փեշավարից մեծ դժվարությամբ հասա մինչև Դելի, այդտեղից Սուրաթ՝ գնացքով մի օրվա ճանապարհ էր£ Ես գնացքի պատուհանից նայում էի թեյի ու ծխախոտի անծայրածիր կանաչ տնկադաշտերին, մեկը մյուսին հաջորդող Ջայպուր, Ահմեդաբադ, Ուդայպուր, Աջմեր, Բհարուչ քաղաքների մրջնանոց հիշեցնող կեղտոտ կայարաններին՝ էժանագին ձիթայուղի անդուր հոտով, մուրացիկ տկլոր երեխաներով, և շարունակ մտածում էի Սամվելիկի մասին£ Վերջապես կհաջողվի՞, արդյոք, գտնել նրան, թե իմ այս վերջին չարչարանքը նույնպես իզուր է£

Կեղտի, ծխի ու մրի մեջ կորած բազմամիլիոն Սուրաթում ես տեղավորվեցի կայարանամերձ «Ալ-Սաուդի» հարմարավետ հյուրանոցում և սկսեցի որոնումները£ Հաջորդ օրվա վերջին քաղաքային թերթերից մեկի խմբագրատանն ինձ ասացին, որ այստեղից ոչ հեռու, Բոմբեյ տանող ճանապարհից աջ, ծովափնյա Ալևա փոքրիկ մի ավանում Շեյխ Աբդուլլա անունով մի հայ է ապրում և որ մարդ կա՝ ոստիկանության հետ կապված, որը, վարձատրության դեպքում, իհարկե, վաղը նրան կարող է բերել ինձ մոտ£

Մինչև լույս ես չկարողացա աչք փակել£ Մեքենաների ու երկանիվ ռիկշաների անվերջ հոսքն ու նրանց զիլ ազդանշանները չէին միայն իմ անքնութjան պատճառը. ես դարձյալ մտածում էի՝ մի՞թե իսկապես կգտնեմ Սամվելին և կտանեմ տուն՝ հուրախություն մեր Մեծ մոր ու մեզ բոլորիս£ Վերջապես կողքի պուրակից եկող թռչունների դայլայլով՝ ճընկ-ճընկ, ճընկ-ճընկ, հետո ֆյութհ-ֆյութհ-ֆյութհ, բացվեց օրը, մի երկու ժամ ևս անցավ, և, ահա, վերջապես ծեծեցին դուռը£ Հուզմունքը միանգամից համակեց ինձ, շնչելը կարծես թե դառավ անհնարին£ Ես բաց արեցի դուռը և մնացի քարացած. Սամվելիկն էր կանգնած իմ դեմ՝ չալմայով, անչափ նիհար, արևախանձ գունատ դեմքով, երկար միրուքով, ոտից-գլուխ սպիտակ երկար շորով£ Ես շնչահատ առաջ մղվեցի՝ նրան իմ գիրկն առնելու, բայց նա սառը անցավ իմ կողքով և, կաղալով շրջանցելով սենյակի կենտրոնում դրված սեղանը, նստեց բազմոցի ծայրին£

–Գիտե՞ս ինչքան եմ ման եկել քեզ,– ասացի ես, որոշ չափով ընկճված ու շփոթված նրա սառը վերաբերմունքից£– Որտեղ ասես, որ չեմ եղել: Թերմեզով անցել եմ Մազարի-Շարիֆ, այնտեղից Կանդագար, Հերաթ, իսկ Փեշավարից՝ ուղիղ Պակիստան, տեղեկություններ հավաքելով քո հետքով հասել եմ Ֆեյսալաբադ£ Շատ տեղերում եմ որոնել քեզ, Սամվելիկ, շատ տեղերում, և ահա այստեղ եմ՝ Սուրաթ քաղաքում: Սովետական դեսպանատանը՝ Դելիում, ինձ շատ օգնեցին քո հարցում, և ահա այստեղ եմ,– նորից կրկնեցի ես,– վերջապես գտել եմ քեզ®

Նա վհատ ու սառը նայում էր£ Սմքած շուրթերի ոչ մի շարժում, ոչ մի արձագանք£

–Վերջապես գտա քեզ,– դարձյալ հուզված կրկնեցի ես£– Արդեն հույս չունեի համարյա, թե կգտնեմ£ Այո, հույս չունեի, բայցև միաժամանակ չէի կորցնում հույսս£ Ճիշտ են ասում, որ մարդ, առանձնապես մեծահասակ մարդ, ամեն գիշեր պառկում է քնելու՝ առանց որևէ երաշխիքի, թե հաջորդ օրն առավոտյան արթնանալու է, սակայն ամեն դեպքում նա նորից ու նորից լարում է զաթուցիչը£ Դա հենց հույսն է որ կա£ Այան այդ հույսով է ապրում, Սամվելիկ, նա կուրախանա, գիտես, աշխարհի չափ կուրախանա®

Նրա այտամկանը լարվեց£ Նա տրտում օրորեց գլուխը, բայց ոչինչ չասաց£

–Նա համոզված է, որ դու ողջ-առողջ ես, նրա սիրտը վկայում է դա£ Նա շատ տանջված, բայց իմաստուն կին է, Սամվելիկ, նա շարունակ քո անունն է տալիս£ Գիշեր-ցերեկ քո անունն է տալիս® Հիշո՞ւմ ես Ագնեսային,– ակամա ավելացրի ես,– նկարը ցույց էիր տալիս ինձ, հիշո՞ւմ ես®

Նա բարձրացավ տեղից, մոտեցավ լուսամուտին£ Երկար նայում էր դուրս, մի տեսակ կուչ եկած, փոքրացած, հետո շրջվեց, այլայլված, բայց սառնությամբ ասաց.

–Ուշ է, ուշ է արդեն® Ես ընտանիքի տեր եմ, կին, երեխաներ ունեմ, ուշ է® Ժամանակին պիտի որոնեիր, ժամանակին,– նա ընդոստ մի շարժումով ու դարձյալ կաղալով մոտեցավ դռանը, շուռ եկավ, ակնդետ նայեց ինձ, և ես հասկացա, ցավագնորեն հասկացա, որ վերջին անգամ եմ տեսնում նրան£– Մի որոնեք ինձ,– կրկնեց նա նույն սառցասառն տոնով£– Իմ հավատն ուրիշ է® Մի որոնեք ինձ®

Նա դանդաղ ելավ սենյակից, իր ետևից ծածկելով դուռը£

Ես երկար, շատ երկար ժամանակ նստած էի՝ անկարող ընկալելու այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ հիմա՝ այս հեռավոր, օտար աշխարհում®

–Իմ ասածից մի նեղացիր,– կրկին խոսեց Մխիթարը£– Խոսք էր, ասացի՝ մոռացիր£ Ինչ վերաբերվում է Շահում աքային, ինչ ասեմ, մոտ հարևաններ ենք, միշտ աչքներս վրան է եղել, լավ ենք նայել, թե վատ՝ էդ է, աստված թող տեսնի, և ամենքին իր սրտի ուզածով տա® Քեզնից էլ դժգոհ չէր, իր բախտն էր, ի՞նչ անենք, դու քնած՝ բախտն արթուն, ու՞ր կարող ես փախչել՝ ոչ մի տեղ® Ինքը քաղաքում չէր կարողանում, քո գործն էլ գյուղում չկար, էդպես էր®– Նա նայեց ճանապարհի կողմը, բարձր հարցրեց.

–Ապետնա¯կ, էդ ի՞նչ ես տանում դույլով, բերանն էլ փակել ես£

–Արա, որ պիտի ասեմ, բերանն ինչի՞ եմ փակել£

–Տեսա՞ր ինչ ասաց,– դառնալով ինձ, նեղացած ասաց Մխիթարը£– Գուցե ռումբ է մեջը, բա չիմանա՞նք ինչ է տանում£ Մի գրամ խելք չունեն, բայց սրամիտ-սրամիտ խոսում են£ Երեկ իրիկունը մտա բանջարանոց՝ մի երկու կարտոֆիլ հանելու, մեկ էլ տեսա՝ մեկը ծառերի ետևում բահով փորփրոմ է, նայեմ-տեսնեմ՝ մեր էս վերևի Վանոյի լակոտը, այ տղա, ասում եմ, էդ ի՞նչ ես անում, ասում է՝ կարտոլ եմ հանոմ, բայց, ախր, ասում եմ, էդ կարտոլի տերը ես եմ, ասում է՝ դե, որ տերը դու ես, օգնիր: Բա¯…էն օրն էլ տեսնեմ մեր էս հարևան Արտաշը, խելքից պակաս մեկն էլ դա է, բանջարանոցի խրտվիլակին գեղեցիկ շորեր է հագցնում, փողկապ է կապում, ասում եմ՝ հիմար հո չես, այ տղա, փողկապն ինչի՞ ես կապում, ասում է՝ խրտվիլակից վախեցող թռչուններին էլ պետք է հարգել: Սաղ գյուղով մեկ սրամիտ են: Ամեն գյուղում մի հիմար կլինի, բայց մեր գյուղում նրանց թիվը վերջերս շատացել է£ Խմողների թիվն էլ£ Չխմած՝ կատու են, խմած ժամանակ՝ առյուծ£ Դրանցից մեկն էլ հենց Արտաշն է£ Իր հիմարության պատճառով էն խեղճ Մանվելին երկու տարով ուղարկեցին Շուշի՝ բանտ£

–Մանվելն ո՞վ է£

–Սուրենի տղան£ Շոֆեր է£ Էս Սուրենը մի բարեկամ ունի Մարտակերտում, հերը մեռել էր, դե, գյուղացի մարդ՝ ի՞նչ պիտի տանի, ինքն էլ ուստա մարդ, ասում է՝ դագաղի հոգս չքաշեք, ես կբերեմ£ Չափսն էլ գիտեր, երևի ժամանակին աչքաչափով վերցրել էր£ Սարքեց, նախագահից թույլտվություն վերցրեց, տղայի՝ Մանվելի բեռնատարով տարավ£ Ներքևի գյուղերում սրանք շրջկենտրոն գնացող մի թուրք դասատու են վերցնում£ Բայց չեն ասում, որ թափքում դագաղ կա, էդ էլ դագաղ ու մեռելից սաստիկ վախեցող էշի գլուխ£ Որոշ ժամանակ անց սա հանկարծ նկատում է, որ դագաղի կափարիչը կամաց բարձրանում է ու էնտեղից մարդու մի ձեռք է դուրս գալիս£ Վախից էս դասատուն թափքից ցատկում, թավալվում է ճամփի փոշու մեջ, ոտուձեռը կոտրում£ Պարզվում է, որ գյուղում Էս ախմախ Արտաշն էլ է մեքենա նստել, իբր թե էլեկտրացանցում գործ ունի£ Ճանապարհին ուժեղ անձրև է սկսում, մտնում, առոք-փառոք պառկում է դագաղում, ձեռքը հանել է, որ տեսնի՝ կտրե՞լ է անձրևը£ Էրկու տարի տվին Մանվելին, կին ու երեխեք թողին անտեր® Բա, կոլխոզի ժողովում մեր էս բերանբաց Բենիկն ինչ ասի, որ լավ լինի,– շարունակեց Մխիթարը£– Ասում է՝ Սովետական Միությունում մենք հազիվ թե լավ ապրենք, միակ ելքն այն է, ասում է, որ Սովետական Միությունը պատերազմ հայտարարի Ամերիկային ու Չինաստանին, նրանք շատ են, մեզ կհաղթեն ու նրանց հաշվին մարդավարի կապրենք: Որոշեցի դրա սանձը ձեռքս հավաքել, ասում եմ՝ բա որ հանկարծ մե՞նք հաղթեցինք… Բերանը մնաց բաց, խոսք չգտավ, թե պատասխանս տա: Էդպես է, թողնես հակա-հակա խոսեն… Գիտե՞ս ես ոնց եմ ամուսնացել,– աշխուժացավ Մխիթարը£– Երևանից ուսանող տղերքը եկել էին արձակուրդի, ուզում էին քեֆ անել, ինձ ուղարկեցին էս կողքի գյուղը՝ Շահմասուր, մսացու գտնելու£ Տնետուն ման գալով հարցնում եմ՝ «Ծախու գա՞ռ չունեք»£ «Չէ»£ «Ու՞լ», «Չէ», «Գո՞ճի», «Չէ»£ Տեսնեմ մի տան պատշգամբում մի երկու աղջիկ ծիծաղելով զրուցում են£ Հարցրի՝ «Բա մարդու տալու աղջի՞կ»£ Ասացին՝ «Ունենք»£ Սաթիկի հետ էդպես ամուսնացա£

Նա դարձյալ նայեց ճանապարհի կողմը, էշը խոտով բեռնած մի մարդ էր գնում ճանապարհով, առջևից մի տղա երեխա՝ շվշվացնելով£

–Ա¯յ տղա, ա¯յ տղա,– ներքևից նախատեց Մխիթարը£ -Էշը ինչո՞ւ դու չես քշում, հերդ է քշում£

–Էհ, էշն ինչ գիտի՝ ես եմ քշում, թե հերս,– պատասխանեց տղան, շարունակելով շվշվացնելով քայլել առջևից£

–Տեսա՞ր,– նորից հարցրեց Մխիթարը£– Ասում եմ չէ՝ խելքի պատառ չկա գլխներումը, բայց թողնես սրամտեն, հիմար-հիմար դուրս տան, ես ձեր դաստիարակողի հերն եմ անիծել£

Հերացուս դուրս եկավ տնից, ծխախոտ վառելով առաջացավ դեպի մեզ£

–Ամեն ինչի ճար կլինի, մեռնողին ճար չի լինի,– փիլիսոփայեց նա և, Մխիթարի տան կողմը նայելով, ավելացրեց,– Մխիթար, տեսնում եմ, խոտի հոգս չես քաշել, ձմռանն ի՞նչ ես անելու£

–Գելը թողե՞ց, որ խոտի հոգս քաշեմ,– նեղսրտեց Մխիթարը£– Անտերը եկել, հենց մեր տան մոտ, չափարի տակ կերել է էշս£

–Բա հո չէր տանելու ռեստորանում ուտի,– քահ-քահ ծիծաղեց հերացուս£

Մխիթարը նեղացավ, սակայն անպատասխան թողեց նրան£ Նա այլ բան ասաց£

–Ամեն ինչ մաշվում է,– ասաց,– նույնիսկ վիշտը, ժամանակը բուժում է բոլոր վերքերը, բացի հարազատ զավակի կորստի վիշտը£– Նա խորը հառաչեց, ավելացրեց.– Մարդ մի օր ծնվում, մի օր էլ պիտի մեռնի, վախենում ես մեռնելուց, թե չէ՝ մեկ է, նա գալու է£

Հաջորդ օրվա երեկոյան դեմ Մեծ մայրս մահացավ£ Զարմանալի բան. այդ պահին կռունկների երամ էր անցնում գյուղի վրայով, միանգամայն անսպասելի, երամը հանկարծակի փոխեց ուղղությունը, եկավ, երկու անգամ պտտվեց մեր տան վրա ու թևածելով՝ կուրլու¯-կուրլու¯-կուրլու¯, գնա¯ց, կորավ իրիկնային աղջամուղջի ոսկե շողերի մեջ£ Կռունկները չէին երևում այլևս, բայց նրանց հեռացող, թախծածոր կանչը դեռևս լսվում էր երկար£

Մի օր անց մենք հողին հանձնեցինք նրան գյուղական մեր հին գերեզմանոցում, որտեղից երևում էր Խաչենի ընդարձակ ձորահովիտը£ Այդ ձորահովիտով է անցնում շրջկենտրոն տանող ճանապարհը£

Տարիներ առաջ այդ ճանապարհով գնացին նրա որդիները, որպեսզի այլևս չվերադառնան®

Իսկ հետո գյուղի վրա նոր օր բացվեց£ Ծառերը՝ լուսաբացի սառը հովից արթնացած, խշխշացին, հատուկենտ թռչուններ՝ այս ու այնտեղ, իրար ձայն տալով սկսեցին գեղգեղալ, և նրանց քաղցրահունչ երգը գնալով սաստկանում էր£

Մի տեսակ ընկալելի ու անընկալելի՝ գյուղի վրա բացվում էր լույսը և տարօրինակ էր մտածել, որ այդ լույսը հույս և ուրախություն կբերի բոլոր մարդկանց՝ թե մեծ, թե փոքր, բայց ոչ բնավ նրանց, որ այլևս չկան®

====================

ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ ՑՐՏԵՐ

Աղմկեցին, անցան անձրևները աշնան®

Մովսես Յախշունց

Աննկատելի սկսվեց ու անցավ ձմեռը՝ ձնառատ ու տաք£ Հետո, ինչպես տոնական երկու խնդուն օր, ցոլացին և անցան գարունն ու ամառը£ Եվ ահա եկել է աշունը՝ անձրևներով, հազվադեպ արևի պայծառ, արդեն սառը վերջին փայլով, ծառերի տակ թափված գույնզգույն թոշնած տերևներով, պաղ օդով, առավոտյան դրած եղյամով ու անթափանց խոնավ մառախուղներով£

Վերջին շաբաթվա ընթացքում առաջին օրն էր, որ անձրև չտեղաց, առավոտվանից արև էր, և աշնան արևի տակ տնամերձ այգիներում, փողոցներում ու գյուղի շուրջը փռված անտառներում ծառերը փայլածում, հուրհրատում էին բազմերանգ գույներով՝ մաքուր ոսկուց սկսած մինչև փիրուզ£

Իսկ հետո միանգամից իջավ մութ երեկոն£ Անահիտը բարի գիշեր մաղթեց հերթապահ բժշկին ու բուժքրոջը և դուրս եկավ հիվանդանոցից£ Լուսինն իր հեռավոր ճանապարհին էր, դեռ չէր հասել լեռների մեջ կորսված Հնձախութ գյուղին, և շուրջը ամեն ինչ՝ դաշտերը, անտառները, լեռներն ու ձորերը ընկղմված էին ակնակուր մթության մեջ£ Հիվանդանոցի բակում լորենիների բարձր ճյուղերն էին միայն աչքի համար հազիվ նկատելի օրորվում անաստղ երկնքի կապտավուն հեռանկարի վրա£

Չգիտես ինչու, աշնանայի այդ երեկոն Անահիտին թվաց մի տեսակ ոչ սովորական£ Դա արտասավոր երեկո էր, իսկ թե ինչու միանգամից այդպես թվաց՝ Անահիտը ոչ մի կերպ չէր կարողանում հասկանալ£ Սիրտն անհանգիստ էր£ Սիրտն ինչ որ բան էր զգում՝ ոչ այն է կարոտալի, ոչ այն է տագնապալից£ Հոգնել էր երևի£ Նա մի քանի վայրկյան կանգնեց գյուղական հիվանդանոցի փայտե աստիճաններին՝ մինչև աչքերը կընտելանային մթությանը, ու նոր միայն գնաց անձրևներից հետո տոփանված արահետով£

Սկզբնական շրջանում, երբ նա, Ստեփանակերտում ավարտելով բժշկական ուսումնարանը, եկավ գյուղ և աշխատանքի անցավ հիվանդանոցում, երկրորդ հերթի ընկնելիս, մայրը միշտ գալիս էր նրան դիմավորելու£ Մայրը, ցանկապատի մյուս կողմում, մթության մեջ կանգնած, սպասում էր նրան£ Հետո դուրս էր գալիս Անահիտը, և, տեսնելով մորը, ասում էր. «Մամա, էլի՞ ես եկել£ Ես ճանապարհը չգիտե՞մ, ինչ է®»£ Նա թևանցուկ էր անում մորը, և նրանք՝ մայր ու աղջիկ, բռնում էին տուն տանող ճանապարհը£ Անահիտը չէր ուզում, որ մայրը, դաշտային գործերից հոգնած, գար իրեն դիմավորելու£ Բայց մայրը չէր լսում նրան, ամեն երեկո գալիս էր£ Անահիտը քայլում էր լուռ, գլխահակ, իսկ մայրն անդադար խոսում էր, և խոսում էր համարյա միշտ նույն բաների շուրջը. այն մասին, որ դաշտերում ահագին կարտոֆիլ մնաց հանելու, իսկ այսօր վաղը մեկ էլ տեսար ձյուն եկավ, հրեն գիշերը եղյամ է դնում սարերին, որ կաթնապրանքային ֆերմայում հիմա լավ են վաստակում, առաջ այդպես չէր, խոսում էր Անահիտի փնթփնթան հորից, որի մարմնում մնացած պատերազմական բեկորները, եղանակների փոփոխման հետ, իրենց զգացնել էին տալիս£ Բայց ամենից շատ պատմում էր իր մասին, թե ինչպիսի դժվարություններ է քաշել ինքը ջահել ժամանակ, թե ինչպես մի կտոր հացի համար մարդու տվին իրեն տասնչորս տարեկանում® «Միթե՞ հնարավոր է համեմատել էսօրվա կյանքի հետ£ Ռադիոն կա, հեռուստացույցը կա, սառնարանն ու լվացքի մեքենան տանը, խանութն ամեն ինչ լիքը, ամսվա վերջին թոշակը բերում են տուն՝ ստացիր ու սիրտդ ուզածին պես ապրիր® Բայց ապրելու ժամանակն անցել է£ Ի՞նչ ապրելու մասին է խոսքը, երբ յոթանասունդ լրացել է արդեն, էդ տարիքում հոգիդ աստծուն ավանդելու մասին ես մտածում և ոչ թե ապրելու»£

Անահիտի համար տխուր ու ձանձրալի էր շարունակ լսել նույն պատմությունները, և նա ամեն անգամ ներքուստ ուրախանում էր, երբ առաջին հերթ էր ընկնում£

Հիմա նրան ոչ ոք չի դիմավորում երեկոները, թեպետ և մայրն է մնում, և ամուսին ունի, և որդի® Անահիտը դուրս է գալիս հիվանդանոցից և, մտքերի մեջ խորասույզ, քայլում ցանկապատերի և տների արանքով ընկած ճանապարհով, այդ ճանապարհը քնած գյուղի միջով թեքվում է այս ու այն կողմ, հետո ուղղվում, իջնում է ձորը, անցնում փայտե կամրջով, որի տակ մանրիկ խոխոջում է լեռներից եկող անանուն փոքրիկ գետակը, և երկար բարձրանում մինչև դիմացի սարի գագաթին թառած իրենց թաղամասը£ Լռիկ քայլում է նա մթության մեջ սպիտակին տվող ճանապարհով, և ոչ ոք չի խանգարում նրան՝ տրվել իր խոհերին, հիշողության մեջ օր-օրի հաջորդաբար վերարտադրել իր կյանքը£ Գիշերային խավարի մեջ հեշտ է մտածելը, մտքերն իրենք իրենց գալիս, շարվում են իրար ետևից, վաղուց անցած իրադարձությունները վերստին շունչ են առնում, և Անահիտը ամեն անգամ զարմանում է՝ ինչո՞ւ իր կյանքն այդպես անիմաստ ու հիմարաբար դասավորվեց£ Ե՞րբ, ո՞ր օրը ճեղք տվեց այն, և այդ ճեղքը գնալով մեծացավ՝ դառնալով անդունդի նման խոր, և օրեցօր ավելի սարսափելի է թվում նայել այդ վիհի խորքը£ Ո՞վ է մեղավոր այն բանի համար, որ դու ամեն ինչ ունես՝ սիրելի որդի ու քեզ սիրող ամուսին, տունուտեղ, սրտովդ է նաև աշխատանքդ, ամեն ինչ կա՝ բացի մի բանից, որին տենչում ես ամբողջ կյանքում՝ մի քիչ երջանկություն£ Տարիներ առաջ, երբ հայրը ողջ էր, մի խոսք ասաց£ Վերջերս, չգիտես ինչու, Անահիտը հաճախակի էր հիշում այդ խոսքը£ «Կաղնավուն մի թռչուն կա, հանդերում է լինում, երջանկությունը նման է էդ թռչունին,– ասաց հայրն այն ժամանակ£– Նստում է աչքիդ առաջ, մի երկու քայլի վրա, ուզում ես բռնել, ցատկում, մի քիչ էն կողմ է կանգնում, ասում ես՝ մի քայլ էլ անեմ՝ կբռնեմ£ Խաբելով տանում է, է¯, աստված գիտի, թե որտեղ£ Մարդու երջանկությունը նման է էդ փոքրիկ թռչունին, թվում է ահա մոտ է արդեն, հասնում ես երջանկությանդ, բայց, չէ, էն թռչունի պես նորից իր ետևից տանում է քեզ ու մինչև վերջ էլ էդպես գնում ես երջանկության ետևից ու երբեք չես հասնում»£

Իսկ մի՞թե հնարավոր չէ ապրել առանց այդ երջանկության£ Հնարավոր է, իհարկե, բայց դրա հետ միասին երկինքը պարզապես մնում է անծայրածիր երկինք՝ սև դատարկությամբ, աստղերը՝ սովորական աստղեր, որոնք ոչ թե ժպտում, աչքով են անում գիշերային երկնքից, այլ հենց այնպես հղում են իրենց հեռավոր սառը լույսը, տան կողքով անցնող առուն չի կարկաչում մանկան զվարթ ծիծաղով, պարզապես իր համար հոսում է՝ լեռներից բերած աղբրաջրերը տանելով դեպի կոլտնտեսային բանջարանոցները®

Ի՞սկ չէ որ կար ժամանակ՝ ուրիշ կերպ էր ամեն ինչ՝ և աստղերն էին ուրախ աչքով անում թավշյա մութ երկնքում, և առվակն էր ծիծաղում մանկան զնգուն ծիծաղով® Եղե՞լ է այդ ամենը, թե՞ ինքը՝ Անահիտն է հնարել վաղանցուկ այն մի քանի շաբաթները՝ Կարենի հետ£ Ոչ, եղել է, ամեն ինչ եղել է, այն շաբաթները նույնպես եղել են, դրանք այնպես արագ անցան® Երբեմն Անահիտին այնպես էր թվում, թե ինքը կխենթանա երջանկությունից£ Տեսնես որտե՞ղ է հիմա Կարենը£ Ո՞ր հեռուներն է նետել նրան ճակատագիրը£ Իսկ գուցե նա ինչ-որ բոլորովին մոտիկ տեղ է£ Բայց մի՞թե մեկ չէ, թե որտեղ է նա£ Եթե նա նույնիսկ այստեղ, իր կողքին լիներ, Անահիտի համար նույնն էր, թե նա գտնվում է աշխարհի մյուս ծայրին£ Մի անգամ ինչ-որ առիթով նա Անահիտին ասաց. «Հիշիր խոսքս. կգա ժամանակ՝ կկործանի քեզ անհաստատ բնավորությունդ»£

Ոտնաձայներ լսելով ձորում՝ ուռենիների տակ, անհանգիստ կռկռացին գորտերը£ Անահիտն անցավ փայտե կամրջակը, որի տակ մի կարճ պահ խոխոջաց գետակը, և սկսեց բարձրանալ դիք ճանապարհով£ Նա կրկին հիշեց Կարենին, դառը քմծիծաղեց մթան մեջ£ Ընդհանուր առմամբ, Կարենի ասածի մեջ ճշմարտություն կար£ Գուցե կայուն բնավորություն ունենար՝ իր կյանքում ամեն ինչ այդպես չդասավորվեր£ Հետաքրքիր է, իսկ ինչպե՞ս է դասավորվել իր՝ Կարենի կյանքը, նա շատ էր հպարտանում իր անհողդողդ կամքով ու չափից դուրս անսասան բնավորությամբ£ Ով գիտի, երևի նրա կյանքը լավ է դասավորվել, այլապես գոնե մի անգամ գյուղ կգար. արդեն մի քանի տարի է հարազատ գյուղում չի եղել£ Ծնողներին Կարենը, ամենայն հավանականությամբ, նամակ-բան գրում է£ Մի ժամանակ, դա շատ վաղուց էր, Անահիտը ցանկացավ ծնողներից վերցնել Կարենի հասցեն£ Ինքն այդ օրը չէր աշխատում, և հարևաններից ով էր՝ հիմա չի հիշում, ասաց, որ Կարենի հայրն իրեն վատ է զգում, գիշերը սրտի նոպա է ունեցել, շրջկենտրոնից շտապ օգնություն են կանչել£ Վոլոկորդին և վալիդոլ վերցրեց, վազեց նրանց տուն£ Մտածում էր միաժամանակ վերցնել Կարենի հասցեն£ Սակայն Կարենի մայրը բավականին կոպտաբար դիմավորեց նրան£ Դու ոչ միայն Կարենի, այլև մեր կյանքն էլ ես փչացրել, ասաց նա այն ժամանակ, որովհետև, եթե դու չլինեիր, մեր տղան հիմա ապրելիս կլիներ մեզ հետ և էսօրվա օրը նրա ծերացած ծնողները ստիպված չէին լինի վիզ ծռել ուրիշների առաջ, էն մարդուն դու ես հիվանդացրել, քո պատճառով էր ամեն ինչ, և չփորձես երևալ նրա աչքին£ Անահիտը կանգնել էր բակում՝ ամոթահար, շվար, չգիտեր ինչ անել£ Հազիվ զսպելով իրեն, որ չփղձկա վիրավորանքից, նա շուռ եկավ և մոլոր քայլերով գնաց տուն£ Տանը ոչ ոք չկար£ Հուզմունքից դողում էին Անահիտի շուրթերը, բայց նա չէր լալիս, իսկ սիրտը գնալով նվաղում էր£ Մոտենալով սեղանին, նա դողացող մատներով միացրեց պատերազմական ժամանակներից մնացած հին պատեֆոնը, և պատեֆոնը տխրաձայն երգեց.

Հրաժեշտի համար շալը եզրավոր

Կապիր, օ, կապիր ինձ տուր,

Այդ հանգույցի պես մի օր բախտավոր

Մենք կապված էինք ամուր£

Այլևս անուժ զսպելու իրեն, երեսնիվայր ընկավ մահճակալին և երկար ժամանակ լալիս էր£ Ինքն ինչո՞վ է մեղավոր, որ նրանք մենակ են, որ ծանր է նրանց համար՝ մեն-մենակ չորս պատի արանքում£ Ի՞նչ մեղք ունի ինքը դրանում, և մի՞թե իր՝ Անահիտի համար հեշտ է£ Անահիտն ինքը քիչ պատճառներ չունի մեղադրելու իրենց՝ Կարենի ծնողներին, հենց այն բանում, որ նրանք խորտակել են իր կյանքը£ Բայց ինչո՞ւ փորփրել հին վերքերը£ Մի՞թե դա որևէ բան կարող է տալ£ Եվ մի՞թե բանն այն է, որ հին են վերքերը, վերքերը թարմ են միշտ, մինչև մահ-գերեզման այդպես էլ կմնան թարմ ու կճզմեն, կցավացնեն Անահիտի սիրտը, և նա չի կարողանա այդ մասին պատմել որևէ մեկին, որովհետև, երբ խորն է վիշտը, պատմել չի լինում£ Մղկտում, վառվում է սիրտդ, ինչպես դեզն է ներսից այրվում՝ լուռ, անմռունչ, և միայն ծուխն է բարձրանում ինչպես հառաչանք£ Երբեմն Անահիտին թվում է` չի դիմանա այլևս, թվում է` ցավից կգոռա® Բայց միշտ չէ, որ անում ես այն, ինչ պետք է, երբեմն ստիպված ես ծիծաղել՝ փոխանակ լալու£ Եվ այնքան էլ հեշտ չէ գոռալ ցավից, երբ կողքիդ են որդիդ ու քեզ սիրող բարի ամուսինդ£ Ամուսինը գիտի, որ Անահիտը չի սիրում իրեն, այդ մտքից նա հաճախ բռնվում է անզուսպ կատաղությամբ, խմում, հարբում է խելագարության աստիճան (թեպետ ոգելից խմիչքներ տանել չի կարողանում) և անխնա ծեծում է Անահիտին, և ասում, որ նա խորտակել է իր կյանքը£ Իսկ առավոտյան, ուշքի գալով, արցունքն աչքերին սկսում է ներողություն խնդրել£ Եվ Անահիտը ներում է նրան, և ներում է ոչ միայն նրա համար, որ հասկանում է ամուսնուն (այն բանից, որ ինքը հասկանում է ամուսնուն, իրեն թեթևություն չի գալիս), ամենից շատ նա ամուսնուն ներում է, որովհետև իրեն ոչինչ չի մնում անելու, քան ներել նրան, այլապես մշտական տառապանք կդառնա իրենց կյանքը£ Ամուսինը նույնպես հասկանում է դա, դրա համար էլ շատ հաճախ երեկոները գնում է ծնողների մոտ և այնտեղից վերադառնում գիշերվա կեսին, երբ Անահիտն արդեն քնած է լինում (կամ ձևանում է քնած)£

Մտքերով տարված, Անահիտը չնկատեց, որ հասել է տուն£ Նույնիսկ չէր նկատել, որ լուսինն անշշուկ բարձրացել է սարի ետևից և հիմա անշտապ մագլցում էր երկինքն ի վեր£ Նա ձեռքը ցանկապատի արանքից մտցրեց, բաց արեց բակի դռնակը, բայց ներս չմտավ, նայում էր լուսնալույսի արծաթ շողերի ներքո քնած լեռներին, հեռու ու մոտիկ դաշտերին, դեպի սարեր բարձրացող ճամփաներին, որ գնում, կորչում էին մթին անտառների մեջ£ Մատուռի ձորում մի քանի անգամ կանչեց գիշերահավը ու կրկին լռություն տիրեց£ Ներքևում երևում էր ամբողջ Հնձախութը՝ իր բոլոր թաղամասերով£ Տների թիթեղյա տանիքները, ինչպես անձրևից հետո՝ արևի տակ, աղոտ փայլում էին լուսնի շողերից£ Անահիտը նայեց աշնանային սև ցելերի միջով դեպի գյուղի կենտրոն իջնող ճանապարհին, և այս՝ իրոք արտասովոր, ու, չգիտես ինչու, մի քիչ էլ տագնապալից, երեկոն նրան կրկին հիշեցրեց այն օրերը, երբ ինքն ու Կարենը սովորում էին տասերորդ դասարանում և այդ ճանապարհով ամեն օր միասին գնում էին դպրոց, վերադառնում£ Գնալիս շտապում էին, իսկ վերադարձին գալիս էին անշտապ, երբեմն կամրջի մոտ թեքվում, գնում էին ձորն ի վեր, անանուն գետակի հակառակ ուղղությամբ (դա ավարտական քննությունների օրերին էր), և նրանց գլխավերևում, ծառերի վրա, երգում, ասես նրանց ողջունում էին փոքրիկ դեղձանիկները£ Անահիտը հիշեց անդարձ այդ օրերը, հառաչեց և, ետ տանելով դռնակը, մտավ բակ£

Տան լույսը չէր վառվում. ամուսինը դարձյալ յուրայինների մոտ է գնացել կամ աշխատանքից չի եկել դեռ, իսկ որդին՝ Արայիկը, երկրորդ օրն էր, ինչ Անահիտի մոր մոտ էր£ Ընտանիքում տիրող սառնությունը հավանաբար ձանձրացնում էր տղային, և նա գերադասում էր տատի մոտ մնալ, այնտեղ նրա համար լավ էր£

Անահիտն իր բանալիով բաց արեց դուռը, միացրեց լույսը և, ասես առաջին անգամ էր տեսնում, մի քանի վայրկյան առանց շտապելու, ուշադիր դիտեց սենյակը. նա նման էր կենվորուհու, որին տանտերերը ցույց էին տվել իր նոր կացարանը, և նա հիմա շեմին կանգնած վճռում էր՝ համաձայնի՞ դրան, թե ուրիշ, ավելի լավ կացարան փնտրի£

Սենյակը կահավորված է ոչ այնքան թանկ, բայց լավորակ կահույքով, պատի տակ դրված թախտը ծածկված է տանը գործած նախշուն գորգով, պատին ֆաբրիկայի թողարկած գեղարվեստական փոքրիկ գորգն է կախված՝ վրան առվից ջուր խմող երկու եղնիկ£ Այդ գորգն ամուսինն է գնել մի երեք տարի առաջ. կոլտնտեսային տեխնիկան բերքահավաքին օրինակելիորեն ու ժամանակին նախապատրաստելու համար նա դրամական պարգև էր ստացել£

Անահիտը հանեց վերարկուն, նետեց բազկաթոռի թիկնակին£ Հետո մոտեցավ սեղանին, ձեռքի սովոր շարժումով մեքենայորեն ուղղեց սեղանի մոմլաթը, լիքը ջրամանը վերցրեց, դրեց սեղանի մեջտեղը£ Նրա հայացքն ընկավ պատից կախված մուգ կարմրագույն շրջանակով խմբային նկարին£ Հունիսի վերջին էր, լուսանկարվեցին ամբողջ դասարանով£ Անահիտը դանդաղորեն մոտեցավ և, ասես նախկինում երբեք չէր տեսել, սկսեց լարված հետաքրքրությամբ դիտել նկարը£ Ահա ինքը՝ ռուսաց լեզվի ուսուցչուհի Մարիա Ամբարձումովնայի կողքին£ Իսկ ահա վերջին շարքում, մի տեսակ բոլորից անջատ, կանգնած է Կարենը£ Նա հանգիստ, ուժեղ կամք արտահայտող դեմք ունի, օբյեկտիվին ուղղված վճռական, փոքր ինչ սառը հայացք£ Ամեն անգամ, նայելով դաժանության հասնող այդ խիստ ու լուրջ դեմքին, Անահիտը տարիների հետ չնվազող ամոթի զգացումով հիշում է մի դեպք, որից և, ըստ էության, սկսվեց այդ ամբողջ պատմությունը: Նա այնպես կուզենար հիշողությունից դեն նետել այդ դեպքը, բայց, ավաղ, դա անհնարին է, ինչպես անհնարին է մոռանալ այն ամենը, ինչ այս կամ այն կերպ կապված է Կարենի հետ. հումորով ասված նրա խոսքերը, հրապուրական ժպիտները, բարեհոգի ծիծաղը, շարժուձևը,– այս բոլորը մեկ-առ մեկ դրոշմվել է Անահիտի հիշողության ու սրտի մեջ®

Անահիտը դուրս եկավ բակ՝ ջրամանի ջուրը փոխելու£ Տան լույսը, որ դռան արանքից մի ոստույնով բարձրացել էր մեղմ հովից խշշացող թթենիների վրա, կատվի պես ցած թռավ, սողոսկեց ներս՝ մինչև Անահիտը կփակեր դուռը£ Բակում լռություն էր՝ ոչ մի ձայն, միայն ծառերն էին այգում արթուն£ Նրանք կամացուկ սվսվում, զրուցում էին, ասես, չհամարձակվելով մոտենալ իրար£ Ամենուր լռություն էր, և այդ լռության ու արտասավոր գիշերվա մեջ ձորերն ի վեր դանդաղ հոսում էր մշուշը, ներքևում, ինչ-որ մեկի տնամերձ հողամասից ծուխ էր բարձրանում, գոմաղբ էին վառել, ծուխը թանձր էր, սև, հեռվում, լուսնալույսի արծաթ շողերով ողողված սարերից ու լեռներից անդին, երևում էր Մռավա սարը՝ պատված ճերմակ ամպերով£ Թե՞ ձյուն էր£ Ձյուն էր երևի£

Հիշողությունները նորից տարան Անահիտին, այո, դրանից սկսվեց ողջ պատմությունը, այդ անհեթեթ դեպքից, որի մասին հիշելիս, հիմա էլ տարիներ անց, Անահիտը զգում է, թե ինչպես ամոթից կարմրությունը բռնում է դեմքը£ Երկար դասամիջոցին էր դա. ընկերուհիների մոտ իրեն ցույց տալու համար Անահիտը ցատկեց պատուհանի գոգին, և, նայելով Կարենին, որն ինչ-որ բան էր փնտրում քարտեզի վրա, ծիծաղկուն աչքերը կկոցելով ասաց.

–Լսիր, Կարեն, որպես կոմերիտկազմակերպության քարտուղարի, կարո՞ղ եմ մի հարց տալ քեզ£

Դպրոցում տարածված էր, որ, իբր, Կարենը մինչև ականջները սիրահարված է Անահիտին, և, լավ իմանալով Անահիտի չարաճճի բնավորությունը, աղջիկները հետաքրքրասիրությամբ շրջվեցին նրանց կողմը£

–Ի՞նչ հարց,– ասաց Կարենը՝ չհամարձակվելով ուղիղ նայել Անահիտի աչքերին£

Անահիտը գլխի վարժ շարժումով ետ նետեց մազերը և ասաց.

–Այսինքն հարց չէ® պարզապես ուզում եմ փոխանակություն կատարել քեզ հետ, եթե կարելի է, իհարկե£

Նրա գեղեցիկ դեմքը ողողված էր գարնան արևով ու ծիծաղով. ծիծաղում էին մաքուր երկնքի գույն ունեցող աչքերը, վարդի թերթիկների նրբությամբ լիքը շուրթերը, ձյունաճերմակ ատամները®

–Ի՞նչ փոխանակություն,– տարակուսանքով հարցրեց Կարենը£

–Դու քո մշկամկենու գլխարկդ տալիս ես ինձ, իսկ ես դրա փոխարեն քեզ մի անգամ համբուրում եմ® Կամ կարելի է երկու անգամ£ Համաձա՞յն ես£

Կարենը թեթևակի այլայլվեց, հետո մոտեցավ, նստարանի տակից հանեց ականջակալներով գլխարկը, որ մորեղբայրն էր ուղարկել Ղազախստանից, մեկնեց Անահիտին և հանգիստ, շեշտված սառնությամբ ասաց.

–Վերցրու£

–Ուրեմն, համաձա՞յն ես,– հաղթանակած ու խորամանկ ժպտաց Անահիտը՝ աշխուժորեն նայելով աղջիկներին£

–Ոչ, համաձայն չեմ£ Դու շատ էժան ես ծախում քո համբույրները, այդպիսի համբույրներ ինձ պետք չեն£

Գլխարկը թողնելով Անահիտի ձեռքին, նա շրջվեց, դուրս եկավ դասարանից£ Անահիտը շշկլվել, մնացել էր կանգնած, կյանքում երևի, առաջին անգամ նա կորցրեց իրեն և ոչինչ չգտավ ասելու£ Նա կանգնել էր՝ տեղի ունեցածից քար կտրած, ընկերուհիների աչքի առաջ՝ այրվելով ամոթից ու մատներով անմտորեն քրքրելով գլխարկի մազախավը, հետո հանկարծակի գլխարկը նետեց պատուհանի գոգին և նույնպես դուրս վազեց միջանցք, որը գվվում էր աշակերտների անհամար ձայներից£ Երբ հնչեց զանգը, և Անահիտը ներս մտավ, ընկերուհիները տեսան, որ լացից կարմրել, ուռել են նրա աչքերը£

Այդ օրվանից կարծես Անահիտին փոխս էին գցել£ Ասես նախկին Անահիտը չէր£ Ճիշտ է, նա հիմա էլ, ինչպես առաջ, կարող էր համոզել ամբողջ դասարանին՝ փախչել հերթական դասից, պարզապես տասը էջ անգիր անել եռանկյունաչափության դասագրքից (նա ապշեցուցիչ հիշողություն ուներ), կամ հանրահաշվի ստուգողական գրավորը լրիվ՝ առաջին տողից մինչև վերջին տողը, արտագրել կողքին նստող ընկերուհուց, և, լուսաշող կապույտ աչքերը հառելով ուսուցչին, տետրը հանձնել նրան ու անմեղ ժպիտով հայտարարել. «Ընկեր Աղասյան, դուք կարող եք հիմիկվանից «երկու» նշանակել, ես սկզբից մինչև վերջ Գրետայից եմ արտագրել»£ Եվ, այնուամենայնիվ, այդ արարքները չէ, որ այժմ բնորոշում էին Անահիտին£

Նա սկսել էր հաճախակի խորասուզվել մտքերի մեջ, երբեմն առ երբեմն նա իրեն բռնում էր այն բանում, որ խանդում է Կարենին իր ընկերուհիների նկատմամբ, երբ տեսնում էր, որ նրանք հենց այնպես մոտենում էին նրան՝ մի բան հարցնելու, զրուցելու հետը (իր և Կարենի միջև վարվեցողության այդ պարզությունը չկար այլևս), գաղտնաբար հետևում էր նրա յուրաքանչյուր քայլին, իսկ պատահական հանդիպումների ժամանակ շփոթվում, կորցնում էր իրեն և արագ փախցնում հայացքը£

Հասակակից աղջիկների նման, Անահիտը նույնպես հաճախակի նամակներ էր ստանում տղաներից և այդ նամակներում՝ երբեմն քնքուշ, երբեմն սրտառուչ, երբեմն էլ ծիծաղաշարժ, տղաները ժամադրության էին կանչում նրան£ Դրանք, պարզ է, շոյում էին նրա աղջկական սնապարծությունը, նա ուրախանում և հպարտանում էր այդ նամակներով, և, փակվելով դասարանում կամ առանձնանալով դպրոցի բակի ինչ-որ մի անկյունում, դրանք կարդում էր ընկերուհիներին, առանց տալու, իհարկե, հեղինակների անունները£ Այդպիսի նամակներ նա այժմ էլ ստանում էր, սակայն դրանք այլևս չէին ուրախացնում նրան, ավելի շուտ տարակուսանք էին առաջ բերում, իսկ հետո վերջնականապես սկսեցին ջղայնացնել, և, ստանալով հերթական սիրային նամակը, նա պարզապես վերադարձնում էր ետ՝ առանց կարդալու, կամ պարզապես պատռում էր£ Ի վերջո, Անահիտը խնդրեց իրեն ուղղված ոչ մի նամակ չվերցնել (այն նամակները սովորաբար նրան էին հանձնվում կամ համադասարանցի աղջիկների, կամ էլ ցածր դասարանների աշակերտների միջոցով)£

Ապրիլի վերջերին, արևոտ ու պայծառ մի օր, Անահիտը պայուսակը ձեռքին գնում էր դպրոց£ Երկրորդ զանգը հնչել էր արդեն, դրա համար էլ շտապում էր£ Նա արդեն հասել էր դպրոց, դարպասի մոտ էր, մեկը ետևից ասաց.

–Անահիտ Գաբրիելյանին ջերմ ողջույններ£

Անահիտը շրջվեց և տեսավ Մուշեղ Առուշանյանին՝ 10-րդ «բ» դասարանից£

–Բարև,– սառը արձագանքեց Անահիտը£

–Ես հիմա քայլում էի ձեր ետևից և ուշադիր նայում ձեր ստվերին,– ասաց Մուշեղը ժպտալով£

–Եվ հետո՞£

–Հետո ոչինչ£ Ես նայում էի ձեր ստվերին և մտածում այն մասին, որ գեղեցիկ աղջիկների ստվերն էլ գեղեցիկ է լինում£

Անահիտը ծիծաղեց£

–Ինչ չի հաջողվում գնել ոսկով՝ կարելի է նվաճել քաղցր խոսքով£ Դու, հավանորեն, այս նշանաբանով ես առաջնորդվում, չէ՞£

–Ասենք թե,– մարտական տեսքով նետեց Մուշեղը£

–Անօգուտ է, Մուշեղ, այդ նշանաբանն ունի իր բացառությունը՝ ինձ վրա չի ներգործում£

–Դրա համար էլ չե՞ս պատասխանում իմ նամակին£

–Ի՞նչ նամակ£

–Մեր դասարանցի Սաթիկն էր բերել£

–Ես քո նամակը չեմ կարդացել£

–Ուրեմն արժանի չես համարել®

–Հաշվիր, որ այդպես է£

–Շնորհակալություն,– քմծիծաղ տվեց Մուշեղը£– Դու գիտե՞ս, թե մի խելոք մարդ ինչ է ասել այդ առթիվ£ Նա ասել է. «Դու քո վերելքի ճանապարհին մարդկանց հետ այդքան դաժան մի եղիր. նրանց հետ դու կհանդիպես նաև ցած իջնելիս»£ Լավ է, չէ՞, ասված£

Անահիտին միշտ էլ բարկացնում էր Մուշեղի այդ խոսելաձևը՝ արտահայտվել փքուն ու խորիմաստ, և ամենագլխավորը՝ ուրիշների խոսքերով£

–Լավ է ասված, միայն թե չհասկացա՝ դա ի՞նչ կապ ունի ինձ հետ£

–Ոչինչ, Անահիտ, հետո կհասկանաս,– բազմանշանակ խոստացավ Մուշեղը£

Անահիտը հանկարծակի կանգ առավ և, շրջվելով Մուշեղի կողմն ու միաժամանակ գիտակցելով, որ հետո պիտի փոշմանի արածների համար, հուզմունքից շնչահեղձվելով, անակնկալ կերպով ասաց.

–Դու հո լավ գիտես Կարենին£ Մեր դասարանցի Կարենին£

Մուշեղն ինքնաբերաբար գլխով արեց, զարմանքով նայելով աղջկա թեթևակի գունատված դեմքին£

–Ասենք թե® գիտեմ®

–Այ, եթե նա գրեր® Նրանից, միայն նրանից կուզենայի նամակ ստանալ® Ինչպիսին էլ որ լիներ այդ նամակը՝ թեկուզ վիրավորական, թեկուզ® միայն թե գրված լիներ նրա ձեռքով®

Անսպասելի նորությամբ շշմած՝ Մուշեղը չէր համարձակվում տեղից շարժվել£ Թողնելով նրան կանգնած, Անահիտը, թանձր մազերը ծածանելով ուսերին, քարե սանդուխքներով վազեց վեր և մտավ կիսամութ միջանցք£ Նա վազելով անցավ միջանցքով՝ հետզհետե ընտելանալով մթությանը, և, ասես հետապնդում էին, նուրբ ռունգերով արագ շնչելով օդը, ներս մտավ դասարան£ Նա հայացքով փնտրելով գտավ Կարենին և վճռականորեն մոտեցավ նրան£ Կարենն իր նստարանին նստած ինչ-որ քրքրված գիրք էր կարդում£

–Այդ ի՞նչ գիրք ես կարդում, Կարեն,– հարցրեց Անահիտը£

Կարենն աչքերը կտրեց գրքից, զարմանքով նայեց նրան£

–Լրտեսների մասին է£

–Հետաքրքի՞ր է£

–Դեռ չգիտեմ, նոր եմ սկսել£

Նրա ուշադիր հայացքի ներքո Անահիտը՝ արտասվելու աստիճան հուզված, շիկնանքից այրվելով, չգիտես ինչու, փորձեց բացել իր հին պայուսակը£ Բայց կողպեքը, հակառակի պես, չէր բացվում, ըստ երևույթին, փչացել էր£ Եվ Անահիտը, վհատության պոռթկումով բռնված, հանկարծ, ինքն անգամ սարսափելով սեփական խոսքերից, ասաց.

–Գիտե՞ս, ես կուզենայի, որ վերադառնային այն հին ու երանելի ժամանակները, երբ աղջիկն ինքն էր սեր խոստովանում տղային, և դա անպատվություն չէր համարվում® Բայց ոչ, ես դա չէի ուզենա, որովհետև այդ հին ժամանակներում չէիր լինի դու®

Հիմա, տարիներ հետո, աշնանային լուսնյակ ու ցուրտ գիշերվա մեջ մեն-միայնակ կանգնած, Անահիտը մտածում էր այն հեռավոր, արդեն անդարձ օրերի մասին, և նրա համար ամոթալի ու միևնույն ժամանակ հաճելի էր վերհիշել իր այսպես ասած երեխայական արարմունքը, որին, ամենայն հավանականությամբ, մղեց նրան մի քանի րոպե առաջ Մուշեղի հետ տեղի ունեցած կարճատև խոսակցությունը£ Զարմանալին այն էր, որ Կարենն իսկույն հասկացավ նրան£ Նա մի քիչ գունատվեց, հետո ժպտաց, ինչպես նա է ընդունակ ժպտալու՝ միայն աչքերով£

Անահիտը մինչև այսօր էլ չի կարողանում մոռանալ, թե ինչպես այդ րոպեին հոգու վրայից անսպասելիորեն չքացավ լարվածությունը, ձեռքն ակամայից ընկավ նստարանին, նրա ամբողջ էությունը համակեց տարօրինակ, ընդարմացնող նվաղկոտությունը, որից արցունքներն իրենք իրենց լցվում էին աչքերը£ Եվ նա թերևս լաց լիներ, բայց այդ պահին Կարենի ձեռքը զգույշ իջավ նրա ձեռքին և թեթևակի սեղմեց նրա մատների ծայրերը£ Անահիտը խոնարհեց կրակի պես այրվող դեմքը, բայց ձեռքը ետ չքաշեց£ Արցունքներ չկային նրա աչքերում, բայց սիրտն այպես էր բաբախում, ասես ուր որ է պիտի դուրս թռչեր կրծքից£

Անահիտը ջրի ծորակի տակ լցրեց ջրամանը և թաց, սառը ջրամանը ձեռքին գնաց դեպի տուն£ Տուն մտնելիս նա ինչ-որ հռնդյուն լսեց, կանգ առավ£ Նրան թվաց՝ ավտոմեքենայի ձայն էր£ Բայց ավտոմեքենայի ձայն չէր դա. բարձր, սարերից ու լեռներից էլ շատ բարձր, աստղազարդ երկնքի միջով ինչ-որ օդանավ էր անցնում՝ կարմիր լույս արձակելով£ Անահիտը ներս մտավ, ջրամանը դրեց սեղանին, իր նախկին տեղը£ Նրա աչքը կրկին ընկավ խմբային նկարին£ Նկարում ինքն ու Կարենը իրարից հեռու են, իսկ այն ժամանակ անբաժան էին£ Անահիտն իրեն ամենաերջանիկ աղջիկն էր համարում արար աշխարհում£ Նրա էության յուրաքանչյուր բջիջ պարուրված էր այդ զգացմունքով£ Երեկոները նա պառկում էր քնելու այդ բերկրալից, շարունակ իրեն զարմացնող զգացումով, և մտածում էր գալիք օրվա մասին, որը նույպես սկսվելու էր նույն արբեցնող հուզմունքով£ Անահիտի սիրտն ու հոգին, ինչպես նորահաս գինու ոսկյա թաս, պռնկե-պռունկ լցված էր ցնծուն երջանկությամբ£ Նա նույնիսկ ջանում էր քայլել հանդարտ ու սահուն քայլվածքով, ասես վախենալով թափթփել այդ արբեցնող գինին£ Անահիտն առավոտներն արթնանում էր վաղ, մինչև արևը դուրս կգար, արթնանում էր ինչ-որ բանի մասին իրար հետ տաք վիճող ճնճղուկների անհանգիստ ճռվողյունից, միառժամանակ անխոհ ժպիտով նայում էր նրանց, հետո փակում աչքերը և մտածում Կարենի մասին՝ հիշողության մեջ հերթով վերակենդանացնելով երեկ երեկոյան նրա հետ անցկացրած յուրաքանչյուր ակնթարթը£ Հետո անկողնուց ելնում, դուրս էր գալիս պատշգամբ և այդպես վարդագույն թափանցիկ գիշերանոցով, բարակ մեջքն ի վար թափած շողշողուն, ասես ոսկեջրով լվացած թանձր մազերով, երկար կանգնում, կկոցված աչքերով դիտում էր այդ մեծ, տաք ու բարի աշխարհը, որը շռայլորեն նրան էր հղում վաղ լուսաբացի իր մաքրամաքուր կապույտ լույսը£ Իսկ հետո ներքևում, Մատուռի ձորում ընդհատումներով սկսում էր դայլայլել դեղձանիկը£ Անահիտն արագ նախաճաշում, կարգի էր բերում մազերը, և վերցնելով պղնձե կուժը, վազում էր դուրս, չմոռանալով, իհարկե, զգուշացնել մորը.

–Մամա, ես գնացի ջրի£

–Շուտ վերադարձիր, քննության ես պատրաստվում,– իր հերթին ահազանգում է մայրը£

Ձորում, կամրջից վեր, ուռենիների տակ փոքրիկ մի աղբյուր կար, որ մամռոտ քարերի մեջ գիշեր ու զօր ցածրաձայն երգում էր, այդպես երգելով էլ անցնում էր մի քանի տասնյակ մետր ճանապարհը, ու նորից կորչում՝ անհայտ ու անանուն£ Այստեղ, այս աղբյուրի մոտ էին նրանք մշտապես հանդիպում£ Գյուղում ուրիշ աղբյուր կար՝ երեք ծորակով, վարար£ Տարին չորս բոլոր մարդաշատ էր լինում այստեղ. կանայք կժերով ու դույլերով ջուր են վերցնում, լվանում են իրենց նախշուն կարպետները, տղամարդիկ ջրում են իրենց ձիերին, այստեղ են գալիս դատարկ, դնգդնգան տակառներով սայլերը՝ ջուր տանելու հնձվորներին ու ծխախոտագործներին£ Իսկ սրա, մամռոտ քարերի մեջ կամացուկ երգող այս անանուն աղբյուրի համար, որի սառնորակ ջրերը, հազիվ մի քանի մետր վազելով՝ կորչում են ընկուզենիների տակ, կուժկոտրուկի դեղնագույն ծաղիկների մեջ, միակ մխիթարությունն ասես այն է, որ ճապկի ճիպոտի պես ճկուն, խաղացկուն իրանով մի սիրուն աղջիկ ու բարձրահասակ, սև հոնքերի տակից սևեռուն նայող լրջախոհ մի տղա համարյա ամեն օր գալիս են իր մոտ, իրեն են վստահում իրենց սերը, իր ներկայությամբ երկար զրուցում են՝ շարունակ շիկնելով ու չհամարձակվելով նայել իրար, խոսում են կամացուկ, և ինքը հասկանում է, իհարկե, որ սիրո մասին չի կարելի բարձր խոսել£ Եվ գուցե դրա համար է, որ անհայտ ու անանուն աղբյուրը՝ մոռացված աստծուց ու մարդկանցից, իր կարճ ճանապարհն անցնում է ուրախ երգելով, ինչպես ոսկեթև թիթեռ, որն ամբողջ օրը թրվռում, անհոգ պարում է, չիմանալով, որ այս մեծ ու լույս աշխարհում ընդամենը մի օրվա կյանք ունի ինքը£ Անահիտը կուժը դնում էր աղբյուրի տակ, և, մինչև այն կլցվեր ջրով, Կարենի հետ ձեռք-ձեռքի ձորն ի վեր խորանում էին անտառի մեջ, երբեմն ծաղիկներ փնջում, երբեմն նստում գետակի մոտ՝ ունկնդրելով նրա երգը£ Գետակը գալիս էր լեռներից, նա իր հետ բերում էր լեռների հովը, այդ սառը, շնկշնկան հովը նրանց էր հասցնում բարձր լեռների կրծքին ծվարած ծաղիկների բուրմունքը, և Անահիտը չգիտեր, չէր կարողանում հասկանալ՝ ծաղիկների բուրմունքի՞ց էր արբում, թե՞ նրանից, որ Կարենն այդքան մոտ է նստած իրեն£

Անահիտն այդ օրը չի մոռանա երբեք£ Չի կարողանա մոռանալ£ Ավարտական առաջին քննությունից հետո, դպրոցից տուն գնալու ճանապարհին, Անահիտը, առանց նախապես պայմանավորվելու, հանկարծ կամրջի մոտ թեքվեց դեպի ձորը և չնայելով ետ, ձորն ի վեր վազեց դեպի ծանոթ աղբյուրը՝ իր ետևից տանելով Կարենին£ Հասնելով աղբյուրին, նա մեջքով հենվեց սպիտակավուն հաճարենիներից մեկի բնին և, վազելուց շունչը կտրվելով, սկսեց նայել Կարենին£

Կարենը Անահիտին չէր նայում, նա մի պահ նայեց երկնքի խորքը մխրճված հաճարկենուն, որի տակ կանգնած էր Անահիտը, և, գրպանից հանելով դանակը, սկսեց ինչ-որ բան փորագրել սպիտակավուն ծառաբնին£ Անահիտը գլուխը թեքել, հետաքրքրությամբ նայում էր ու ժպտում£ Քրտինքի կաթիլները ճակատին՝ Կարենը ջանասիրությամբ փորագրեց իրենց անունների սկզբնատառերը. ''Կ+Ա= սեր'', և, իր արածից գոհ ու երջանիկ, հաղթական նայեց Անահիտին£ Անահիտը շարունակում էր ժպտալ՝ ձյունասպիտակ ատամներով սեղմելով շուրթերը£ Կարենը նայեց նրան և, մի կողմ նետելով դանակը, արագորեն մոտեցավ Անահիտին և փութկոտ մի շարժումով գրկելով նրա տաք ու հնազանդ մեջքը, հուզմունքից շնչահեղձվելով, բերանով արագ գտավ նրա այրվող շուրթերը£

Անահիտը, դեռևս մեջքով սեղմված ծառաբնին և անուժ դիմադրելու Կարենի մոլուցքին, դանդաղորեն սահեց ցած՝ ասես տենդի մեջ՝ հառաչելով ու տնքալով£ «Միթե՞ հնարավոր է ապրել առանց քեզ»,-շշնջում էր Կարենը, անհագորեն շնչելով նրա աղջկական բույրն ու մոլեգնաբար համբուրելով հրագույն շուրթերը, թախծանուշ ջինջ աչքերը, դեմքը, մազերը®

Այդպես շերունակվեց մինչև հունիսի վերջը£ Արդեն հանձնել էին վերջին քննությունը, պատրաստվում էին ավարտակական երեկույթին£ Աղջիկներն իրենց համար տոնական զգեստներ էին կարում, տղաներն ամբողջ օրն անց էին կացնում դպրոցում՝ նախապատրաստելով այն նոր ուսումնական տարվան. սպիտակացնում էին դասասենյակների պատերը, նստարանները ներկում, լվանում ապակիները– վաղուց ի վեր այդպիսի ավանդույթ կար դպրոցում՝ շրջանավարտները պարտավոր էին իրենց ուժերով վերանորոգել դպրոցական շենքը, և, ինչպես էստաֆետ, հաջորդ սերնդին հանձնել այն կազմ ու պատրաստ£

Անահիտն ամեն երեկո, վերջացնելով տան աշխատանքները, գնում էր դպրոց՝ իմանալու, թե ինչպես են գնում տղաների գործերը£ Մյուս աղջիկները նույնպես գալիս էին£ Պետք էր, օգնում էին, չէ՝ պարզապես զրուցում էին՝ բազմազանություն մտցնելով տղաների աշխատանքային առօրյայի մեջ£ Հետո բաժանվում էին, և նրանց աշխույժ ձայները երկար ժամանակ հնչում էին գյուղական կիսամութ փողոցներում£

Այդպիսի մի օր Անահիտն ուշացած եկավ դպրոց£ Նա Կարենին տեսավ հեռվից. ուսուցչանոցի դուռը հանել, ռանդայով տաշում էր£

–Բարև,– մոտենալով ասաց Անահիտը՝ զարմանքով նայելով նրան£

–Փեղկերից մեկը կիպ չի նստում շրջանակի մեջ, ստիպված տաշում եմ£

–Դու հյուսնությո՞ւն էլ ես կարողանում անել£

–Քիչ-քիչ սովորում եմ,– քմծիծաղ տվեց Կարենը£– Գուցե պետք եկավ®

Անահիտին թվաց՝ ինչ-որ անուրախ բան կար այդ քմծիծաղի մեջ£ Նա ուշադրությամբ զննեց Կարենին՝ ձգտելով բռնել նրա հայացքը, բայց դա Անահիտին չհաջողվեց£ Կարենն աշխատում էր չնայել նրան, ձևացնելով, թե չափազանց կլանված է աշխատանքով£

Անահիտը, զուտ կանացիական հոտառությամբ, ներըմբռնողաբար հասկացավ. ինչ-որ բան է պատահել, և այդ ինչ-որ բանը կապված է իր հետ£ Բայց ի՞նչ£ Նա տենդորեն միտքը բերեց իր յուրաքանչյուր քայլը, յուրաքանչյուր ասած խոսքը, բայց դրանց մեջ այնպիսի մի բան չգտավ, որ վիրավորեր կամ վշտացներ Կարենին£ Եվ այդ պահից մի աղոտ տագնապ սողոսկեց սիրտը£ Հարցնել այդ մասին Կարենին, չհամարձակվեց. գիտեր՝ եթե չի ասում, ուրեմն անօգուտ է հարցուփորձը, չի ասի£

Պարզապես հարկավոր է համբերությամբ զինվել և սպասել£ Եվ Անահիտը ամբողջ երեկոն սպասեց՝ անդադրում հոգով շրջելով միջանցքներում ու բռնազբոսիկ ժպիտով պատասխանելով աղջիկների և տղաների ուրախ կատակներին£

Բանալիները հանձնելով տնտեսվար Աշոտին, տղաներն ու աղջիկները դուրս եկան դպրոցից£ Չգիտես ինչու, Անահիտին այնպես թվաց, թե այսօր ինքն ու Կարենը երկար չեն մնա իրար հետ, շուտ կբաժանվեն£ Ինչո՞ւ հանկարծ այդպես թվաց՝ Անահիտը չհասկացավ£ Բաժանվելով ընդհանուր խմբից, նրանք լուռ, առանց մի խոսքի, սպիտակին տվող ճանապարհով քայլեցին դեպի տուն£ Խախտելով լռությունը, Կարենը, իբր ի միջի այլոց, ասաց, որ ավարտական երեկույթից անմիջապես հետո գնալու է Ղազախստան, Կուստանայի մարզ՝ քեռու մոտ£ Անահիտն այնպես հանկարծակի կանգ առավ, ասես մթության մեջ դեմ առավ պատի£

–Ինչպե՞ս® Ղազախստա՞ն£ Դու ինձ թողնում ես մենա՞կ£

–Այդպես է պետք, Անահիտ£

–Իսկ ե՞ս£ Ես ի՞նչ պիտի անեմ առանց քեզ£

–Կտխրես մի քանի ամիս£

–Քեզ համար հեշտ է ասել՝ «Կտխրես®»£ Ես առանց քեզ կմեռնեմ այստեղ£

–Ես պետք է գնամ® Անպայման պետք է գնամ£ Այլապես®

–Այլապես ի՞նչ,– արագ վրա բերեց Անահիտը£– Դու ինձնից մի թաքցրու ոչինչ£ Դու այլևս չես սիրում ինձ, չէ՞®

–Ոչ, սիրում եմ, Անահիտ, հենց նրա համար եմ գնում, որովհետև սիրում եմ®£– Նա քիչ լռեց, հետո ավելացրեց մտամփոփ£– Ամեն ինչ ինչքան հեշտ կլիներ, եթե չսիրեի քեզ® Եթե այդպես լիներ, ես ոչ մի տեղ էլ չէի գնա®

Դառն ու օտարոտի հնչեցին Կարենի բառերը£ Անահիտը լարվեց, տագնապով դիտելով Կարենի դեմքն ու ջանալով կռահել, թե որտեղի՞ց է գալիս այս դառը մորմոքը, սակայն մթան մեջ ոչինչ տեսնել չկարողացավ՝ բացի իր համար անսահման թանկ դիմագծերից£

–Աստված իմ, դու այդ ինչե՞ր ես ասում, Կարեն,– մի տեսակ փոխված ձայնով մրմնջաց Անահիտը£ -Ես ոչինչ հասկանալ չեմ կարողանում£ Ի՞նչ է պատահել£

–Մի անհանգստանա, ամեն ինչ լավ կլինի,– ասաց Կարենը, քնքշորեն սեղմելով նրա թևը՝ արմունկից քիչ վերև£– Ամենից շատը՝ կես տարի, և մենք ազատ կլինենք, ինչպես®

–Դու զարմացնում ես ինձ, Կարեն,– ընդհատեց Անահիտը£– Մի՞թե մենք հիմա ազատ չենք£ Միթե՞ որևէ մեկը խանգարում է մեզ£

–Ոչ, իհարկե, բայց կուզենայի, որ բոլորովին ազատ լինենք®– արտաբերեց Կարենը թեթևակի դողացող ձայնով և, ասես ցանկանալով ազատվել նրանից, անմիջապես շտապեցրեց£– Դե լավ, գնա, ուշ է արդեն£ Բարի գիշեր£– Կարենը, առանց ետ նայելու, քայլեց կիսամութ փողոցով£

«Աստված իմ, այս ի՞նչ է կատարվում ինձ հետ,– արցունքից խեղդվելով շշնջում էր Անահիտը, նայելով ծայրեծայր սևակնած երկնքին£ Նա ամեն ինչ թաքցնում է ինձնից£ Գուցե ուրիշի է սիրում,– մտածում էր նա հուսաբեկ,– գուցե ուրիշի է սիրում ու չի ուզում այդ մասին ասել ինձ»£ Մտքերը նրան հանգիստ չէին տալիս£ Սրտում իրարամերժ հարցեր էին ծնվում, սակայն բոլոր այդ հարցերն այդպես էլ մնում էին անպատասխան£ Մի բան պարզ էր սակայն. սև ամպեր էին կուտակվում նրանց սիրո վրա£

®Կարենը, իհարկե, Անահիտից որոշ բաներ թաքցրել էր, և թաքցրել էր ոչ միայն նրա համար, որ վախենում էր ցավ պատճառել նրան, այլ որ ինքը Կարենն էլ դեռևս մի կարգին չէր կարողանում ըմբռնել պատահածի իմաստը£

Երեկոյան` դպրոց ճանապարհվելուց մի քանի րոպե առաջ, հայրը կանգնեցրեց նրան դարպասի մոտ£

–Արի այստեղ,– ասաց նա, -քեզ հետ խոսելու բան ունեմ£

Հոր խոսելու տոնը, իր բավականին անզուսպ բնավորության համեմատ՝ չափազանց մեղմ, զգաստացրեց Կարենին£

–Էդ ո՞ւր ես գնում,– հարցրեց հայրը՝ գրպանից հանելով «Բելամորկանալի» ճմրթված տուփը£– Էլի դպրո՞ց ես գնում£

–Այո, ավարտական երեկույթի ենք պատրաստվում£

–Չափազանց երկար եք պատրաստվում դուք էդ երեկույթին,– ասաց հայրը և, վառելով գլանակն ու աչքի մեկը կկոցելով՝ ծուխը բաց թողեց վեր£

–Բայց դպրոցն էլ փոքր դպրոց չի,– ժպտաց Կարենը, կռահելով, որ դպրոցի մասին հայրը հենց այնպես, ի միջի այլոց ասաց, իսկ գլխավորը դեռ առջևում է£ Եվ Կարենը ներքուստ շտկվեց՝ պատրաստ ամեն մի անակնկալի£

–Էդ ճիշտ է,– համաձայնվեց հայրը£– Ինչ ճիշտ է, ճիշտ է£– Նա, առանց շտապելու, ծխախոտի ծուխը ներս քաշեց, հետո գլխի թեթևակի շարժումով ցույց տվեց անցած ձմեռվանից մնացած կոճղը£– Նստիր, գործ ունեմ քեզ հետ£

Կարենը նստեց կոճղին, հոր դիմաց, նրա դեմքն ասես իսկույն քար կտրեց£

–Ի՞նչ գործ է£

–Ուրեմն էսպես է բանը, տղաս, ինձ էնքան էլ դուր չի գալիս, որ քեզ ամեն օր տեսնում են էդ® անունն ինչ է®Սուրենի աղջկա հետ£

–Անահիտ է անունը,– հուշեց Կարենը£– Իսկ նա ի՞նչ է արել քեզ£

Հայրը մթնեց, դժգոհ նետեց ծխուկը և կրունկով տրորելով այն, բղավեց.

–Իսկ ի՞նչ պիտի անի£ Հը՞, նա ինչ պիտի անի ինձ®

Առաջին հայացքից անիմաստ թվացող այդ հարցը, ըստ ամենայնի, իր մեջ նուրբ ակնարկ էր պարունակում, սակայն Կարենը ձևացրեց, թե իբր չնկատեց դա, անտարբեր տեսքով թոթվեց ուսերը՝ այս անգամ ցուցադրաբար նայելով ժամացույցին£

–Իսկ գուցե պե՞տք չէ այդ մասին, պապա, մի ուրիշ անգամ£

–Վախենում եմ հետո ուշ լինի£

–Որ այդպես է® հիմա էլ ուշ է արդեն£

Դա ասվեց այնպիսի հանդուգն զսպվածությամբ ու սառը հաստատակամությամբ, որ հայրը մի պահ շփոթվեց, բայց իսկույնևեթ հավաքեց իրեն և, ցասկոտ հայացքով նայելով որդուն, ֆշշաց.

–Դու էդ ի՞նչ ես տակից-գլխից դուրս տալիս, շուն-շան տղա, խայտառակել ես ուզում, հա՞, մեզ ժողովրդի®

–Մի վախեցիր, հայրիկ, ոչինչ էլ չի եղել,– ընդհատեց նրան Կարենը քմծիծաղ տալով£– Ես պարզապես ուզում էի ասել, որ սիրում եմ Անահիտին և նրան ոչ ոքի հետ չեմ փոխի£ Եվ եթե երբևէ ամուսնանամ, ապա միայն նրա հետ£

Կարենը ոտնաձայներ լսեց և իսկույն ճանաչեց. մոր ոտնաձայներն էին£ Մայրը կանգ առավ, բայց լուռ էր դեռ£ Սակայն Կարենը լավ գիտեր մոր բնավորությունը. նա սկզբում խոսակցության մեջ առաջնությունը թողնում էր ամուսնուն, բայց շուտով դա մոռացվում էր, և նա վստահորեն ու բավականին հաջող կերպով ստանձնում էր ընտանիքի գլխավորի իր դերը£

Այսպես եղավ և հիմա£ Տեսնելով, որ որդու վերջին խոսքերը դարձյալ ծանր դրության մեջ գցեցին ամուսնուն, նա հասկացավ, որ եկել է վճռական պահը, հարկավոր է անհապաղ խառնվել և ամեն ինչ դնել իր տեղը£ Մայրը, շրջանցելով կոճղը, որի վրա նստած էր Կարենը, եկավ կանգնեց ամուսնու կողքին£

–Սա ինչ է, պսակվո՞ւմ ես արդեն® Եվ ո՞ւմ հետ ես պսակվում՝ շոֆեր Սուրենի աղջկա՞, էդ նրանց հարստության վրա՞ ես աչք դրել, թե՞ նրա դիպլոմի®

–Ես պսակվելու ոչ մի մտադրություն չունեմ, մամա,– ուսերը թոթվեց Կարենը£– Եթե բանը հասնի դրան, պարզ է, որ առաջինը ձեզնից խորհուրդ կհարցնեմ£ Մի՞թե կասկածում էիր® Իսկ ինչ վերաբերում է նրանց հարստությանը, ապա մենք նույնպես միլիոնատեր չենք£– Նա հանդարտ ելավ տեղից և վերջապես ասաց այն հիմնականը, որի շուրջը, ըստ էության, պտտվում էր այս զրույցը£– Գուցե հենց այդ պատճառով եք ինձ համար հարուստ ու դիպլոմավոր հարսնացու ճարել£ Եվ նույնիսկ նրա ծնողների հետ պայմանավորվել եք՝ առանց ինձ վճռել իմ բախտը£ Վատ չէր լինի իմ կարծիքն էլ հարցնեիք®

Ծնողները գաղտնաբար նայեցին իրար£ Նրանք լավ գիտեին, որ իրեց որդին հարկ եղած դեպքում, խոսքի տակ չի մնա£ Սակայն այդպիսի բացարձակ ուղղամտություն նրանից երբեք չէին սպասում£

–Եվ շատ էլ լավ ենք արել, որ պայմանավորվել ենք,– ճղրտաց մայրը£– Իսկ ինչի՞ համար ենք արել դա£ Որպեսզի քեզ նման հիմարը լավ ապրուստ ունենա£ Որպեսզի ստիպված չլինես վիզ ծռել ուրիշի առաջ£ Գալու է, գալու է էդ օրը, երկու ձեռքով գլուխդ թակելու ես քո էդ սիրո համար, բայց ուշ է լինելու®

–Աղչի,– սաստեց նրան ամուսինը,– սպասիր, էն չես ասում, ինչ հարկավոր է£ Թող սիրի, սիրելով պսակվի£ Միայն թե ինձ ասա, Աստղիկն ինչո՞վ է պակաս քո էդ Սուրենի աղջկանից£ Նա ինչ է, քո՞ռ է, քաչա՞լ է£ Որ նայում ես՝ ոնց որ մի հուրի-փերի, ազնվությամբ եմ ասում, մեր էս վերի գյուղարանքում նրա նման աղջիկ չեմ տեսել£ Եվ քաղաքում էլ ապրում է, ոչ թե քո էս աղջիկների նման՝ ամռանն ու աշնանը՝ հանդերում, ձմռանն ու գարնանը՝ ձյուն ու ցեխի մեջ կորած£

–Այդպիսիներն ինձ ավելի են դուր գալիս,– համառորեն ասաց Կարենը:

Նրա վրա հոր խոսքերը ազդեցություն չունեցան, որովհետև անխելք մարդն անգամ կհասկանար, որ դա անհաջող փորձ էր՝ սքողել կնոջ չափից դուրս բացարձակ ասված խոսքերը. քանզի հիմնական միտքը հենց պարունակում էր նրա բառերում. մայրն ուզում էր խնամիանալ իր մի հեռու ազգականի հետ, որը խոստացել էր աղջկա օժիտի հետ միասին ավտոմեքենա նվիրել ապագա փեսային, իսկ հարսանիքից հետո նորապսակների համար սեփական առանձնատուն կառուցել քաղաքում (այդ ազգականն ապրում էր մարզկենտրոնում, ինչ որ պետ էր յուղի գործարանում, և կասկած չկար, որ նա անպայման կկատարի իր խոստումը. Աստղիկը նրա միակ աղջիկն էր, սովորում էր օտար լեզուների ինստիտուտի առաջին կուրսում և, իմիջիայլոց, անտարբեր չէր Կարենի նկատմամբ, որը, սակայն, նրան պարզապես վերաբերվում էր որպես հեռու ազգականի, ոչ ավել£

–Ձյուն ու ցեխի մեջ կորածներն ինձ ավլի են դուր գալիս,– կրկնեց Կարենը£– Իսկ առանձնատունն ու մեքենան ինձ պետք չեն£ Տուն՝ մենք ունենք, իսկ ինչ մնում է մեքենային, առանց դրան էլ կարելի է ապրել£

–Սուրենի աղջիկն իմ տուն չի մտնելու,– նորից ճղրտաց մայրը£– Ես ու հերդ նրա համար չենք տարիներով տուն ու տեղ դրել, որպեսզի նա գա տիրություն անի էստեղ£ Նրա ոտն էս տանը չի լինելու£

–Ինչո՞ւ,– գունատվեց Կարենըը£– Որովհետև հարուստ ընտանիքից չէ, դիպլոմ չունի, և պարզ չէ՝ կունենա՞ երբևէ£ Այո՞£

–Այո,– շուրթերը սեղմած գլխով արեց մայրը£

–Որ դու դիպլոմ ունես, ինչի՞ է պետք£ Գոնե մի օր աշխատե՞լ ես կյանքում£

–Չեմ աշխատել, որովհետև դրա կարիքը չենք զգում£ Ամուսինս աշխատում է£

–Ամուսինդ հասարակ անտառապահ է՝ ութսուներկու ռուբլի աշխատավարձով®

–Հասարակ անտառապահ է, բայց ամբողջ շրջանը ճանաչում, հարգում է նրան£

–Պետական անտառը ծախում, բոլորին ուտացնում է, դրա համար էլ հարգում են£

Խոսակցությունն այնուհետև վերածվեց անհեթեթության, ծնողները սկսեցին բղավել Կարենի վրա, պահանջելով նրանից հնազանդություն ու սպառնալով նրան բոլոր տեսակի պատիժներով, Կարենը համառորեն թափահարում էր գլուխը՝ անձնատուր չլինելով նրանց հորդորներին ու սպառնալիքներին£ Վերջացավ նրանով, որ Կարենը, դուրս գալով հավասարակշռությունից, նույնպես սկսեց բղավել ծնողների վրա, որից հետո մայրը անիծեց նրան՝ դառն արտասուքներ թափելով£

–Դուրս կորիր էստեղից, շուն-շան տղա,– կատաղած առաջ եկավ հայրը£– Դուրս կորիր, անպատկառ լակոտ, և չփորձես այսուհետև երևալ աչքիս,– գոռաց հայրը, դողդողացող մատներով հանելով «Բելամորկանալի» ճմրթված տուփը£

–Լրիվ խելքը կորցրել է,– որդու ետևից ծնկներին խփելով հառաչանքով ասաց մայրը՝ սրբելով արցունքները£– Ոչինչ, դու դեռ կտեսնես,– ավելացրեց նա, սակայն պարզ չէր՝ Կարենի՞ն էին վերաբերում այդ խոսքերը, թե՞ Անահիտին£

Կարենը չլսեց մոր ասածը£ Ուժեղ խփելով դարպասի դռնակը, նա, հոգով ընկճված, մի պահ կանգնեց լուռ՝ չիմանալով անելիքը£ Եվ ինքն էլ չգիտակցելով ինչպես, հանկարծակի վճռեց ավարտական երեկույթից հետո մեկնել Ղասախստան՝ քեռու մոտ£ Տնից մինչև դպրոց, նա շարունակ այդ մասին էր մտածում£ Մուրճ ու կացին բռնել գիտի, քեռին սովորեցրել է, բայց դա քիչ է, իհարկե, լուրջ գործ ձեռնարկելու համար, այդ պատճառով էլ նա վճռեց գնալ քեռու մոտ. կօգնի նրան և միաժամանակ փող կաշխատի ուսման համար, իսկ եթե այնտեղ, Ղազախստանում, լավ եղավ, կմնա այնտեղ և Անահիտին էլ կտանի իր մոտ£

® Կարենը, իհարկե, հասկանում էր, որ Անահիտի նկատմամբ ինքը հիմա անգթորեն վարվեց. հիմարաբար դուրս տվեց ու, ինչպես հարկն է, չբացատրեց բանի էությունը. դժվար չէ պատկերացնել, թե հոգեկան ինչպիսի ծանր դրության մեջ է նա այժմ£ Բայց ինքը Կարենն էլ կարգին վիճակում չէ, թեպետ խելառ մի միտք հուսադրում էր նրան, որ ամեն ինչ չէ, որ կորած է. նրան թվում էր, թե ծնողներին դեռևս կարելի է համոզել, չնայած շատ լավ գիտեր մոր բնավորությունը. եթե նա մի բան մտցրել է գլուխը, ապա, ինչ էլ ուզում է լինի, միևնույնն է, անպայման պիտի կատարի իր ասածը£ Հոր բանը, իհարկե, ուրիշ է, նրան հնարավոր էր մի բան հասկացնել, որովհետև թեև հոխորտում է՝ իրեն ձևացնելով ահեղ ամուսին ու ընտանիքի հեղինակավոր հայր, իրապես գտնվում է կնոջ իշխանության տակ® Գուցե քեռո՞ւն գրի£ Իսկ դա ի՞նչ կարող է տալ£ Քեռին այստեղից շատ է հեռու, նա ճիշտ է, շատ է սիրում Կարենին, բայց այսքան հեռավորության վրա հազիվ թե որևէ բանով կարողանա օգնել իրեն£ Ուրեմն ի՞նչ անել£ Մի՞թե միակ ելքը՝ նրա մոտ գնալն է£

Այսպիսի դառը մտքերով Կարենը մտավ բակ և սանդուղքներով տուն բարձրանալիս անսպասելիորեն մտածեց այն մասին, որ այդ տունն օտար է իր համար, ու ինքը չի ուզում ոտք դնել այնտեղ£ Եվ սարսափեց այդ հանկարծահաս մտքից®

®Այս նկարն արվեց ավարտական երեկույթի օրը£ Շրջկենտրոնից լուսանկարիչ էր եկել, ծանրամարմին, անչափ բարեկիրթ և բարի մի մարդ՝ անունը Սամսոն£ Դպրոցի պատին ինչ-որ պաստառ էր կապել, այդ պաստառի ֆոնին երկու տասերորդցիները միասին նկարվեցին£ Երջանիկ օր էր այդ օրը, շռայլ արև էր, հովը խաղում էր ծառերի կատարներին, տերևները շրջում մի կողմ£ Իսկ հետո սկսվեց երեկույթը£ Հանձնելով հասունության ատեստատը, դպրոցի տնօրենն ամեն մի շրջանավարտի համար ողջերթի սրտառուչ խոսք էր գտնում ասելու, որից պարզվում էր, որ իրենցից յուրաքանչյուրին նա, թերևս, եթե ոչ լավ, գոնե վատ չգիտեր, քան իր՝ շրջանավարտի, ծնողները£ Դա հաճելի կերպով զարմացրեց բոլորին, քանի որ տնօրենը, սովորաբար, հազվադեպ էր մտնում դասարանները, բացի իններորդից, ուր նա աշխարհագրություն էր դասավանդում, և այդչափ հազվադեպ էր խոսում աշակերտների հետ, դրա համար էլ բոլորը համոզված էին, որ նա աշակերտներից դեմքով համարյա ոչ ոքի չգիտե և պատկերացում չունի, թե ով ինչպես է սովորում, կամ ուր է մտադիր հետագայում գնալ՝ ինստիտո՞ւտ, տեխնիկո՞ւմ, թե՞ որոշել է մնալ կոլտնտեսությունում£ Եվ հանկարծ պարզվում է, որ տնօրենը բոլոր այդ տարիներին ուշադրությամբ հետևել է նրանցից յուրաքանչյուրին և բացարձակապես ամեն ինչ գիտի նրանց մասին£ Հակառակ արտաքուստ թվացող իր ողջ մանկայնության, այդ մարդն ուշադիր ու կառչուն հայացք ուներ£ Այնուամենայնիվ, մի շրջանավարտի հարցում նա սխալ դուրս եկավ£ Այդ շրջանավարտը Կարենն էր£ Հասունության ատեստահը մեկնելով նրան, տնօրենն իր սովորական, ոչ բարձր ձայնով ասաց.

–Շնորհավորում եմ քեզ, Կարեն£ Այս տասը տարիների ընթացքում դու միշտ ընթանում էիր գերազանցիկների շարքում£ Ճիշտն ասած, ինձ թվում էր անպայման մեդալ կստանաս£ Եվ, այնուամենայնիվ, ես ուրախ եմ քո նվաճումների համար£ Ես գիտեմ, որ դու վաղուց երազում ես ընդունվել Տիմիրյազևի անվան ակադեմիա£ Քեզ հաջողություններ եմ մաղթում, համոզված եմ, որ մեր դպրոցի անունը բարձր կպահես այնտեղ£ Խոստովանո՞ւմ ես£

Կարենը մի քանի վայրկյան տատանվում էր, չիմանալով ինչպես պատասխանել ուղղակի դրված հարցին£ Կարելի էր, իհարկե, ասել, որ, այո, իբր, խոստանում եմ և մնաս բարով, ոչ ոք ոչ մի բանում նրան չէր պարտավորեցնում£ Մի պահ խորհելուց հետո նա, այնուամենայնիվ, ասաց.

–Ոչ, չեմ խոստանում£

–Ինչպե՞ս թե՝ չեմ խոստանում,– տնօրենի դեմքը ձգվեց£– Չես ուզո՞ւմ բարձրագույն ընդունվել£

–Այս տարի երևի չի ստացվի£

Ընդարձակ ուսուցչանոցում, ուր տեղի էր ունենում ատեստատների հանձնման արարողությունը, լարված լռություն տիրեց£ Մի քանի տասնյակ զույգ աչքեր սևեռվեցին տնօրենին ու Կարենին£ Այն մասին, որ Կարենը չի գնում սովորելու, ոչ ոք չգիտեր, նույնիսկ Անահիտը£ Իսկ մինչդեռ բոլորը համոզված էին, որ ով, բայց՝ Կարենն անպայման պետք է գնա սովորելու, որովհետև հաջողության բոլոր շանսերն ունենալ և ինստիտուտ չգնալ®

–Իսկ դու ին՞չ ես մտադիր անել,– հարցրեց տնօրենը, բայց նկատելով, որ Կարենը շարունակում է տատանվել, ավելացրեց£– Լավ, ինքդ գիտես£

Երեկույթն, ընդհանուր առմամբ, լավ անցավ, շատ երգեցին, պարեցին պատեֆոնի նվագի տակ, ուսուցիչների խիստ հսկողությամբ սեղանի շուրջը նստած, մուշկեթի տնական թույլ գինի խմեցին, իսկ հետո միանգամից ընկան տաք, մանղալների վրայից վերցրած թշշացող խորովածի վրա£ Մանղալները դրված էին դպրոցի բակում, որտեղ հրամանատարություն էին անում Մուշեղը՝ 10-րդ «բ»-ից և տնտեսվար Աշոտը, որը, համաձայն համընդհանուր կարծիքի, լավ խորոված էր պատրաստում£ Կոլտնտեսության նախագահ Մռավը, որի տղան նույնպես այդ օրը ավարտում էր դպրոցը, երկու գառնուկ էր դուրս գրել, և հիմա գառան թարմ խորովածի բույրը բռնել էր ամենուր£ Ավարտելով կերուխումը, մի կողմ քաշեցին սեղաններն ու աթոռները, և կրկին սկսեցին երգն ու պարը£ Մուշեղը մի քանի անգամ պարի մեջ մտավ, ասես միայն նրա համար, որպեսզի պարելու հրավիրի Անահիտին, սակայն երեկույթի հենց սկզբից Կարենի տրամադրությունն անցավ նրան, և նա, ինչքան էլ ջանում էր, չէր կարողանում ստիպել իրեն պարել, թեև համարյա բոլոր շրջանավարտներն ու ուսուցիչները միահամուռ պահանջում էին. Մուշեղը գերազանց պարում էր, իսկ աղջիկների մեջ միայն Անահիտն էր, որ պարելում չէր զիջում նրան£ Մուշեղը սկզբում չվիրավորվեց մերժում ստանալու համար, երկրորդ անգամ վիրավորվեց, բայց թաքցրեց վիրավորանքը, երրորդ անգամ թաքցնել չկարողացավ£ Չընդհատելով պարը, նա մոտեցավ Անահիտին և շշուկով մի բան ասաց նրան, հավանաբար, վիրավորական բան ասաց, որովհետև Անահիտը հանկարծակի կարմրեց, աչքերը լցվեցին արցունքով, և նա արագ դուրս եկավ միջանցք£ Կարենը դուրս եկավ նրա ետևից£

–Նա ի՞նչ ասաց քեզ£

–Դատարկ բան է,– Անահիտն ինքն իրեն ստիպեց ժպտալ£– Հիմարի մեկն է, չարժե ուշադրություն դարձնել£

–Բայց նա ինչ-որ բանով վիրավորեց քեզ,– համառորեն պնդեց Կարենը£

–Ասում է՝ սերն իր տեղը, իսկ ամուսնանալու ես ինձ հետ® Երևի տնական գինին վատ է ազդում նրա վրա,– նա կրկին փորձեց ժպտալ և վախվորած նայեց Կարենին, որի դեմքը վայրկենապես դաժան արտահայտություն ստացավ£ Դա լարեց Անահիտին£ Նա արագությամբ բռնեց Կարենի ձեռքը£– Կարիք չկա չնչին բանի համար կռվել£ Հիմա այդ էր միայն պակաս ինձ£– Բայց իսկույն ևեթ սթափվեց և ավելացրեց.– Ներիր, ես ուզում էի ասել մեզ® Չէ՞ որ, իսկապես, դա մեզ պետք չէ հիմա® Մի՞թե դրա ժամանակն է,– և պատասխան չստանալով, նա խոսեց ուրիշ բանի մասին£– Դու գնալո՞ւ ես արևածագը դիմավորելու£

Կարենն ի վերջո ասես արթնացավ, նրա դիմագծերը քիչ մեղմացան£ Նա բռնի ժպտալով, ասաց.

–Երևի գնամ, բայց®

–Բայց՝ ի՞նչ,-հարցրեց Անահիտը£

–Այդ բոլորը՝ արևածագի դիմավորումը, վարդագույն երազները՝ ապագայի մասին և նման այլ բաներ, երեխաների համար ստեղծված անմիտ զվարճանքներ են թվում հիմա ինձ£ Իսկ քե՞զ£

–Չգիտեմ, ես չեմ մտածել այդ մասին£ Պարզապես դպրոցական գեղեցիկ ավանդույթ է, իսկ մենք զառամյալ ծերունիներ չենք£ Ճիշտ չէ՞®

–Իհարկե, ճիշտ է, բայց®

–Պետք չէ այդ «բայցը», պարզապես լավ բաների մասին մտածիր և ավելի շատ վստահիր ինձ£ Դա քեզ իմ միակ խնդրանքն է, չհաշված մի ուրիշ խնդրանք ևս, որն ավելի շուտ խնդրանք չէ, այլ սրտի բաղձալի ցանկություն. կուզենայի, որ միշտ ինձ մոտ լինեիր, իմը լինեիր£

–Ես քոնն եմ ընդմիշտ, բայց®

–Դարձյալ «բայց»£

–Ոչ, իմ խոսքը վստահության մասին է£ Ինչո՞ւ ես կարծում, թե ես չեմ վստահում քեզ£

–Համենայն դեպս, դու մինչև հիմա հարկ չես համարել ինձ պատմել քո մտատանջությունների մասին£ Ես հասկանում եմ, որ այդ դառնություններն ինչ-որ կերպ առնչություն ունեն ինձ հետ, հազար ու մի ձևի ենթադրություններ եմ անում՝ մեկը մյուսից սարսափելի, իսկ դու, ինչպես կրիան իր պատյանում, պարփակվել ես ինքդ քո մեջ ու լռել® Նույնիսկ չես ուզում ասել, թե ինչու այդպես հանկարծակի որոշեցիր գնալ Ղազախստան® Օհ, տեր աստված, էլի եկավ®– Անահիտը նայեց ուսուցչանոցի դռների մեջ կանգնած Մուշեղին£

–Քչփչում եք, հա՞,– արտաբերեց Մուշեղը բարեսիրտ ծիծաղով£ Նա, իսկապես, մի քիչ հարբած էր երևում£– Կարո՞ղ եմ, արդյոք, միանալ ձեզ£

–Կարող ես,– խեթ-խեթ նայելով նրան դժկամ ասաց Կարենը£

Մուշեղը, թեթևակի օրորվելով, մոտեցավ, մեջքով հենվեց լայն լուսամուտագոգին և ձեռքերը խաչեց կրծքին. մարտահրավեր արտահայտող նրա կեցվածքն ու անչար, զվարթ տրամադրությունը իրար չէին բռնում£

–Իսկ դու այդպես մի նայիր ինձ, Կարեն,– ասաց նա£– Ես եկա խաղաղությամբ, իսկ դուք® ուրեմն®դուք սվիններով դիմավորեցիք ինձ® Չեմ հիշում, թե ով է ասել£ Ասենք դա կարևոր էլ չէ£ Ես վիրավորեցի Անահիտին, և ես եկա նրա մոտ մեղքս հանձն առնելու£ Եվ փորձեք դրանից հետո ասել, թե ես անդաստիարակ ապուշ եմ£

–Դու դաստիարակված ապուշ ես, Մուշեղ,– դառը կիսաժպիով հառաչեց Կարենը£

–Նայած, թե ով է դա ասում, եթե հարցնես մորս, արար աշխարհում ինձ նման տղա չկա® Բայց, այ, որոշ հանճարներ, դպրոցական մասշտաբի, իհարկե, համենայն դեպս, չափազանց մեծ խելքից չէ, որ հրաժարվում են գնալ սովորելու£

–Իսկ դա ինչ է, շա՞տ է վշտացնում քեզ,– զայրացկոտ ասաց Անահիտը£– Քո ի՞նչ գործն է£

Մուշեղի դեմքից անմիջապես չքացավ շինծու ծիծաղկոտությունը£

–Դու այդպիսի հարց տալու իրավունք կունենայիր, եթե ես նկատի առնեի մեզ երեքիս միասին վերցրած,– ասաց նա լրջորեն և մի վայրկյան լռեց, հնարավորություն տալով, որ Անահիտը «մարսի» ակնարկը£ Բայց ես խոսում եմ միայն Կարենի մասին£ Բացեիբաց ասեմ. դու, օրինակ, երկնքից աստղեր չէիր վայր բերում£ Ես էլ, փառք աստծո, շնորհքից զուրկ չեմ, բայց ավաղ, նույնպես շատ եմ հեռու աստղերից£ Իսկ ահա նա®– Մուշեղը մատով ցույց տվեց Կարենին և կրկին անցավ իր հեգնական տոնին, որի ետևում, ի միջի այլոց, հեշտությամբ նկատելի էր դառնում այն բանի անկեղծությունը, ինչ նա ասում էր£– Ահա նա® նա առաջին մեծության աստղ է® Ինչպե՞ս արտահայտվեմ, որ հասկանալի ու պարզ լինի® Նրա մեջ աստծու կայծ կա, այսինքն տաղանդի կայծ® Մի խոսքով, կրակ կա, մարդը հանճար է՝ մասնավորապես և ընդհանրապես£ Եվ յուրաքանչյուր ազնիվ ու օրինավոր մարդու պետք է մտահոգի հանճարի ճակատագիրը, թեկուզև նա լինի դպրոցական մասշտաբի հանճար£ Իսկ վերջում կցանկանայի ավելացնել, որ դու, Կարեն, ինքդ քո նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի տեսակետից առաջին կարգի հիմար ես£

–Լսիր, ձեռք քաշիր, զզվացրիր արդեն,– տհաճությամբ ասաց Կարենը, մտածելով այն մասին, որ ճշմարտության մասնիկ կա նրա ասածների մեջ£– Ի՞նչ ես տակից-գլխից դուրս տալիս, գնա քնիր, երևի շատ ես խմել®

Մուշեղը ծիծաղեց£

–Սիրում եմ, երբ ճշմարտությունը երեսին ասում են£ Դե լավ, ես գնացի£ Տխուր անձնավորություններ եք դուք, ձեզ հետ մարդ կարող է ձանձրույթից սատկել£– Նա ուզում էր գնալ դեպի ուսուցչանոց, բայց կանգ առավ կես ճանապարհին, և շրջվելով, անզուսպ հանդգնությամբ ասաց.– Այնուամենայնիվ, Անահիտ, դու ինձ հետ ես ամուսնանալու£ Եվ գիտե՞ս ինչու, Կարեն£ Հիշիր, կանայք սիրահարվում են բարդ բնավորությամբ տղամարդկանց, բայց որպես ամուսին գերադասում են® ինձ նմաններին®– Նա, առանց ետ նայելու, քայլեց միջանցքով, և մտնելով ուսուցչանոց, իր ետևից ամուր փակեց դուռը£

Մնալով մենակ, Կարենն ու Անահիտը, նայեցին իրար, բռնազբոսիկ ժպտացին£ Այնուհետև, չկարողանալով իրեն զսպել, Անահիտը գողունի նայեց շուրջը և, մտերմորեն փարվելով Կարենին, հանկարծ խորը հառաչեց£

–Քեզ ի՞նչ եղավ,– հարցրեց Կարենը£

–Չգիտեմ, մի տեսակ ինչ-որ վատ բան եմ կանխազգում® ինչ-որ վախ է մտել սիրտս և շարունակ տանջում է ինձ®

–Ուզո՞ւմ ես գնանք այստեղից£

–Գնաք£ Ո՞ւր£

–Գնանք միասին արևածագը դիմավորելու£

Անահիտը հուսահատ նայեց նրան, ձեռքերով ծածկեց դեմքը£ Նա լալիս էր®

… Լուսանկարից, տարիների հեռվից հիմա Կարենը նայում էր նրան թախծոտ ու կարոտած աչքերով£ Անահիտը անձկությամբ հիշեց նրանց բաժանումը£ Ավարտական երեկույթից երկու օր հետո էր դա£ Կարենը մեկնեց առանց հարազատներին հրաժեշտ տալու (նախօրյակին նրանք նորից խիստ գժտվել էին)£ Անահիտը ճանապարհեց նրան և մենակ, տխուր վերադարձավ տուն£

Աշխարհն Անահիտի համար միանգամից դատարկվեց£ Ոչ կկվի տխրագին ձայնն էր գրավում նրան, որ գալիս էր Սառնատան կողմերից, ոչ չարդի ու մոշահավի զիլ կանչերը՝ Մատուռի ձորում, ոչ արտույտների գեղգեղանքը՝ կակաչների մեջ հուրհրատին տվող արտերում, ոչինչ, ոչինչ չէր գրավում Անահիտին, նա քայլում էր հոգնաբեկ ու մտամոլոր, և աչքին ոչինչ չէր երևում£ Ոտքերը նրան տարան ծանոթ արահետով, անցավ ծանոթ կամրջի մոտով, խորացավ անտառի մեջ և հասնելով մամռոտ քարերի մեջ լուռ ծվարած իրենց աղբյուրին, նստեց ու ազատություն տվեց արցունքներին£ Հետո նա կրկին մտածում էր Կարենի մասին, տարօրինակ էր, որ Կարենը մեկնեց՝ այդպես էլ չասելով, թե ինչը ստիպեց նրան դիմելու այդ քայլին£ Անահիտը հասկանում էր՝ Կարենը, հավանորեն, ծանրակշիռ պատճառներ ուներ իրեն ոչինչ չասելու, ինքը որոշ բաներ կռահում էր, իհարկե. այն օրը, երեկույթից հետո իրեն տուն ճանապարհելիս, Կարենը, կարծես պատահմամբ, կիսաբերան ասաց. «Ոչ մի հարցով մերոնց չդիմես»£ Անահիտը մնաց սառած՝ սպասելով, թե նա էլ ինչ կասի£ Բայց Կարենը ոչինչ չասաց այլևս£ Նա մի քանի անգամ փորձեց պարզել՝ ի՞նչ է պատահել և, առհասարակ, ի՞նչ կա թաքնված այդ բառերի ետևում, սակայն Կարենը համառորեն լուռ էր, Անահիտը նույնպես լռեց, հասկանալով, որ Կարենն իր ծնողների մասին դատապարտելի ոչինչ ասել չի ուզում£ Բայց ծնողների հետ ունեցած նրա վեճն ինչ-որ չափով կապվա՞ծ է արդյոք իր հետ, թե ոչ£ Անահիտը չգիտեր, և դա նրան մտատանջում էր®

Այո, գնաց Կարենը, և Անահիտի համար, աշխարհը, իրոք, միանգամից դատարկվեց, կորցրեց իր հմայքը£ Նրա միակ սփոփանքն այժմ Կարենի նամակներն էին, որ գալիս էին շաբաթը մեկ, երբեմն՝ նաև երկու անգամ£ Անահիտի համար այդպիսի օրերը տոն օրեր էին, վերցնում էր գրքերը ( ընդունելության քննությունների էր պատրաստվում) և գնում Մատուռի ձոր£ Նստում էր մամռոտ ժայռերից մեկին և, աղբյուրի անուշ կարկաչն ականջում, դանդաղ, ըմբոշխելով յուրաքանչյուր բառը, ընթերցում ու վերընթերցում էր Կարենի նամակը£

Անահիտին այդ նամակները դուր էին գալիս, և դուր էին գալիս ոչ միայն այն բանի համար, որ Կարենն էր գրել, այլև, որ դրանք ինքնին հետաքրքրական նամակներ էին՝ տոգորված սիրով ու քնքշությամբ՝ հանդեպ Անահիտի, գրված մանր ձեռագրով, տառերը, ոնց որ մարգարիտներ՝ խնամքով շարված էին աշակերտական տետրից պոկված մի քաի թերթերի վրա£ Կարենը գրում էր իր գործերի մասին, շինարարությունից էր գրում, ուր աշխատում էր քեռու հետ միասին, աշխատանքային ընկերներից, այն մասին, թե ինչքան ծանր է իր համար առանց Անահիտի, և որ ինքը խելացնոր կերպով ուզում է տեսնել նրա ժպիտը, լսել նրա ծիծաղը, զգալ նրա ձեռքերի ջերմությունը® Ձորում, աղբյուրի մոտ միայնակ նստած, Անահիտը վերընթերցում էր Կարենի հերթական նամակը, և ծիծաղն ու լացը մեջընդմիջվում էին, հետո նա ելնում, լվացվում էր աղբյուրի սառը ջրով և վազում տուն՝ ուրախ ու թեթևացած£ Իսկ ուշ երեկոյան, երբ բոլորը պառկում էին քնելու, վառում էր լույսը, և, սեղանին հակված, գրում էր Կարենի նամակի պատասխանը՝ լի ջերմությամբ ու սպասումով, գրում էր ու ինքն էլ զարմանում՝ որտեղի՞ց են այսքան բառերը, իրենք իրենց հորդում են®

Մի անգամ, արևալից մի քնքուշ առավոտ, Անհիտը դուրս եկավ պատշգամբ և, բաց անելով պատուհանը, սկսեց նայել դուրս£ Բակի հեռավոր անկյունում մայրը կթում էր կովը, և հում կաթը թշշոցով փրփրում, բարձրանում էր պղնձե կլայեկած կթիչի մեջ£ Երեք ամսական հորթը, փոքրիկ պարանը վզին, դունչը ագահորեն խոթում էր այս ու այն կողմ՝ խանգարելով կթելուն£ Անահիտի մայրը ձեռքով հրում էր նրան, բայց հորթը նորից ու նորից խցկվում էր կովի տակ£

–Աղջի, Անահիտ, մի դեն կորցրու էս հիմարին,– կանչեց մայրը,– չե՞ս տեսնում խանգարում է£

Անահիտը ծիծաղեց, վազելով իջավ տնից և, բռնելով պարանից, հորթուկին մի կողմ քաշեց£ Նա խալաթի ծայրով սրբեց հորթուկի դունչը և համբուրեց ճակատը, որից հորթուկն ասես ոգևորվեց՝ ցանկանալով կրկին դուրս պրծնել Անահիտի ձեռքերից, բայց Անահիտը նրան կապեց թթենուց և մատով սպառնաց նրան.

–Դի հիմի գնա խուլիգանություն արա, հիմարիկ£

Հորթուկը պռոշ արած նայեց նրան, շրջեց գլուխը£

Անահիտը ժպտաց, ուզում էր գնալ տուն, մայրը նորից կանչեց նրան£

–Թեյնիկը դիր, նախաճաշենք£ Էն կոթավոր կաթսան էլ մի լավ լվա, կաթը տաքացնենք£

–Շատ լավ, մամա£

Երբ նստել էին նախաճաշելու, Անահիտը նկատեց, որ մայրը մտահոգ տեսք ունի£ Այսինքն, նա դեռ երեկ էր նկատել դա, երբ մայրը եկավ աշխատանքից (նա դաշտավարական երրորդ բրիգադում օղակավար էր), բայց ուշադրություն չդարձրեց, իսկ հիմա մոր դեմքի արտահայտությունը տագնապահույզ արեց նրան£ Անահիտը տեսավ, որ մայրը մի երկու անգամ փորձեց ինչ-որ բան ասել, բայց, հավանաբար, սիրտ չէր անում£ Ի վերջո, այնուամենայնիվ, հարցրեց՝ չնայելով աղջկա կողմը.

–Երեկ Կարենից էլի նամա՞կ ես ստացել£

–Այո£

–Ի՞նչ է գրում£ Լա՞վ են գործերը£

–Իհարկե®-պատասխանեց Անահիտը՝ անթարթափ նայելով մորն ու ձգտելով բռնել նրա հայացքը£

Մայրը խոր հոգոց հանեց և վերջապես նայեց աղջկան£

–Աղջիկս, լավ կլիներ, թողնեիր էդ նամակագրությունը£

Անահիտը քիչ մնաց ձեռքից վայր գցեր թեյի բաժակը£

–Ինչո՞ւ, մայրիկ® Սրտո՞վդ չի Կարենը£

–Նա գուցե և սրտովս է, աղջիկս, բայց ծնողները սրտովս չեն®

Անահիտը մի կում թեյ ևս խմեց, զգալով, որ բաժակը դողում է ձեռքին, հետո բաժակը դեն հրեց£

–Իսկ ի՞նչ է պատահել, մայրիկ, նրանք քեզ ի՞նչ վատ բան են արել®

Մայրը սփռոցից ինքնաբերաբար հավաքեց հացի փշրանքները£

–Ի՞նչ ասեմ, աղջիկս, երեկ երեկոյան կոլխոզի գրասենյակի մոտ պատահեցի էդ Լուսիկին£

–Կարենի մո՞րը£

–Հա£ Տեսնում եմ՝ մի տեսակ ծուռ-ծուռ է նայում£ Մտածեցի՝ փոստում բանում երևի վիճել է (փոստից նոր էր դուրս եկել), կողքով անցնում էի, կանգնեցրեց՝ իբր գործ ունի հետս£ Դու, ասում է, աղջկադ կապը քաշիր, թող մեր տղային չհանի ճանապարհից, նա իբր մի տարի է արդեն, ինչ նշանած ունի, ինստիտուտում սովորում է£ Մնացի քար կտրած£ Ի՞նչ նշանած, ասում եմ£ Պարզվում է, որ իր հեռու ազգականի աղջիկն է® Անունն էլ ասաց, մտքիցս գնացել է® Հա, անունն Աստղիկ է®

–Իսկ հետո՞®-հարցրեց Անահիտը հանկարծակի խռպոտած ձայնով, զգալով, որ հեղձուկը հոսում է կոկորդին®-Հետո է՞լ ինչ ասաց®

–Դե, ի՞նչ պիտի ասի, աղջիկս,– ձեռքը հուսահատական թափ տվեց մայրը£– Աղջկադ ասա, ասում է, որ նրա ոտքը իմ շեմքը չի տեսնելու£ Նա դեռ իր հոր տանը, ասում է, մեզ բոլորիս թշնամացրել է իրար հետ£ Իբր թե, Կարենը քո պատճառով է գնացել խոպան, և աստված գիտի, թե էլ ինչեր ասաց® Մի քանի հոգի էլ հավաքել էր գլխին, ամոթից քիչ էր մնում գետինը մտնեի® Լավ կլիներ, ձեռք քաշեիր դրանցից, աղջիկս, դեռ էս գլխից ձերը թարս է գնում, ի՞նչ պիտի լինի դրա վերջը® Ձեռք քաշիր, քանի ուշ չի® Ուրիշ տղաներ չկա՞ն, ինչ է, հրեն, տես ինչքան կան գյուղում®

Մինչ ուշ երեկո՝ Անահիտը գունատ, հուսաբեկ ու տրտում, տնից դուրս չեկավ£ Իսկ երեկոյան երկինքը միանգամից մռայլվեց՝ պատվելով սև ամպերով£ Նա բաց արեց լուսամուտները£ Անձրև էր սկսվել, և սառը հովը եղինջի, կանաչ խոտի, թաց ծաղիկների ու թրջված հողի զովասուն բուրմունք էր բերում£ Անձրևը գնալով վարարեց՝ աղմկելով ջրհորդաններում, կռատուկի լայն տերևների ու թիթեղե տանիքների վրա£ Մերթ ընդ մերթ ցնցվում, ալեկոծվում էր երկինքը՝ մեկ հանկարծ բացվելով սպիտակավուն հրով, մեկ սեղմվելով անթափանց խավարի մեջ£

Անահիտը նստել էր պատշգամբում դրված թախտին, փաթաթվել մոր բրդե շալում. նրա դողը բռնել էր£ Ներքնահարկից բարձրանալով տուն, մայրը անհանգստությամբ նայեց նրան£

–Ցո՞ւրտ է, մամա, թե ինձ է թվում,– հարցրեց Անահիտը, նայելով բաց լուսամուտներին£

–Ոչ, ցուրտ չէ,– հառաչեց նա£– Պարզապես վիշտ ունես սրտումդ, դրանից է£

–Դա ճիշտ չէ, մամա£ Ճիշտ չէ, որ նա հարսնացու ունի£

–Իսկ ինքը՝ Կարենը, չի՞ ասել քեզ այդ մասին£

–Դա ճիշտ չէ, դրա համար էլ չի ասել£ Սուտ է£

–Սուտ չէ, աղջիկս£ Ես դեռ անցայլ տարի եմ լսել£ Բայց նշանակություն չեմ տվել£ Չէ՞ որ ձեր մեջ ոչինչ չկար էն ժամանակ£ Իսկ հետո սկսեցիք հանդիպել, և ես մտածեցի, որ նա ոչ մի նշանած-բան չունի, էդ բոլորը ասեկոսություններ են£ Բայց երեկ նրա մայրն իր բերանով ասաց® Իսկ եթե ճիշտը կուզես իմանալ, Կարենն ինքը պիտի ասեր քեզ էդ մասին£ Իսկ նա, տեսնո՞ւմ ես, թաքցրել է® Ճիշտ են ասում, որ պտուղը ծառից հեռու չի ընկնի£

–Դա ճիշտ չէ, մամա, ես դրան չեմ հավատում, այլապես նա անպայման կասեր ինձ,– հոգնաձայն արտաբերեց Անահիտը և զգաց, որ ինքը դա ավելի շատ ասում է այն նպատակով, որպեսզի հավատացնի ինքն իրեն, որովհետև սոսկալի ծանր էր իր համար,– ծանր այն բանի գիտակցությունից, որ սերը, իր առաջին սերն ու նրա հետ կապված լուսաշող ու թանկագին բոլոր երազները կործանվում են իր աչքի առաջ, և ինքն անզոր է որևէ բան փոխելու®Ի՞նչ անել, աստված իմ, ո՞ւմ և ինչի՞ հավատալ, ո՞ւմ վրա հույս դնել այսուհետև£

Այդ օրը մինչև ուշ գիշեր ու հաջորդ ամբողջ օրն Անահիտը տանը ետ ու առաջ էր քայլում՝ հորինելով այն նամակը, որ պետք է գրեր Կարենին£ Մտքում նամակը ստացվում էր ճիշտ այնպիսին, ինչպիսին, Անահիտի կարծիքով, պիտի լիներ, երբ գրում ես մի մարդու, որը խաբել է քեզ՝ սուր, անողոք ու միաժամանակ սեփական արժանապատվության զգացումով£ Բայց նստում էր սեղանի մոտ թե չէ՝ այդ ամենը թղթին հանձնելու համար, ստացվում էր անգույն ու խղճուկ մի բան, իսկ տոնը՝ նվաստացուցիչ, մի տեսակ մանկական թոթովանք էր ստացվում, և ոչ թե նամակ£ Մնում էր միայն արցունքներով ողողել£ Ինչ արժե հենց սկիզբը. «Իմ սիրելի, իմ թանկագին®»£ Սիրտ է խառնում այդ բառից՝ «սիրելի», ասես որևէ իմաստ է պարունակում իր մեջ£ Դա բառ-կեղծիք է, բառ-դատարկություն® «Սիրելի®»£ Իբր թե սեր կա£

Նամակը ոչ մի կերպ չէր ստացվում£ Բայց նրա վրա անցկացրած ժամանակն ապարդյուն չանցավ. օրվա վերջում վշտի նախնական սուր զգացողությունն այլևս չկար. Անահիտին թվում էր, վերադարձել է հարազատ մարդու թաղումից և միայն սիրտն է, որ դեռևս շարունակում է նվվալ ցավից£ Բայց Անահիտը դրան նույնպես սկսեց ընտելանալ, ավելի շատ՝ ստիպեց ընտելանալ, չնկատել®

Իսկ երեկոյան նրա մոտ եկավ նախկին դասընկերուհիներից մեկը՝ Ագնեսան, և հաղորդեց, որ այսօր ակումբում հնդկական նոր կինոնկար են ցուցադրելու, չտեսնված հետաքրքրական նկար է£

–Գնա՞նք միասին,– ասաց Ագնեսան£– Մենակ չեմ ուզում£

–Իհարկե, գնանք,– արագ, ձայնի մեջ մարտահրավեր՝ արձագանքեց Անահիտը, և նա դա ասաց այնպիսի տոնով, որ զարմանքից Ագնեսայի աչքերը կլորացան£– Քանիսի՞ն է սկսվում£

–Իննին£ Կես ժամ է մնացել£ Քեզ ի՞նչ է եղել, Անահիտ£

–Ի՞նչ պիտի լինի£ Ամեն ինչ կարգին է£ Նույնիսկ շատ լավ է£ Կես ժամ է մնացել ուրեմն£ Կհասցնեմ շորերս փոխել£ Նստիր մի քիչ, ես հիմա …

Նա արագորեն վրայից հանեց խալաթը, հագավ ավարտական երեկույթի համար կարված սպիտակ շրջազգեստը՝ կրծքից պոկելով ու մի կողմ նետելով արհեստական ճերմակ վարդը£ Կորչի այն ամենը, ինչ արհեստական է, ինչ կեղծ է£ Շտապ հարդարեց մազերը և դուրս եկավ պատշգամբ, ուր նրան սպասում էր Ագնեսան£

–Գնացինք£

Ակումբի մուտքի մոտ մի խումբ տղաներ կային կանգնած£ Աշխույժ զրուցում, ծիծաղում էին£ Նրանց մեջ էին նաև Մուշեղն ու ինչ-որ մի տղա, որը, հավանորեն, բոլորի ուշադրության կենտրոնում էր այդ պահին, ծիծաղաշարժ բան էր պատմում, որովհետև բոլորը նայում էին նրան, ծիծաղում£ Ուշադիր նայելով՝ Անահիտը ճանաչեց տղային, Կարենի հորեղբոր տղան էր՝ Հրանտը£ Առաջին պահ՝ Անահիտը ցանկացավ ետ դառնալ տուն, սակայն հաջորդ վայրկյանին նա փոխեց մտադրությունը և ուղիղ գնաց Հրանտի կողմը£ Ամենայն հավանականությամբ, Անահիտի դեմքը վճռական արտահայտություն ուներ, որովհետև Հրանտն իսկույն լռեց, իսկ մյուսները դադարեցին ծիծաղելուց և միայն Մուշեղն էր, որ շարունակում էր ժպտալ, բայց նրա ժպիտը նախատեսված էր Անահիտի համար£ Ընդ որում, շուտով նրա ժպիտը ևս չքացավ£

–Բարի երեկո, Անահիտ,– ողջունեց Մուշեղը£

–Բարև, Մուշեղ£

–Կինո՞ ես եկել£

–Գուշակեցիր£ Իսկ ինչո՞ւ չէ® Չի՞ կարելի կինո գալ®

–Ես հենց այնպես ասացի® առանց ետին մտքի®– շփոթվեց Մուշեղը£– Ես հիմա տոմս կվերցնեմ£

–Ես մենակ չեմ, Ագնեսան էլ ինձ հետ է£

–Նրա համար էլ կվերցնեմ,– ուրախացավ Մուշեղը և անմիջապես գնաց դեպի դրամարկղ£

Անահիտը նայեց տղաների կողմը£

–Հրանտ, մի րոպեով կարելի՞ է£

–Ի՞նձ, իհարկե£

Ագնեսային թողնելով մենակ, Անահիտը գնաց դեպի ակումբի բակում կանգնած շահ թթենին£

Հրանտը տրակտորիստ էր կոլտնտեսությունում, իսկ ամառներն աշխատում էր կոմբայնի վրա£ Նա բարձրահասակ, թիկնեղ տղա էր՝ կլոր, բարեհոգի բութ դեմքով ու այդ դեմքին ընդմիշտ կպցրած նույնպիսի բութ ժպիտով՝ նա մի երկու տարի առաջ էր ավարտել միջնակարգը, բանակում տանկիստ էր եղել, այնտեղից վերադառնալուց անմիջապես հետո գնացել էր կոլտնտեսության նախագահի մոտ և ասել. «Բանակում տանկիստ եմ եղել, իսկ տանկն ու տրակտորը նույն գործարանում են սարքում, մի տրակտոր տուր, գյուղում աշխատեմ»£ Նախագահը չէր մերժել£

Հրանտն իր սրամտությամբ աչքի չէր ընկնում, բայց ստացվել էր այնպես, որ ինչ էլ որ ասում էր, չգիտես ինչու, բոլորը ծիծաղում էին£ Եվ ոչ ոք չէր կարողանում բացատրել այդ տարօրինակ հանգամանքը£

Նա, առանց շտապելու, անջատվեց տղաներից, և, թերծխած գլանակը գցելով գետնին ու ոտքով տրորելով այն, մոտեցավ Անահիտին£

–Լսիր, Հրանտ, ես ուզում եմ մի հարց տալ քեզ£ Բայց խոսք տուր, որ մեր մեջ կմնա այս խոսակցությունը,– սկսեց Անահիտը£– Խո՞սք ես տալիս£

–Է, քույրիկ,– ծոծրակը քորելով ասաց Հրանտը,– ախր, ինչպե՞ս կարող եմ խոսք տալ£ Բոլորը գիտեն և, դու էլ գիտես, որ ես բերանում խոսք պահող չեմ£ Էնպես որ, եթե գաղտնիք է, ինձ մի ասա£

Անահիտն ակամա ժպտաց այդ պարզասիրտ խոստովանության վրա£

–Լավ, սատանան քեզ հետ, այնուամենայնիվ, պիտի հարցնեմ£ Հրանտ, այդ ճի՞շտ է, որ ձեր Կարենը հարսնացու ունի մարզկենտրոնում£

Հրանտը բթահայաց նայեց նրան£

–Աստղիկի մասի՞ն է խոսքը,– հարցին հարցով պատասխանեց Հրանտը£

–Նրա անունը Աստղի՞կ է,– հարցրեց Անահիտը, թեև մայրն ասել էր արդեն£

–Աստղիկ է®Հա, ոնց որ թե էդպիսի բան կա ® Ասում են, իբր նշան են տվել® Բայց ճիշտ է, թե չէ՝ հաստատ չգիտեմ, մեզ չեն ասել£

–Իսկ դու չգիտե՞ս, թե Կարենն ինչու է գնացել Ղազախստան£

–Չգիտեմ£ Հորեղբորս կինը՝ Կարենի մայրը, այսինքս, բոլորին ասում է, որ իբր հարսանիքի համար փող աշխատելու է գնացել£– Նա հանկարծ կանգ առավ և զարմանքով նայեց Անահիտին£– Սպասիր, բա դա էդ ո՞նց է ստացվում. դուրս է գալիս, որ նա քեզ հետ հենց էնպես ման է եկել, հա՞£

–Այդպես է ստացվում®– Անահիտի ձայնը դողաց£ Նա կտրուկ շրջվեց և քայլեց դեպի ակումբի մուտքը£ Մուշեղն այնտեղ կանգնած սպասում էր նրան£

–Իսկ ո՞ւր է Ագնեսան,– կտրական նայեց Անահիտը, նկատելով, որ ընկերուհին չկա£

Նրա տոնը շփոթեցրեց Մուշեղին£ Նա կարմրեց և մի ոտքից մյուսն անցնելով ասաց, որ մինչև նրանց գալը ինքն իր համար տոմս էր վերցրել, իսկ երբ Անահիտն ու Ագնեսան եկան, իր տոմսը տվեց Ագնեսային, Անահիտի ու իր համար նոր տոմսեր գնեց£ Ճիշտ է, Ագնեսան առանձին կնստի, բայց, դե, ոչինչ, նա բարի սիրտ ունի, չի նեղանա£ Չէ՞ որ ինքը՝ Անահիտը ևս, դեմ չէ, որպեսզի գոնե մի երեկո իրենք նստեն կողք-կողքի£ Ճիշտ չէ՞®

«Իսկ ինչու չէ, մի երեկո կարելի է»,– մտածեց Անահիտը և անսպասելիորեն ասաց բարձրաձայն.

–Իսկ ինչու՞ չէ£ Համաձայն եմ՝ նստենք կողք-կողքի£– Նրա ձայնը ղողանջեց ինչպես պրկված լար£– Կնստենք իրար մոտ, իսկ հետո դու կուղեկցես ինձ մինչև տուն, ճանապարհին սեր կբացատրես®

Այս խոսքի վրա նա կանգ առավ, նկատելով, որ Մուշեղը զսպված ժպիտով տոմսերը պատռեց և հանգիստ սկսեց ծվեն-ծվեն անել դրանք£

–Ես քեզ սեր չեմ բացատրելու, մի վախեցիր,– ասաց նա£– Չնայած դու ինձ թեթևսոլիկ մարդու տեղ ես դնում, բայց, երևի, այնուամենայնիվ, ստոր չես համարում£ Այդպես չէ՞£

–Այդ ինչե՞ր ես ասում, Մուշեղ,– զարմացած շշնջաց Անահիտը£

–Ինձ Ագնեսան հենց նոր ասաց, որ դու ինչ-որ ծանր ապրումներ ունես և, ելնելով այն բանից, թե ինչպիսի տեսքով մոտեցար Հրանտին, քո ապրումները կապված են Կարենի հետ£ Ես քեզ չեմ հարցնի, թե ինչ է պատահել, բայց և քո հոգեկան ծանր դրությունից օգտվել նույնպես չեմ ուզում£

–Ի սեր աստծո, ներիր ինձ, Մուշեղ, իրոք, որ վատ ստացվեց, ես իսկականից գլուխս կորցրել եմ£

–Եվ չես ուզում, իհարկե, գնալ կինո£

–Ոչ, չեմ ուզում£

–Որ այդպես է, ես քեզ կուղեկցեմ տուն£– Նա ուշադիր նայեց Անահիտին և ժպտալով ավելացրեց£– Եվ տուն գնալ նույնպես չես ուզում£ Գուշակեցի՞£

–Տուն գնալ նույնպես չեմ ուզում®– կամացուկ ասաց Անահիտը£

–Այդ դեպքում այս երեկո ինձ դարձրու քո եղբայրը, ծառան, դարձրու ինձ քո խեղկատակ ծաղրածուն, ինչ ուզում ես դարձրու, միայն թե քո ետևից քարշ գամ փողոցներով ու նույնիսկ գյուղի շրջակայքով այնքան ժամանակ, մինչև խաղաղվի հոգիդ,– նկատելով Անահիտի դժգոհ հայացքը, Մուշեղն արագորեն ավելացրեց£– Եղիր սիրալիր ու բարի և մի մերժիր ինձ, որովհետև այդ վիճակում, միևնույն է, ես քեզ մենակ բաց չեմ թողնի ոչ մի տեղ£ Գնացինք£

Նրանք դանդաղ քայլերով սկսեցին հեռանալ ակումբից՝ դեպի ուր շտապում էին մարդիկ՝ ջահել աղջիկներ ու տղաներ, կանայք, տղամարդիկ£ Նրանք բոլորն էլ շրջվում, տարակուսանքով նայում էին Մուշեղի ու Անահիտի ետևից և տարակուսելու բան էլ կար. մինչև կինոնկարի սկիզբը մնացել էր ոչ ավել, քան հինգ րոպե, իսկ այդ երկուսը գնում էին ակումբի հակառակ ուղղությամբս£

Ակումբի առջև, խճապատ հրապարակն անցնելիս, դեմ առ դեմ հանդիպեցին երկու կնոջ£ Նրանցից մեկն այնպիսի մի ակնհայտ արհամարհանքով ու ծաղրանքով նայեց Անահիտին ու Մուշեղին, որ Անահիտը ակամայից շրջեց դեմքը, իսկ Մուշեղն ասաց անկաշկանդ ժպիտով.

–Հիմա տղա ես, դիմացիր£

Այդ կինը Կարենի մայրն էր®

Որոշ ժամանակ գյուղական մթին ու անմարդ փողոցներով լուռ քայլելուց հետո, նրանք թեքվեցին դեպի ձորը, և հասնելով ձորի վրա կախված մեծ, սալ գլաքարին, նստեցին քարի վրա, կողք-կողքի£ Ներքևում, անդնդախոր ձորում սև մթությունն էր, և մթության մեջ կամացուկ վշշում էր լեռներից իջնող գետակը£

Գետակն այդ անցնում էր մամռածածկ քարերի մեջ անտերունչ մնացած աղբյուրի մոտով, աղբյուրից քիչ ներքև, ճեղքելով երկինքը, վեր է բարձրանում մի հաճարկենի, գետակն անցնում է սպիտակավուն այդ հաճարենու մոտով, որի վրա փորագրված են իր և Կարենի անունները® Բայց, ոչ, Անահիտն ուզում է իրենից հեռու վանել այդ մտքերը, նա այսօր ոչինչ հիշել չի ուզում, նա ուզում է մոռանալ այն ամենը, ինչ կապված է Կարենի հետ£

–Ինչ լավ եղավ, որ եկանք այստեղ,– անսպասելիորեն կամացուկ ասաց Անահիտը, ասես վախենալով խանգարել գիշերվա թրթռուն անդորրը£– Եվ ինչ լավ եղավ, որ դու պատռեցիր տոմսերը£ Չեմ պատկերացնում, թե ինչպես պետք է նստեի խեղդուկ դահլիճում£

–Չես մրսո՞ւմ,-հարցրեց Մուշեղը£

–Ոչ, ես ինձ լավ եմ զգում, ես ինձ հիմա շատ լավ եմ զգում, շնորհակալ եմ£ Այսօր վաղ առավոտվանից ինչ-որ դող էր բռնել ինձ, մրսում էի, իսկ հիմա չեմ մրսում£ Ինչ փառավորություն է այստեղ£ Մուշեղ, դու գիտես, ես առաջին անգամ եմ լինում այստեղ£ Եթե առաջներում իմանայի, թե այսքան լավ է այստեղ, ամեն երեկո կգայի£

–Եթե ուզում ես, մենք ամեն երեկո կարող ենք գալ այստեղ,– ասաց Մուշեղը£

Անահիտը, տարված խոհերով, չպատասխանեց£ Վերջապես նա հարցրեց.

–Ասա, Մուշեղ, դու հավատո՞ւմ ես Կարենի ազնվությանը£

Մուշեղը լուռ նայեց Անահիտին£ Նա այդ հարցին չէր պատրաստվել£ Բայց, այնուամենայնիվ, պատասխանեց անհողդողդ.

–Հավատում եմ£

–Կատարելապե՞ս£

–Կատարելապես:

–Դու, հավանաբար, ինձ չհասկացար£ Ես նկատի ունեի նրա ազնվությունը՝ իմ հանդեպ,– ճշտեց Անահիտը£

Մուշեղը մթության մեջ քմծիծաղեց և սկսեց նայել ներքև, ուր լեռներից իջնող գետակը, դուրս գալով ծառերի տակից, մի պահ պսպղում էր լերկ քարերի վրա ու նորից մտնում անտառ£

–Դու, իհարկե, այդ հարցը ինձ չէ, որ պիտի ուղղեիր®

–Ներիր, ես չէի ուզում վիրավորել քեզ,– արագ ասաց Անահիտը£

–Վերջ տուր ամեն դատարկ բանի համար ներողություն խնդրելուն,-սրտնեղությամբ ասաց Մուշեղը£– Ինչ վերաբերում է քո հարցին, ապա® չէ՞ որ ես չգիտեմ, թե ինչ է եղել ձեր միջև® Քեզ, հավանորեն, իմ անկողմնակալ կարծիքն է պետք£

–Իհարկե,– գլխով արեց Անահիտը, դեռևս չհասկանալով, թե նա խոսքն ուր է թեքում£

–Լավ, ես անկողմնակալ կլինեմ, չնայած ատում եմ ինձ դրա համար® Այսպես, ուրեմն, ինչ էլ ուզում է, որ եղած լինի ձեր միջև, անկախ դրանից, ես չեմ հավատում, թե Կարենն ընդունակ է ստորություն անելու քո հանդեպ® Երկուսից մեկը՝ կամ այստեղ որևէ թյուրիմացություն կա, կամ ես պարզապես, ինչպես հարկն է, նրան չեմ ճանաչել® Ահա բոլորը£ Իսկ այժմ, խնդրում եմ, գնանք տուն, ինձ համար դժվար է շարունակել այս խոսակցությունը£– Մուշեղը ելավ տեղից և դանդաղաքայլ գնաց դեպի գյուղը£ Անահիտը նույնպես բարձրացավ քարից, և գլխահակ քայլեց Մուշեղի ետևից£

Նա ուշացումով հասկացավ, որ Մուշեղից պահանջել է ավելին, քան դրա իրավունքն ուներ, և այդ տղայի հանդեպ ունեցած սեփական մեղքի գիտակցումն այնքան ազդեց Անահիտի վրա, որ նա միառժամանակ մոռացավ իր վիշտը£ Մինչև իրենց տուն գնացին լուռ£ Դարպասի մոտ կանգ առան£

–Ժամը քանի՞սն է,– հարցրեց Անահիտը, որպեսզի խախտեր ճնշող լռությունը£

–Ուշ է արդեն£– Մուշեղի ձայնը հնչեց բավականին չոր£

–Մի՞թե£

–Բարի գիշեր, Անահիտ£

–Բարի գիշեր, Մուշեղ£ Չգիտեմ ինչպիսի խոսքեր ասեմ քեզ այս փառավոր երեկոյի համար£

–Ոչինչ ասել պետք չէ£

–Բարի գիշեր, Մուշեղ£

–Ցտեսություն£ Եթե հարկավոր եղա՝ կանչիր£

–Շնորհակալություն, Մուշեղ£

Մուշեղը շրջվեց, քայլեց դեպի բլրի ստորոտում քնած իրենց փոքրիկ, ընդամենը մի քանի տնից բաղկացած թաղամասը£ Գիշերային անմարդ ճանապարհին որոշ ժամաակ միայնակ ու աղոտ ուրվագծերով երևում էր նրա կարճլիկ, պնդակազմ կերպարանքը, հետո այն միախառնվեց մթությանը, ասես ձուլվեց նրան£

Անահիտը խոր հառաչեց և մտավ բակ£ Մուշեղի հանդեպ ունեցած մեղքի տանջալից գիտակցումը չէր լքում նրան£

Եվ ով գիտե, գուցե հենց այդ զգացումը, ինչպես նաև տրտմագին միայնակության զգացումն ու հոգեկան ունայնությունը, որ համակել էր նրան մոր հետ ունեցած այն անմոռանալի զրույցից հետո, պատճառ դարձան, որ Անահիտն արդեն հաջորդ օրը, ինչ-որ պատրվակ բռնելով, կանչեր Մուշեղին£ Անահիտը կանչեց նրան, և Մուշեղը, ասես ամբողջ օրը նրա կանչին էր սպասել, անհապաղ եկավ£ Նրանք մինչև ուշ երեկո ման եկան ձորափին, սալ գլաքարին նստած նայեցին իրիկնային աղջամուղջի մեջ կորսված ձորերին, հետո Մուշեղը խնդրեց մյուս օրն էլ հանդիպել, Անահիտը երկար ժամանակ լուռ էր, հետո ասաց՝ «լավ»£ Նրանք հանդիպեցին նաև հաջորդ օրը, հետո նորից ու նորից£ Մուշեղը նրա համար աննկատելիորեն դարձավ այն միակ անձնավորությունը, որին Անահիտը կարող էր հաղորդակից դարձնել իր փոքրիկ վշտերին և ուրախություններին, այն միակ մարդը, որն անհրաժեշտության դեպքում կարող էր լսել նրան, ճիշտ ըմբռնել նրա ասածները, կարեկցել, իսկ եթե հարկ լինի, նախատինք տալ ինչպես հարկն է£ Մի խոսքով, նրան կարելի էր ապավինվել£ Իրար ետևից անցնում էին օրերը, օրերը դառնում էին շաբաթներ® Իրար ետևից անցնում էին շաբաթները£ Եվ մի անգամ Անահիտը, ուշադիր նայելով Մուշեղին, հանկարծակի նկատեց, որ նրա դեմքը նիհարել է, այտերը փոս են ընկել, իսկ աչքերը նայում են տխուր ու հոգնած£ Նա անհանգստացավ և հարցրեց.

–Քեզ ի՞նչ է պատահել, Մուշեղ£ Գուցե հիվանդացե՞լ ես,– և ուշացումով գլխի ընկավ, որ հիմար հարց տվեց£

Մուշեղն անուրախ ժպտաց և պատասխանեց, որ ամեն ինչ կարգին է£ Այդ անուրախ ժպիտն այնպես թափանցեց Անահիտի հոգու խորքը, որ նա դժվարությամբ զսպեց իրեն, որ լաց չլինի£ Անահիտը նոր միայն հասկացավ, որ ըստ էության բոլոր այս շաբաթներին ինքը միանգամայն անգթորեն, եսամոլաբար շահագործել է Մուշեղի զգացմունքները, իր հանդեպ ունեացած նրա անանցողիկ սերը£ Եվ նա տանջալից ամոթ զգաց անձնուրացաբար իրեն սիրահարված այդ բարի ու լավ տղայի նկատմամբ իր անարդարացի դաժանության համար® «Ի՞նչ անել,– Մուշեղի կողքից քայլելով ոլորապտույտ գետակի մոտով, որի ջրերն արտացոլում էին հրակարմիր մայրամուտը, տենդորեն մտորում էր Անահիտը£– Աստված իմ, ի՞նչ անել£ Ո՞ւմ դիմել»£ Եվ ինքն էլ հասկանում էր, որ կարիք չկա ոչ մեկին դիմելու, որովհետև ոչ ոք չի օգնի£ Բայց կա մի ելք. միակ ելքը՝ այլևս չհանդիպել Մուշեղի հետ£ Սակայն, իր մտորումների մեջ հասնելով այդ կետին, նա սոսկումով հասկացավ, որ չհանդիպել նրա հետ ինքը չի կարող, որ չափազանց ընտելացել է Մուշեղին, և իրենք, աճակցված ընկույզի պես, հիմա հոգով կապված են իրար® Կորցնել նրան ևս՝ այս մտքից Անահիտը պատրաստ էր ընկնել ու աղաղակել® Իսկ գուցե դա սեր է£ Գուցե դա հենց այն մաքուր ու իսկական սերն է, առանց որի անհնարին է ապրել, իսկ այն, ինչ եղել է Կարենի հետ, անցողիկ ու կիսամանկական հափշտակություն էր, հոգեկան ժամանակավոր կուրություն. «Չէ՞ որ ահա նա խաբել է ինձ, լքել է, իսկ ես ամբողջ ամսվա ընթացքում նույնիսկ մի անգամ լաց չեղա£ Ուրեմն սեր չի եղել դա£ Եվ այժմ այն մտքից միայն, որ կարող եմ զրկվել Մուշեղից, պատրաստ եմ ցնորվելու»£

Վհատ ու իրեն կորցրած, Անահիտը չէր նկատել նույնիսկ, որ ձորից ելել են արդեն և հիմա ինքը նստած է դարավանդի եզրին, մեծ, սալ գլաքարի վրա, Մուշեղի մոտ, իսկ Մուշեղը լուռ ծխում է£ Նա Մուշեղին առաջին անգամ էր տեսնում ծխելիս£ Նկատելով Անահիտի մոլոր հայացքը, Մուշեղը դա, հավանաբար, մեկնաբանեց յուրովի, նա շփոթված ժպտաց ու ասաց.

–Չեմ ծխում, հենց այնպես, երբեմն®

Անահիտը նրա ժպիտին ժպիտով չպատասխանեց£ Ընդհակառակը, նրա դեմքը կտավի պես գունատվեց ու այնպես սառավ, ասես նա հանկարծակի վճիռ էր կայացրել՝ իրեն ձորը նետել այս անդունդից£

–Քեզ ի՞նչ պատահեց, Անահիտ,– կամացուկ հարցրեց նա£

Եվ այստեղ կատարվեց անսպասելին£ Առանց մի խոսք անգամ արտասանելու, Անահիտը նրա ձեռքից խլեց սիգարետը, շպրտեց մի կողմ, հետո շրջեց նրա ձեռքը և շուրթերով հպվեց նրա ափին£

Բոլորովին շշմած, Մուշեղը նույնիսկ ետ չքաշեց ձեռքը£ Քիչ անց նա խեղդված ձայնով միայն արտաբերեց.

–Ախ, Անահիտ, թե իմանայիր ինչքան ես տանջել ինձ այս բոլոր օրերին®

–Գիտեմ, ես ամեն ինչ գիտեմ® Այն բոլորը, ինչ մինչև հիմա եղել է, եղել է անիսկական, այն չի եղել, ինչ պետք է®– թոթովեց Անահիտը՝ դեմքով ավելի ու ավելի կիպ սեղմվելով Մուշեղի կրծքին ու զգալով, թե Մուշեղի ձեռքերն ինչպես են գրկում իր ուսերն ու մեջքը£– Գիտեմ, որ ծանր է եղել քեզ համար£ Մոռացիր ամեն ինչի մասին®

–Իսկ դո՞ւ£

–Ես նույնպես կմոռանամ, ես արդեն մոռացել եմ®– շշնջաց նա, սոսկումով զգալով, որ չի մոռացել, և դա խանգարում է իրեն՝ լիովին տրվելու նրա փաղաքշանքներին, տիրաբար խուժում է միայն իրենց՝ Անահիտին ու Մուշեղին պատկանող այդ րոպեների մեջ, և Անահիտը ճիգեր էր թափում՝ Մուշեղի սիրատենչ տաք գրկում անձնատուր լինել մոռացման£ Եվ երբեմնակի նրան նույնիսկ թվում էր, թե դա իրեն հաջողվում է… Սակայն Կարենի աննկատելի ներկայությունը զգացվոմ էր, նա այստեղ էր ու ամենուր՝ լուծված իրիկնային օդում, տաք մթության մեջ. «Պետք չէ, չեմ ուզում, նա չկա®»,– համոզում էր Անահիտն ինքն իրեն՝ ահագնացող սոսկումով գիտակցելով, որ անզոր է դիմանալու է այդ կախարդանքին. ինքը հիմա գրկում է ոչ թե Մուշեղին, այլ Կարենին®

Զայրանալով ավելի շատ ինքն իր վրա, քան Մուշեղի կամ Կարենի, հասկանալով, որ կարող է վիրավորել Մուշեղին, նա հանկարծ դուրս սահեց Մուշեղի ձեռքերից և ոտքի ելնելով, սկսեց թեք նայել նրան. բարեբախտաբար սա չէր վիրավորվել® կամ հմտորեն թաքցրեց իր վիրավորանքը£

–Ուշ է արդեն, հարկավոր է գնալ, -ասաց Անահիտը£

Մուշեղը նույնպես բարձրացավ քարից£

–Այո, տասն անց է արդեն,– արձագանքեց նա, թեպետ քիչ չէր պատահել, երբ տուն էին վերադարձել դրանից էլ ուշ£– Գնացի՞նք£

Նա հոգատարությամբ թևանցուկ արեց աղջկան, բայց մի քանի քայլ հետո Անահիտն աննկատելիորեն ազատեց ձեռքը, ձևացնելով, թե ուզում է շտկել սանրվածքը®

Քառորդ ժամ անց Անահիտը, իր ետևից ծածկելով բակի դռնակը, բարձրացավ տուն£ Սեղանի վրա նկատելով Կարենի ծանոթ ձեռագրով ծրարը, Անահիտը, ասես հանցանքի մեջ բռնված, հանկարծակի կանգ առավ£ Նա մի պահ այդպես մնաց կանգնած, հետո դանդաղ վերցրեց նամակը, բաց արեց£ Կարենը գործնական, չոր ու ցամաք տոնով հայտնում էր այն մասին, որ ավելի քան երեք շաբաթ է չի կարողացել գրել Անահիտին, որովհետև իրեն ու քեռուն ուղարկել էին խոպանի հեռավոր, նոր կազմակերպվող սովխոզներից մեկը՝ անասնագոմեր կառուցելու, իսկ այսօր, վերադառնալով այնտեղից, տեսավ, որ գյուղից նամակ ունի (թե ումից էր նամակը՝ չէր գրում), որից պարզ դարձավ, որ Անահիտն այս ժամանակաընթացքում հասցրել է մտերմանալ Մուշեղի հետ, որ այդ մտերմությունն այն աստիճան ջերմ է, որ նրանք մինչև կեսգիշեր չեն կարողանում բաժանվել իրարից£ Ինչ կա որ, գեղեցիկ ու դեռ թարմ է Անահիտը, դեռևս շատ տղամարդիկ կփաղաքշեն նրա վայելուչ մարմինը, և որ ինքը՝ Կարենը, դրանում չի կասկածում£ «Շնորհավորում եմ ձեզ երկուսիդ էլ,– գրում էր նա նամակում,– առավելը. վերջին երկու ամսվա ընթացքում, ինչ գտնվում եմ այստեղ, ես բավականին ժամանակ ունեցա՝ համոզվելու այն բանում, որ ես երբեք չեմ սիրել քեզ, ի միջի այլոց, ինչպես և դու՝ ինձ£ Դե ինչ, բաժանվենք առանց ափսոսանքի, և եթե կա ափսոսանք,, ապա դա ափսոսանք է կորցրած ժամանակի համար, ուրիշ ոչինչ£ Ինչ վերաբերում է Մուշեղին, ապա ես անկեղծորեն խղճում եմ նրան, որովհետև նա քեզ հետ չի երջանկանա, որին այնպես համառորեն ձգտում է, դու նրան նույնպես չես սիրում, ինչպես որ չես սիրել և ինձ»£ Նամակի վերջում Կարենը տեղեկացնում էր, որ ինքն այլևս գյուղ չի վերադառնալու, այնտեղ՝ Ղազախստանում, իր նմանների կարիքն ավելի են զգում®

«Ավելի լավ»,– մտածեց Անահիտը, մեքենայաբար ծալելով նամակը£– «Ավելի լավ®» Ավելի լավ® Հեշտ է ասելը՝ ավելի լավ® Իսկ երբ գիշերվա կեսին հանկարծակի վե՞ր ես թռչում քնից՝ դեռևս քեզ խաբելով, որ երազի մեջ չէր դա, այդ նա էր՝ Կարենը, նա նորից եկել է, և աչքերդ փակում ես՝ նրան կրկին տեսնելու համար, և քո շուրթերն իրոք զգում են նրա՝ կայծկլտացող պողի պես կարմիր, տոչոր շուրթերի հպումը քո բացված շուրթերին® Իսկ դաժան հիշողություններից ինչպե՞ս ջնջել այն, թե այնտեղ, Մատուռի ձորում, աղբյուրի մոտ, ինչպես էր նա գրկում քո ուսերը, և դու, գլուխդ նրա կրծքին սեղմած, լսում էիր, թե կրծքի խորքում ինչպես է անհանգիստ խփում նրա տաք սիրտը® Ինչպե՞ս մոռանալ այն, երբ բաժանվելիս նա աշխույժ, բերկրալի աչքերը հառում էր վրադ և մատները քնքշորեն սահեցնելով քո այտերով, ասում. «Բարի գիշեր, սիրելիս» և տանը հիշելով նրա խոսքերը, դու անձայն լալիս ու ծիծաղում էիր երջանկությունից® Ավելի լավ® Այո, հեշտ է ասել՝ ավելի լավ®Ոչ, լավ ոչինչ չկա, ամեն ինչ վատ է, անհավատալիորեն վատ է ու ծանր, այնքան ծանր, որ երբեմն Անահիտն ուզում էր գազանի պես ոռնալ ու թավալվել գետնին® Անահիտը թուղթ ու գրիչ վերցրեց և ցանկացավ հենց հիմա, այս րոպեին պատասխանել Կարենի նամակին, նա ուզում էր բացատրել Կարենին, որ այն բոլորը, ինչ նա գրել է, ճիշտ չէ. որ ինքը սիրել է նրան, հիմա էլ սիրում է ու հար-հավիտյան պիտի սիրի, որ նույնիսկ չեն վիրավորել Կարենի խիստ դաժան ու կոպիտ խոսքերը, որովհետև գիտի, որ այդ խոսքերը գրվել են բարկացած ժամանակ, և գրվել են իրեն՝ Անահիտին, ցավ պատճառելու համար, իսկ ինքն ահա բոլորովին չի նեղանում նրանից® Գրելու շատ բան ուներ Անահիտը, նա շատ բաների մասին էր ուզում գրել® Սակայն ոչինչ էլ չգրեց. ինչո՞ւ նա մի բառ անգամ չի ասում այն մասին, թե, այնուամենայնիվ, ինչի համար գնաց Ղազախստան£ Ինչո՞ւ պիտի Անահիտը կողմնակի մարդկանցից իմանար այդ մասին, թեկուզև հենց Հրանտից® Երկու ամսվա ընթացքում նա համոզվել է այն բանում, որ երբեք չի սիրել իրեն® Չափազանց նվաստացուցիչ չի՞ լինի, արդյոք, իր՝ Անահիտի համար, այդքանից հետո ինչ-որ բան բացատրել, ապացուցել.. Ի՞նչ կա որ, թող այդպես լինի՝ սրտին չես հրամայի£ Իսկ Մուշեղը® Մուշեղը շատ լավ տղա է, փառավոր տղա է, ինքն ամեն ինչ կանի, որպեսզի ընտելանա նրան, իսկ գուցեև սիրի£ Եվ նա այնպես կանի, որպեսզի հակառակ Կարենի գուշակումների, Մուշեղն իրեն երջանիկ զգա Անահիտի հետ£ Եվ նա կհասնի դրան£

–Ավելի լավ,– այս անգամ կրկնեց նա բարձրաձայն և անսպասելի նկատեց, որ ինքնաբերաբար պատռում է Կարենի նամակը£ Եվ այլևս անկարող է զսպելու իրեն, Անահիտը հենց այնպես, շրջազգեստով, ընկավ մահճակալին և, գլուխն առնելով ափերի մեջ, դառը լաց եղավ£ Երկար, սրտանց լաց եղավ Անահիտը՝ զգալով, որ արցունքները հետզհետե հանգստացնում են իրեն, կամ, համենայն դեպս, ինչ-որ թեթևություն են բերում£ Նա վիրավորանքից ու վշտից չէր միայն, որ լալիս էր, նա հրաժեշտ էր տալիս ընդմիշտ հեռացող այն լուսապայծառ ջինջ մաքրությանը, որ Կարենը մտցրել էր իր կյանքի մեջ£ Այսպես արցունքն աչքերին էլ նա քնով անցավ® Իսկ հաջորդ օրը, հանդիպելով Մուշեղին, նա նրան ոչինչ չասաց նամակի մասին. ոչ միայն նրա համար, որ չէր ուզում վշտացնել նրան, այլև այն բանի համար, որ Մուշեղն այդ օրը նրան թվաց օտար, նա ոչ մի առնչություն չուներ ոչ իր հետ, ոչ Կարենի հետ, ոչ նամակի հետ£ Մուշեղը, իհարկե, հենց սկզբից զգաց նրա խորթացածությունը, սակայն հարցուփորձ չարեց, ասես կռահողաբար զգալով, որ այսօր ինքն օտար է նրա համար£ Նրանք լուռ քայլեցին մինչև մեծ գլաքար, որոշ ժամանակ նստեցին այնտեղ£ Եվ այդ ամբողջ ժամանակաընթացքում Անահիտը հոգեպես տանջվմում էր, չիմանալով ինչ անել, երե հանկարծ Մուշեղն ուզենա համբուրել իրեն£ Եվ անսպասելիորեն շնորհապարտ էր նրան, հավաստիանալով, որ նա փորձ անգամ չի անում իրեն գրկելու£ Այդ երեկո նրանք երկար չնստեցին իրար հետ, բաժանվեցին շուտ ու մի քիչ էլ վախեցած՝ անակնկալ կերպով իրենց տանջող (համենայն դեպս Մուշեղի համար) օտարացման անբացատրելի սառնությամբ£

Դրսում կրկին ինչ-որ հռնդյուն լսվեց£ Անահիտը դուրս եկավ պատշգամբ և այնտեղից նայեց ներքև, գյուղի կենտրոնից դեպի իրենց թաղամասը բարձրացող ճանապարհին£ Ոչ ոք չկար£ Իսկ հռնդյունը շարունակվում էր£ Այդ հռնդյունը Անահիտի հայացքը տարավ երկինք£ Երևի քիչ առաջվա օդանավն է, ետ է գնում, չգիտես ինչու, մտածեց նա, երկար ժամանակ նայելով ադամանդեղեն երկնքով, աստղերի միջով առկայծումներով ընթացող սուրացող օդանավի ետևից£ Օդանավը գնաց կորավ Մռավա սարի վրա£ Հետաքրքիր էր այդպես մենակ կանգնել բաց պատշգամբում, մերկացող այգուն դեմառդեմ, իմանալով, որ շուրջդ ոչ մի կենդանի շունչ չկա, դու ես ու աշնանային տարօրինակ, արտասովոր երեկոն£ Անահիտը մտավ տուն և հիշեց մի ուրիշ աշուն£ Այդ աշնանն իր և Մուշեղի կյանքում նշանակալից իրադարձություններ եղան. Անահիտն ընդունվեց Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարան, իսկ Մուշեղին զորակոչեցին բանակ£ Մտածում էին. մինչև Մուշեղը կվերջացնի ծառայությունը՝ Անահիտը կավարտի ուսումնարանը, գյուղ կգան և այն ժամանակ էլ կամուսնանան£

–Եվ դու ինձ կսպասե՞ս երկու տարի,– հարցրեց Մուշեղը£

–Դու ինչ է, չե՞ս հավատում ինձ£

–Ինչու չէ®,– խուսափողաբար պատասխանեց Մուշեղը£

–Ես սպասելու եմ քեզ, միայն հաճախակի գրիր ինձ£

Եվ Անահիտը սպասեց, թեև հասկանում էր. թերարժեք սեր է իրենց սերը, Մուշեղն իրեն սիրում է, իսկ ինքը պարզապես կապված է նրան, կապված է ընկերական ջերմ զգացմունքով ու հարգանքով£ Եվ, անյուամենայնիվ, սպասեց, որովհետև նրա համար, էստ էության, արդեն միևնույնն էր. Կարենից հետո մե՞կ չէ, թե ում ես սպասում£ Եվ նա սպասեց, ու միաժամանակ սովորեց. ամիսը մեկ-երկու անգամ գյուղ էր գալիս, քանի որ ուսումնարանը հեռու չէր, գտնվում էր մարզկենտրոնում՝ գյուղից վաթսուն կիլոմետրի վրա£

Կարենն իր խոսքի տերը եղավ. գյուղ նա չվերադարձավ, և ոչ ոք կարգին չգիտեր, թե որտեղ է նա, թեև հայտնի էր, որ Ղազախստանից մեկնել էր վաղուց, դեռևս հուլիսի վերջերին («Այսինքն՝ վերջին նամակն ուղարկելուց անմիջապես հետո»,– մտքում հաշվեց Անահիտը)£ Բայց ո՞ւր էր մեկնել, երկար ժամանակ ոչ ոք չգիտեր£ Մի անգամ Անահիտն իր մեջ համարձակություն գտավ՝ գնալու նրանց տուն£ Կարենի մայրը տան առջև՝ բանջարանոցում, կանաչ լոբի էր քաղում£ Անահիտը ցանկապատի վրայով բարևեց նրան, որպես պատասխան ՝Կարենի մայրը քթի տակ ինչ-որ բան մռլտաց, բայց շարունակեց աշխատանքը£ Անահիտը, իհարկե, լավ ընդունելություն չէր սպասում (իր առաջին այցը նա չէր մոռացել), բայց շփոթվեց, և այն աստիճան կորցրեց իրեն, որ մի պահ մնաց շվար կանգնած՝ չիմանալով, թե ինչ անել£ Սթափվելով՝ նա, այնուամենայնիվ, ասաց, որ պարզապես ուզում է տեղեկանալ՝ որտե՞ղ է լինում Կարենը և նամակ-բան գրո՞ւմ է արդյոք, թե ոչ£ Այդքանը, ըստ երևույթին, հերիք էր, որպեսզի Կարենի մայրը դուրս գար ինքն իրենից£ Նա գազազած ելավ լոբու արխից՝ լոբու տերևները սոսնձված շորերին, և ձեռքերը թափահարելով ու ճղճղան ձայնով թնդացնելով օդը, հարձակվեց անակնկալից շշմած Անահիտի վրա և միանգամից սկսեց նզովք թափել նրա գլխին£ Նա այնպիսի խոսքեր էր ասում, որ Անահիտն իր ամբողջ կյանքում երբեք չէր լսել£ Անահիտը շրջվեց և համարյա վազելով դուրս եկավ նրանց բակից և լսեց, թե ինչպես Կարենի մայրն իր ետևից նետեց. «Սիրեկանդ գնացել է, հա՞, էլի պոչ ես խաղացնում»£

Անահիտը փողոց դուրս եկավ ամոթից ու վիրավորանքից կաս-կարմիր կտրած£ Իր բախտից, շուրջը ոչ ոք չկար£ Բայց Անահիտը գիտեր, որ մինչև երեկո ամբողջ գյուղն արդեն իմանալու է, թե Կարենի մայր Լուսիկն ինչպես է շշպռել Անահիտին£

Միայն հոկտեմբերի սկզբներին գյուղում լուր տարածվեց, որ Կարենն ընդունվել է Տիմիրյազևի անվան գյուղատնտեսական ակադեմիա£ Լսելով այդ մասին, Անահիտը դառը կսկիծով մտածեց այն մասին, որ իրենց գժտությունը Կարենի օգտին եղավ. ո՞վ գիտե, գուցե միասին լինեին, նա չկարողանար ընդունվել®

Ավարտելով ուսումնարանը, Անահիտը խնդրեց իրեն ուղարկել հայրենի գյուղ՝ տեղական հիվանդանոցում աշխատելու£ Իսկ երկու ամիս անց բանակից վերադարձավ Մուշեղը՝ արևից թխացած ու առնականացած£ Ծառայել էր նա մոտոհրաձգային զորամասում, ուր և յուրացրել էր մեխանիկի մասնագիտությունը£ Դրա համար էլ, վերադառնալով գյուղ, նա աշխատանքի անցավ կոլտնտեսության ավտոգարաժում£ Շուտով նրան գարաժի վարիչ նշանակեցին (վարիչն արդեն ծեր մարդ էր և գործը դժվարությամբ էր գլուխ բերում)£ Մուշեղն աշխատանքներն այնպես կազմակերպեց, որ գարնանամուտին բոլոր մեքենաներն արդեն լրիվ պատրաստ էին գարնանացանին ու բերքահավաքին£ Կոլտնտեսության ղեկավարությունը հանգիստ շունչ քաշեց. վերջապես բանակային դպրոց անցած գործիմաց մեխանիկ էր գտնվել£

Աշնան կեսերին, երբ գյուղում վերջացան դաշտային աշխատանքները, Անահիտն ու Մուշեղն ամուսնացան£ Անահիտի համառ թախանձանքով (դա շատ վշտացրեց Մուշեղին ու նրա ծնողներին) շատ թեթև հարսանիք արեցին, որին հրավիրեցին մոտ քսան-քսանհինգ մարդու՝ մերձավոր ազգականներից ու ընկերներից£ Հետո կոլտնտեսությունը նոր հողամաս ու դրամական վարկ տվեց՝ տուն կառուցելու համար, և նրանք տուն կառուցեցին՝ միահարկ, երկու սենյակից բաղկացած£ Տունը բլրի վրա էր՝ երեսով դեպի արևը, և այնտեղից, ինչպես ափիդ մեջ, երևում էր ամբողջ Հնձախութը՝ բլրալանջերին ու ձորակներում փռված փոքրիկ թաղամասերով£ Պարզ եղանակներին ու լուսնկա գիշերներին տարին չորս բոլոր Անահիտի աչքի առջև մենության մեջ թախծում էր Մռավա սարը, երևում էին շրջակա բոլոր լեռներն ու սարերը, մեծ ու փոքր հանդերը՝ կպած անտառներին կամ հենց այդ անտառների մեջ® Անահիտը կանգնում, երկար դիտում էր այդ բոլորը, և դրանք ոչ մի զգացմունք չեն արթնացնում նրա մեջ® Բլրի վրա կանգնած այդ տանն սկսեցին ապրել Անահիտն ու Մուշեղը£

Ծանրաբեռ նոր հոգսերով՝ կապված մանկությունից ի վեր կայունացած հոգեկան կերտվածքի կտրուկ փոփոխման հետ, Անահիտը սկզբնական շրջանում չէր նկատում սեփական օտարացումը Մուշեղից, Մուշեղն ինքն էլ կարծես թե դժգոհության ոչ մի նշան չէր ցուցաբերում, հավանաբար նրա համար, որ առերևույթ ոչ մի բանում չէր դրսևորում այդ օտարացումը£ Անահիտը սիրալիր էր ամուսնու հետ, հոգատար ու գորովալից էր, Մուշեղը ևս նույնպիսի զգացմունքներով էր պատասխանում նրան£ Առավոտվանից Անահիտը գնում էր հիվանդանոց, իսկ Մուշեղը՝ վերանորոգման արհեստանոց£ Վերադառնում էր նա սովորաբար Անահիտից ուշ, և տանը միշտ պատրաստ էր լինում համեղ ու տաք կերակուրը£ Միասին ճաշում էին, իսկ հետո կամ հյուր էին գնում որևէ բարեկամի տուն, կամ գնում էին կինո, երբեմն էլ մնում էին տանը£ Տանը նրանց համար տխուր չէր անցնում. Մուշեղն ուրախ ու հոժարակամությամբ օգնում էր Անահիտին տնտեսական գործերում, իսկ եթե անելու բան չէր լինում, յուրաքանչյուրը մի գիրք էր վերցնում գրապահարանից և խորասուզվում էին ընթերցանության մեջ, կամ եթե հեռուստատեսությամբ կարգին կինոնկար էր ցուցադրվում, նստում էին հեռուստացույցի դիմաց, նայում£ Նման պահերին, լավ իմանալով, թե կինոյի ինչպիսի սիրահար է Անահիտը, Մուշեղն ավելի շատ Անահիտին էր նայում, քան էկրանին՝ ձգտելով կնոջ դեմքի շարժումների ու աչքերի արտահայտությունից գուշակել, թե ինչ է ցուցադրվում էկրանի վրա, և համարյա միշտ էլ գուշակում էր անսխալ£ Անահիտի մեջ օտարացման զգացումն առաջանում էր այն ժամանակ, երբ նրանք մտնում էին անկողին£ Մուշեղի փաղաքշանքը թեև տհաճ չէր նրան, բայց և չէր հուզում, չէր ալեկոծում նրա արյունը, և որպեսզի թաքցներ դա, Անահիտը ստիպված էր լինում ձևացնել և, պատասխանելով նրա փաղաքշանքներին, նա սարսափով մտածում էր այն մասին, որ ինքն ամբողջ կյանքում պիտի ձևացնի և ամբողջ կյանքում վախենա, որ Մուշեղը մի օր կզգա իր կեղծիքը® Մի երկու անգամ Անահիտն իրեն բռնեց այն բանում, որ քիչ էր մնում Մուշեղի փոխարեն արտասաներ Կարենի անունը և սառավ այն մտքից, որ երբևէ դա կարող է պատահել և թե ինչ կարող է տեղի ունենալ դրանից հետո£ Նա տենդայնորեն իրենից հեռու վանեց իրեն վախեցնող այդ անունը և գիշերային իր մեղքը՝ ամուսնու առջև, նա ձգտում էր քավել ցերեկները՝ նրա հանդեպ ցուցաբերած նուրբ հոգատարությամբ, փայփայանքով, հանգիստ բնավորությամբ£ Եվ դա, ընդհանուր առմամբ, նրան հաջողվում էր, որովհետև Մուշեղն անկեղծաբար ուրախանում էր նրա խաղաղ, քնքույշ խոնարհության թեկուզև ամենաչնչին դրսևորմամբ՝ չկասկածելով դրա իսկական պատճառի մասին և վերագրելով այն իր, ինչպես ինքն էր ասում, «սարսափելիորեն բախտը բերելուն»£ Եվ, այնուամենայնիվ, ցերեկը փոխվում էր գիշերվա, և ամեն ինչ սկսվում էր նորից, և Անահիտը մտածում էր այն մասին, թե երկա՞ր կդիմանա, արդյոք, այս երկպառակ կյանքին£ Եվ հիմա, որպեսզի ինչ որ ձևով իր մեջ պատասխան զգացմունքներ արթնացներ Մուշեղի հանդեպ, նա մխիթարում էր իրեն, որ շուտով երեխա կունենան, նա երազում էր շուտ ունենալ այդ երեխան, հուսալով ու հավատալով, որ եթե երեխան ծնվի, իր ու Մուշեղի հարաբերությունները կամրապնդվեն այն աստիճան, որ այդ ատելի օտարացումը կլուծվի, կչքանա ինքնին և ամեն բան կընկնի իր տեղը, և կյանքը վերջապես կրկին ձեռք կբերի իր ջինջ պարզությունը, առանց որի չկա երջանկություն£

Երեխան, ավաղ, չափազանց ուշ ծնվեց, նրանց համատեղ կյանքի երրորդ տարում միայն, երբ Մուշեղն սկսել էր արդեն որոշ բաներ կռահել® Անահիտը հաճախակի էր իր վրա բռնում ամուսնու մտախոհ հայացքը, որովհետև այդպիսի հայացքից հետո, առանց ձևականության կհետևի հարցը, որն, ամեն պարագայի կարող է հանկարծակիի բերել Անահիտին£ Անահիտը նման դեպքերում ինչ-որ պատրվակ էր գտնում՝ տնից դուրս գալիս, միայն թե հեռու լինի Մուշեղից, միայն թե հնարավորություն չընձեռնի նրան տալու իրեն վախեցնող հարցը,– վերցնում էր կուժը և գնում աղբյուրը՝ ջրի, կամ մի անհետաձգելի բան «հիշելով», գնում էր հիվանդանոց£

Եվ, այնուամենայնիվ, Մուշեղը տվեց անխուսափելի հարցը.

–Անահիտ, միայն ճիշտն ասա, ես անտանելի՞ եմ քեզ համար£

Ուշ երեկոյան էր դա, նրանք պառկել էին անկողնում քնելու, Անահիտի մարմինը լարվեց ինչպես զսպանակ, բայց հաջորդ վայրկյանին նա արագորեն հպվեց ամուսնուն£

–Այդ ի՞նչ ես ասում, Մուշեղ,– նվաղկոտ ձայնով ասաց նա£

Հաջորդ հարցն ավելի սարսափելի էր.

–Չէ՞ որ Կարենից հետո քեզ համար միևնույն էր, թե ում հետ կամուսնանայիր£ Իմ փոխարեն մեկ ուրիշը պատահեր՝ նրա հետ կամուսնանայիր®

–Պետք չէ այդ մասին,– ասաց Անահիտը կամացուկ, ծայր աստիճան լարված ձայնով£– Ես ուզում եմ քնել£ Ավելի լավ է քնենք£

Գիշերվա կեսին Մուշեղն արթնացավ քնից. Անահիտը չկար կողքին£ Մուշեղն արագ ելավ տեղից, մտավ մյուս սենյակը£ Անահիտը գիշերվա շապիկով նստել էր մթան մեջ և լալիս էր անձայն®

Մուշեղը որոշ ժամանակ կանգնեց դռների մեջ, հետո վերադարձավ, պառկեց ու մինչև լույս աչք չփակեց£ Լուսադեմին, առանց նախաճաշելու, գնաց գարաժ, իսկ երեկոյան եկավ խմած և ինչ-որ դատարկ բանի համար անողոքաբար ծեծեց Անահիտին£ Եվ զարմանալին այն էր, որ ինչպես միշտ, Անահիտն այդ օրն էլ ներեց նրան, նույնիսկ չթողեց, որ ներողություն խնդրեր£ Նա Մուշեղին չէր մեղադրում£ Մեղադրում էր ինքն իրեն£

Երեխայի ծնունդը ոչինչ չփոխեց, ընդհակառակը՝ գնալով նրանց միջև ընկած վիհը խորացավ՝ պարտականություն դնելով նրանց վրա՝ դիմանալ ու չփորձել կտրել խճճված հանգույցը£ Եվ նրանք դիմանում էին£ Ի միջի այլոց, գործը թեթևանում էր նրանով, որ Մուշեղը ոչ միայն սիրում էր կնոջը, այլև գիտեր, որ նա ոչ մի տեղ չի գնա իրենից, երեխան ամուր կապում էր նրա ձեռն ու ոտքը£ Իսկ ո՞ւր պիտի գնա®

Դրսում շարունակում էր հոսել աշնանային արտասովոր, լուսնկա երեկոն£ Անահիտը, պատուհանի առջև նստած, վերհիշում էր անցած-գնացած օրերը£ «Թող քեզ ծիծաղելի չթվա, Կարեն,– մտովի Կարենի հետ զրուցում էր Անահիտը,– թող ծիծաղելի չթվա, որ լինում են այնպիսի օրեր, երբ ուզում եմ գլուխս թաքցնել քո տաք գրկի մեջ, որպեսզի դու քնքուշ ձեռքերով շոյես ինձ, և ես մոռանամ, մոռանամ ամեն ինչ, ինչպես այն ժամանակ, հեռավոր թվացող այն տարիներին® Ասա ինձ, ո՞րն է այն ճամփան, որ կարող է մեզ տանել դեպի այդ օրերը՝ անցած-գնացած®»£ Հարյուրավոր ճանապարհների խաչմերուկներից մեկում, մտածում էր նա, կյանքը հանդիպեցրեց իրեն ու Կարենին, որպեսզի երջանիկ լինեն, ամեն մարդ ծնվել է երջանիկ լինելու համար, այլապես ինչո՞ւ աշխարհ գալ, աստված մարդուն հենց դրա համար է ստեղծել, իսկ ինքը, երևի, շատ էր հպարտ, չուզեց հասկանալ, որ ինքը երջանիկ կլինի միայն Կարենի հետ, չուզեց, դրա համար էլ, ինչպես բոլոր մեծ երջանկությունները, կարճ տևեց նաև իր երջանկությունը£

Անահիտը հիշեց Կարենի մի խոսքը. «Երբ քեզ չեն սիրում այլևս, քեզ հետ է մնում քո վիշտը£ Երբ դու ինքդ արդեն չես սիրում, քեզ ոչինչ չի մնում այլևս»£

Անահիտը դառը քմծիծաղեց իր մտքերի վրա£ Նա քմծիծաղում էր, այնինչ արցունքները հոսում էին աչքերից£ Նա արտասվում էր իր խորտակված սիրո համար, օտար աչքի համար աննկատ իր առաջին կնճիռների համար, այն բանի համար, որ օրերն անցնում են միանման, անիմաստ ու դատարկ£

Այդ օրերը, շաբաթները, ամիսները, տարիներն աննկատելիորեն անցնում են, և ստացվում է ճիշտ մոր ասածի նման. ամեն ինչ կա՝ ջահելություն, առողջություն, քեզ սիրող, հոգատար ամուսին ու մեծացող որդի ունես, որը շուտով առաջին դասարան է գնալու, տուն ունես, և փառք աստծո, ամեն ինչ կա տանը, ապրելու ամենալավ ժամանակն է, ապրիր ու ուրախացիր, բայց չի լինում, չի ստացվում, ուրախանալու ոչինչ չկա և չգիտես՝ ինչո՞վ կվերջանա դա, և կվերջանա՞, արդյոք, երբևէ®

Ոտնաձայներ լսելով՝ Անահիտը լարեց ուշադրությունը£ Տան ետևում ճռռաց դարբասի դռնակը, հետո բակում լսվեցին Մուշեղի ծանր ու հատու քայլերը. նա դեռ չէր թողել զինվորական շարայինի իր խրոխտ քայլվածքը£ Մուշեղը, ներս մտնելով տուն, գլխի թեթև շարժումով բարևեց կնոջը, մոտեցավ ընթրիքի սեղանին£

–Իսկ ո՞ւր է Արայիկը£ Քնա՞ծ է, ինչ է®

–Ոչ, մայրիկի մոտ է,– պատասխանեց Անահիտը£– Ինչո՞ւ այդպես ուշ ես գալիս£

–Մարտակերտ՝ պահեստամասերի էինք գնացել£

–Հաջողվե՞ց ստանալ,– հարցրեց Անահիտը£ Նրա համար, իհարկե, միևնույն էր՝ ստացե՞լ են այդ պահեստամասերը, թե ոչ, բայց պետք էր, չէ՞, մի բանի մասին խոսել, որպեսզի հենց առաջին րոպեներից նյարդեր քայքայող լռություն չտիրի, որին նրան՝ ոչ Անահիտը, և ոչ էլ Մուշեղը, ոչ մի կերպ ընտելանալ չէին կարողանում (դրա համար էլ Մուշեղը խոսք բացեց Արայիկի մասին, նա գիտեր, որ այսօր նա տատի մոտ պիտի մնար)£

–Ոչ,– պատասխանեց Մուշեղը, հացը բրդելով մածնի մեջ£– Մի թուղթ կար պակաս£ Ստիպված վաղն էլ պիտի գնանք£

–Ի՞նչ թուղթ£

–Լիազորագիր պիտի վերցնեինք, մոռացել էինք£ Ոչինչ, վաղը կստանանք,– Մուշեղը քիչ լռեց, հետո ավելացրեց£– Ի միջի այլոց, այնտեղ, շրջկենտրոնի խանութում լավ ճտքակոշիկներ կային՝ մեջը փափուկ, ձմռան համար լավ բաներ են£ Էսօր չհաջողվեց վերցնել, մոտս փող չկար, վաղը կվերցնեմ£

–Ճտքակոշիկներ ես ունեմ, համարյա նոր են®

–Նախ, այնքան էլ նոր չեն® Մի խոսքով, վաղը կբերեմ, դու գիտես՝ դուր եկան՝ կվերցնես, չես ուզենա՝ կծախես որևէ մեկին£– Անահիտի մարմնով քնքշանքի ու խղճահարության մի տաք ալիք անցավ£ Նա նայեց ամուսնուն՝ ընդհանուր առմամբ ուժեղ ու բարի այդ մարդուն, որից, ինչպես իրենից, բախտը երես էր թեքել՝ զրկելով նրան մի փոքր երջանկությունից£ Նա ետևի կողմից մոտեցավ Մուշեղին և, փարվելով նրան, նրա գլուխը սեղմեց իր կրծքին£

–Եթե դու գնես այդ ճտքակոշիկները,– արտաբերեց նա փաղաքուշ ձայնով,– ես դրանք կծախեմ մի ուրիշի, որովհետև ինձ պետք չեն, ես ամեն ինչ ունեմ£ Այնպես որ, եկ այդ մասին չխոսենք£ Մենք այնքան էլ շատ փող չունենք, որպեսզի ուզածին պես ցրիվ տանք£

–Ոնց թե ցրիվ տանք® Քեզ համար է, չէ՞,– վրդովվեց Մուշեղը£– Դու գոնե մտածո՞ւմ ես, թե ինչ ես ասում£

Անահիտը չհասցրեց պատասխանել. տան ետևում մի մեքենա կանգ առավ£ Մեքենայի լույսերն ընկան ծառերրի վրա, իսկ քիչ անց դրսում լսվեցին ինչ-որ մեկի ոտնաձայները£

–Սա ո՞վ կլինի այս ուշ երեկոյան,– դժգոհ փնթփնթաց Մուշեղը. նա այսօր շատ էր հոգնել, ուզում էր շուտ քնել£

–Դու նստիր, ես դուռը կբացեմ,– ասաց Անահիտը£

Նա արագ անցավ փոքրիկ նախասենյակով, բաց արեց դեպի բակ նայող դուռը և անսպասելիորեն ընկրկեց՝ գունատվելով ու ձեռքը տանելով բերանին, որպեսզի խլացնի բնազդական ճիչը£

–Բարև, Անահիտ,– արտասանեց Կարենը՝ շփոթված ժպտալով£– Հյուր չե՞ք ընդունում£

«Աստված իմ, այդ դո՞ւ ես»,– մտովի շշնջաց Անահիտը, դեռևս չհավատալով իր աչքերին£

–Համեցեք®,– խեղդված, հանկարծակի խռպոտած ձայնով ասաց նա£

Կարենը մտավ ներս£ Անահիտը մնաց նախասենյակում և, մեջքով հենվելով պատին, մի պահ փակեց աչքերը՝ չիմանալով ինչպես զսպել սրտախփոցը, որից կտրվում էր շունչը£ Բացելով աչքերը, Անահիտն ասես մշուշի միջից տեսավ, թե ինչպես Մուշեղը, դեմքին քարացած բութ ժպիտ, ընդառաջ ելավ անակնկալ հյուրին (իսկ թե այդ պահին Կարենն ինչպիսի տեսք ուներ՝ Անահիտը չգիտեր, որովհետև նա կանգնած էր թիկունքով դեպի իրեն), թե ինչպես Կարենն առաջինն անվստահ մեկնեց ձեռքը, ասես չիմանալով՝ դպրոցական տարիների իր ընկերը կսեղմի՞ իրեն մեկնված ձեռքը, թե ոչ, դարձյալ մշուշի միջից Անահիտը տեսավ, թե ինչպես Մուշեղը, սկզբում մի տեսակ տատանվելով՝ սեղմի՞ իրեն պարզած այդ ձեռքը, թե՞ ոչ, հետո, այնուամենայնիվ, սեղմեց այն ամուր, տղամարդավարի£

Այդպիսի սկիզբը որոշ թեթևություն բերեց Անահիտի սրտին£ Նա ինքնաբերաբար ուղղեց սանրվածքը և վճռականորեն մտավ սենյակ, ուր լարված լռություն էր տիրում£ Կարենն ու Մուշեղը մի պահ շփոթված նայում էին տարբեր կողմեր՝ աշխատելով չհանդիպել հայացքներով£ Անահիտը բացեց սպասքապահարանը և, զրնգացնելով սպասքը, սկսեց հանել թեյի բաժակները£

–Ի՞նչ բանի ես, Անահիտ,– հարցրեց Մուշեղը£

–Ես® ես հիմա թեյ կդնեմ®

–Նման դեպքերում ոչ թե թեյ են խմում, այլ ավելի լավ բան£

–Ոչինչ պետք չէ, Մուշեղ, ղեկի վրա եմ, երկար ճանապարհ պիտի գնամ£ Մի րոպեով մտա տեսնեմ ինչպես եք£ Մերոնց մոտ էի, քանի տարի չեմ եղել®

–Պարզ է,– քմծիծաղեց Մուշեղը£– Իսկ որտե՞ղ էիր այսքան տարի£

–Երկար պատմություն է, Մուշեղ£

–Դու էլ կարճ պատմիր, եթե շտապում ես®Անահիտ, թեյի հոգս արա£

–Հիմա,– սկսեց շտապել Անահիտը՝ կրկին զրնգացնելով սպասքն ու գաղտնաբար նայելով Կարենին. նա ոնց որ ավելի բարձրահասակ էր դարձել, թխացել էր արևից, սակայն անընկալելի ինչ-որ ըկճվածություն կար նրա մեջ® Եվ այդ վաղ ճերմակը նրա մազերի մեջ, և այդ կնճիռները, որ կտրվածքներ էին առաջացրել նրա լայն ու բաց ճակատին® Անահիտի սիրտը դանդաղ սկսեց մղկտալ£ Բաժակապնակները հանելուց հետո նա մի տեսակ այլևս չգիտեր, թե ինչ պիտի անի. Կարենի ձայնն ասես հմայել էր նրան£

–®Տիմիրյազևն ավարտելուց հետո խնդրեցի ինձ նորից ուղարկել Ղազախստան£

–Իսկ ինչո՞ւ չեկար մեր մարզը£ Չէ՞ որ այստեղ նույնպես գյուղատնտեսներ են պետք®,– հետաքրքրվեց Մուշեղը£ Անահիտը, շաքարամանը ձեռքին, մնաց սառած. Մուշեղի խոսքերում, նրան թվաց, թաքնված մարտահրավեր կար£ Ըստ երևույթին, Մուշեղը ևս ուշացումով հասկացավ այդ, դրա համար էլ չթողեց, որ Կարենը պատասխաներ£

–Ի դեպ, դա կարևոր չէ, խոպանում նրանց կարիքն ավելի լավ են զգում, այնտեղ ուրիշ են մասշտաբները,– ասաց նա, աչքի տակով որսալով Անահիտի երախտագետ հայացքը£– Իսկ հետո՞£

–Երկու տարի հացահատիկային մի խոշոր սովխոզում գլխավոր գյուղատնտես էի, մտածում էի՝ կմնամ ընդմիշտ®– Նա մի պահ խոսքն ընդհատեց, բայց հետո ավելացրեց հենց այնպես, առանց ճիգ գործադրելու£– Չկարողացա® ինձ չէին հերիքում մեր լեռները, այստեղի օդը, և առհասարակ մի տեսակ էի զգում ինձ®

–Դու, ի՞նչ է, չե՞ս ամուսնացել մինչև հիմա,– հարցրեց Մուշեղը£

–Ամուսնացել եմ, նույնիսկ երկու երխա ունեմ՝ մի տղա ու մի աղջիկ£ Պարզապես այնտեղ ես ինձ զգում էի ոնց որ օտարության մեջ£

–Ընտանիքո՞վ ես եկել£

–Այո,– գլխով արեց Կարենը, վառելով սիգարետը£

Սենյակում կարճատև, բայց լարված դադար տիրեց£ Ինչպես ամպրոպի հեռավոր, սրընթացորեն մոտեցող որոտ, օդում՝ էլեկտրացնելով մթնոլորտը, ոչ ոքի կողմից տրված մի հարց էր սավառնում£ Այդ չարտահայտված հարցին պատասխանեց ինքը՝ Կարենը£

–Մենք ապրելու ենք ոչ այստեղ,– հանգիստ ասաց նա, չնայելով ոչ մեկի կողմը և կարճ քմծիծաղ տվեց, ինքն էլ զգալով, թե ինչպես իր խոսքերն իսկույն լիցքաթափ արեցին մթնոլորտը, սենյակում լարվածությունը փարատվեց£– Ինձ փորձնական տնտեսության գյուղատնտես են նշանակել ցիտրուսային գոտում£

–Բայց այնտեղ նույպես չեն լինի քո լեռները®– ասաց Մուշեղը£

–Ոչինչ, մի կերպ կդիմանանք®– արձագանքեց Կարենը՝ նայելով ուղիղ Մուշեղի աչքերին£ Սա իր հայացքը չփախցրեց£– Սա ի՞նչ է, շարունակ իմ մասին ենք խոսում£ Դո՞ւք ինչպես եք£

Մուշեղը չպատասխանեց£ Նա անսպասելիորեն վեր կացավ նստած տեղից£

–Ես, այնուամենայնիվ, գնամ նկուղ՝ գինի բերելու£

–Ասացի, որ չեմ խմում£

–Մի բաժակ կխմես, թեթև գինի է, ոչինչ չի լինի£

Նա դուրս եկավ£ Սենյակում կրկին լռություն տիրեց£ Կարենը նստել էր սեղանի մոտ՝ մեջքով զգալով Անահիտի ներկայությունը£

–Հը, ինչպե՞ս եք ապրում, Անահիտ,– կամացուկ հարցրեց Կարենը£

Անահիտը մատուցարանը՝ թեյի բաժակներով, չրխկոցով դրեց սեղանին£

–Ես հիմա չգիտեմ ինչ անել£ Թե՞յ եք խմելու, թե՞ գինի£

–Ոչ մի բան պետք չէ, Անահիտ£ Ես մի բաժակ գինի կխմեմ ու կգնամ£ Մեքենան ուրիշի է, երկրաբան մի ընկեր ունեմ՝ Ալբերտ Շահնազարյան, նրանն է, առավոտյան շուտ տեղ է գնալու£– Նա վերջապես բարձրացրեց աչքերը, նայեց Անահիտին£– Դուք համարյա չեք փոխվել՝ ոչ դու, ոչ էլ Մուշեղը£

Կարենը չժպտաց նրան աչքերով, ինչպես ժպտում էր այն ժամանակ£ Նա չժպտաց, և դա ցավ պատճառեց Անահիտին£ Ասես դա որևէ բան կարող էր փոխել£ Աստված իմ, ինչպիսի հիմար մտքեր են գալիս գլուխը, փոխանակ հարցնելու, տեսնելու՝ հիշո՞ւմ է իրեն, այնտեղ, մատուռի ձորում, մամռոտ քարերի մեջ անտեր, անտիրական մնացած իրենց աղբյուրը, դեպի լույս ու արև ելնող սպիտակավուն հաճարկենին, որի վրա մինչև հիմա էլ վերքի պես սպիացած մնում են դեռ իրենց անունները՝ ավետելով, որ տևական ոչինչ չկա այս մեծ աշխարհում, ամեն ինչ անցողիկ է, ժամանակավոր®

Սակայն Անահիտը ոչինչ չհարցրեց, նա թոթվեց ուսերը, ասաց.

–Դա երևի նրանից է, որ վատ չենք ապրում£

Կարենը հազիվ նկատելի շարժեց հոնքերը£

–Ես ուրախ եմ ձեր հաջողությամբ£

–Դու ինչպե՞ս ես£

–Նույնպես վատ չեմ®– Նա խեղդեց հառաչանքը, ավելացրեց®– Կին, երեխաներ, նախասիրած աշխատանք®

–®հեռուստացույց, սառնարան, լվացքի մեքենա®

–Ոչ, այդ բաները չունենք դեռ, պարզապես առնելու ժամանակ չի եղել£ Իսկ ի՞նչ կապ ունեն դրանք®

–Դա իմ մայրն էր մի ժամանակ ասում, որ հիմա ապրելու ամենալավ ժամանակն է, որ ամեն ինչ կա, թոշակն անգամ տուն են բերում® մնում է ապրել ու ուրախանալ®

–Հըմ-դա® ամեն ինչ կա® անհասկանալի է միայն, ինչո՞ւ ոչ բոլորն են ուրախանում®,– մտազբաղ արտաբերեց Կարենը ՝ ձեռափով ուղղելով սփռոցի ծայրը£

Ներս մտավ Մուշեղը՝ մի կուլա գինի ձեռքին® Առանց որևէ մեկին նայելու, նա փոքրիկ կուլան դրեց սեղանին£ Անահիտն ուզում էր հանել գինու ըմպանակները, բայց Մուշեղն ասաց, որ ըմպանակներ պետք չեն, այսպիսի գինու համար թեյի բաժակներն ավելի լավ են£ Երեք բաժակ լցնելով մինչև եզրերը, նա վերցրեց իր բաժակը և ասաց.

–Դեհ, թող մեր հանդիպման կենացը լինի®

–Ոչ, ավելի ճիշտ կլինի՝ բաժանման,– ասաց Կարենը£– Վաղը երեկոյան ես արդեն պետք է իմ տնտեսությունում լինեմ£ Ավելի լավ է հաջողություն մաղթեք ինձ£

–Դե, ինչ, հաջողություն քեզ ու մի քիչ էլ երջանկություն£

Կարենն ի պատասխան գլխով արեց ու նայեց Անահիտին£

–Իսկ դո՞ւ, Անահիտ, դու ինձ ոչինչ չե՞ս մաղթում£

Անահիտն ուղիղ նայեց նրա աչքերի մեջ, ասաց կամացուկ, բայց հատու ձայնով.

–Իմ ամուսինը քեզ հաջողություն ու երջանկություն մաղթեց նաև իմ անունից£

Նա բարձրացրեց իր բաժակը, խփեց Մուշեղի բաժակին£ Խմեցին կանգնած£ Կարենը նայեց ժամացույցին£

–Դեհ, ես գնամ,– ասաց նա` մի պահ նայելով հատակին®

Մուշեղը մինչև մեքենան գնաց՝ նրան ճանապարհելու£ Դա մի հին «գազիկ» էր՝ գույնը կորցրած տենտով£ Կարենը բաց արեց դռնակը, բայց չնստեց£ Նա հանեց ծխախոտատուփը, մի սիգարետ վերցրեց, տուփը մեկնեց Մուշեղին£

–Հը, է՞լ ինչ կուզենայիր ասել£

Մուշեղը բարձրացրեց ուսերը£

–Ոչինչ£ Համարյա ամեն ինչ ասացինք£ Ի միջի այլոց®– նա տատանվեց£

–Ասա£

–Բարևներ հաղորդիր Աստղիկին£

–Աստղիկն ո՞վ է,– լարվեց Կարենը£

–Սպասիր®,– Մուշեղը կկոցեց աչքերը®– Մենք այն կարծիքին էինք, որ դու ամուսնացել ես ձեր ազգականի աղջկա հետ®

-Պետք չէ այդ մասին,– խստորեն ասաց Կարենը£– Միթե՞ դու կարծում ես, թե ես այսօր կմտնեի ձեզ մոտ, եթե ամուսնացած լինեի նրա հետ:– Նա նստեց ղեկի մոտ, կրկին դարձավ Մուշեղին և ասաց ժպտալով£– Հիշում եմ, դպրոցում պարծենում էիր տափակ ճշմարտություններով£ Ուզո՞ւմ ես դրանից մի հատ ասեմ£

–Ասա տեսնենք,– արտաբերեց Մուշեղը՝ վառելով սիգարետը£

–Ինչքան ուզում ես, կարելի է շարունակ կրկնել, որ մեր բախտը մեզնից է կախված, բայց հերիք է, որ թեկուզ մի անգամ թեթևամտորեն վերաբերվենք այդ բախտին, որպեսզի նա քեն հանի մեզնից մեր ամբողջ կյանքի ընթացքում£ Ահա այդպիսի բաներ®

–Դու գտնում ես, որ բախտը դաժա՞ն է եղել քո հանդեպ,– հարցրեց Մուշեղը և իսկույն հասկացավ, որ հարցը հնչեց ոչ տեղին£

Կարենը շրխկոցով փակեց «գազիկի» դուռը, գործի գցեց մեքենան, հետո ժպտալով շրջվեց դեպի Մուշեղը և հարցին պատասխանեց հարցով.

–Իսկ դո՞ւ£– Նա չսպասեց պատասխանին£– Մնաս բարով, Մուշեղ£

Մեքենան, առանց լույսերը վառելու, դանդաղ գնաց կիսամութ դատարկ փողոցով, միայն ետևի կարմիր լապտերիկներն էին վառվում£ Բայց շուտով դրանք ևս չքացան մթության մեջ£

Գիշերվա կեսին Մուշեղն արթնացավ, նայեց կնոջը£ Անահիտը պառկած էր դեմքը դեպի առաստաղը, վարագույրների արանքից ներս թափանցող լուսնից շողշողում էին նրա լայն բացված աչքերը, կամակոր շուրթերը թեթևակի հպված էին իրար, իսկ այտերին շողում էին չչորացած, արծաթագույն արցունքները£

–Դու քնա՞ծ չես,– հարցրեց Մուշեղը£

Աշնանային պարզկա, ցուրտ երկնքով կռունկների երամ էր անցնում՝ կուր-լու, կուր-լու, կուր-լու, թախծոտ կանչում էին կռունկները, նրանց թախծական կանչերը հեռանում էին® Ահա թե ինչու էր ամբողջ երեկոն թվում այնպես ոչ սովորական, արտասովոր, այո, իր սիրտն զգում էր, երևի, որ նա պիտի գար այսօր®

–Դու քնա՞ծ չես,– կրկին հարցրեց Մուշեղը£

–Ոչ£

Մուշեղը մեղմորեն շոյեց կնոջ մերկ ուսերը£

–Իսկ դու փորձիր քնել£ Ախր չես փորձել®

–Ոչ£– Նա շրջվեց ամուսնու կողմը, վերցրեց նրա ձեռքը, այտով հպվեց մեքենայի յուղի հոտ արձակող խոշոր, կոշտ ձեռափին, և փակեց աչքերը£– Ես հիմա քնով կանցնեմ, միայն դու ձեռքդ մի վերցրու®

–Չեմ վերցնի, դու քնիր, – ասաց Մուշեղը£ Բայց իր մեջ ակամայից մտածեց. ո՞ւմ ձեռքին ես հպվել այդպես՝ ի՞մ, թե՞® Եվ մտովի ընդհատեց ինքն իրեն՝ ուրիշ անուն չտալու համար£

=====================

ԴԱՐՁ Ի ՇՐՋԱՆՍ ՅՈՒՐ

Տունը գյուղի ծայրին էր՝ երեսով դեպի արև, թիկունքով՝ հենված անտառին£ Մյուս տներից տարանջատ՝ կանգնած էր բլրակի վրա միայնակ ու ասես նաև լքված£ Անտառն օրվա բոլոր ժամերին բուրում էր անուշակ բույրերով, լույսը դեռ չբացված՝ թռչուններն այնտեղ սկսում էին վաղորդյան ջինջ արևով օծված իրենց համերգը£ Իսկ գիշերները, երբ շուրջն ամեն ինչ սահում, ընկղմվում էր փափուկ ու անեզր մթության մեջ, Բախչուտի ձորի կողմերում սկսում էր հնչել գիշերահավի կարոտակեզ կանչը£

Հուշերի հեռավոր մշուշում այսպես էր տպավորվել հարազատ եզերքը և հիմա, նստած պատշգամբի մի ծայրում, Ավետիսն ակնդետ նայում էր շուրջն ու ասես ոչինչ չէր փոխվել. տան ետևում, անտառում, դարձյալ իրար ընդհատելով, երգում էին կեռնեխները՝ նրան կրկին վերադարձնելով այն հին օրերը, որ, ավաղ, անցան երազի պես ու էլ երբեք չեն դառնալու£

Պատշգամբից այն կողմ, ուղղակի տնամերձ հողամասի ցանկապատից, սկսվում էին կոլտնտեսային դաշտերը, դաշտերում, գոլ քամուց տարուբերվող արտերի վրա շողշողում, հուրհրատում էր տաք մշուշը£ Ոչ այն է հնձած արտերի մեջ, ոչ այն է արտերից դուրս՝ կակաչներից ներկված սարահարթերում, անվերջ, անդադար կանչում էին արտույտները, և նրանց թախծանուշ երգը ղողանջում էր արտամիջյան նեղլիկ ճամփաների վրա£

Մտովի ինչքան է եղել այստեղ, ծղոտե տանիքներով, երկարուկ մարագներով, տնամերձ փոքրիկ այգիներով այս գյուղում£ Երկար ճանապարհից հոգնած՝ նստել էր նա հիմա պատշգամբի մի ծայրում, կարոտով դիտում էր շուրջը, և նրա սիրտն անկանոն թպրտոցով խփում էր կրծքի տակ, կարծես ձգտելով դուրս թռչել այնտեղից£ Ավետիսն անթարթափ նայում էր գյուղին, որ ասես ամռան տապից հալածված՝ կուչ էր եկել բլրի ստորոտում, նրա աչքերն անհամբերությամբ սահում էին ծանոթ անտառների, բլրակների վրա ու հանդ ու ձորերում իր ոտնահետքերին կարոտ կածաններ էր տեսնում, այդ կածանների վրա՝ մասրենու թփեր, որոնց տակ ապրիլի կեսերին բացվում են կարմիր թերթերով վարդն ու մուգ կապույտ մանուշակը£ Այո, ցավ պատճառելու չափ նույնն էր շուրջը, ոչինչ չէր փոխվել ասես£ Ավետիսը նստեց երկար, չէր ուզում ելնել տեղից£ Ոչ նրա համար, որ հոգնել էր. ճանապարհը հեռուներից էր նրան բերել, նա եկել էր ապրանքատար գնացքով՝ մինչև Եվլախ, Եվլախից այս կողմ նա շատն անցավ ոտքով, որոշ տեղ եկավ ձիակառքով, այնուհետ նորից ոտքով՝ մի ամբողջ օր ու գիշեր£ Բայց հոգնածությունից չէր, ոչ: Այնտեղ` հեռու Սիբիրում, ուկրաինական տափաստաններում ու այնուհետև Միջին Ասիայում, երբ ձիերի վրա սլանում էին բասմաչների վրա, ինչքան է երազել ահա այսպես նստել սեփական տան պատշգամբում, նստել ու երկար, ժամերով դիտել իր սրտին մոտ ու թանկ Հնձախութը, կարոտ հայացքով փարվել նրա բարձր սարերին, ծաղիկների ու կանաչի մեջ կորսված դաշտերին, զրուցել որդու հետ, ասել նրան, թե ինչը դրդեց իրեն ընկնելու օտար ափեր£

Եվ ահա եկել է, քսանհինգ տարի անց վերջապես տուն է հասել նա հեռավոր ճանապարներից ու նորից պիտի մեկնի£ Պիտի գնա ու հայտնի չէ՝ կվերադառնա՞ մեկ էլ, բախտ կունենա՞, արդյոք, մի անգամ ևս այսպես նայել հայրենական հանդ ու ձորերին£ Կյանքն անվերջանալի ճանապարհ է, մարդը՝ ճամփորդ, որտե՞ղ կհատվի նրա ճանապարհը՝ միայն Տերը գիտի£ Ճանապարհները կրկին կանչում են նրան£ Եվ ինչո՞ւ այսպես ստացվեց, ինչո՞ւ այդ ճանապարհները խորթ մոր նման եղան իր հանդեպ£

Նա այստեղ բույն էր հյուսել, ուրեմն պիտի ապրեր այստեղ, որովհետև ուր էլ որ եղավ, միևնույն է, սիրտը չկտրվեց այս տեղերից£ Պիտի ապրեր այստեղ, ավարտեր տան երկրորդ հարկը, բախտավոր կյանք վարեր, բայց կյանքն ուրիշ ճանապարհներով տարավ նրան, ապրեց նա ուրիշ երկնքի տակ՝ կարոտ որդու ձայնին, որն առանց իրեն, ահա, մեծացել, տան տղամարդ է արդեն, նույնիսկ ընտանիք է կազմել£ Ավետիսի սիրտն ասես կանգ առավ, երբ հարսը՝ որդու կինը, առաջ հրեց փոքրիկ տղային և կամացուկ ասաց. «Մոտեցիր, Ավիկ, մոտեցիր պապիկին»£ «Ավի՞կ»,– զարմացավ ինքը£ «Այո£ Ավետիս է անունը,– ժպտուն աչքերով ասաց հարսը,– բայց Ավիկ ենք ասում£ Փոքր է դեռ՝ դրա համար»£ Ավետիսը ելավ տեղից. հուզմունքից այտամկանները ձգվեցին, ռունգերը լայնացան£ «Ուրեմն չեն մոռացել ինձ»,– մտովի ասաց ինքն իրեն ու մի խոր հառաչանք դուրս թռավ նրա կրծքից£ Զարմանալի է, այնտեղ, ուր բառերով ոչինչ հնարավոր չէ արտահայտել, մարդ հառաչում է, և այդ հառաչանքը թեթևություն է բերում ասես հոգուն£ Ավետիսն ակամա նայեց որդուն, նկատեց որդու խոժոռ հայացքը՝ ուղղված կնոջը, և ժպիտն իսկույն հանգավ՝ ինչպես լուցկու վառած հատիկը քամու դեմ£ Նա ծխախոտ վառեց և, շրջելով դեմքը, կրկին սկսեց դիտել մոտիկ ու հեռու դաշտերը, դիմացի բարձր սարերը, որոնց գագաթները քսվում էին կապտաժեռ երկնքին£ Դաշտերում վերստին կանչում էին արտույտները, անտառից եկավ կկվի ձայնը, և այդ ձայնը նույնպես տխրածոր էր, ինչ-որ տեղ մեկը սրում էր գերանդին՝ վիշ-վուշ-շ, վիշ-վուշ-շ, մարդը չէր երևում, քամու հետ ձայնը մեկ մոտենում, մեկ կրկին հեռանում էր£ Գյուղից դուրս ելնող ոլոր-մոլոր հին ճանապարհը տարավ Ավետիսի հայացքը£ Այդ ճանապարհը բարձրանում է դիմացի սարալանջն ի վեր, թեքվում, մտնում է անտառ, հետո անտառից ելնում, գնում է բլուրների ստորոտով, մտնում է ձորակները, տեղ-տեղ երևում հեռվից նայողին ու կորչում աչքից£ Այդ ճանապարհով գնաց վերջին անգամ®

Ժամանակ առ ժամանակ հայրն աչքի տակով, գաղտնածածուկ նայում է որդուն, սակայն որդու հայացքն առաջվա պես սառն է, անվրդով£ Որդին չէր ուզում, կամ գուցե չէր կարողանում հաշտվել այն մտքի հետ, որ հեռուներից եկած այս մարդը՝ հոգնատանջ ու ժամանակից շուտ ծերացած դեմքով, իր հայրն է, հարազատ հայրը, որին կորցրել է շատ տարիներ առաջ, և հիմա նա, անհասկանալի է, թե ինչու, վերադարձել է£

Իսկ դրսում ամառ է, շոգ հունիս£ Լսվում է, թե տնամերձ հողամասից այն կողմ, ցորենի ոսկեզօծ արտում, ինչպես են սվսվում դեղնած հասկերը£

Այն ժամանակ, քսանհինգ տարի առաջ, նույնպես այսպիսի ամառ էր, տապից արտերի վրա օդը շիկացել, թրթռում էր£ Իսկ գուցե այսքան տարիների հեռվի՞ց է որդուն այդպես թվում£ Քսանհինգ տարի® Այնինչ թվում է, թե այդ ամենը երեկ է տեղի ունեցել£ Զարմանալի է, կյանքն ինչքան երկար է թվում, երբ փոքր ես դեռ, և ինչքան կարճ է այն, երբ նայում ես ապրած տարիների հեռավորությունից£ Ինքն այն ժամանակ ընդամենը չորս տարեկան էր£ Եվ նրա մանկական հիշողության մեջ ընդմիշտ տպավորվել է այդ օրը. հայրը, որսորդական երկփողանին ձեռքին, կատաղած բղավում էր մոր վրա, և նրա աչքերը, չգիտես ինչու, ամբողջովին կարմրած էին£ Մայրը նույնպես ինչ-որ բան էր ասում ու միաժամանակ լալիս էր£ Ինքը վախեցած նայում էր այս ու այն կողմ, բաց պատուհանից երևում էր բակը, այնտեղ ահագին մարդ էր հավաքվել, նրանք տագնապահար խմբվել էին տան առաջ® Այնուհետև, մի անգամ ևս բղավելով մոր վրա, հայրը դուրս եկավ տնից՝ առաջվա պես աջ ձեռքում ամուր բռնած հրացանը£ Նա արագ քայլերով գնաց դեպի բակի դռնակը, և ամբոխը լուռ հետ քաշվեց՝ ճանապարհ տալով նրան£

Հայրը դուրս եկավ փողոց և, առանց ետ նայելու, գնաց ձորերի վրա իջնող ճանապարհով£ Հետո տնից դուրս եկավ մայրը (ինքը չգիտեր, չէր հասկանում, թե ինչ է կատարվում), նրա երեսին գույն չկար, իսկ շուրթերը դողում էին£ Տեսնելով նրան, մարդիկ թեթևացած շունչ քաշեցին, և ինչ-որ մեկը, հանկարծ իջած քար լռության մեջ, ծերունական դողդոջ ձայնով ասաց. «Փառքդ շատ լինի, աստված, լավ է, որ մի սպանություն էլ չեղավ®»£

Ամբոխը հետզհետե ցրվեց իրենց տները, բակը դատարկվեց, ամայացավ£ Մայրը դարձյալ գունատ էր, երբեմնակի հառաչում էր՝ անհանգիստ նայելով ձորերի կողմը£ Եվ ինքը դարձյալ ոչինչ չգիտեր, չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչ է պատահել£

–Այս տարի ինչպե՞ս են արտերը,– երկար լռությունից հետո խոսեց հայրը£– Մի բան կա՞£

–Այո, լավ բերք է սպասվում,– պատասխանեց որդին, առանց նայելու հոր կողմը£ Նա, իհարկե, հասկանում էր, որ հոր մտքերը բոլորովին ուրիշ տեղ են, նա պարզ տեսնում էր՝ հայրը շարունակ նայում էր գյուղից ելնող ճանապարհին, որը լեռներից իջնող գետի պես ոլոր-մոլոր ձգվում էր ձորերն ի վար£ Այդ ճանապարհով գնաց հայրը վերջին անգամ£ Վերջին անգամ® «Մամա, իսկ հայրիկն ինչո՞ւ գնաց տնից, ինչո՞ւ թողեց մեզ»,– մի անգամ հարցրեց մորը£ Մայրն այն ժամանակ երկար նայեց որդուն£ Չէր հասկացվում՝ չէ՞ր ուզում պատասխանել, թե՞ չէր կարողանում£ Վերջապես նա ասաց. «Իսկ դու հաճախակի՞ ես մտածում այդ մասին»£ «Այո»,– արագ արձագանքեց որդին£ Մայրը կրկին երկար նայեց որդուն, իսկ հետո, փախցնելով հայացքը, ասաց. «Իզուր, որդիս£ Քո հայրը խելացի մարդ չէր, խելացի մարդը հրացան չէր բարձրացնի կնոջ վրա, չէր լքի հարազատ ընտանիքը£ Նա մարդկանց չէր սիրում՝ ահա թե ինչպիսին էր քո հայրը£ Չարժե հիշել նրան, նա դրան արժանի չէ»£

Որդին ջանում էր վերհիշել թեկուզև մի դեպք, որ հայրը բարյացակամ ու սիրալիր եղած չլիներ իրենց հետ, բայց չէր կարողանում, այդպիսի դեպք չէր եղել£ Գուցե ինքը փոքր էր՝ չի հիշում£ Իսկ չէ՞ որ նա մարդ է սպանել£ Բարեգութ, լավ մարդիկ չեն սպանում իրենց համագյուղացիներին£ Հերքել այս փաստը՝ անհնար էր. մարդասպան էր հայրը£

Տարօրինակ էր և ծերունի Ապետնակի խոսքը£ Նա մի անգամ ասաց. «Կորցնելով հարստությունը, մարդ քիչ բան է կորցնում, կորցնելով պատիվը՝ շատ բան է կորցնում, խիզախությունը կորցնելով՝ կորցնում է ամեն ինչ£ Քո հայրը իսկական տղամարդ էր, որդիս, պատվազգաց ու խիզախ մարդ£ Երբեմն հիշիր նրան®»£

Հոր մասին արտահայտվող իրարամերժ կարծիքներից երբեմն պտտվում էր որդու գլուխը£ Բայց դա վաղուց էր, այն ժամանակվանից շատ ջրեր են հոսել, և որդու հիշողությունից ջնջվել են և հոր դեմքը, և հիշողությունները՝ նրա մասին£ Նա ընտելացել է այն բանին, որ ինքը հայր չունի£ Հայր չունի և՝ վերջ£ Եվ սրանից հետո պետք էլ չէ, որ ունենա, մինչև հիմա ապրել են առանց նրան, կապրեն նաև այսուհետև, հերիք է և այն, որ ինքը սիրելի մայր ունի, որին նույնպես, երևի, հարկավոր չի եղել այդպիսի ամուսինը£ Ահա նա՝ մայրը, խոհանոցի մի անկյունում կուչ եկած՝ խորասուզվել է մտքերի մեջ£ Նա նույնիսկ չմոտեցավ սեղանին, ոչինչ չկերավ£ Հավանորեն, նրա համար դժվար է նույն սեղանի շուրջ նստել մի մարդու հետ, որն առանց խղճի խայթ զգալու լքել է իրեն՝ այդպես էլ երբեք չմտածելով այն մասին, որ իր համար անասելի ծանր է միայնակ որդի մեծացնելը£

–Էհ, որդիս,– հայացքն անորոշ հեռուներին,– խոսեց հայրը,– որքան փոքր է տարածությունն այն ժամանակների միջև, երբ մարդ չափազանց ջահել էր և, երբ նա արդեն գնում է դեպի ծերություն£

–Գնալով դեպի ծերություն,– մտախոհ ասաց որդին,– մարդ սկսում է գիտակցել ընտանեկան օջախի արժեքը£

Հայրը շրջվեց որդու կողմը և ի պատասխան ասաց.

–Ըստ երևույթին, ծերությունն ստեղծված է նրա համար, որպեսզի դառնություններ կրի, բայց նա պետք է բավականաչափ խելամիտ լինի՝ դրանք անտրտունջ տանելու համար£

–Բայց չէ՞ որ կա նաև երջանիկ ծերություն,– ասաց որդին£

–Երջանիկ ծերությո՞ւն® Երջանիկ ծերություն չի կարող լինել£ Դա անմիտ մարդու խոսք է£ Ծերությունը կարող է լինել կամ խաղաղ, կամ դժբախտ£– Հայրը քիչ լռեց, հետո շարունակեց.– Ծերությունը խաղաղ է, երբ հարգում են ծերությունը, դառն ու դժբախտ է, երբ լքում, մոռանում են ծերունուն՝ թողնելով նրան միայնության մեջ£

–Թեթևամիտ ջահելությունը նույնպես դժբախտություն է,– որդու խոսքը հնչեց ինչպես կրակոց£

–Էհ, որդիս,– խուլ արձագանքեց հայրը, դողացող մատներով ծխախոտը վառելով£ Նա որոշ ժամանակ լուռ էր, մտքերի հետ, իսկ հետո ասաց.– Տեսնում եմ՝ կան բաներ, որ դու չգիտես ու այդպես էլ երբեք չես իմանալու, որովհետև ամեն բան չէ, որ կարելի է բառերով արտահայտել£

Որդին նայեց հորը և, հանդիպելով նրա հայացքին, աչքերն արագ դարձրեց ուրիշ կողմ£ Նա, իհարկե, գիտակցում էր, որ որդիական իր պարտքը թելադրում է հայր կոչել հեռուներից եկած այս մարդուն, սակայն լեզուն չէր պտտվում արտաբերելու այդ բառը, նրան թվում էր՝ սրբազան զգացումներ վիրավորող ինչ-որ բան կար դրա մեջ£

–Ըստ երևույթին, կյանքում լինում է նաև այսպես. կարևոր չէ, թե իրականում ինչպիսին ես դու, կարևորն այն է, թե ինչպես կներկայացնեն քեզ,– խոսեց հայրը դառը քմծիծաղով£

Որդին լուռ էր£ Նա շատ լավ էր հասկանում, որ անշնորհակալ որդին օտարից վատ է, ինչ-որ տեղ նույնիսկ հանցագործ է, քանի որ որդին իրավունք չունի անտարբեր լինել հոր հանդեպ, բայց ինքն ինչո՞վ է մեղավոր, որ չի կարողանում նրան ընդունել որպես հարազատ հոր, և կեղծել նույնպես չի կարողանում£

–Ինձ այստեղ բերողը դու էիր, որդիս,– նորից խոսեց հայրը, դժվարությամբ արտաբերելով բառերը£– Հազարավոր կիլոմետր ճանապարհ եմ կտրել քեզ համար®

–Ինչո՞ւ,– հարցրեց որդին, թեկուզ հասկանում էր՝ հոր համար հեշտ չի լինի պատասխանել այդ հարցին£ Սակայն նա պատասխանի չէր էլ սպասում£ Որդին շարունակում էր հորը նայել անկարեկից, տարակա հայացքով, նայում էր այնպես, ինչպես կնայեն միանգամայն կողմնակի, անծանոթ մարդուն£ Նա ոչ մի կերպ չէր կարողանում համակերպվել այն մտքի հետ, որ այդ կողմնակի, անծանոթ մարդն իր հայրն է£ Այնինչ ինքն այնպես կուզենար ազատվել իր սիրտն ու հոգին կաշկանդող զգացումներից, որպեսզի կարողանար գրկել հորը, ինչպես կարոտած որդին կարող է գրկել հորը, և արտասանել նվիրական «հայրիկ» բառը, որի համը վաղուց, շատ վաղուց է, ինչ ինքը մոռացել է£ Սակայն փոխարեն վշտի զգացումի, որդուն պատել էր սառցային ինչ-որ ցրտություն, և նա անուժ էր որևէ կերպ հաղթահարելու այդ ցրտությունը£

–Ինչպե՞ս ես ապրում, որդիս,– անսպասելի հարցրեց հայրը£

–Ինչպես տեսնում ես,– տատանվելով անորոշ պատասխանեց որդին£

–Կյանքում լինում են դժվարին պահեր,– հանգիստ ձայնով խոսեց հայրը£– Անհրաժեշտ է դիմադրել՝ թիկունքով շրջվելով դեպի վատը, և լավ օրերն իրենք իրեց կգան£ Երջանիկ լինելու համար հարկավոր է հավատալ երջանկության հնարավորությանը£

–Այսինքն` մեծ դժբախտությունները ժամանակավոր են, իսկ փոքր դժբախտությունների վրա չարժե ուշադրություն դարձնել£– Որդին անթարթափ նայեց հորը և, առանց հայացքը նրանից կտրելու, շարունակեց.– Զուր չեն ասում, որ դժբախտությունից մինչև երջանկություն և, ընդհակառակը, երջանկությունից մինչև դժբախտություն ընկած տարածությունն ընդամենը մի քայլ է£

–Այո, այդպես է,– արձագանքեց հայրը£– Դա, ըստ երևույթին, նրանից է, որ երջանկությունից մարդիկ ավելի են հիմարանում, քան դժբախտությունից£

–Ով չի կարողանում օգտվել երջանկությունից, երբ այն գալիս է, իրավունք չունի գանգատվելու, երբ այն չկա այլևս£ Դժբախտությունը երկնքից չի ընկնում, այն ծնվում է մարդկային անմտությունից£

Հայրը օրորեց գլուխը, խոր հառաչեց£

–Ով շատ է մտածում, նա քիչ է խոսում,– ասաց նա£– Ես, դժբախտաբար, հնարավորություն շատ եմ ունեցել՝ երկար մտածելու համար£ Եվ գուցե չլիներ այդպես, այսքան ճանապարհ չկտրեի£

Որդին իր ետևում լսեց մոր ոտնաձայները£ Նա շրջվեց մոր կողմը և, հանդիպելով նրա վշտաբեկ հայացքին, ակամա բարձրացավ տեղից£

–Հարկավոր է գնալ դպրոց, երևի բոլորը հավաքվել, քեզ են սպասում,– խոսեց մայրը՝ առանց որդու կողմը նայելու£– Գնա, հրաժեշտ տուր ընկերներիդ£

Որդին զարմացած նայեց մորը. չէ՞ որ առավոտյան ինքը գնացել էր դպրոց, և մայրը գիտեր այդ մասին£ Բայց հետո հասկացավ, որ մոր համար, ամենայն հավանականությամբ, ծանր է լսել հոր և որդու խոսակցությունը£

–Դասատուներից շատե՞րն են գնում,– հարցրեց մայրը£

–Վեց հոգի£ Այս տարվա շրջանավարտներից նույնպես կան£ Մի քանիսը նույնիսկ կամավոր են մեկնում£

–Գնա, որդիս, գնա հրաժեշտ տուր,– կամացուկ ասաց մայրը£– Միայն շուտ վերադարձիր£

Որդին լռելյայն դուրս եկավ պատշգամբից՝ իր ետևից անաղմուկ ծածկելով դուռը£ Տիրեց ծանր լռություն£ Չէին լսվում նաև ոչ հարսի և ոչ էլ թոռան ձայները£ Հեռվում, արտերի մեջ, երբեմնակի ղողանջում էր կաքավի թախծալի կանչը£

–Դու նրան դիտմամբ ուղարկեցիր,– ասաց Ավետիսը£

Կինը չարձագանքեց£

–Քեզ համար ցանկալի չէր իմ զրույցը նրա հետ,– կրկին խոսեց Ավետիսը£– Բայց իզուր£

–Հայր չունեցողները շուտ են հասունանում,– ասաց կինը մտամփոփ£– Նա առանց այդ զրույցի էլ ամեն ինչ հասկանում է, ի՞նչ կարիք կա հոգին պղտորելու®– Նա քիչ լռեց, իսկ հետո, հայացքը գետնին, շարունակեց.– Միայն աստծուն է հայտնի, թե ինչ օրեր եմ քաշել, ինչ զրկանքների գնով եմ նրան մեծացրել: Շան քթից ջուր խմելով մեծացրել, կրթություն եմ տվել® Դպրոցում ամենաջահել դասատուն ինքն է, բայց բոլորը սիրում, հարգում են£ Եվ ոչ միայն դպրոցում, ամբողջ գյուղում՝ թե° մեծ, թե° փոքր, նրա մասին հարգանքով են խոսում£ Իսկ եթե մարդիկ լավ բան են ասում քո երեխայի մասին, դա նշանակում է, որ նրանք լավ են խոսում նաև քո մասին£

–Այնուամենայնիվ, ես կուզենայի հանգամանորեն խոսել նրա հետ,– պնդեց Ավետիսը£

–Ախր, ինչո՞ւ£

–Որովհետև, Սիրանուշ, դու էլ գիտես, որ մի հայրն ավելին արժե իր որդու համար, քան հարյուր դասատուն ու նույնիսկ մի ամբողջ գյուղը£

Կնոջ հոգնած, ժամանակից շուտ խամրած գեղեցիկ աչքերում մի աղոտ ժպիտ առկայծեց£ Լսելով իր անունը, նրա հիշողության մեջ հանկարծակի հառնեց անցած օրերի մի պատկեր, որի մասին նա վաղուց, շատ վաղուց մոռացել էր, կամ թվում էր, թե մոռացել էր£ Ամուսինն իր անունը մի այլ ձևի էր արտասանում՝ ոչ բոլորի նման£Այդ արտասանության մեջ ուրիշի համար անորսալի քաղցրահնչյուն ինչ-որ բան կար£ Եվ այդ քաղցրահնչունությունը՝ ամուսնու ձայնի մեջ, երբ նա ամեն անգամ արտասանում էր իր անունն էն հեռավոր, ջահել օրերին, ակամա ստիպում էր իրեն կանգնել և ժպտուն երկար նայել ամուսնուն՝ միաժամանակ զգալով, թե քնքշանքից ու սիրուց ինչպես է կրծքի տակ սկսում արագ, անկանոն խփել սիրտը£ Աստված իմ, ինչքան վաղուց է դա եղել£ Եվ եղե՞լ է արդյոք£

Ժպիտը մարեց, հանգեց կնոջ աչքերում£ Հայացքը բարձրացնելով ամուսնու վրա, նա անվրդով ասաց.

–Հայր դառնալը հեշտ է, հայր մնալն է դժվար£

–Է¯հ, Սիրանուշ, Սիրանուշ,– ծանր արտաբերեց Ավետիսը՝ խեղդելով հոգու խորքից բարձրացող հառաչանքը, և նրա հայացքը վերստին գնաց, մերվեց հեռուներին£ Այնտեղ, ամռան տապից թրթռացող օդի մեջ, պարզորոշ երևում էր Սառնատան քերծը£ Քիչ ներքև Բախչուտի դաշտն է, դաշտի եզերքով՝ երբեմն մտնելով անտառ, երբեմն դուրս գալով այնտեղից, ճանապարհը, մագլցելով քարերն ի վեր, բարձրանում, գնում է դեպի Կաղնախաչ սարից այն կողմ ընկած գյուղերը՝ Առաջաձոր, Շահմասուր, Ծմակահող, Վանք®

®Գարունը նոր էր բացվել, լեռնալանջերին ու բարձր սարագագաթներին ձյուն կար դեռ, ձյունը հալչում էր, և պղտոր ձյունաջրերը ձորակներով ու լեռներից իջնող ճանապարհներն ի վար սրընթացորեն գալիս, անցնում էին գյուղամիջով՝ շուրջը լցնելով գարնան խնդուն կարկաչով£

Հաճելի է տարվա այդ ժամանակ կանգնել գյուղամիջում, դարբնոցի բակում, և ունկնդրել սարերից եկող ջրերի կանչին, զրուցել անցած ու գալիք օրերից£ Գարնանային ահա այդպիսի մի օր Բախչուտի կողմից երկու ձիավոր երևացին£ Նրանք գալիս էին գյուղի կողմը£

Դարբնոցի առջև մի քանի մարդ կար, նրանք ուշադիր նայեցին սարերից իջնող ճանապարհին, սակայն ձիավորներին ճանաչել չկարողացան£

–Ոնց որ մեր կողմերից չեն,– վերջապես խոսեց դարբին Գրիգորը, առանց որևէ մեկի կողմը նայելու£

–Հա, էդպես է երևում,– հաստատեց վարսավիր Հայկազը՝ կկոցած աչքերով նայելով հեռուն£ Հավաքվածների մեջ Հայկազն ամենից ջահելն էր և գյուղում շատերը գիտեին, որ նա անտարբեր չէ դարբին Գրիգորի չքնաղագեղ դստեր նկատմամբ, և ուր որ է ծնողները պիտի գնային դարբնի տուն՝ հարսնախոսության£ Խորամանկ ու վազվզուն խաժ աչքերով՝ նա վերջին ժամանակներս մի քայլ անգամ չէր հեռանում Գրիգորից£

–Հա, մեր կողմերից չեն,– ասաց Հայկազը՝ ծխախոտ վառելով£

Ծխում ու զրուցում էին՝ մտասևեռ նայելով ճանապարհին£ Ձիերը բեռնված էին փոքրիկ փուքսով ու կլայեկման այլ պարագաներով£

–Հայկազ, հարսանիքիդ պղինձները պատրաստիր, կլայեկողները գալիս են,– ծիծաղեց ինչ-որ մեկը£

Գրիգորը ձևացրեց, թե չլսեց կատակը£

–Բարի օր ձեզ,– մոտենալով ասաց ձիավորներից մեկը՝ քսան-քսաներկու տարեկան մի տղա՝ սև աչք-ունքով£ Մյուսը տարիքով ավելի փոքր, լուռ էր£

–Աստծու բարին,– արձագանքեց դարբին Գրիգորը£– Ամոթ չլինի հարցնելը, ո՞ր կողմերից եք£

–Խաչենագետի էն կողմից ենք՝ Բադարա գյուղից,– նորից խոսեց նույն տղան£– Գյուղից-գյուղ շրջում, ինչ պատահում է՝ աման-չաման, կլայեկում ենք£

–Լավ եք անում,– հովանավորեց Գրիգորը՝ գլուխը դրականորեն շարժելով£– Ազնիվ կերպով կատարված ամեն մի աշխատանք արժանի է հարգանքի£

Սակայն մի բան, այնուամենայնիվ, պարզ չէր. սովորաբար, Խաչենագետի այս կողմի գյուղերն ամեն տարի կաղ Արսենն էր գալիս£ Ինչպես բոլոր մեծ ու փոքր գյուղերում, Հնձախութում նույնպես նա ծանոթներ ուներ, և ամեն տարի, գարնան հետ երևալով գյուղում, իջևանում էր որևէ մեկի տանը և, դուրս գալով գյուղամեջ, սկսում էր կանչել. «Է-հե¯յ, աման կլայեկեմ, աման կլայեկեմ»£ Գյուղն ընտելացել էր նրան, ինչպես ընտելանում են ծիծեռնակների վերադարձին£

–Ախր, ձեր այդ գործով Արսենն էր գալիս մեր գյուղերը, երևի, իմանաք,– կրկին խոսեց Գրիգորը£– Մեզ մոտ ոնց որ ասում են, նա տանու մարդ էր®

–Արսենն էլ չկա,– վշտալի ձայնով ասաց տարիքով մեծը£– Մեր կողմերում տիֆի համաճարակ եղավ, շատ մարդ գնաց® Մեր գյուղում, օրինակ, այնպիսի օր էր լինում, որ հինգ-վեց մարդ էր մահանում£

–Աստված ողորմի բոլոր նրանց,– տխրաձայն վրա բերեց ծեր դարբինը և հանեց գլխարկը£ Մյուսները հետևեցին նրա օրինակին£

–Շատ դժվար ժամանակներ են,– շարունակեց անծանոթ տղան£– Սով է գյուղերում: Իհարկե, սով չլիներ, այսպես գյուղեգյուղ չէինք ընկնի£

Միանգամից բոլորն էլ լռեցին£ Ոչ այն է ճնշող այդ լռությունը փարատելու համար, ոչ այն է՝ հենց այնպես, ինքն իրեն բարձրաձայն մտորում էր, հավաքվածներից մեկը՝ Ապետնակը, որ մինչ այդ լուռ կանգնած էր մի կողմ, հառաչանքով ասաց.

–Էհ, աշխարհ, աշխարհ® զուր չեն ասում, որ ապրել կա՝ մեռնելուց վատ է£

–Թուրքն անօրեն, բայց խոսքն օրինավոր,– ծոր տալով խոսեց դարբին Գրիգորը:– Ասում է. դունյադա բեշ գյուն վար, բեշի դա գարա, իստասան՝ գյուլ, իստասան՝ աղլա£

–Իսկ դա ի՞նչ է նշանակում, թարգմանիր տեսնենք,– ասաց վարսավիր Հայկազը և, դեմքը ծամածռած՝ ծխախոտի ծուխը փչեց դեպի վեր£ Չգիտես ինչու, հենց առաջին հայացքից, անծանոթ տղաները նրան դուր չեկան£ Եվ խառնվելով խոսակցությանը, նա ցանկանում էր ասել, որ, իբր, ինքն այստեղ իրենից որևէ բան ներկայացնում է£

–Դա նշանակում է, որ մարդուս կյանքը հինգ օրվա ճանապարհ է,– բացատրեց Գրիգորը,– և այդ հինգ օրն էլ սևով է անցնում՝ ուզում ես լաց եղիր, ուզում ես՝ ծիծաղիր, դա է£

–Ոչինչ, լավ օր էլ կգա,– կրկին խոսեց Ապետնակը£– Մարդը նրա համար չի աշխարհ եկել, որ միայն չարչարվի, տառապի£ Մի լույս էլ մեզ համար կլուսանա£

–Էդ հույսն էլ որ չլիներ, տեսնես ի՞նչ կանեիք,– ծիծաղեց Հայկազը£– Երկու անգամ չեն ապրում, ապրում են մի անգամ®

–Իսկ դա ի՞նչ է նշանակում, թարգմանիր տեսնենք,– հեգնեց Ապետնակը:

–Դա նշանակում է՝ կան մարդիկ, որ էդ մի անգամն էլ կարգին ապրել չեն կարողանում£ Մինչև դուք սպասեք, թե մի տեղից լույս կբացվի,– շարունակեց Հայկազը, -ամբողջ կյանքը կանցնի£ Ապրիր՝ քանի կաս, մնացածը սուտ է£

Ոչ ոք չարձագանքեց£

–Մենք ուզում ենք մի քանի օր մնալ ձեր գյուղում,– վերջապես խոսեց սև աչք-ունքով տղան՝ ժպտադեմ նայելով հավաքվածներին,– Իմ անունը Ավետիս է, իսկ սա մորաքրոջս տղան է, օգնում է ինձ, անունը Շավարշ է£

Ավետիսի ժպիտն ասես հրավեր էր մտերմական զրույցի£ Ի պատասխան՝ Գրիգորը նույնպես ժպտաց£ Նայելով Գրիգորին, ներկաները ևս ժպտացին£ Միայն Հայկազն էր, որ անտարբեր, չար հայացքով նայում էր եկվորներին£ (Արսենն իսկույն մոռացվեց, ինչ արած, այդպես է աշխարհի կարգը, ուրիշի հանգուցյալները շուտ են մոռացվում)£

–Բարով, հազար բարի եք եկել,– ասաց Գրիգորը£– Մեր ժողովուրդը միշտ էլ աչքի է ընկել իր հյուրասիրությամբ£ Դա մեզ մոտ մեր պապերից եկող սուրբ օրենք է£ Հը, ի՞նչ կարծիքի ես, Հայկազ,– քթի տակ ժպտաց Գրիգորը£

–Ինձ համար միևնույն է, -ասաց Հայկազն անբարտավան տոնով£– Ինձանից ոչ հաց են ուզում, ոչ ջուր£

–Եթե չեք ուզում, կարող ենք ուրիշ գյուղ գնալ,– ասաց Ավետիսը, թեթևակի նեղացած՝ ներողամիտ ժպտալով£

–Ինչո՞ւ պիտի չուզենանք, ընդհակառակը՝ անչափ ուրախ ենք,– ասաց Հայկազը և, դառնալով ապագա աներոջ կողմը, կեղծ ծիծաղելով ավելացրեց.– Հրեն, եղբորդ տունն ազատ է, թող էնտեղ ապրեն£ Մեկ է, երկու օրվա մեջ նա քաղաքից եկողը չի£

Գրիգորը չհասկանալուն դրեց Հայկազի ծաղրը, ասաց.

–Գնացինք, հյուրն աստծունն է£

Հայկազը կատաղությամբ սեղմեց ատամները, սակայն ոչինչ չասաց£

Տունը գյուղի ծայրին էր, աղբյուրի ճանապարհին£ Առավոտ կանուխ, երբ ելնում էր արևը, և իրիկունները, երբ արևը բարձրանում, հասնում է Կաղնախաչի կատարներին, գյուղի աղջիկները կժերն առած գալիս էին ջրի£ Գործով տարված՝ Ավետիսն ու Շավարշը համարյա ժամանակ չունեին աղբյուր տանող ճանապարհի կողմը նայելու£ Նրանք միայն երրորդ օրն ասես նկատեցին, որ աղբյուր տանող ճանապարհը տնից մի քանի հարյուր քայլի վրա է£ Անձրևներից հետո տոփանված ճանապարհով մի աղջիկ էր գնում՝ կուժն ուսին£ Առաջինը նրան Շավարշը նկատեց£ Քամին, ոնց որ երես առած տղա, ծածանում էր աղջկա մազերը՝ մեկ դրանք նետելով ետ, մեկ ծածկելով դեմքը£

Շավարշը երկար նայեց աղջկա ետևից, հետո ժպտադեմ արտաբերեց.

–Ավետիս, ճիշտն ասա, դու կարո՞ղ ես ուղիղ նայել արևին£

–Արևի՞ն:– Ավետիսն ակամա նայեց սարերի կողմը, որոնց ետևից ծուլորեն ելնում էր բոսորագույն արևը, և հասկացավ, որ խոսքն այդ արևի մասին չէ£– Իսկ ո՞ւր է այն,– հարցրեց նա£

Շավարշը հայացքով ցույց տվեց դեպի ճանապարհը և, ասես ինքն իրեն մրմնջաց.

–Ի¯նչ կլիներ, մերդ մի քանի հատ բերեր քեզանից£

Ավետիսը Շավարշին չէր լսում£ Զոդման լամպը մի կողմ պահած, նա ակնդետ նայում էր ճանապարհին£ Աղջիկը գնում էր անկաշկանդ ու թեթև՝ մերթ ընդ մերթ ազատ ձեռքով ծոծրակի մոտ սեղմելով անհնազանդ մազերը, և նրա ձեռքը սպիտակին էր տալիս մազերի մեջ՝ ինչպես փղոսկրե սանր£

Շավարշը սկզբում զարմանքով նայեց զոդման լամպի ֆշշացող հուր լեզվակին, հետո Ավետիսին և ծիծաղեց.

–Քեզ ի՞նչ պատահեց, Ավո… Չէ, ախպերիկ, երևում է էս գյուղում տնավորվելու ես£

–Քո գործը չի, բանիդ կաց:– Ավետիսը փորձեց ժպտալ£ Նման դեպքերում միակ փրկությունը անհոգ ձևանալն է£ Սակայն դա նրան չհաջողվեց, ժպիտի փոխարեն թախծական ինչ-որ բան գծագրվեց նրա դեմքին և իսկույն էլ հանգավ£ – Էլ մի ասա,– հիշելով Շավարշի խոսքը, քիչ անց ընկճված ավելացրեց նա՝ թեթևակի օրորելով գլուխը£ Այնուհետև նա պատմեց, որ երկու օր առաջ գյուղամեջ էր իջել և այնտեղ պատահաբար հանդիպել այդ աղջկան£

–Այդ պահից ի վեր հանգիստ չունեմ,– խոստովանության նման շարունակեց Ավետիսը:– Քուն թե արթուն՝ աչքիս առաջ տեսնում եմ նրան£

Նրանք քիչ լռեցին, Հետո Շավարշն ասաց.

–Հիմա ի՞նչ պիտի անես£

–Ինքս էլ չգիտեմ£

–Ես լինեմ քո տեղ՝ կգնամ ու ամեն ինչ կխոստովանեմ նրան£

Ավետիսն ուշադիր նայեց Շավարշին՝ ասես մտովի ծանր ու թեթև անելով, թե ինչքանով է նա իրավացի, և շարունակեց կիսատ թողած գործը£

…Տասնյակ արահետներ բակերից ելնում, շրջանցելով տնամերձ այգիները, ցանկապատերի երկարությամբ գալիս, միանում էին աղբյուր տանող ճանապարհին£ Արևը նոր էր ելել, և նրա ոսկեջինջ շողերի ներքո այդ ճանապարհը նմանվում էր արծաթե գոտու£

Ավետիսն աղբյուր տանող ճանապարհով չգնաց, այլ՝ վերևով, դաշտի միջով£ Երբեմն ընկուզենիների տակ կանգնում, նայում էր գյուղից դեպի աղբյուր տանող ճանապարհին£ Ոչ ոք չկար£ Նա ժայռերի կողմից իջավ աղբյուր և նստեց մի քարի, սպասելով, թե անծանոթ աղջիկը երբ կգա աղբյուր՝ ջրի£ Իսկ գուցե այսօր չի է՞լ գալու£ Ներքևում, ձորակում, ջուրը գլգլում էր, կարկաչելով թափվում փայտե երկար նովի մեջ, նովում տարածվում ալյակ-ալյակ£

Նովի լուսանցիկ ջրերում երևում էր լեռնային հեռավոր կապույտ երկինքը, ցրտաշունչ հովից օրորվում էին գլխիվայր կախված հաճարկենիներն ու բոխի ծառերը£ Ոտնաձայներ լսելով, Ավետիսը կանգնեց հաստաբուն բոխենու ետևում£ Նույն աղջիկն էր£ Մոտենալով աղբյուրին, նա կուժը դրեց գուռի տակ, և ջուրը, ծիծաղից ուշաթափվելով, սկսեց երգել դատարկ կժի մեջ£ Ծառերի վրայից, ինչպես հասած թութ, ընկնում էր ցողը՝ ադամանդի պես պսպղալով արևի տակ£

Ավետիսը պարզորոշ տեսնում էր աղջկա նուրբ կիսադեմը, սև, երկար թարթիչները, կիսաբաց շուրթերն ու ճերմակ, դեռևս արևառության չենթարկված բարեգեղ վիզը£ Շրջազգեստի լանջաբացվածքով Ավետիսը տեսավ աղջկա կուրծքը՝ փխրուն, ինչպես առաջին ձյունը և այդ ձյունի նման էլ սպիտակ£

Նա ակամա քայլ արեց, ոտքի տակ չրթաց չոր ճյուղը® Աղջիկը վախեցած ետ ցատկեց, ուղղվեց£ Ջուրն այլևս չէր խոխոջում կժի մեջ, կուժը լցվել էր£

–Ներիր, քույրիկ, ես վախեցրի քեզ®– ասաց տղան, դուրս գալով ծառի ետևից£

–Չէ, ոչինչ®– շունչ քաշեց աղջիկը£ Նա իսկականից վախեցել էր£

–Մի՞թե ես այդքան սարսափելի եմ,– ժպտաց տղան£

Նա ուրիշ գյուղից էր£ Իրենց գյուղից լիներ, աղջիկը նրան կասեր, որ, այո, սարսափելի ես, շատ սարսափելի, ահավոր, անասելի սարսափելի ես, սակայն.. նա ուրիշ գյուղից էր£ Ու բացի այդ® բոլորովին էլ սարսափելի չէր, ընդհակառակը®

–Չէ, ինչ ես ասում,– ասաց աղջիկը£– Այդ ես եմ պարզապես վախկոտ, նույնիսկ ճնճղուկից եմ վախենում£

Նա լռեց£ Լռություն էր շրջապատում£ Միայն հովն էր խաղում ծառերի կատարների հետ, և ցողը՝ կաթելով տերևից-տերև, ընկնում էր տամուկ հողին£

Աղջիկն այլայլված նայում էր շուրջը՝ չիմանալով որտեղ թաքցնի աչքերը տղայի սևեռուն հայացքից£ Հետո գտավ իրեն£

–Դու, երևի, ջուր խմելու ես, հա՞, եկել£

Ավետիսի դեմքը՝ մինչ այդ լարված, մեղմացավ. նա նույնպես չգիտեր ինչի մասին խոսել, թեպետ շատ բան էր մտածել՝ աղջկան ասելու համար£

–Այո, ուզում էի ջուր խմել,– ասաց նա£

Աղջիկն արագորեն վերցրեց գուռի կողքին դրված անագե բաժակը, ողողեց աղբյուրի տակ, հետո ջուր լցրեց և մեկնեց տղային£

Ավետիսը խմեց, թևքով սրբեց շուրթերը և բաժակը վերադարձրեց աղջկան£

–Շնորհակալություն£

Աղջիկը կուժը դրեց ուսին, և ջուրը հառաչեց կժի ներսում£

–Դու արդեն գնո՞ւմ ես,– հարցրեց Ավետիսը£ Նա դեռ չէր ասել այն, ինչ ուզում էր ասել£– Մի գնա, խնդրում եմ®

Աղջիկը շփոթված նայեց նրան£

–Բայց ես պետք է տուն գնամ,– ասաց նա£– Հայրս կարող է բարկանալ£

Դա պատրվակ էր, որպեսզի մի քիչ էլ խոսեին£

–Իսկ ո՞վ է քո հայրը£

Աղջիկն ուսից իջեցրեց կուժը, նայեց տղային£

–Իսկ դա քո ինչի՞ն է պետք® Կարող եմ և ասել£ Հայրս գյուղի դարբինն է, անունը Գրիգոր է£

–Ես դա գիտեմ®,– խոստովանեց տղան£– Գիտեմ և այն, որ քո անունը Սիրանուշ է, բայց տանը Սիրուշ են ասում®

–Էլ ինչո՞ւ ես հարցուփորձ անում ինձ, եթե բոլորը գիտես,– ասաց աղջիկը՝ ոչ այն է հանդիմանանքով, ոչ այն է զարմացած£

–Ես վախեցա, թե հանկարծ կգնաս, և չորս բոլորը միանգամից կդատարկվի,– ասաց տղան£– Այնտեղ, ուր դու չկաս, դատարկ է ինձ համար£

Սիրանուշը շիկնեց և, մատներով թեթևակի հպվելով տղայի ձեռքին, ասաց.

–Ավետիս, պետք չէ այդպես խոսել®

–Դու գիտես, թե ինչպե՞ս է իմ անունը£

–Այո, հայրս է ինձ ասել£ Մի երկու օր առաջ ես քեզ տեսել էի գյուղում£

Տղան անսքող զմայլանքով նայեց նրան£

–Ինչ լավ է, որ դու ասացիր դա£

–Դե, ես գնամ, թե չէ տանը կարող են բարկանալ£

–Մենք դեռ էլի կհանդիպենք, չէ՞£

Սիրանուշը ժպտաց£

–Ցտեսություն£

–Սպասիր, ես ինչ-որ բան էի ուզում ասել քեզ® Քո ձայնն ինձ այս աղբյուրի կարկաչն է հիշեցնում£

Սիրանուշը կուժը դրեց ուսին, առանց ետ շրջվելու, քայլեց գյուղ տանող ճանապարհով, և քիչ անց ծառերը ծածկեցին նրան տեսողությունից£

Ավետիսը նստեց աղբյուրի մոտ, զույգ ձեռքերն իջեցրեց սառուցիկ ջրի մեջ՝ բավականությամբ զգալով, թե ցուրտն ինչպես է հետզհետե թափանցում ամբոþղջ մարմինը՝ հստակություն ու անդորր մտցնելով նրա մտքերի մեջ£ Կյանքում առաջին անգամ նա իսկականից հասկացավ, թե ինչ բան է երջանկությունը£

Երկոյան դեմ Ավետիսը նորից աղբյուրի մոտ էր£ Նա նստեց նույն քարին և սպասեց այնքան, մինչև Սիրանուշը կրկին եկավ ջրի£ Աղջիկն սկզբում չտեսավ նրան, բայց հետո, նկատելով նրան, ուրախացավ£ Սիրանուշի աչքերը խնդությամբ փայլեցին£ Եվ նա, որպեսզի չմատնի իր ուրախությունը, ցած գցեց աչքերը, սակայն հետո, հավանորեն, մտածելով, որ պարսավելի ոչինչ չկա այդտեղ, ուղիղ նայեց տղային£

–Դու շա՞տ ես սպասել,– հարցրեց նա այնպիսի տոնով, ասես վաղուց ընտելացել է այդ ժամադրություններին£

–Այո,– ասաց տղան£– Բայց ինձ համար հեշտ էր սպասելը, որովհետև ես սպասում էի բերկրանքի£ Բերկրանքի սպասելը միշտ էլ հեշտ է£

Աղջիկը ծիծաղեց և ասաց.

–Իսկ ահա ես դժվարությամբ սպասեցի մինչև մութն ընկնելը£ Կժի մեջ ջուրը չէր վերջանում ու չէր վերջանում£ Ես ստիպված վերցրի ու թափեցի ջուրը£

–Կեցցես դու, Սիրանուշ£ Դու ճիշտ ես արել, որ թափել ես ջուրը,– ոգևորված ասաց Ավետիսը՝ չկարողանալով աչքը կտրել աղջկանից£

Նրան հիացնում էր այն, որ ինչ էլ ասում, կամ անում էր աղջիկը, ստացվում էր պարզ ու բնական£ Նա չէր սեթևեթում, ոչինչ չէր բարդացնում£ Նա հենց ինքն էլ պարզության մարմնացում էր£

–Դու ամեն ինչ ճիշտ ես անում, և քեզ մոտ այդ ամենը ստացվում է շատ բնական£ Դու, երևի, ինքդ անգամ չգիտես, թե ինչպիսի հրաշագործություն ես£

Ավետիսը, իր համար ևս անսպասելի, գրկեց Սիրանուշի ուսերը և, նրա դեմքը շրջելով իր կողմը, համբուրեց վարդի պես կարմիր շուրթերը, աչքերը, պարանոցը® Ավետիսը համբուրում էր նրան և շշնջում քնքուշ բառեր, Սիրանուշը քնքշանքին պատասխանում էր իրեն յուրահատուկ պարզությամբ ու բնականությամբ՝ առանց նշույլ կոկետության, բայց և որոշ չափով կաշկանդված աղջկական ամոթխածությամբ, որը բացառիկ հմայք ու թովչանք էր տալիս նրան£

Ավետիսը շնչահեղձվում էր երջանկությունից ու չէր քաշվում այդ մասին ասել բարձրաձայն£

–Ես նույնպես, ես նույնպես®-կրկնում էր աղջիկը, և տղան գիտեր, որ դա ճշմարտություն է£– Ինձ թվում է, ես քեզ արդեն շատ տարիներ է, ինչ գիտեմ£

–Այո, մենք իրար վաղուց գիտենք£

–Ես պետք է գնամ,– հանկարծ սթափվելով, շշնջաց Սիրանուշը՝ ցանկանալով ազատվել տղայի գրկից£– Լսո՞ւմ ես, պետք է գնամ£

–Ինչո՞ւ£

Աղջիկը մեղավոր ժպտաց£

–Դու մոռանում ես, որ մենք գյուղում ենք ապրում,– ասաց Սիրանուշը՝ նայելով ճանապարհին£– Հիմա որևէ մեկը կգա աղբյուր ու կտեսնի մեզ միասին£ Գյուղը չի ների դա մեզ£ Այն իր սովորույթներն ունի, իր օրենքները£

–Ի՞նչը չի ների®Իսկ մենք ի՞նչ ենք անում որ® Մի՞թե հանցանք է իրար սիրելը£

Սիրանուշը մի ակնթարթ փակեց աչքերը, օրորեց գլուխը, այսինքն՝ դու ոչինչ չգիտես£

Ավետիսը բռնեց Սիրանուշի ձեռքը, աղջկա բարակ, ասես թափանցիկ մատները կորան տղայի տաք ափերի մեջ£

–Ե՞րբ կհանդիպենք£ Ես այսուհետև առանց քեզ մի վայրկյան անգամ չեմ կարող դիմանալ£

–Ես նույնպես£ Ես քեզ իմաց կտամ® Ցտեսություն£

Գիշերը երկար էր£ Գիշերը ոչ մի կերպ չէր վերջանում£ Դրսում, պատուհանի տակ, ճռճռում էին ծղրիդները, մոտիկ անտառում քրքջում էր բուն, իսկ լույսը դարձյալ չէր բացվում ու չէր բացվում£

Ավետիսը նայում էր հեռուները£ Սպիտակ, անթափանց թուխպը, ինչպես տաքուկ վերմակ, ծածկել էր սար ու ձոր և միայն Մռավա սարն էր երևում՝ ամպերից էլ բարձր, ձուլված երկնքի մուգ կապույտ հեռանկարին£ Այնտեղ, հեռվում, պարուրված թափանցալույս մթությամբ, ցրտերի մեջ քնով էր անցել Մռավա բարձր, աստղամերձ սարը£ Ավետիսի հայացքը ետ եկավ, փարվեց գյուղին, որտեղ այդ ժամին քնած էր Սիրանուշը£

Ոչ, քնած չէր Սիրանուշը, աչքերը առաստաղին՝ կրկին ու կրկին վերհիշում էր հոր հետ ունեցած խոսակցությունը£ Դա դժվարին խոսակցություն էր, որովհետև ոչ ոք մեղավոր չէր այն բանում, ինչ տեղի էր ունեցել£

–Հայրիկ, Հայկազը գուցե և լավ տղա է, գուցե շատ խելոք է, բայց ես քեզ վաղուց եմ ասել, որ դա ինձ համար ոչ մի նշանակություն չունի և չի կարող ունենալ, որովհետև ես չեմ սիրում նրան£

Հայրը մորմոքուն հառաչում էր, հասկանալով, որ յուրովի իրավացի է աղջիկը, բայց ի՞նչ պատասխան տալ տղային, նրա հարազատներին£

–Աղջիկս, ախր ի՞նչ կասի գյուղը, դու մտածե՞լ ես էդ մասին£ Չէ՞ որ բոլորը գիտեն, որ մենք վաղուց խոսք ենք տվել նրա ծնողներին£

Հայկազն այդ օրերին գյուղում չէր, ինչ-որ գործով գնացել էր գավառական կենտրոն և շուտով պետք է վերադառնար£

Իսկ լուրերն արդեն պտտվում էին գյուղում, ուռճանում, մեծանում էին՝ ինչպես սարից գլորվող ձնագունդը, անցնում փողոցից փողոց, թակում դուռ ու պատուհան®

Հայկազը գյուղ եկավ շաբաթ օրվա երեկոյան և, լսելով սոսկալի լուրը, մթնեց, ինչպես երկինքը՝ ամպրոպից առաջ£ Նա որոշ ժամանակ քայլում էր այս ու այն կողմ՝ հուզմունքից ու կատաղությունից դողալով, հետո նստեց ձին և քշեց դեպի գյուղի վերջին տունը, ուր ապրում էին Ավետիսն ու իր մորաքրոջ որդին՝ Շավարշը£

Քառատրոփ մոտեցող ձիու դոփյունները խուլ արձագանք էին տալիս դիմացի սարալանջին£ Ավետիսը գլուխը բարձրացրեց արձագանքի վրա, նայեց մոտեցող ձիավորին և, տեսնելով, որ նա դեպի իրեն է գալիս, ընդառաջ գնաց նրան՝ միաժամանակ կաշվե գոգնոցով մաքրելով ձեռքերը£

Հայկազը գլխով սառը բարևեց Ավետիսին ու Շավարշին£ Նրա երեսին գույն չկար, սակայն արտաքնապես հանգիստ էր£

–Խոսելու բան ունեմ քեզ հետ,– ասաց նա՝ մռայլ մի հայացք նետելով Ավետիսի վրա£

–Խնդրեմ, ասա£

Հայկազն իջավ ձիուց և ձիու սանձը բռնած քայլեց դեպի մոտիկ ընկուզենիները£ Ավետիսը հետևեց նրան£

Շավարշը վարժ շարժումներով կլայեկում էր ձեռքի պղնձե վիթխարի կաթսան՝ միաժամանակ աչքը չկտրելով Ավետիսից£

Նրանք լուռ քայլեցին մինչև դաշտի եզրը, և այստեղ կտրուկ շրջվելով Ավետիսի կողմը, Հայկազը հևասպառ ասաց.

–Լսիր, Ավետիս, դուք եկաք մեր գյուղը՝ վաստակելու ձեր մի կտոր հացը£– Նա խոսում էր դժվարությամբ, զգացվում էր, որ ուժով է իրեն պահում£– Եվ մենք հավատացինք ձեզ, ձեր ազնվությանը, մտածելով, որ արդար աշխատանքի մարդիկ եք® Մենք հավատացինք ձեզ, և գուցե մեր մեղքը հենց դա էր£

–Իսկ մենք ի՞նչ ենք արել£

–Չեմ ուզում կրկնել այն ամենը, ինչ գյուղում ասում են® Ես բոլոր տեսակի բամբասանքներին հավատում եմ կիսով չափ միայն® Բայց, միևնույն է, դու լավ իմացիր, որ ես չեմ թողնի, որպեսզի ծաղրի առարկա դարձնես ինձ գյուղում£ Դու պետք է անհապաղ հեռանաս այստեղից£ Սա է իմ խորհուրդը, իսկ Սիրանուշի հետ ինքս կխոսեմ£

–Ես մենակ ոչ մի տեղ չեմ գնա,– հանգիստ արտասանեց Ավետիսը£

–Ինչպե՞ս£

–Շատ պարզ£ Ես այստեղից մենակ ոչ մի տեղ չեմ գնա,– կրկնեց Ավետիսը£– Եթե գնամ՝ միայն Սիրանուշի հետ£

Հայկազն, առանց աղուն ջրաղացքարերի պես ղրճտացրեց ատամները, և, ոտքից գլուխ հանգիստ զննելով նրան, ասաց.

–Դու քաջ տղա ես երևում, Ավետիս, դրա համար էլ առաջարկում եմ անմիջապես հեռանալ, այլապես ես քեզ այստեղից ողջ բաց թողնողը չէի£ Եվ ինձ համար ցավալի պիտի լինի, եթե գործը վատ ավարտ ունենա£ Ես չեմ սիրում, երբ խաղում են իմ բարի անվան հետ£

–Ես նույնպես չեմ սիրում£

–Ոնց կուզես£ Բայց զգուշացնում եմ՝ Սիրանուշը չի գա քեզ հետ£ Նա մնալու է այստեղ£

–Ուրեմն ես էլ կմնամ£

–Շատ լավ,– նետեց Հայկազը և, ոտքը դնելով ասպանդակին, թռավ ձիու վրա£– Դու դեռ կփոշմանես այդ խոսքի համար, Ավետիս, դու դեռ շատ կփոշմանես, բայց, ափսոս, ուշ կլինի£

Նա մտրակեց ձին, և ձին միանգամից պոկվեց տեղից ու սրարշավ գնաց դաշտն ի վար իջնող ճանապարհով£

Ավետիսը ետ վերադարձավ անտրամադիր£ Եվ Շավարշն ինչքան էլ ցանկացավ որևէ բան լսել նրանից, չհաջողվեց£

Ավետիսը համառորեն լուռ էր£ Նրա հայացքը դանդաղորեն սահում էր հեռու և մոտիկ դաշտերի վրայով, երկար կանգ առնում գյուղից դեպի Բախչուտի աղբյուր տանող ճանապարհին, որը հետզհետե ձուլվում էր իրիկնային մթությանը£ Դիմացի սարի ետևից դուրս ելավ հենց նոր լվացված մանկան երեսի պես մաքուր նորալուսինը, և ամբողջ շրջապատը միանգամից արծաթազօծվեց£

Ավետիսը վեր կացավ տեղից, և քայլերը նրան ակամա տարան ձորի կողմը£ Նա գնում էր բլրի վրայով և ներքևից, գյուղից այնպես էր թվում, թե նա քայլում է հորիզոնի վրայով£ Այնտեղ, գյուղում, մարդիկ, հետաքրքրասիրությունից մղված, քիչ առաջ եկան և կանգնեցին£ Եվ միայն մեկը չկանգնեց, միայն մեկը շարունակեց քայլել՝ հայացքը հորիզոնին, և գյուղը ճանաչեց նրան՝ դարբին Գրիգորի գեղեցկուհի աղջկան՝ Սիրանուշին£

Հետո հանդիպեցին նրանք այնտեղ, բլրի վրա, նրանց ձեռքերը միահյուսվեցին, գլուխները մոտեցան իրար®

Սարերում քամի էր£ Քամին խաղում էր այնտեղ, սրընթացորեն պոկվում, հասնում գյուղ՝ իր թևերին բերելով նրանց խոսքերը£

«-Ես կխելագարվեմ, Սիրանուշ, առանց քեզ մի րոպեն տարվա տևողություն ունի ինձ համր»£

«-Կամաց, Ավետիս, կամաց, գյուղը կլսի»£

«-Հետո ինչ, թող լսի, չէ՞ որ անհնար է ապրել առանց սիրո£ Մարդուն հենց նրա համար է սիրտ տրվել, որ սիրի£ Թող լսեն սարերն ու ձորերը, բարձր լեռներն ու արար աշխարհը, ես քեզ սիրում եմ, Սիրանուշ»£

«-Ավետիս, կամաց, գյուղը լսում է քեզ, նա կամայականություն չի սիրում, նա խստաբարոյություն է սիրում»£

«-Ես նոր եմ հասկանում, որ մարդ կոչվելու իրավունք նա ունի միայն, ով սիրում է ու սիրված է, որովհետև ով չգիտի, թե ինչ բան է սերը, միևնույն է, թե նա չի ապրում այս աշխարհում, և արժանի է խղճահարության£ Ես սիրում եմ քեզ, Սիրանուշ»£

«-Այո, սերն ինքն ուրախություն է, այն, ինչպես արևի ճառագայթը, մարդուն լույս է տալիս կյանքի բոլոր անհաջողությունների միջից, բայց, միևնույն է, կամաց, գյուղը կլսի քեզ® Ախ, աստված իմ, իրոք, ինչ վիթխարի երջանկություն է սիրել ու լինել սիրված»£

«-Գիտես, Սիրանուշ, սերն առաջանում է անսպասելիորեն£ Մի հրապուրիչ դիմագիծը բավական է, որպեսզի խոցի սիրտդ ու հավիտյան վճռի քո ճակատագիրը£ Իմ սերն էլ ադպիսին էր՝ առաջին հայացքից£ Ես այլևս մի րոպե անգամ չեմ ապրի առանց քեզ, որովհետև առանց քեզ կյանքը կմթագնի ինձ համար, արեգակը կդադարի լույս տալ, և թռչուններն անգամ այլևս չեն գեղգեղա դաշտերում»£

Գյուղն ունկնդրեց այս ամենին և վախեցած պահեց շունչը՝ լսելով Հայկազի հրացանի կրակոցը՝ իրիկնային խավարում ու լսեց նաև նրա խոսքը. «Ոչինչ, ես դեռ ցույց կտամ ձեզ»£ Հետո մարդիկ մտան տները, և Ավետիսի ու Սիրանուշի խոսքերը դեռ երկար ժամանակ մեղեդու պես ղողանջում էին նրանց հոգու խորքերում£

Հետո անցան օրեր, եկավ աշուն, և այդ աշնան հարսանիք եղավ£ Գրիգորը քաղաքում ապրող եղբոր համար կառուցած տունը նվիրեց նորապսակներին, և նրանք՝ Սիրանուշն ու Ավետիսը, սկսեցին ապրել այնտեղ՝ գյուղից Բախչուտի աղբյուր տանող ճանապարհի եզրին կանգնած փոքրիկ տան մեջ£ Հայկազի մասին նույնիսկ մոռացել էին£ Միայն մի անգամ, դա աշնան վերջերին էր, Սիրանուշը պատահաբար հանդիպեց նրան եկեղեցու մոտ£ Իր վրա զգալով Հայկազի հայացքը, Սիրանուշը կանգ առավ և, մի պահ նայելով նրան, ասաց շինծու անհոգությամբ.

–Հայկազ, դու այնպիսի մարտական տեսք ունես, ասես պատրաստ ես սպանել ինձ£

–Ձեռքս չի բարձրանում, թե չէ կսպանեի£

–Իսկ ինչի՞ համար, Հայկազ£ Մի՞թե ես քեզ որևէ վատ բան եմ արել£

–Ոչ, չես արել,– դառը քմծիծաղեց Հայկազը£– Ինչ արած, ինչպես ասում են, սրտին չես հրամայի£ Բայց, ոչինչ, կաշխատենք փոխհատուցել®

Տարին շատ արագ անցավ, իսկ ամռանը Սիրանուշը ծննդաբերեց£ Տղա էր£ Ավետիսը նրան նայելուց չէր կշտանում£ Նա նայում էր որդուն, և սիրտը լցվում էր քնքշանքով ու սիրով՝ հանդեպ այդ ուրախ ու անհոգ էակի, որ շարունակ գվվում, ղլղլացնում էր միայն իրեն հասկանալի լեզվով£

Ձմռան սկզբին, բոլորովին անսպասելի, նրանց տուն եկավ Հայկազը՝ մեջքին սպանված եղնիկ, ձեռքին մի կուլա գինի£

Ամուսինները շփոթված նայեցին իրար£ Հայկազը դռների մեջ կանգնել, ժպտում էր£

–Հյուր չե՞ք ընդունում,– վերջապես հարցրեց նա£

–Համեցեք,– տատանվելով ասաց Սիրանուշը՝ քաշվելով ու հարցական նայելով ամուսնուն£ Ավետիսը բարձրացավ տեղից, ասաց.

–Ներս եկ, Հայկազ, դռան մոտ ինչի՞ ես կանգնել£

Հայկազը մտավ տուն, ձեռքի կուլան տվեց Սիրանուշին£ Ավետիսն օգնեց նրան՝ իջեցնելու եղնիկը£

–Առանց երեխա տունը ոնց որ անջուր ջրաղաց,– խոսեց Հայկազը£-Ծուռ միտք չունեմ, Ավետիս, հավատա,– եկել եմ աչքալուսանք տալու£ Հատուկ գնացել եմ որսի£

–Շնորհակալ եմ,– Ավետիսի հոգուն թեթևություն իջավ£– Փոխարենը քեզ եմ ցանկանում,– ասաց նա, խանդաղատանքով նայելով թախտին քնած որդուն£– Սիրանուշ, դու թեյի հոգս արա, իսկ մենք կտրտենք միսը£

Տղամարդիկ սկսեցին միսը կտրտել, իսկ Սիրանուշը թեյամանն արագ դրեց վառարանին և դուրս եկավ բակ՝ խորովածի համար կրակ վառելու£

Շուտով ամեն ինչ պատրաստ էր, և Ավետիսը, բաժակները լցնելով մուգ, արնագույն թանձր գինով, ասաց.

–Գիտես ինչ, Հայկազ, էս աշխարհում ընկերությունից լավ բան չկա ու չի էլ կարող լինել£ Այսինքն ընկեր չունես, ասել է, թե զրկված ես արեգակնային լույսից£ Զուր չեն ասել, որ եղբայրը չի կարող ընկեր լինել, բայց ընկերը միշտ եղբայր է£

–Լավ ընկերը, իհարկե,– լրացրեց Հայկազը£

–Իմ խոսքն էլ հենց լավ ընկերոջ մասին է£ Պարզերես լինենք£

–Ամեն£

Հաճելի երեկո էր, շատ խոսեցին այդ օրը, իսկ հետո վերջում Հայկազը միանգամայն անսպասելի կենաց առաջարկեց.

–Քո նոր տան կենացը, Ավետիս£ Մարդ առաջին հերթին պիտի սեփական տուն ունենա, ապրի սեփական հարկի տակ£ Նոր տուն կառուցիր, քո տունը£

Դա Սիրանուշի սրտովն էր, սակայն նա չհամարձակվեց խառնվել խոսակցությանը, որևէ բան ասել, իբր, թեյի հոգս էր քաշում, բայց ականջը տղամարդկանց զրույցի վրա էր£

–Ճիշտն ասած, շատ եմ այդ մասին մտածել,– ասաց Ավետիսը՝ գոհ, որ Հայկազը խոսք բացեց այդ մասին£– Բայց դե, այնքան էլ հեշտ չէ մենակ£

–Ինչո՞ւ մենակ, ես էլ կօգնեմ£ Հաներդ, ճիշտ է, ծեր է, բայց էլի կօգնի£ Այ մարդ, դու սկսիր, օգնող շատ կլինի£

–Նույնիսկ տնատեղը ընտրել եմ,– ոգևորված խոսեց Ավետիսը£– Լավ տեղ է, հենց անտառին կպած£

Ավետիսն այդ ամառ սկսեց կառուցել տունը£ Պատերն արագ բարձրացան, հաջորդ գարնանն առաջին հարկն արդեն պատրաստ էր, մնում էր փայտային մասը£ Աշնանը դա էլ արվեց, և Ավետիսի փոքրիկ ընտանիքը փոխադրվեց նոր տուն£ «Իսկապես, սեփական օջախի քաղցրությունը հնարավոր չէ համեմատել որևէ բանի հետ»,-հաճախակի էր կրկնում Ավետիսը՝ հիացմունքով նայելով իր կիսավարտ տանը£ Տունը, իրոք, գեղեցիկ էր ստացվում՝ երեսով դեպի արևը, հետևի մասով՝ հենված անտառին£

Մի տարի ևս գլորվեց£ Ավետիսը որոշեց մի քանի կաղնի ծառ կտրել՝ ինչպես գերանների, այնպես էլ տախտակի համար, լրիվ պատրաստել շինանյութերը ու նոր միայն սկսել երկրորդ հարկի շինարարությունը£ Քարի հարցը հեշտ էր, քարահանքը մոտ էր՝ Կարմիր եկեղեցու պատում, դրա համար էլ նա սկզբում վճռեց կտրել ծառերը£ Մինչ այդ արդեն եղել էր անտառում, ընտրել էր ծառերը, մնում էր գնալ գյուղական տանուտերի մոտ՝ թույլտվություն ստանալու£ Հաջորդ օրը գնաց Հայկազի տուն (Հայկազն արդեն ամուսնացել էր), վերցրեց նրան, և նրանք միասին գնացին տանուտերի մոտ£

Տանուտեր Ներսեսը նրանց դիմավորեց իր եռահարկ առանձնատան պատշգամբում£ Պայմանավորվելով ծառերը կտրելու մասին ու մուծելով կանխավճարը, նրանք իջան տանուտերի թիթեղածածկ տան քարե սանդուղքներով և ընդարձակ բակով գնացին դեպի դարպասը£ Տանուտերը հյուրեր ուներ, երկու հոգի այգու խորքում, ծառերի տակ նարդի էին խաղում, կատակում, բարձրաձայն ծիծաղում էին, մի քանիսն էլ բակի հեռավոր անկյունում, բարձր պարիսպի տակ դրված երկար մանղալի վրա խորոված էին գցել, և թարմ խորովածի բույրը տարածվել էր ամբողջ բակով մեկ£

Ավետիսն ու Հայկազն արդեն դուրս էին գալիս բակից, երբ տանուտերը կանչեց նրանց ետևից£

–Հա, քիչ մնաց մոռանայի,– իբր, ի միջի այլոց, ասաց նա, հանդարտ գցելով տերողորմյան£-Դուք շուտ-շուտ եք լինում անտառում, մարդ-բան չի՞ պատահել ձեզ էնտեղ£

–Ի՞նչ մարդ, քյոխվա,– հարցրեց Ավետիսը, ակամա ուշադրությունը լարելով. նա արդեն ենթադրում էր, թե ում մասին է խոսքը£– Անտառում հազար տեսակ մարդ է լինում£

–Առաջաձորցի Ասծատուրի մասին եմ հարցնում£ Դաշնակ Ասծատուրի£

–Չէ, քյոխվա Ներսես£ Չեմ տեսել,– պատասխանեց Ավետիսը£

–Ես էլ չեմ տեսել,– ասաց Հայկազը£– Ես նրան չեմ էլ ճանաչում, տեսած չկամ£

–Իսկ դո՞ւ£ Դո՞ւ էլ չես ճանաչում£

–Մի անգամ տեսել եմ, – խուսափողաբար պատասխանեց Ավետիսը£

–Էդ էլ հերիք է,– գոհունակությամբ գլխով արեց տանուտեր Ներսեսը£– Էդպիսիներին մի անգամ տեսնելուց ամբողջ կյանքում կհիշես£

Տանուտերն իրավացի էր. Առաջաձորի գյուղական վարժարանի դասատու Ասծատուրին մի անգամ տեսնելուց հետո հազիվ թե այլևս կարողանաս մոռանալ£ Պարթևահասակ էր նա ու պինդ՝ ինչպես կարծր ժայռը, ամենաուժեղ ցուլի եղջյուրներից բռնելով՝ մի աչքաճպելում կարող էր գետնին տապալել£ Ավետիսը մի անգամ տեսել էր նրան համբարձման տոնին, ուր իրար հետ մրցում էին ջահելները£ Եվ միշտ էլ Ասծատուրը հաղթող էր դուրս գալիս£ Լուրեր էին պտտվում, որ նա, իբր, Զանգեզուրում կռվել է իշխանության դեմ և կապված է ինչ-որ կասկածելի մարդկանց հետ£ Ավետիսը չէր հավատում դրան£ «Չէ, էստեղ ինչ-որ բան կա,– տարակուսանքով մտածում էր նա£-Ասծատուրը հիմար չի, որ կապվի վատ մարդկանց հետ, կրթված, խելոք մարդ է® Էստեղ անպայման մի բան կա®»£

Տանուտերը բազմանշանակ հայացքով ցույց տվեց իր տան կողմը, ուր խրախճանքի էին պատրաստվում նրա հյուրերը£

–Բաքվից են, նրան՝ էդ Ասծատուրին են փնտրում® Իշխանության դեմ է գնացել£ Մեր անտառներում ինչ-որ տեղ թաքնված է£ Մեծ փողեր են խոստանում՝ ով որ գտնի£ Թե որ բան է, պատահի, անմիջապես հայտնեք ինձ, ոնց որ պետքն է՝ կվարձատրեմ£ Դե, գնացեք£

Նրանք տանուտերի մոտից հեռացան բացահայտորեն ընկճված այն բանից, ինչ լսեցին այնտեղ£ Երկար ժամանակ յուրաքանչյուրն իր մտքերի հետ էր£

–Էդ շան տղան ամբողջ պարգևն ինքն է ուզում ստանալ,– քմծիծաղեց Հայկազը, երբ բավականին հեռացել էին տանուտերի տնից£– Հը, ի՞նչ կարծիքի ես, Ավետիս£

Ավետիսը լուռ էր£ Նրան դուր չեկավ այն, ինչ ասաց քյոխվա Ներսեսը, և առհասարակ իր սրտով չէր այդ ամբողջ պատմությունը£

–Ավետիս, ինչ ես կարծում, իշխանությունն ինչքա՞ն կլինի խոստացած Ասծատուրի համար,-հարցրեց Հայկազը£

–Չգիտեմ£

–Երևի մեծ փողեր են խոստացել, թե չէ ինչի՞ պիտի վեր կենային մինչև էստեղ գային£ Երկու ոսկի տասնոց տային՝ գնայի մի կով առնեի, հը՞, Ավետիս£

Ավետիսը դարձյալ նրան անպատասխան թողեց£ Որոշ ժամանակ լուռ քայլում էին£

–Օրն անցել է, միևնույն է, էսօր ոչինչ չենք հասցնի,– լռությունը խախտեց Հայկազը£– Առավոտը շուտ կգնանք և մինչև ուշ երեկո կաշխատենք£ Հը, ի՞նչ ես ասում£

–Լավ կլինի£ Իսկ հետո իմ աներոջ եզները կվերցնեմ, կգնանք կտրածը, դուրս կբերենք ճանապարհի մոտ£ Ձմռանը ձյան վրայով հեշտ կլինի քաշել մինչև գյուղ£

Նրանք բաժանվեցին, իսկ հաջորդ օրը, առավոտ կանուխ՝ դեռևս լույսը չբացված, ճանապարհվեցին Կաղնախաչի կողմերը՝ կտրելու ծառերը£

Ամբողջ օրը, մինչև ճաշ ու ճաշից հետո, համարյա մինչև արևամուտ, անցավ աշխատանքի մեջ, և չնկատեցին նույնիսկ, թե ինչպես միանգամից արևը մայր մտավ£

–Ոնց որ անձրև է գալու,– նայելով երկնքին, ասաց Հայկազը£– Ես մի թեթև գործ ունեմ էս կողմերում£

–Ի՞նչ գործ,– զարմացավ Ավետիսը£

–Գիտե՞ս, մի երկու օր առաջ էս կողմերում մի կաղնի եմ տեսել,– ծառերի արանքից երկնքին նայելով ասաց Հայկազը£– Կարծես թե մեղր կար մեջը, բայց ժամանակ չունեցա նայելու£ Ասում եմ` մի գնամ նայեմ£

–Գուցե ես է՞լ գամ հետդ,– ասաց Ավետիսը՝ միաժամանակ ներըմբռնողաբար զգալով, որ Հայկազի խոսքերի մեջ ինչ-որ բան կա թաքնված£ «Գուցե Ասծատուրին որոնելո՞ւ է գնում,-անսպասելի մտածեց նա ու ինքն էլ իսկույն վանեց իրենից այդ միտքը£– Ոչ, չի կարող պատահել»£

Նա ծառի ճյուղից հանեց պայուսակը, վերցրեց հրացանը և քայլեց դեպի գյուղ£

Վաղ աշնանային վերջալույսը շուտ է վրա հասնում£ Իրիկնադեմի լռության մեջ քարացել, համրացել էին ծառերը, մի տերև անգամ չէր շարժվում տեղից, սաղարթների մեջ թաքնված՝ տագնապալից լռել էին անտառային թռչունները, միայն փայտփորիկն էր անխոնջ փորում ծառակեղևը, և նրա հաճախական մանրահարվածները տարածվում էին մթնած անտառի վրա£

Հանկարծ, արահետից տաս-տասնհինգ քայլ այն կողմ, մի չոր ճյուղ փշրվեց: Ավետիսը վայրկյանաբար ուսից պոկեց երկփողանին, քաշեց զույգ հրահաններն ու նայեց շուրջը. այս կողմերում արջ շատ է լինում£

–Երիտասարդ, հրացանդ մի կողմ քաշիր և ձայն-բան մի հանիր,– լսեց նա մի ձայն, հետո մամխի բարձր մացառուտի ետևից դուրս եկավ բարձրահասակ մի տղամարդ£ Ավետիսն անմիջապես ճանաչեց Ասծատուրին, թեպետ սա թավ մորուքով էր և կրծքի մոտ պատռած գունաթափ վերնաշապիկով£

Ավետիսն իջեցրեց հրացանը£

–Կարծեցի ինչ-որ գազան է®– շփոթված բացատրեց նա£

–Պատահում է,– քմծիծաղեց Ասծատուրը£ Նա հոգնած քայլերով մոտեցավ Ավետիսին£– Ո՞ր գյուղից ես£

–Հնձախութից£

–Հնձախութի՞ց£ Անունդ ի՞նչ է£

–Ավետիս£

–Չեմ ճանաչում, կներես£ Շատ անգամ եմ եղել Հնձախութում, բայց քեզ ինչ-որ չեմ հիշում£ Իսկ դու ճանաչո՞ւմ ես ինձ£

Ավետիսը մի պահ ակնդետ նայեց նրան, հետո ասաց.

–Եթե պետք է, որ ես քեզ չճանաչեմ, ուրեմն հաշվիր, որ չեմ ճանաչում£

–Շնորհակալություն£ Պատասխանդ դուրս եկավ£ Տղամարդուն վայել պատասխան էր£– Նա նայեց Ավետիսի պայուսակին£– Պայուսակդ, տեսնում եմ, դատարկ է® Դե լավ, Ավետիս, մնաս բարով£ Միայն թե ինձ չես տեսել£

–Պարզ է® Սպասիր, ո՞ւր ես գնում,– կանգնեցրեց նրան Ավետիսը£– Ուր որ է կսկսվի տեղատարափը£

Ասծատուրը նայեց երկնքին. երկինքը լրիվ սևակնել էր£

–Հա, ճիշտ է, ուժեղ անձրև է գալու£ Բայց դե, ինչ արած, առաջին անգամը չէ, և ոչ էլ վերջին£ Ոչինչ,– նրա կապույտ, թախծոտ աչքերը թույլ ժպտացին£– Ով ձգտում է մեծ նպատակի՝ իր մասին արդեն չպետք է մտածի£ Մնաս բարով£

–Սպասիր® Գնանք ինձ մոտ£

–Քեզ մո՞տ£ Իսկ դու գիտե՞ս, թե քեզ ինչ է սպասում, եթե ինձ բռնեն քո տանը£

–Չգիտեմ և իմանալ չեմ ուզում£ Կմնաս ինձ մոտ՝ մինչև անձրևը կկտրի, մարդավարի կքնես, իսկ հետո՝ գնա, ուր սիրտդ ուզում է£

Նրանց գլխավերևում տերևները շնկշնկացին անձրևի ծանր կաթիլներից, հետո մութ երկնքում փայլատակեց կայծակը՝ մի ակնթարթ լուսավորելով երկնաթռիչ հաճարկենիների կատարները£

–Տանն ո՞վ ունես£

–Կինս ու չորս տարեկան տղաս£

–Իսկ գյուղի ո՞ր մասում է տունդ£

–Ամենավերջի տունն է՝ ուղղակի անտառին կպած£

–Դե, գնանք որ ասում ես®-քիչ մտածելուց հետո վճռական ասաց Ասծատուրը£

Կատարելապես մութ էր, երբ նրանք հասան գյուղ£ Անձրևը վարարել էր՝ վերածվելով հեղեղի£ Գյուղի փողոցներում ոչ ոք չկար£

Տեսնելով ամուսնուն, Սիրանուշն ուզեց պոռթկումով գրկել նրան, ինչպես անում էր միշտ, երբ Ավետիսն ուշ էր վերադառնում տուն. նա մի ժամ անգամ չէր կարողանում ապրել առանց նրան, թեկուզ գիտեր, որ գործի բերումով, նա կարող է նույնիսկ օրերով մնալ ուրիշ գյուղերում£ Դրա համար էլ, ամեն անգամ, երբ ամուսինը տուն էր գալիս, յուրահատուկ տոն էր նրա համար£

–Դու լրիվ թրջվել ես,– վախեցած ասաց Սիրանուշը£

–Ոչինչ,– Ավետիսը մեղմորեն հեռացրեց նրա ձռքը, թռուցիկ հայացքով աչք ածեց սենյակը, հարցրեց ընդհատուն ձայնով.

–Տանը մարդ չկա՞£ Քնա՞ծ է երեխան£

–Այո®,– զարմացած ասաց Սիրանուշը՝ մի տեսակ շշմած ամուսնու տարօրինակ մտախոհ տեսքից£– Ի՞նչ է պատահել քեզ, ինչ-որ վատ բա՞ն է եղել£

–Շուտ հագնվիր, հյուր ունենք£

–Հյո՞ւր£ Ի՞նչ հյուր£ Ո՞ւր է նա£

–Էստեղ է, դրսում կանգնած է£

–Անձրևի տա՞կ£

–Չէ, ընկուզենու տակ է£ Հիմա կկանչեմ£ Միայն դու նրան ոչինչ մի հարցրու£

–Ոչ մի բան չեմ հարցնի£ Ինչի՞ս է պետք£ Թող գա£

–Անունն էլ մի հարցրու, կարիք չկա£

–Լավ®,– պատասխանեց Սիրանուշը նվաղկուն ձայնով՝ գիշերային խորհրդավոր հյուրի հայտնվելուց ինչ-որ վատ, անախորժ բան զգալով£

Ասծատուրը մինչև առավոտ մնաց նրանց մոտ£ Լուսադեմին, վեր կենալով տեղից, նա ցանկացավ գնալ, սակայն Ավետիսը բաց չթողեց, բացատրեց, որ փողոցում հանկարծ կարող են տեսնեել նրան, ավելի լավ է մնա մինչև երեկո և մութն ընկնելուց հետո գնա£ Հետո էլ, միևնույն է, եթե Ասծատուրն ուզենար էլ գնալ, չէր կարող, գիշերը Սիրանուշը կարկատել, լվացել էր նրա վերնաշապիկը , որ մինչև հիմա չէր չորացել, իսկ տանը նրան հարմար ուրիշ շոր չկար£

–Երեխան վերցրու, գնա ձերոնց մոտ մինչև հանդից կգամ,– ասաց Ավետիսը և մի անգամ ևս պատվիրելով կնոջը ոչ ոքի ոչինչ չասել, գնաց աներոջ մոտ՝ խնդրելու նրա եզները£ Իհարկե, նա դա կարող էր վաղը կամ մյուս օրն էլ անել, շտապելու առանձնահատուկ բան չկար, բայց Ավետիսը մտածեց, որ անհրաժեշտ է հենց այսօր անել դա. համագյուղացիները սովորաբար հազվադեպ են տեսնում նրան գյուղում, և եթե նա այսօր մնա տանը, ապա դա կարող է ինչ-որ կասկած առաջացնել նրանց մեջ£

Ետմիջօրեին, երբ նա վերադառնում էր անտառից՝ սայլի ետևից երկու մեծ գերան տված, գյուղի ծայրին նրան պատահեց նախրապան Սարգիսը՝ մթամած, ինչպես սև ամպ£ Նախրապանի տեսքը Ավետիսին զարմացրեց, որովհետև սա գյուղում կենսուրախ մարդու համբավ ուներ£

–Ավետիս,– արտասանեց նա՝ հոնի մահակով փորփրելով գիշերային հորդ անձրևից հետո խոնավացած հողն ու աշխատելով չնայել Ավետիսին,– Գիտե՞ս ինչ, լավ կլիներ, որ, ոնց ասեմ® այսինքս, որ տուն չգնայիր՝ լավ կլիներ®

–Էդ ինչո՞ւ,– հարցրեց Ավետիսը, զգալով, թե կրծքի տակ ինչպես է խփում սիրտը վատ նախազգացումից£– Խոսիր տեսնենք, հը£

–Դժբախտություն է եղել էնտեղ, քեզ մոտ, Ավետիս£ Մի ժամ առաջ քո հյուրին տարան£ Թակեցին խեղճին, ոնց թակեցին£ Կապեցին ծառին ու մահու թակ տվին®

Արյունը խփեց Ավետիսի դեմքին£ Նա պոռթկումով նետվեց նախրապանի վրա և, նրա հնամաշ պիջակի մերակներից բռնելով, սկսեց ցնցել նրան£

–Խաբում ես®Դու խաբում ես£ Դա չի կարող պատահել£

Սարգիսը իրենից ուժով պոկեց նրա ձեռքերը£

–Խելառ, ի՞նձ ինչի համար£ Քո էդ Հայկազ շան տղան է հայտնել£

–Հայկա՞զը£ Ո՞նց թե£ Նա ոչինչ չգիտի£ Խաբում ես, ես քու լավի®

–Աստված տա, որ խաբեի® Բայց դե, բանն էլ հենց էն է, որ չեմ խաբում® Մտել է, ասում են, ձեր տուն, ուրեմն, որ, իբր, քեզ հետ անտառ գնա, իսկ էնտեղ, ուրեմն, քո կնիկ Սիրանուշը նրան հարցրել է, թե, իբր, ի՞նչ մարդ է էն մարդը, որ գիշերը քեզ հետ եկել է, գուցե ինքը գիտի® Մի խոսքով, թե իրականում ոնց է եղել, չգիտեմ, գուցեև ուրիշ կերպ է եղել® հազար ու մի բան են ասում® Դե, դա էլ իսկույն վազել, հայտնել է տանուտերին® Իր օրում մեզ մոտ էդպիսի բան չէր եղել, ամբողջ Ղարաբաղով մեկ խայտառակ արեց մեզ էդ ավազակ շան տղան® Դու, Ավետիս, լավ կանես, չգնաս տուն® Ամեն ինչ կանցնի, կհանդարտվի, կգնաս®

–Սիրանուշի՞ն էլ են տարել£

–Չէ, Սիրանուշին ինչո՞ւ,– քմծիծաղեց Սարգիսը£– Ընդհակառակը, երևի շնորհակալություն են ասել, որ օգնել է® Սպասիր, Ավետիս, ու՞ր ես գնում£

–Դեն կաց£– Ավետիսը մոլեգնաբար մի կողմ հրեց նախրապանին, որն ուզում էր ետ պահել նրան£ «Սպանված եղնիկը մեջքին, գինին ձեռքին ու քենը սրտում մեր տուն եկավ,– մռնչած Ավետիսը£– Ոչ, ծուռ էր միտքը® Կեղծ էր ուրեմն, ամեն ինչ կեղծ էր® Ոչինչ, հիմա կտեսնենք՝ ով ես դու, ով եմ ես®»£

–Խելքդ գլուխդ հավաքիր, միևնույն է, նրան ոչնչով չես կարող օգնել£ Կանգնիր£

Սակայն Ավետիսն այլևս նրան չէր լսում£ Ձեռքով հրացանը սեղմած կողքին, որպեսզի չճոճվի, նա վազեց դեպի Հայկազի տունը, և հենց այդպես, առանց կանգ առնելու, նետվեց բակ հենց այն պահին, երբ Հայկազը, դռան առջև, սանդուղքներին նստած, կիրզայե երկարաճիտ սապոգները քաշում էր ոտքերին՝ հավանորեն պատրաստվելով մեկնել կենտրոն՝ ցուցմունք տալու£ Տեսնելով Ավետիսին, նա թռավ ոտքի, մեռելի պես գույնը գցեց£ Աջ ոտքի սապոգն այդպես էլ մնացել էր ոտքից կախ£

–Ստոր մարդիկ իրենց գործերում միշտ էլ հաջողության են հասնում, և դա այն պատճառով, որ նրանք ազնիվ մարդկանց հետ վարվում են ոնց որ ստորների հետ, իսկ ազնիվ մարդիկ, ընդհակառակը, ստորների հետ վարվում են ինչպես ազնիվ մարդկանց հետ,– խոսեց Ավետիսը՝ դժվարությամբ արտաբերելով բառերը£– Հը, ստացա՞ր երկու ոսկի տասնոցը£– Եվ ուսից վար բերելով հրացանը, քաշեց հրահանները£

Հայկազը՝ կարծես կախարդված, նայում էր իր կրծքին ուղղված հրացանի զույգ փողերին£

–Ավետիս, ես® Սպասիր, Ավետիս, դու ինքդ էլ չգիտես, թե ինչ փորձանք®

Նա չհասցրեց վերջացնել խոսքը, Ավետիսը կրակեց առանց նշան բռնելու՝ հենց ազդրի վրայից՝ մի ձեռքում պահելով հրացանն ու չզգալով դրա ծանրությունը£ Կրակոցը հնչեց չոր ու կարճ, ասես անտամուկ ճյուղ փշրվեց£

Հայկազն օրորվեց, մի երկու քայլ արեց՝ ետևից քարշ տալով կիսահագած սապոգը, հետո դանդաղ ծնկի եկավ, ջղաձգվեց ու երեսնիվայր փռվեց գետնին£

Ավետիսը թափով շրջվեց, դուրս եկավ փողոց և այստեղ, երես առ երես, հանդիպեց Հայկազի կնոջը՝ Զաբելին£

–Ավետի՞ս£ Դու մեր տա՞նն էիր£ Այդ ի՞նչ է եղել քեզ£ Երեսիդ գույն չկա£

–Գնա նրա մոտ, էնտեղ պառկած է£

Զաբելը նայեց նրա ձեռքի հրացանին£

–Ո՞վ,– ճչաց նա, ձեռքերը բարձրացրած, կույրի պես օրորվելով մտավ տուն£

Մի րոպե անց այնտեղից լսվեց նրա աղեկտուր ողբը£

Արդեն տուն մտնելիս, Ավետիսը շուռ եկավ ետ և տեսավ, որ համագյուղացիները խուռներամ վազում են իր տան կողմը£

Ներսից լացի ձայն էր գալիս£ Սիրանուշն արդեն լսել էր սպանության մասին և, երեսնիվայր ընկած հնամաշ կարպետով ծածկված թախտին, բարձրաձայն լալիս էր£ Դուռը, ամուսնու ոտքի հարվածից, շրխկոցով զարկվեց պատին£ Սիրանուշը վեր թռավ տեղից և, շրջազգեստի թևքով փութկոտ սրբելով արտասվաթոր դեմքը, նայեց ամուսնու կարմրած աչքերին£ Ավետիսը կանգնել էր դռների մեջ՝ ձեռքում սեղմած երկփողանին, և օրորվում էր հարբածի նման£

–Ավետիս®

–Դեհ, կնիկ, պատմիր, թե ինչպես մատնեցիր աստծու հյուրին, իսկ իմ բարի անունը կոխկրտեցիր ցեխի մեջ® Պատմիր, կնիկ, ինչո՞ւ ես լռել® Կարողացել ես մատնել, կարողացիր և պատասխան տալ®£– Նա դանդաղորեն բարձրացրեց հրացանը£ Մահվան սարսափը ցոլցլաց դեռետի կնոջ լայնացած աչքերում£ Նա ճչոցով ընկավ ամուսնու առջև՝ մի ձեռքով բռնելով հրացանի փողն ու մյուս ձեռքով գրկելով ամուսնու ոտքերը£

–Ես մեղավոր չեմ,– թոթովում էր նա ոնց որ զառանցանքի մեջ՝ կցկտուր կերպով կուլ տալով բառերը, ասես վախենալով, որ չի հասցնի ավարտել խոսքը£ -Մեղավոր չեմ ես, սիրելիս, թանկագինս, հարազատս® Մեղավոր չեմ, ես դա չէի ուզում® Հայկազն արեց® Նա ահաբեկեց ինձ, նա ասաց, որ մեզ բոլորիս կքշեն Սիբիր, տաժանակրության£ Ես չէի ուզում մատնել® Էն մարդու շապիկը տեսել էր բակում® կախել էի, որ չորանա® Հարցրեց, թե ո՞ւմն է£ Մտածեցի՝ քեզ հետ հազար անգամ հաց է կտրել, վատ բան չի անի®

Ավետիսը ոտքով մի կողմ հրեց նրան, սակայն Սիրանուշը սուգ ու շիվանով կրկին փաթաթվեց ամուսնու ծնկներին, սկսեց համբուրել ոտքերը և այդպես նրա ոտքերը գրկած, աղաչում-պաղատում էր ներել իրեն® Հանկարծակի ինչ-որ բան հիշելով, նա պոկվեց ամուսնուց, իրեն գցեց միջնորմի ետևը, ուր քնած էր որդին, ընդոստ շարժումով վերցրեց մանկանը և կրծքին սեղմած, դուրս եկավ միջնորմի ետևից, և կանգնելով ամուսնու առջև, ասաց հոգնատանջ ձայնով.

–Դե, հիմի կրակիր® Մեզ երկուսիս էլ սպանիր£ Ես դրա համար վախեցա, երբ լսեցի Սիբիրի մասին£ Այնպես որ, երկուսով էլ մեղավոր ենք£ Սպանիր£ Դե, կրակիր®

Որդին՝ դեռևս ոչինչ չհասկանալով այդ ամենից, քնատ ու վախեցած, նայում էր հորը£

–Անիծյալ լինես դու®– ասաց Ավետիսը խռպոտ ձայնով£– Անիծյալ լինես դու® Թող անիծյալ լինեք բոլորդ էլ®

Նա դուրս եկավ տնից, կանգնեց մի պահ՝ նայելով բակում խռնված մարդկանց£ Եվ, ակամա ձեռքում սեղմելով հրացանը, գնաց դեպի բակի դռնակը£ Ամբոխը լուռ ու ահաբեկ ճամփա տվեց նրան£

Ավետիսն անցավ տնամերձ այգիների արանքով, երկար ժամանակ գնում էր այդպես՝ գլխիկոր, առանց ետ նայելու, ինչ-որ տեղ ծառերը ծածկեցին նրան տեսողությունից, հետո կրկին երևաց ձորերի վրա իջնող ճանապարհին, և գյուղը հասկացավ, որ նա գնում է Շուշի՝ կամովին հանձնվելու իշխանությանը£

®Եվ հիմա վերադարձել է նա հեռավոր ճանապարհներից և ասես ոչինչ չի փոխվել այս երկար, շատ երկար տարիների ընթացքում£ Զարմանալի է, ինքն այնտեղ, այդ հեռուներում միշտ ապրել է այստեղի կարոտը սրտում, բայց ահա եկել է, վերջապես տեղ է հասել հեռուներից ու չգիտես ինչու, իրեն զգում է որպես կողմնակի, օտար մի մարդ, որին ոչ ոք չէր սպասում այստեղ£

«Ես նախկին Սիրանուշը չեմ, Ավետիս,– մտովի խոսում էր Սիրանուշը£– Ուրիշ եմ ես, օտար£ Չար ու դաժան£ Կյանքն է այդպիսին դարձրել ինձ£ Անմարդ կնոջ իմ բաժին սև կյանքը® Գիշեր-ցերեկ հանդերն ընկած աշխատել եմ, ֆերմաներում եմ տանջվել, որտեղ դժվար է եղել՝ ուղարկել են էնտեղ, անշոր, երբեմն ոտաբոբիկ, երբեմն մի կտոր հացի կարոտ£ Այդպես եմ ապրել, այդպես եմ երեխա մեծացրել® Ինչո՞ւ ես եկել® Ինչո՞ւ այդպես ուշ ես եկել£ Մեր բաժին կյանքն անցել է արդեն£ Մեր կողքով անվերադարձ անցել-գնացել է®»£

–Իսկ որտե՞ղ էիր այսքան ժամանակ,– տևական լռությունից հետո վերջապես հարցրեց Սիրանուշը£

Ավետիսը իրանով շրջվեց, նայեց կնոջը, և ամուսնու հայացքում այնպիսի սառնություն կար, որ Սիրանուշը բնազդաբար մի կողմ քաշվեց£

–Դու չե՞ս ներել ինձ, Ավետիս®,– նվաղուն ձայնով ասաց նա£– Մինչև հիմա չե՞ս ներել£

Ավետիսը դանդաղ տարուբերեց գլուխը£

–Ոչ£

–Էլ ինչո՞ւ ես եկել£ Ինչո՞ւ ես վերադարձել այսքան տարիներ հետո£ Դու մեզ համար վաղուց չկաս,– դաժանորեն արտաբերեց Սիրանուշը£-Ինչո՞ւ ես եկել մեզ մոտ£ Ո՞վ է քեզ կանչել£

–Իմ որդին£

–Ի՞նչ£ Ի՞նչ գործ ունի այստեղ որդին£

–Ես պետք է նրան պատմեմ ամբողջ ճշմարտությունը, այն ամենը, ինչ ինձ հետ եղել է®

–Ոչ,– աղաղակեց Սիրանուշը վախեցած£– Ոչ£ Դու դա չես կարող անել£ Եվ նա չի էլ հավատա քեզ£ Հայրը նա չէ, ով քեզ աշխարհ է բերում՝ ինչպես անցորդն է ոսկոր նետում շանը՝ մի րոպե անց մոռանալով այդ մասին, այլ նա, ով դաստիարակում, մեծացնում է որպես պիտանի մարդ, ով կարող է փոխարինել երեխայի հորը, երբ նա այլևս չի լինի£ Իսկ ես փոխարինել եմ, ես նրա համար և° հայր եմ եղել, և° մայր£

–Սիրանուշ£

–Չեմ ուզում ժխտել, դու այնտեղից… ծանրոցներ ես ուղարկել, բայց այդ մասին նա չգիտի, ինքս եմ գնացել Կիչանի փոստից ծանրոցները ստանալու, և, բացի այդ, ծանրոցով երեխա չեն դաստիարակում, հարկավոր էր հոգատար ձեռք ու հայրական դաստիարակություն£ Ով չի կարող կատարել հոր պարտականությունները, նա իրավունք չունի հայր լինել£

–Միևնույն է, ես կխոսեմ նրա հետ£

–Աստված իմ, որտեղի՞ց եկավ® Ախր, ո՞վ ես դու նրա համար£ Ոչ ոք£ Անծանոթ, օտար մի մարդ£ Մեկը, որ լքել է իր ընտանիքը£ Մարդ է սպանել® Մարդասպան է այսինքն® Նա քեզ տեսնել անգամ չի ուզում£ Լսո՞ւմ ես, չի ուզում®£– Վերջին խոսքերը նա ասաց` ձեռքերը տանելով դեպի կուրծքն ու մատներով սեղմելով պարանոցը՝ կարծես ցանկանալով խեղդել ինքն իրեն£

Ավետիսը լուռ հետևում էր այն բանին, թե նա ինչպես էր դեսուդեն ընկնում՝ նյարդայնորեն ճրթճրթացնելով մատները£

–Նստիր,– վերջապես ասաց Ավետիսը£

Կինն անշարժացավ այդ հրամայական տոնից, արագ շրջվեց դեպի ամուսինը£ Սա հայացքով ցույց տվեց անկյունում դրված աթոռակը£ Սիրանուշը նստեց£ Ավետիսը երկար նայում էր գետնին՝ ասես մտածելով, թե ինչից սկսի£

–Իսկ դու ի՞նչ գիտես իմ կյանքի մասին,– ասաց նա անսպասելի խրոխտ ձայնով£– Ոչինչ չգիտես£ Դու ինձ մարդասպան կոչեցիր® Դա ճիշտ է, ես մարդ եմ սպանել, դատապարտվել տաժանակրության® Ահա հենց այդ բոլորի մասին էլ ուզում էի պատմել իմ որդուն, որովհետև տեսնում եմ, դու շատ ես ջանացել, որպեսզի անհետ ջնջես ինձ նրա սրտից® Երևի նրան նույնիսկ թվում է, թե մեծ ճանապարհի ավազակ է իր հայրը£

–Եվ ոչ միայն նրան,– գոչեց Սիրանուշը£– Այո, ես եմ ջանք թափել, ես® Միթե՞ դու չէիր, որ հրացանը քաշած ուզում էիր սպանել ինձ՝ քո կնոջը£ Ասա, մի՞թե դու չէիր այն£

–Սպասիր,– ընդհատեց Ավետիսը£ Հեգնական արտահայտությունը դրոշմվել էր նրա տանջահար, անարյուն դեմքին£ Նա խոսեց առանց ձայնը բարձրացնելու, սակայն յուրաքանչյուր բառը քար լռության մեջ հնչում էր ծանրակշիռ ու հատու£– Դու ժանդարմներին մատնեցիր նրան, ով պատրաստ էր իր կյանքը զոհել հանուն մեր սուրբ հողի£ Ինչ վերաբերում է ինձ՝ դա դու էլ գիտես£ Ես գնդակահարել եմ մի սրիկայի, որը քո օգնությամբ մատնել էր փոթորկալից գիշերը քո® մեր տանն ապաստան գտած մարդուն® Անողոք թշնամու հետ այդպես չեն վարվում£ Իսկ գիտե՞ս դու, արդյոք,– Ավետիսի հայացքը շափաղեց Սիրանուշին,– գիտե՞ս, որ երեք օր անց Շուշվա մոտ, Կարկառի ձորում նրան՝ այդ մարդուն, կախեցին ծառից և, ասում են, արտասուքները հոսում էին նրա աչքերից՝ քանի դեռ կախված էր£ Դու գիտե՞ս այդ մասին£

Սիրանուշը երկու ձեռքը սեղմեց ականջներին և աղաղակեց սարսափով.

–Լռիր£ Չեմ ուզում լսել,– նա փորձ արեց ելնել, բայց ամուսնու ահեղ ձայնը նրան կրկին գամեց տեղում£

–Նստիր£ Նստիր և լսիր£ Դու պետք է մինչև վերջ լսես ինձ£ Ահա թե ինչու ես սպանեցի Հայկազին£ Եվ դրա համար էլ գնացի տաժանակրության£ Ամբողջ երեք տարի ծանր տանջանքներ կրեցի այնտեղ£ Երկու անգամ փախա կալանքից, և երկու անգամ էլ բռնեցին ինձ, մահու ծեծ տվին… Ես մեկնում եմ ռազմաճակատ և մեկնելուց առաջ եկա որդուս տեսնելու£

–Նա նույնպես գնում է ճակատ® Նա կամավոր է մեկնում®,– մարող շշուկով ասաց Սիրանուշը£– Առավոտյան, դեռ լույսը չբացված, պետք է ճանապարհվեն շրջկենտրոն£

Ավետիսը բարձրացավ տեղից, երկար ժամանակ մտասույզ առաջ ու ետ էր քայլում, հետո նստելով կնոջ դիմաց, ասաց.

–Կանչել տու գա, ես ուզում եմ քո ներկայությամբ խոսել նրա հետ£ Թող նա չամաչի իր հոր համար, թող բաց ճակատով նայի մարդկանց®

–Ոչ,– արդեն ընկճված, նվաղկուն ասաց Սիրանուշը£– Ես նրան չեմ կանչի£ Դու ուզում ես կործանել ինձ£

–Դու ինքդ ես քեզ կործանել£ Կանչիր նրան, ես գիտեմ, դու նրան դիտմամբ ուղարկեցիր£ Կանչիր, ես ուզում եմ խոսել նրա հետ£ Այս ամբողջ տարիներին այդ մասին եմ երազել£ Կանչիր, խնդրում եմ քեզ®

–Ոչ, Ավետիս, մի խնդրիր, միևնույն է, ես չեմ կանչի նրան®

Անսպասելիորեն դուռն աղմուկով բացվեց£ Սիրանուշը վախեցած շրջվեց դռան կողմը և տեսավ որդուն£ Նա կանգնած էր դռների մեջ, և նրա դեմքը մթնած էր ու կտավի պես գունատ£ Որդին նայում էր ոչ թե մորը, այլ՝ հորը, որն անակնկալի եկած, ակամա բարձրացավ տեղից ու մնաց այդպես կանգնած՝ ակնասևեռ նայելով որդուն ու ինքն էլ չիմանալով իր անելիքը£

–Հայրիկ, ես ամբողջ ժամանակ կանգնած էի պատուհանի տակ,– խոսեց որդին դողդոջուն ձայնով£– Ես ամեն ինչ լսեցի£ Ես կուզենայի ասել® որ արժանավոր մարդը նա չէ, ով թերություններ չունի, այլ նա, ով արժանիքներ ունի®

Հոր աչքերը միանգամից լցվեցին, սակայն նա կարողացավ հավաքել իրեն, նույնիսկ ժպտաց և արցունքների միջից նայեց որդուն£

Նրանք կանգնած էին դեմ-դիմաց՝ հայր և որդի, և նրանց բաժանում էր ընդամենը երկու քայլ£

ԷՊԻԼՈԳ

Նրանք ճանապարհ ընկան այգաբացին£ Ճանապարհի այս ու այն կողմ, դեռևս մթնամութ թփուտներից ու ծառերի վրայից, վշտամորմոք երգում էին քնից նոր ելած թռչունները, լուսաբացի ցողը վրան՝ տամուկ ծփյունով տարուբերվում էին հասած արտերը, ետևից, գյուղի կողմից, լսվում էին շների բեկբեկուն հաչոցները, աքաղաղների վաղորդյան կանչերը£

Մի տեղ, վերջին ոլորանի վրա, որից այն կողմ այլևս չէր երևալու գյուղը, կանգ առան, նայեցին ետ£ Արևը չկար դեռ, բայց նրա կարմիր հրացոլքից պարզորոշ երևում էր լեռնային գյուղը՝ վշտից փոքրացած, կուչ եկած£ Երևում էին գյուղի շուրջ բոլոր փռված սարերը, անտառները, թափանցիկ ոսկեշղարշով պարուրված անթիվ, անհամար հանդերը, որ հիմա բանակ գնացողներին թվում էին տխուր, անմարդ ու ամայի£

Դեռ գյուղից դուրս չեկած՝ կարոտը հորձանք տվեց նրանց հոգում£

-Քո օդ ու ջրին մատաղ, Հնձախութ, մեկ էլ ե՞րբ կտեսնենք քո անուշ դեմքը, և կտեսնե՞նք արդյոք®

Նրանք կրկին ճանապարհ ընկան£ Նրանք գնում էին կրակներին ու մահերին ընդառաջ® Եվ նրանց շարքերին ձուլված, մշտապես կողք-կողքի, միասին քայլում էին նաև հայր և որդի®

Շատ տարիներ հետո լեռնային Հնձախութ գյուղում, բարձունքի վրա, մարմարյա հուշարձան կանգնեցվեց՝ ի հիշատակ կռվի ահեղ դաշտերում ընկած որդիների£ Գյուղը հոր և որդու անուններն ու դիմանկարները տեղադրեց կողք-կողքի, հավետ անբաժան£

Հայր և որդի, սպիտակ մարմարից կարոտաբաղձ նայում էին առաջ, իսկ առջևում գյուղն էր՝ ցիրուցան թաղամասերով, շուրջը՝ հասած արտեր, ուր ալիքաձև թափառում էր արծաթյա քամին®

========================

ՄԱՆԿՈՒԹՅԱՆ ԿԱՊՏԱՋԻՆՋ ԵՐԿԻՆՔԸ

Մեր գյուղը՝ Հնձախութը, հեռո՜ւ-հեռու է։ Ասես թաքնված ճանապարհներից՝ տապր է կացել խոր ձորերի մեջ, և միայն Սառնատուն լեռան կատարից է պարզորոշ երևում այն՝ շրջապատված երկնքոտ սարերով, զով անտառներով, այդ անտառների մեջ կորսված անթիվ, անհամար դաշտերով ու մարգագետիններով։

Փոքր է մեր գյուղը, փոքր, մի երկու հանդաչափ տարածություն է նաև նրա գլխավերևում, բարձրաբերձ լեռնագագաթներին հենված երկինքը, որ ներքևից, գյուղից անասելի բարձր է երևում՝ ներկված մոշահավի ձևի գույնի՝ մուգ կապո՜ւյտ-կապույտ։

Երկարատև է մեզ մոտ ձմեռը, երկարատև է, բայց գեղեցկահրաշ, գեղեցկահրաշ է նաև գարնանը, երբ հանդ ու ձոր, սար ու լեռ զուգվում, զարդարվում են բազմերանգ գույներով՝ դեղին, սպիտակ, կարմիր, մանուշակագույն…Հետո գալիս է լեռնային գյուղի ոսկե ամառը, իսկ հետո լեռներում կորած մեր աստվածանիստ բարձր աշխարհում սկսվում են աշնան դանդաղասահ օրերը. գյուղի շուրջը՝ անտառներում, սար ու ձորերում ու գյուղական տնամերձ այգիներում դեղին շոր հագած ծառերը մեղմիվ օրորվում են աշնան թեթև քամուց, տերևները ծառերից պոկվում, պտույտ են գալիս օդում և դանդաղ իջնում գետնին։

Աշնանային ահա այդպիսի հիասքանչ մի օր ես ու իմ կրտսեր քույր Հեղինեն մեծ խարույկ էինք սարքել մեր տնամերձ այգում, խարույկի ծուխը սյան պես բարձրանում, գալարվում էր մեր այգու վրա և տեսանելի էր շատ հեռվից։

Այն ժամանակ ես չգիտեի, որ կանցնեն տարիներ, շատ երկար տարիներ, ու ես երբեք չեմ մոռանա ոչ աշնանային այդ երեկոն, ոչ էլ ամբողջ այն պատմությունը, որ սկսվեց այդ օրվանից։

Հեղինեն այգուց եգիպտացորենի չորացած կողրեր, լոբու ծիլ ու տերևներ է հավաքում, բերում, կիտում է ինձ մոտ, ես այդ ամենը խնամքով լցնում եմ կրակի վրա, և ծուխը թանձրանում, կատաղի ծալծլվում է դեպի վեր։ Գործով տարված՝ ես չէի լսել, որ ցանկապատի այն կողմից կանչում են ինձ։ ''Քեզ կանչող կա'',– ականջիս տակ հնչում է Հեղինեի ձայնը։ Ասելու ձև ու տոնից ես կռահում եմ արդեն, թե ով է կանչում, բայց ուշադրություն չեմ դարձնում՝ ձևացնելով, թե իբր չեմ լսել։ ''Չեմ ասո՞ւմ՝ կանչում են քեզ'',– ձայնի մեջ վիրավորվածություն՝ կամացուկ ասում է Հեղինեն, հայացքով ցույց տալով ցանկապատի կողմը։ Այնտեղ, ցանկապատի ետևում, գող կատվի պես կանգնել է մեր դասարանցի Զավենը ու չի համարձակվում ներս գալ, որովհետև Հեղինեն կանգնած է ինձ մոտ։ Ես ուղղում եմ ակնոցս և ծաղրական ժպիտով նայում Հեղինեին։ Նա հանկարծակի շիկնում է ու, փոխանակ կրակի մոտ դնելու չորացած կողրերի հերթական կապուկը, այն ուղղակի շպրտում է մոխրի մեջ՝ պարուրելով ինձ տաք մոխրով, և, գլուխը կախած, գնում է տուն։

Զավենը թեթևությամբ թռչում, անցնում է ցանկապատը, դանդաղաքայլ, մի տեսակ օրորվելով մոտենում է ինձ։ Առանց բարևելու նստում է գետնին։ Նա ինձ չի նայում։ Նա լուռ նայում է հեռու լեռների կողմը։ Ես նույնպես լուռ եմ։

–Ես արդեն կես ժամ է ցանկապատի այն կողմից հետևում եմ, թե ինչպես ես աշխատում,-վերջապես ասում է Զավենը։ Եվ ոնց էլ փչում է…Ես հո գիտեմ, որ նա բոլորովին չի էլ նայել իմ կողմը։ Եվ, եթե կա մեկը, որին Զավենը, իրոք, հետևել է, ապա դա Հեղինեն է։ Նա հենց Հեղինեի համար է եկել այստեղ։ Եվ ինչ է գտել նա Հեղինեի մեջ՝ չեմ հասկանում։ Այ քեզ Ռոմեո և Ջուլիետա։ Վերջերս ինչ-որ տեղ կարդացել եմ, որ մինչև հիմա էլ մնում է Ջուլիետայի պատշգամբը,և որ բոլոր տեղերից զբոսաշրջիկներ են գալիս Իտալիա՝ տեսնելու այդ պատշգամբը։

–Ես պատահաբար հետս վերցրել եմ փոցխը։ Բերե՞մ,– հեռվից, տան բակից հարցնում է Հեղինեն։

''Խորամանկությունդ չանցավ, քույրիկս…'',-մտքում ասում եմ ես Հեղինեին։ Եվ ձայնիս խիստ տոն հաղորդելու նպատակով բարձր ու շատ չոր ասում եմ.

–Ոչ, պետք չէ։– Այդ էր պակաս, որ գյուղացի հայ աղջիկն իր մեծ եղբոր քողքին սիլի-բիլի անի ինչ-որ մեկի հետ, թեկուզ այդ մեկը քո ամենամոտ ընկերը լինի անգամ:

Հետո, ձևացնելով, թե իբր նայում եմ ցանկապատի վրա թեքված ընկուզենուն, աչքի տակով հետևում եմ Զավենին. նա աշխատում է չնայել Հեղինեի կողմը, բայց դա նրան չի հաջողվում։ Իբր ոչինչ չեմ նկատում, ակնոցս հանում, թաշկինակով մաքրում եմ ապակիները, հետո անտարբեր ձայնով ասում եմ.

–Հետաքրքիր է, վաղն ի՞նչ դասեր ունենք։

Զավենը շատ լավ է հասկանում, որ դասերի մասին հենց այնպես ասացի՝ ստեղծված իրավիճակը սքողելու համար (Հեղինեն իմ խոսքից հետո շրխկոցով փակեց բատշգամբի դուռը, մտավ տուն)։ Զավենը իմ հարցին չի պատասխանում, նա ասում է.

–Ի՜նչ գեղեցիկ աստղեր են։ Առաջին անգամ եմ այսպիսի աստղեր տեսնում։

Ես նույնպես նայում եմ երկնքին, Մեծ արչի համաստեղությանը, որի շուրջը առկայծում, ցոլցոլում է աստղերի բույլը։ Երկնքում շատ աստղեր կան, աստղերը անբնական շողշողուն են։ Երկնքից մի աստղ է պոկվում և, ասես պարսատիկից նետված՝ աղեղ գծելով գնում, ընկնում է սարերի ետևում։

–Գեղեցիկ են,– համաձայնում եմ ես։– Նորությո՞ւն է:Մեր լեռներում աստղերը միշտ էլ այդպիսին են եղել՝ խոշոր ու գեղեցիկ։– Եվ որ սատանան դրդեց ինձ փիլիսոփայել։– Եթե աստղերը փայլում են երկնքում, ուրեմն դա ինչ-որ մեկին պետք է։ Այդ աստղերը գեղեցիկ էին և ինը տարի առաջ, երբ մենք առաջին դասարանում էինք, այդպիսի կլինեն նաև մի քանի ամիս հետո, երբ կավարտենք դպրոցը։ Այդ ամենը հին է, իչպես աշխարհը։-Բռնելով Զավենի՝ զարմանք արտահայտող հայացքը՝ ես արագ եզրափակում եմ։-Ավելի լավ է ուրիշ բանից խոսենք։

Զավենը շարունակում է նայել ինձ։ Ես շրջվում եմ, որպեսզի չհանդիպեմ նրա հայացքին։

–Դու տեսա՞ր նրանց,– անսպասելի հարցնում է Զավենը։Ես զգում էի, որ նա հենց դրանից կսկսի:

–Ո՞ւմ։

–Ռուզանին ու Մարատին։ Հենց նոր անցան ձեր տան մոտով. գրադարանից էին գալիս։

–Եվ հետո՞։

–Ամբողջ ամառը քաղաքում է եղել, մոր մոտ…մազերն էլ կտրել, ոնց որ կինոդերասանուհի լինի…

–Ո՞վ։

–Տասերորդ «Ա»-ի Ռուզանը։– Զավենը շեղակի նայում է ինձ։– Լուսնի՞ց ես ընկել, ինչ է,– կեղծ կշտամբանքով հանդիմանում է նա և ավելացնում,– այնպես սիրուն էր…Գիտե՞ս,նա տեղափոխվել է մեր դասարանը:

–Ինչո՞ւ:

–Չգիտեմ: Մարատն ասաց…Իբր թե իր խնդրանքով է փոխադրվել մեզ մոտ:

Երևի յուրաքանչյուր մարդ էլ իմ տարիքում սպասում է ինչ-որ մեկին։ Ես նույնպես սպասում եմ։ Մարդ չգիտի, թե ով է այդ մեկը, ե՞րբ և որտեղից է գալու, որպեսզի տակնուվրա անի կյանքդ։ Իսկ որ նա գալու է՝ դա անկասկած է։ Գրքերում եմ կարդացել այդ մասին:Նախազգացումները, ինչպես երազները, երբեմն ճիշտ են լինում։ Զավենի խոսքերից հետո ինձ հանկարծ այնպես է թվում, թե ես ամբողջ կյանքում սպասել եմ Ռուզանին։ Զարմանալի է…

–Ասում են, իբր, սիրում են իրար։– Նորից Զավենն է։

–Ովքե՞ր,– ակամաբար արտաբերում եմ ես, իսկույն ևեթ զգալով, որ հիմար հարց տվի:

–Դու խելքդ թռցրե՞լ ես,– քմծիծաղում է Զավենը։

Ես փայտի ծայրով խառնում եմ կրակը, կրակը բորբոքվում է, կայծերը երկինք են թռչում։ Մի պահ ոչինչ չեմ գտնում ասելու։

–Իսկ այդ ամենը դու որտեղի՞ց գիտես, -վերջապես հարցնում եմ ես։

–Իսկ ով չգիտի,– ուսերն անտարբեր թոթվում է Զավենը։– Առավոտվանից մինչև իրիկուն միասին են…

Ես Զավենին չեմ ասում, որ առավոտյան ինքս էլ տեսել եմ նրանց։ Աշխույժ զրուցի բռնված՝ նրանք գնում էին փոստի կողմը, հեռվից-հեռու բարևեցին, Ռուզանը նույնիսկ ժպտաց ինձ հրավառության նման շողարձակող իր գեղեցիկ աչքերով։ Ոչինչ չեմ ասում, որովհետև Զավենը, իր սովորության համաձայն, կսկսի հարցերի շարանը։

Աշնան արևը չի ելել դեռ հեռու սարերի ետևից։ Բայց հորիզոնը հրդեհվել է ասես։ Հետո ելավ արևը՝ ներկված մուգ կարմիր գույնի։ Հետո հնչեց դպրոցական զանգը։ Ուր որ է, կհնչի նաև երկրորդ զանգը։ Հարկավոր է շտապել։ Մեր տունը հեռու չէ դպրոցից, մի քանի րոպեում հասնում եմ։ Կանգնել եմ միջանցքում ու չեմ համարձակվում մտնել դասարան։ Այ քեզ հիմարություն. ինձ այնպես է թվում, թե բոլորը գիտեն, որ հանկարծակի սիրահարվել եմ Ռուզանին, և որ այս գիշեր մինչև լույս համարյա չեմ քնել, իսկ լուսադեմին, հազիվ աչք փակած, ես երազում տեսա նրան…

Գրողը տանի, ինչո՞ւ այդպես միանգամից վեհերոտ եմ դարձել։ Սիրտս արագ ու անկանոն խփում է, թվում է ևս մի քանի վայրկյան՝ և այն կանգ կառնի. ուրեմն հուզվում եմ։ Այ քեզ բան, ուղղակի ծիծաղելի է։ Բայց անհարմար է այսպես ցցվել դռան մոտ, մտնում եմ դասարան՝ աշխատելով ինչքան կարելի է անտարբեր ձևանալ։ Ինչպես միշտ բարձր, որպեսզի բոլորը լսեն, ասում եմ.

–Ողջույն բոլոր տասերորդցիներին,– և գնում եմ դեպի իմ նստարանը։ Հենց այն է, ուզում եմ նստել, ետևից կանչում են.

–Մհերիկ։

Անտարբեր տեսքով շրջվում եմ ձայնի կողմը։ Ագնեսան է՝ մեր դասկոմը։ Եվ որտեղից են գտել նրա ծնողներն այդ անունը՝ Ագնեսա։ Ոչ մի կերպ ընտելանալ չեմ կարողանում։ Եվ դեռ հպարտանում է հիմարը. ''Իմ անունը հունական ծագում ունի, նշանակում է համեստ''։ Իսկ որ թողնես՝ ժամերով գլուխ կտանի չաչանակի պես։

–Ծանոթացեք,– ձեռքը հանդիսավոր կերպով Ռուզանի կողմը պարզելով ասում է Ագնեսան։-Տասերորդ «ա»-ից փոխադրւել է մեզ մոտ՝ տասերորդ «բ»: Հավերժ դեռատի գեղեցկագույն աստվածուհի Աֆրոդիտեն, որն իշխում է մարդկանց և աստվածների սրտերին։ Համոզված եղիր, Մհեր ջան, որ նա քո սրտին ևս կիշխի:Դա կասկածից վեր է,չէ՞,Ռուզան:

Ռուզանը՝ ճերմակ շրջազգեստով՝ ինչպես ճերմակ վարդ, ժպտում է ինձ փակ շուրթերով ու խոշոր, արտահայտիչ աչքերով։ Այդ աչքերը շփոթեցնում են ինձ, իսկ Ագնեսան ձեռք չի քաշում։

–Խնդրեմ, ծանոթացեք,-ձայնը կեղծելով ասում է նա,-եթե Մհերիկը դեմ չէ, իհարկե։-Այդ էր պակաս, որ Ագնեսան չխայթեր։

Ռուզանը՝ մազերը կարճ կտրած, գեղեցիկ, շարունակում է ժպտալ, ինչպես երևում է, նրան դուր է գալիս Ագնեսայի սարքած խաղը, նա սլացիկ, գեղակազմ իրանը փշրելով առաջ է գալիս.

–Իմ անունը Ռուզան է,-բալի գույնի շրթունքը կծելով՝ որպեսզի զսպի ծիծաղը, ասում է նա։-Ծանոթանանք։

Ես, իհարկե, գիտեմ, թե ինչ է հարկավոր անել նման դեպքում, բայց կանգնել եմ ոնց որ արձան և նույնիսկ ձեռքս շարժել անգամ չեմ կարողանում։ Տարօրինակ է, աչքիս առաջ գիշերվա երազն է. Ռուզանը ինձ մոտ էր եկել ճերմակ շորերով, երազում ես համբուրեցի նրա գրգասուն հնազանդ շուրթերը, և այդ շուրթերը վարդաբույր էին: Գրողը տանի, ինչո՞ւ շարունակ այդ մասին եմ մտածում, ինչո՞ւ կենտրոնանալ չեմ կարողանում։ Զգում եմ, որ բոլորը ինձ են նայում և դրանից ավելի եմ կորցնում ինձ, միայն կմկմում եմ.

–Անունս Մհեր է,– ակամա մտնելով խաղի մեջ , ասում եմ ես:

Պատկերացնում եմ, թե ինչպիսի ապուշ տեսք ունեմ այդ պահին։ Ագնեսան անմիջապես սկսում է ծիծաղել, նրա ետևից՝ մյուսները։ Ռուզանը նույնպես ծիծաղում է, բայց այնպես զուսպ ու համաչափ, ավելի ճիշտ, նա ժպտում է աչքերով ու շուրթերով, հետո շրջվում, գնում է աղջիկների կողմը։

Համարյա լրիվ ուժասպառ, ես վերջապես նստում եմ իմ նստարանին։ Լիլիթը, որին մինչ այդ չէի նկատել, արագ քայլերով մոտենում է ինձ.

–Տուր պայուսակս,-ասում է նա բարկացած։ Ես զարմանքով նայում եմ նրան։ Զայրույթից դողում են Լիլիթի շուրթերը։

–Իսկ ի՞նչ է պատահել,-հարցնում եմ ես։

–Տուր պայուսակս, չեմ ուզում քեզ հետ նստել։ Հասկանո՞ւմ ես, չեմ ուզում։

Գրողը տանի, թունավոր ճա՞նճ է կծել սրան, ինչ է։ Ամբողջ երկու տարի միասին ենք նստել, իսկ հիմա՝ խնդրեմ. տուր տիկնիկս, քեզ հետ խաղալ եմ ուզում։ Չէ, դժվար է այս աղջիկներին հասկանալը։

Լիլիթը պայուսակը վերցնում, գնում, նստում է Մարատի կողքին։ Եվ հիմա Մարատը ներկած աքլորի է նման. նստել է մեջտեղը՝ մի կողմից Ռուզանն է նստած, մյուս կողմից՝ Լիլիթը։

Զանգը հնչում է, և ես այս երկու տարվա մեջ առաջին անգամ, մենակ եմ մնում իմ նստարանին։ Ու նոր միայն հասկանում եմ, թե մենակ մնալը, թեկուզ դա լինի ընդամենը մի դասաժամ, ինչքան դժվար բան է։

Առաջին ժամը անգլերեն է. ուր որ է ընկեր Մարոն ներս կմտնի։ Նա միաժամանակ մեր դասղեկն է և, ինչպես ինքն է ասում, առանձնահատուկ սեր ունի մեր հանդեպ։ Ինչքանով է դա համապատասխանում իրականությանը՝ աստված գիտի, որովհետև մեկ էլ տեսար ասաց. ''Ախ, երբ կավարտեք տասերորդը, որպեսզի ազատվեմ ձեզանից''։ Այդ խոսքերի հետ նա միշտ ժպտում է իր հրապուրական ժպիտով, դրա համար էլ չենք վիրավորվում։ Սպասման րոպեները, ինչպես գեղարվեստական գրքերում է նկարագրվում, ինձ համար անցնում են սարսափելի ծանր ու ձանձրալի։ Եվ, ահա, վերջապես, թեթև կաղալով ներս է մտնում ընկեր Մարոն։

–Բարև ձեզ, երեխեք,– ասում է նա՝ դասամատյանն անփութորեն նետելով սեղանին։ Նրա մշտապես ժպտացող աչքերը սահում են մեր վրայով։

–Այս ի՞նչ է պատահել,– հարցնում է ընկեր Մարոն քիչ խոժոռվելով։– Ազատ տեղ չկա, ի՞նչ է, ինչո՞ւ եք երեքով նստել,– նա հավանորեն գիտի, որ Ռուզանը փոխադրվել է մեր դասարանը, ոչինչ չի ասում։-Ռուզան, անցիր Մհերիկի մոտ նստիր։

Շշմել կարելի է…Ռուզանը հանգիստ վերցնում է պայուսակը և տեղափոխվում ինձ մոտ։ Նկատում եմ՝ Լիլիթը բարկացած ինչ որ բան է շշնջում Մարատին, Մարատը նրա ասածը հաղորդում է Միքայելին, սա էլ իր հերթին՝ Զավենին, և Զավենը, թեքվելով իմ կողմը, կամացուկ ասում է ականջիս.

–Լիլիթը այլևս քեզ մոտ չի գալու։

–Ավելի լավ,-դիտմամբ բարձր, որ լսելի լինի Լիլիթին, ասում եմ ես և, իբր դա ինձ համար էական ոչ մի նշանակություն չունի, լուսամուտից անտարբեր նայում եմ դուրս։

Ես հո լավ գիտեմ Լիլիթին. մի ժամ չանցած, պայուսակն առած ետ է գալու։ Իսկ մինչ այդ ընկեր Մարոն, դիմելով Ռուզանին, ասում է.

–Սրանից հետո դա քո մշտական տեղն է։ Իսկ Լիլիթը թող նստի Մարատի կողքին։

Եվ վերջ։ Սկսվում է դասը։ Ռուզանից ոչ այն է օծանելիքի, ոչ այն է ծաղիկների այնպիսի անուշ բուրմունք է գալիս, որ ուղղակի շշմել կարելի է։ Եվ իմ հոգու խորքում այնպիսի մի բան է կատարվում, որ առաջներում երբեք չի եղել ու անհնարին է բառերով նկարագրել։ Ես ակամաբար կրկին մտաբերում եմ գիշերվա երազը, Ռուզանին՝ ձյունասպիտակ շորերով…

Աջից, մեր նստարանից քիչ այն կողմ, դուռ է բացվում դեպի հարևան սենյակը, որտեղ պահվում են լաբորատորական փորձասարքերը։ Դռան ապակու մեջ, ինչպես հայելում, անդրադարձվում է ամբողջ դասարանը… ավելի ճիշտ, ոչ թե ամբողջ դասարանը, այլ դասարանի մեծ մասը։ Ապակու մեջ պարզ երևում է Ռուզանը։

Նրա մազերը թափված են ուսերին։ Մազերը բաց գույնի են և, հավանաբար, այնպես փափուկ… Իսկ աչքերը սև են ու խոշոր։ Աստված վկա, ճիշտ էր ասում Զավենը, նա կինոդերասանուհու է նման։

Դռան ապակու մեջ երևում է նաև Մարատը։ Նա երբեմն առ երբեմն խեթ-խեթ նայում է մեր կողմը։ Իսկ Լիլիթը հայացքը բոլորովին չի կտրում ինձանից։ Նա, ըստ երևույթին, կարծում է, թե ես չեմ տեսնում իրեն։ Շատ լավ, ես դա հիմա գլխի կգցեմ նրան։ Ես անսպասելի շրջվում և ծաղրանքով աչքով եմ անում Լիլիթին։ Ուրիշ անգամ Լիլիթը այդ ծաղրանքը ոչ մի կերպ կուլ չէր տա, բայց հիմա, չգիտես ինչու, լռում է։ Կամ հեռու է նստած մեզնից, կամ էլ դաս է՝ դրա համար։ Սակայն նրա լռությունը, ինքս էլ չգիտեմ ինչու, տագնապահույզ է անում ինձ։Գուցե նրա համար, որ նա չհեռացրեց աչքերը, երբ մեր հայացքները հանդիպեցին։ Չգիտեմ։ Ես աչքերով նրան հարցնում եմ՝ ''ի՞նչ է պատահել''։

Լիլիթը, միանգամայն անսպասելի, սկսում է լաց լինել։ Դասարանն իսկույն շրջվում է նրա կողմը և, ուղղակի զարմանալի է, բոլորը լուռ են։ Ոչ ոք չի համարձակվում առաջինը խոսել։

–Ի՞նչ է պատահել,– հարցնում է ընկեր Մարոն՝ շարքերի արանքով մոտենալով Լիլիթին։ Քեզ ի՞նչ եղավ, Լիլիթ։

Լիլիթը չի պատասխանում, նրա ուսերը ցնցվում են հեծկլտանքից։ Ընկեր Մարոն քնքշորեն շոյում է նրա մազերն ու սփոփում ոնց որ երեխայի։

–Դե, Լիլիթ, լաց լինել պետք չէ, հանգստացիր, դու հո փոքրիկ աղջիկ չես։ Շուտով կավարտես դպրոցը, կգնաս ինստիտուտ և ամեն ինչ լավ կլինի։

Աստված իմ, ախր, մինչև ե՞րբ պիտի այս մեծահասակ մարդիկ մեզ անխելահաս երեխաների տեղ դնեն։ Մի՞թե նրանք, իրոք, հավատում են այն բանին, որ բարեհաջող կերպով ինստիտուտ ընդունվելը կփրկի Լիլիթին կամ էլ մեկ ուրիշին կյանքի ձախորդություններից։ Ախր, իրենք անգամ չեն հավատում իրենց խոսքին։ Բայց, միևնույն է, ասում են։ Լավ է, որ Լիլիթն ինքն իրեն, առանց մխիթարիչ խոսքերի, հանկարծակի խաղաղվում է՝ ինչպես ամառային տաք անձրև։ Լիլիթն այլևս չի նայում իմ կողմը, նա նայում է լուսամուտից դուրս, բայց ես պարզ տեսնում եմ, թե ինչքան տխուր արտահայտություն ունի նրա դեմքը։ Ես խղճում եմ Լիլիթին։ Ոչ մի կերպ հասկանալ չեմ կարողանում, թե հատկապես ինչի համար, բայց երկու տարվա մեջ առաջին անգամ, խղճում եմ նրան։ Վճռում եմ զանգը տալուն պես մոտենալ Լիլիթին և հարցնել, թե ինչ է պատահել նրան, և նա ինչու հանկարծ լաց եղավ։ Սակայն զանգը հնչում է թե չէ՝ Լիլիթն արագ պայուսակը վերցնում է և գնում տուն։

Դասամիջոց է։ Բոլոր դասարաններից աշակերտները դուրս են հորդում միջանցք, և միջանցքը գվվում է ինչպես մեղվափեթակ։ Ես նստել եմ առանց շարժվելու և չգիտեմ ինչ անել։ Ոչ թե որ չեմ ուզում ելնել նստած տեղից, այլ որովհետև հնարավոր չէ դա. բանն այն է, որ ես նստած եմ պատի կողմը, ես կարող եմ դուրս գալ՝ Ռուզանի ելնելուց հետո միայն, իսկ Ռուզանը, չգիտեմ ինչու, չի ուզում ելնել տեղից։

–Կարողանալո՞ւ ես ոսկե մեդալով ավարտել,-հարցնում է Ռուզանը՝ պայուսակում ինչ-որ բան որոնելով։

–Ե՞ս։– Նրա անսպասելի հարցը հանկարծակիի է բերում, և ես մի վայրկյան կորցնում եմ ինձ։

–Այո։

–Որ ուզենա՝ նրա համար ինչ մեծ բան է դա,-իմ փոխարեն պատասխանում է Զավենը։

–Իսկ կուզենա՞ որ, -հարցնում է Ռուզանը կողքանց նայելով ինձ։ Նրա գեղեցիկ աչքերը ժպտում են խորամանկ փայլով։-Կարո՞ղ է հանկարծ խանգարեմ քեզ՝ հասնելու քո նպատակին,-ձայնը ցածրացնելով տաք շշնջում է Ռուզանը,-թե ընդհակառա՞կն։

–Ընդհակառակն,– ինքնաբերաբար ասում եմ ես՝ զգալով, թե շիկնանքն ինչպես է պատում դեմքս։ Եվ լավ է, որ Զավենը դուրս է եկել դասարանից։

–Իմ բախտը լավ բերել է, չէ՞,-նույն շշուկով ասում է Ռուզանը։

–Ինչո՞ւ,-չեմ հասկանում ես։

–Որովհետև դու բարի սիրտ ունես և չես զլանա օգնել ինձ՝ բարձր գնահատականներ ստանալու։ Իսկ գիտես՞ ինչու։

–Ինչո՞ւ։

–Նոր որոշում կա՝ ինստիտուտներում ընդունելության քննություններին հաշվի են առնում նաև հասունության ատեստատների գնահատականները։ Դու կօգնես, չէ՞, ինձ։

Ես, իհարկե հասկանում եմ, որ այդ ամենը պարզապես կատակ է, բայց գիտեմ նաև, որ ամեն մի կատակի մեջ էլ որոշ ճշմարտություն կա։ Չէ՞ որ ինքը՝ Ռուզանը ևս, դպրոցի ամենալավ սովորողներից մեկն է, նրա լուսանկարը փակցված է դպրոցական պատվո տախտակին։

Նրա խոսքերից այնպիսի մի քնքշություն է իջնում վրաս, որ քիչ է մնում երջանկությունից կտրվի շունչս։ Հարկավոր է ինչ որ բան ասել, կարևոր չէ, թե ինչ, կարևորը մի բան ասելն է, և ես ասում եմ.

–Իհարկե, կօգնեմ, դա ի՞նչ ասելու բան է,– ասում եմ ես, իսկ հետո հիմարաբար բերանից թռցնում եմ,– մայիսի մեկին իմ ծննդյան օրն է։

Ռուզանի շուրթերը՝ թարմ, ինչպես նորաբողբոջ վարդի թերթիկները, զարմանք են արտահայտում։

–Ճի՞շտ,– ասում է նա։ Պարզ տեսնում եմ. շողարձակող սև աչքերը ծիծաղում են, բայց նահանջելու տեղ չկա։

–Այո,– ասում եմ ես, իսկ ինքս ինձ մտածում եմ՝ քո փոխարեն ուրիշը լիներ, երևի, ասեր՝ հետո ինչ, թե ծննդյան օրդ է։ Եվ հասկացնել կտար, որ իր դիմաց կատարյալ ապուշի մեկն է։

–Ուրեմն քո բախտը նույնպես լավ բերել է,– ժպտում է Ռուզանը,– տոն օր ես ծնվել։ Հազարից մեկին է այդպիսի բախտ վիճակվում։

Նորից հնչում է զանգը, և բոլորը խնդուն աղմուկ-աղաղակով լցվում են դասարան։ Սկսվում է հերթական դասը։ Ես չգիտեմ, թե ինչպես են թռչում րոպեները, և երբ հնչում է վերջին զանգը, ի զարմանս իմ, Մարատը հանգիստ մոտենում է մեզ և, առանց իմ կողմը նայելու, Ռուզանին ասում է.

–Գնացինք, Ռուզան։

Սա խելագարվե՞լ է, ինչ է։ Ես նայում եմ Ռուզանին՝ հավատացած, որ նա նույնպես կզարմանա…Բայց ոչ։ Ռուզանը լուռ ելնում, վերցնում է պայուսակը և նրանք երկուսով միասին դուրս են գալիս դասարանից։ Ինձ այնպես է թվում, թե դասարանը դատարկվեց միանգամից և, եթե խոսեմ, ձայնս կարձագանքվի ինչպես լքված վանքում։

–Մեկ՝ զրո։– Ագնեսան է։ Հավես չունեմ գլուխ դնելու:

Որոշ ժամանակ անց ես ու Զավենը նույնպես դուրս ենք գալիս։

Արևը բարձրացել, հասել է Կաղնախաչ բարձր սարին։ Թեթև հովը մեղմիվ խաղում է ծառերի հետ, ծառերից դեղնած տերևները պոկվում , օրորվում են երկար՝ օդում փայլփլելով բազմերանգ գույներով, հետո ընկնում ցած։ Տարվա եղանակներից շատերին գարունն է դուր գալիս, ոչինչ չունեմ, լավ է գարնանը, բայց ինձ ամենից շատ դուր է գալիս աշունը։ Չգիտեմ, չեմ կարող բացատրել, բայց դա այդպես է։

Ես լարված ուշադրությամբ նայում եմ առաջ։ Այնտեղ, առջևում, կողք-կողքի քայլում են Ռուզանն ու Մարատը։ Ինչի՞ մասին են խոսում նրանք։ Տարօրինակ բան է, դեռևս երեկ, այս նույն ժամին, ես համարյա ուրիշ մարդ էի, միանգամայն ուրիշ էի, այո, ոչ այնպիսին, ինչպես հիմա։ Երեկ ինձ համար ամեն ինչ միևնույնն էր։ Երեկ Մարատը իմ մոտ ընկերներից մեկն էր և ոչ ոք արար աշխարհում չէր կարող բաժանել մեզ իրարից։ Բայց դա երեկ էր… իսկ այսօր ամեն ինչ միանգամից փոխվել, խճճճվել է իրար։ Ռուզանն՝ աղջկական իր հրապույրներով միանգամից մտել է սիրտս… Իսկ գուցե ես վաղուց եմ սիրում նրան։ Գուցե միշտ էլ սիրել եմ ու չեմ գիտակցել դա։ Զարմանալի է, երբեք մտքովս չէր անցնի…

–Ինչի՞ մասին ես մտածում,-ընդհատելով իմ մտորումները, հարցնում է Զավենը։

–Հենց այնպես,-ասում եմ,-զանազան բաների…

–Նրա մասին ես մտածում։-Զավենը անունը չի տալիս, բայց ես հո գիտեմ, թե ում մասին է խոսքը: Չեմ վիճում Զավենի հետ, որովհետև նա ձշմարիտ է։ Վիճելու ի՞նչ կա այստեղ։ Մենք լուռ քայլում ենք միասին, հետո մեր այգու մոտ, այնտեղ, ուր միշտ բաժանվում ենք ես ու Զավենը, նա ասում է։

–Կարիք չկա մտածելու։– Եվ առաջին դասարանցու պես պայուսակը գցելով ուսով, լուռ, գլխահակ գնում է դեպի իրենց տուն։

Ես երկար նայում եմ նրա հետևից ու ոչինչ չեմ գտնում ասելու։

Ես այդպես էլ չհասկացա՝ քնեցի՞ այդ գիշեր, թե ոչ։ Այդ գիշեր մինչև լույս ինձ հոգեհան արեց…պատկերացնո՞ւմ եք թե ով՝ Աֆրոդիտեն։ Ծովի փրփուրներից ծնված գեղեցկուհի Աֆրոդիտեն։ Նա ինչո՞ւ այդպես հանկարծակի երևաց ինձ երեզում։ Չէ՞ որ ես բոլորովին չեմ մտածել նրա մասին։ Ես պարզապես մի հին հանդեսում տեսել էի նրա մարմարե արձանը, և ուրիշ ոչինչ, և դա էլ վաղուց էր։ Այդ արձանը շատ վշտացրեց ինձ, որովհետև Աֆրոդիտեն՝ շիկահեր ու գեղեցիկ, կանգնած էր հատված ձեռքերով. պարզ է, երևի անտիկ աշխարհի մի ինչ-որ ստոր արարած կամեցել է թռցնել տաճարից, փշրել է ձեռքերը, որպեսզի հեշտ լինի խոթել պարկի մեջ… Չէ, համենայն դեպս, քնել եմ։ Որովհետև ամբողջ գիշեր այդ Աֆրոդիտեն սիրահետում էր ինձ։ Այո, այո, սիրահետում էր։ Նա մինչև ուսերը հասնող երկար մազեր ուներ, սև աչքեր ու նռան գույն ունեցող ալ շուրթեր։ Նա այնպես քնքշորեն էր ժպտում ինձ, այդ ժպիտն ուղղակի խելքահան էր անում,– ես դա լավ եմ հիշում։ ''Աստված իմ, դու այդ ինչքա՜ն գեղեցիկ ես'',– ասում եմ ես նրան։ Իսկ նա տխուր ժպտում է։ ''Ես ամբողջ տասնյոթ տարի սպասել եմ քեզ'',– ասում եմ ես։ Իսկ նա ոչ մի բառ, միայն ժպտում է իր թախծոտ ու խորհրդավոր ժպիտով։ Եվ դա վառում, այրում է ինձ…ու ես տեսնում եմ, թե նա ինչպես է ձգվում իմ կողմը, ուզում է գրկել ինձ, իսկ ձեռքերը չկան… Եվ ես՝ ոչ այն է նրան խղճալուց, ոչ այն է՝ ինձ, սկսում եմ լաց լինել։ Իսկ հետո, երբ արթնանում եմ քնից, ձեռքս ակամաբար տանում եմ դեմքիս վրայով և, ով զարմանք, այտերս թաց են արցունքներից… Ահա թե ինչպիսի հիմար երազ եմ տեսել։ Սա ի՞նչ բան է, երկու գիշեր շարունակ տարօրինակ երազներ եմ տեսնում։ Չէ, այնուամենայնիվ, քնել եմ այս գիշեր։

Այս մեծ, անծայրածավալ աշխարհում գեղեցիկ գյուղեր շատ կան երևի, բայց մեր Հնձախութն էլ գեղեցիկ է։ Այն գեղեցիկ է անգամ գիշերը, երբ ծուլորեն ելնում է լուսինը և շուրջը ամեն ինչ շողշողում է գիշերային անեզր լռության մեջ։ Ես նայում եմ երկնքին, ամպի կտոր չկա, նորալուսինը անարգելք լողում է դեպի մեր բարձր սարերը, մեկ ասես աղոտանում, մեկ երևում է շատ պայծառ։ Ոնց որ կախարդական հեքիաթում։ Բայց այդ ամենը բնավ չի գրավում ինձ, որովհետև ես մտածում եմ Ռուզանի մասին։

–Մհերիկ, շուտ արա, մայրիկն ուր որ է կգա ֆերմայից, իսկ մենք դեռ ոչինչ չենք արել։

Ինչ-որ ճիշտ է՝ ճիշտ է, մայրիկն իսկապես հիմա կգա աշխատանքից, իսկ մենք ոչինչ չենք հասցրել անել։ Տնամերձ այգիներից ծուխ է ելնում։ Թանձր ծուխը ծալծլվելով ելնում, բարձրանում է վեր, խառնվում երկնքի մուգ կապույտին։ Երևի անծանոթ նայողին հեռվից կարող է թվալ, թե մեր անտառներն են վառվում։ Այնինչ պարզապես աշուն է, բոլորը զբաղված են իրենց տնամերձ հողամասերով, մաքրում են այն, գոմաղբ շաղ տալիս, փխրեցնում. պատրաստվում են գարնանը։ Հեղինեն երեկվա իր գործին է. նա լոբու ծիլերը ցցերից հանում, բերում, կիտում է ինձ մոտ։ Եգիպտացորենի չորացած կողեր ու տերևներ էլ է հավաքում-բերում, ես դրանք լցնում եմ խարույկի վրա, և կապտակարմրավուն ծուխը երկինք է սլանում։ Կրակի լույսի տակ ցոլցոլում են Հեղինեի աչքերը։ Թողնես, մտքերի մեջ խորասուզված, ժամերով կնայի կրակին։ Ես էլ եմ սիրում նայել։

–Մհերիկ։

Շրջվում եմ։ Դարձյալ Զավենն է։ Եվ նորից, ինչպես երեկ, կանգնել է մեր ցանկապատի այն կողմում։

–Արի այստեղ,-ձայնում եմ ես բարձր, իսկ հետո նայում եմ Հեղինեին և, կամացուկ, որպեսզի Զավենը չլսի, ասում եմ.-Տուն գնա։

–Մհերիկ, իսկ քանի՞ օրում պիտի ավարտենք այգու փխրեցումը,-ասում է նա այնպիսի անմեղ տոնով, ասես չի էլ լսում իմ ասածը։

–Տուն գնա քեզ ասեցին,– ես ձայնս քիչ բարձրացնում եմ։

–Չեմ գնում,-ասում է Հեղինեն մարտական տեսքով, սակայն, տեսնելով իմ անզիջող հայացքը, գրկի կույտը զայրացկոտ նետում է գետնին ու գնում։

Զավենը անցնում է ցանկապատը, գալիս նստում է ինձ մոտ։ Որոշ ժամանակ մենք լուռ նայում ենք սարերի կողմը, որոնց ուղղածիգ լանջերը հստակ երևում են երկնքի կապտավուն հեռանկարի վրա։ Աստղերը խոշոր են, պայծառ, թվում է, թե դրանք ոչ թե երկնքում են, այլ սարերի բարձր կատարներին կպած։ Հեռվից այդ աստղերը վառվող կանթեղների են նման։

–Դու այդ որտե՞ղ էիր։ Տնի՞ց ես գալիս,-ասում եմ ես։

–Չէ, Մարատի մոտ էի։

–Ի՞նչ էիր անում այնտեղ։

–Գնացել էի հանրահաշվի տետրս վերցնելու։ Դասարանում էր վերցրել, հետո մոռացել, տուն էր տարել։

–Վերցրի՞ր։

–Այո…Ռուզանն էլ այնտեղ էր։-Իբր ի միջի այլոց, ասում է Զավենը՝ սևեռուն նայելով իմ աչքերին։-Պարապում էին միասին։

Ախ, աստված իմ, ինչ նողկալի սովորություն ունի այս Զավենը՝ ինչ-որ խելքին փչեց՝ դուրս կտա առանց մտածելու։ Մի՞թե չի հասկանում նա, որ իր յուրաքանչյուր խոսքը ծանր քարի պես իջնում է իմ սրտին։ Երբ մարդուն հարվածում են, նա բռնում է ցավող տեղը, հառաչում է ցավից, և հառաչանքը մի տեսակ թեթևացնում է տանջանքը։ Իսկ երբ հարվածը սրտի՞ն է իջնում և սուր ծակոցից շունչդ անգամ հատվում է՝ ի՞նչ անել նման դեպքում։ Սիրտդ ձեռքով չես բռնի, իսկ հառաչանքը լոկ ծիծաղ կարող է առաջացնել։

–Եվ հետո ի՞նչ…-ասում եմ ես, և ձայնս այնպես խռպոտ է հնչում, որ իմ իսկ սիրտն անգամ խառնում է։ – Թող ինչքան ուզում են, պարապեն… Եվ կարծեմ, նրանք ինչ որ հեռու ազգականներ են, չէ՞…

–Խանդում ես…-չգիտես ինչու հառաչում է Զավենը։ Նա նայում է ուղիղ իմ դեմքին, չի հարցնում, այլ մի տեսակ ասես հիմնավորում է իր միտքը։-Գիտե՞ս երբ են սկսում խանդել։

–Չգիտեմ, ոչինչ չգիտեմ,-գրգռված ասում եմ, հետո զգում եմ, որ իմ մեջ ինչ-որ բան սկսում է թուլանալ, և ես, ինքս անգամ դա չուզենալով, խոստովանում եմ…-Զավեն, ինձ հետ ինչ –որ անհասկանալի բան է կատարվում, որ երբեք չի եղել առաջներում։ Չգիտեմ նույնիսկ, թե դա ինչ է։

–Մհերիկ, կանչե՞լ ես ինձ։ Ինչ-որ մեկը կանչեց, կարծեցի դու ես։ Բարև, Զավեն։-Ինչպիսի երջանկություն, որ հատկապես այս պահին հայտնվեց Հեղինեն. ես արդեն քիչ էր մնում հիմնովին ջրիկանայի…Կեցցես, քույրիկս։ Բայց, գրողը տանի, Հեղինեն, ասես ոչ մի բան էլ չի եղել, կանգնել է կողքիս ու հարցական նայում է երեսիս։

–Ո՞վ է քեզ կանչել։ Ոչ ոք չի կանչել, գնա,-ասում եմ ես՝ արդեն որոշ չափով հանգստացած։

–Ցտեսություն,-ֆշշացնում է Հեղինեն։ Նրա և Զավենի հայացքները մի ակնթարթ հանդիպում են՝ մի տեսակ վախվորած ու գողունի փաղաքշելով իրար։ Ես արդեն ձևացնում եմ, թե իբր ոչինչ չեմ նկատում։ Ասենք, դա այդպես էլ կա, հիմա իմ մտքերն ուրիշ տեղ են…

Դպրոցի պահակ շիլ Երեմը՝ գլուխը կողքի թեքած, երկար նայում է ինձ, որովհետև այսպես վաղ ես երբեք դպրոց եկած չկամ։

–Հավերը դեռ թառից չեն իջել, էսքան շուտ ո՞ւր ես եկել,-ասում է շիլ Երեմը։

–Հենց այնպես…-քրթմնջում եմ ես՝ չիմանալով ինչ պատասխանել։ Ինձ, չգիտեմ ինչու, մի պահ թվում է, թե շիլ Երեմը երբեք չի հասկանա իմ ասածները, եթե նույնիսկ ես հանգամանորեն բացատրեմ նրան բանի էությունը, քանզի մեր տարիքների տարբերությունը կազմում է շուրջ վաթսուն տարի։

Երկրորդ զանգից հետո դասարանը լցվում է աղմուկ-աղաղակով։ Բայց դեռ ոչ բոլորն են եկել։ Ես լուսամուտից նայում եմ դուրս։ Գյուղի բոլոր թաղամասերից նեղլիկ ճանապարհներ են գալիս դեպի դպրոց։ Աշակերտները՝ տղաներ ու աղջիկներ՝ համարյա բոլոր դասարաններից, այդ ճանապարհների տուտը բռնած շտապում են դպրոց, որովհետև երրորդ զանգին քիչ է մնացել…Ահա և Ռուզանը։ Զգում եմ, թե ինչպես է սիրտս սկսում արագ-արագ խփել… Ռուզանն ինձ, պարզ է, չի նկատում, բայց ես ակամաբար ժպտում եմ նրան։ Երկար չի տևում այդ ժպիտը, այն իսկույն խամրում է իմ հոգում, որովհետև, ասես գետնի տակից, Ռուզանի կողքին հայտնվում է Մարատը։ Նրանք զրուցելով մտնում են դպրոցի բակը։ Այդ տեսարանից աչքերս նույնիսկ մթնում են։ Ես շրջվում, արագ դուրս եմ վազում դասարանից։ Դրսում կարծես թե հեշտ է շնչելը։ Եվ այդ պահին հանկարծ նկատում եմ Լիլիթին… Սպասիր, ուղղակի գալիս է դեմ առ դեմ, սակայն ուզում է ձևացնել, թե իբր չի էլ նկատում ինձ, անբարհավաճ տեսք ունի, բայց չէ, դա ինձ մոտ չի անցնի, սիրելիս։ Ձեռքերս խոթում եմ գրպաններս և, մեջքով շրջվելով նրա կողմը, անտարբեր ինչ-որ եղանակ եմ սուլում։ Այդպես էլ գիտեի։ Ազդեց։ Ոտնաձայները կանգ առան ինձնից երկու քայլ այն կողմ։

–Բարև,-իմ ետևից հնչում է Լիլիթի ձայնը։ Դե հիմա գնա, հիմարիկս։ Որտեղ քոնն ասես՝ մի մոռացիր նաև իմը։ Կանգնել եմ նույն դիրքում, հայացքս հեռո՜ւ-հեռու Մռավա սարին, որի գագաթները աղոտ շողշողում են հավերժական ձյուներից։

–Ես ասեցի՝ բարև,-կատաղաբար նետում է Լիլիթը։

Ես շինծու հանգստությամբ շրջվում եմ նրա կողմը և…գրողը տանի, նա, պարզվում է, կտրել է մազերը, և նրա սանրվածքը հիմա ճիշտ այնպիսին է, ինչպես Ռուզանինը։

–Դու այդ ի՞նչ ես արել մազերդ,-չարախնդորեն ժպտում եմ ես, թեպետ, ընդհանուր առմամբ, ինձ դուր է գալիս նրա նոր սանրվածքը։

–Իսկ քո ի՞նչ գործն է, թե ինչ եմ արել,-կոտրատվում է Լիլիթը։-Գուցե պիտի հարցնեի քեզնից։ Ներեցեք, խնդրեմ…

–Լավ, գլուխ մի տար,-ասում եմ։– Եվ առհասարակ, չեմ հասկանում, ի՞նչ ես կպել ինձ։ Դու ինչ է, իմ քո՞ւյրն ես, որ թույլտվություն հարցնեիր ինձնից, թե ես քո նշանա՞ծն եմ։

Ինձ հետ հաճախ է այդպես լինում. առանց մտածելու խոսում եմ ու նոր միայն գլխի ընկնում, որ համը հանեցի։

Լիլիթը հանկարծ գունատվում է, նրա աչերը լցվում են արցունքով։ Ամբարհավաճության արտահայտությունն իսկույն չքանում է նրա դեմքից։ Թեթևակի օրորվելով, նա մոտենում է ինձ և կամացուկ, բացառիկ սպառնալիքով ասում.

–Դե մի կրկնիր, ի՞նչ ասացիր…Նորից կրկնիր…

–Կարող եմ և կրկնել,-ասում եմ ես՝ անտարբեր թոթվելով ուսերս։

Կրկնել, սակայն, չի հաջողվում. Լիլիթն անսպասելի ապտակում է ինձ, և նա այնպիսի ուժով է հասցնում ինձ այդ ապտակը, որ աչքերս պեծին են տալիս։ Ակնոցս ընկնում է գետնին, բայց, փառք աստծո, ապակիներն անվնաս են։ Այդ ամենը այնպես արագ է կատարվում, որ ես չեմ հասցնում անգամ զարմանալ։ Առանց մի խոսքի ես թեքվում, վերցնում եմ ակոցս և լուռ նայում եմ Լիլիթին։ Ցնցված սեփական իսկ արարքից, նա այնպիսի հայացքով է նայում ինձ, ասես պատրաստ է նետվելու իմ գիրկն ու աղերսներով ներում խնդրել։ Ոնց որ կուտ գցես՝ հավերի պես այս ու այն կողմից վազելով հավաքվում են աշակերտները։ Լավ է մարդ գետինը մտնի, քան օրը ցերեկով խայտառակվի այսպես։ Բայց ուշ է արդեն։ Որտեղից-որտեղ, անսպասելի հայտնվում է ընկեր Մարոն։

–Գնանք,– բռնելով ձեռքս, կարգադրում է նա։ Ես լուռ հետևում եմ նրան։ Համոզված եմ՝ նա ինձ դիրեկտորի մոտ է տանում, և մտքում ծանրութեթև եմ անում այն ամենը, ինչ պիտի ասեմ այնտեղ, որպեսզի անհարմար կացության մեջ չդնեմ ոչ ինձ, և ոչ էլ առավել ևս՝ Լիլիթին։ Եթե պիտի մեղադրեն, ապա թող ինձ մեղադրեն, որովհետև ես էի մեղավոր։ Լիլիթը, ոչ մի մեղք չունի, ես արժանի էի, դրա համար էլ նա ապտակեց ինձ, վերջ։

–Ընկեր Մարո,-ասում եմ ես նողկալի դողդոջ ձայնով։ Ես ուզում եմ նրան ասել, որ, իրոք, մեղավորը ես էի, և որ Լիլիթի հետ, չեմ առարկում, չափից դուրս կոպիտ վարվեցի, բայց դա կապված էր որոշ հանգամանքների հետ… Լիլիթն ինձ ապտակեց, և ամբողջ դպրոցը տեսավ դա, մի՞թե այդքանը քիչ էր, որ հիմա էլ դիրեկտորի մոտ եք ուզում տանել…Բայց ընկեր Մարոն չի թողնում ասելիքս վերջացնեմ. հավանաբար, հասկացել է, թե ինչ է կատարվում ինձ հետ։ Նա միշտ էլ այդպիսին է՝ դյուրըմբռնող ու սրտացավ։

–Գնա դասարան, -ասում է նա,– և մի մոռացիր, տղամարդը, ինչ տարիքում էլ ուզում է որ լինի, պետք է տղամարդ մնա։

Ընկեր Մարոն երբեմն սիրում է մանվածապատ արտահայտություններ անել, բայց ես, ամենայն հավանականությամբ, հասկացա նրան, այլապես ինչո՞ւ այսպես հիմարաբար կարմրեցի…

Պատկերացնում եմ, թե ինչպիսի տեսք ունեի, երբ ոտքերս քարշ տալով մտա դասարան և լուռ ու գլխահակ գնացի, նստեցի իմ տեղը։ Չէ, լավն են մեր դասարանցիները, չսկսեցին հարցուփորձը՝ իբր ոչինչ էլ չէր եղել։ Ռուզանը նույնպես չի հարցնում։ Նա միայն կողքանց թռուցիկ հայացքներ է ձգում ինձ վրա և վեհերոտ ժպտում է։ Իսկ ինչ-որ մի պահ նա հանկարծ ձեռքը դնում է իմ ձեռքին և թեթևակի սեղմում է այն։

–Դու այնքան էլ մի մտածիր,– ասում է նա կամացուկ, համարյա միայն շուրթերով, որոնք վառ կարմիր են, թեթևակի ուռած՝ ինչպես մանկան շուրթեր։– Կանցնի, ում հետ էլ ասես, կարող է պատահել…-Եվ քիչ խոնարհվելով իմ կողմը, կրկին ժպտում է։ Նրա մատների ջերմությունն ասես թափանցում է իմ ամբողջ էության մեջ, և ես զգում եմ, թե ինչպես հետզհետե մեղմանում, վերադառնում եմ նորմալ վիճակի։ Աստված իմ, ես հաստատ գիտեմ. այս աղջիկը շատ շուտով խելքահան կանի ինձ։ Թող, միայն թե ձեռքը չվերցնի իմ ձեռքի վրայից, այդպես թող այրի ինձ իր ջերմությամբ։ Հանուն դրա արժե նույնիսկ զրկվել խելքից։ Միթե՞ այդպես չէ…

Վերջին զանգից հետո Մարատը նորից տիրոջ պես կանգնում է մեր նստարանի մոտ և Ռուզանին ասում է.

–Գնացինք։

Ռուզանը հնազանդ ելնում և գնում է դռների կողմը։ Տա՞տն է, ինչ է, սովորեցրել նրան այդ ազգակցական հնազանդությանը։ Այնպես կուզենայի հենց դռների մոտ կանգնեցնել այդ Մարատին և տարահարված թափով խփել նրա դեմքին։ Բայց ոչ, չարժե երկրորդ անգամ կռվի մեջ ընկնել։ Մի օրվա համար չափից դուրս շատ կլինի դա։

Լիլիթը նույնպես ելնում, հավաքում է դասագրքերն ու տետրերը, տեղավորում պայուսակում։ Չի շտապում։ Գաղտուկ նայում եմ նրան։ Եթե առաջինը ես դուրս գամ դասարանից, ստիպված նրա մոտով պիտի անցնեմ։ Հավանաբար ուզում է խոսել հետս, դրա համար է ոտքը կախ գցում։ Ի՞նչ պիտի խոսի։ Պարզ է, ուզում է հաշտվել։ Ոչ միայն Լիլիթի՝ ոչ մեկի հետ խոսելու տրամադրություն չունեմ։ Ես նույնպես դասավորում եմ դասագրքերս ու նույնպես չեմ շտապում։ Լլիլիթը տխուր հետևում է ինձ, հետո գլխիկոր, դանդաղ գնում է դեպի դռները։

Հեռվում վառվում է անտառը… Այդպես թվում է առաջինը հայացքից։ Իրականում անտառը չի վառվում։ Դա արևն է հասել Կաղնախաչի սարերին, անցնում է սարերի այն կողմը, և նրա կարմիր շողերը ոսկեզօծել են անտառը։

Հայացքս հեռավոր անտառներին, ծանոթ արահետով, ցածր, ինքս ինձ սուլելով, տուն եմ գնում։ Իսկ հետո հանկարծ սթափվում եմ՝ ախր, առավոտյան հենց այդ եղանակը սուլելու համար ապտակ կերա։ Քմծիծաղում եմ ու շարունակում ճանապարհս…

Գժտությունը հիմար բան է։ Ես դա գիտեմ, բայց երբեմն լինում է նաև այնպես, որ ստիպված գժտվում եմ ես որևէ մեկի հետ։ Երևի այդպես էլ պետք է լինի, երևի առանց դրան հնարավոր էլ չէ։ Ահա ինչքան ժամանակ է ես ու Լիլիթը խռով ենք։ Մի անգամ ուզում էի հաշտվել, բայց ոչինչ դուրս չեկավ. Նա զայրացկոտ նայեց ինձ և շրջեց դեմքը։ Հո չեմ պարտադրելու՝ թող չուզենա։ Մարատի հետ նույնպես չեմ խոսում: Ռուզանի համար մի թեթև միջադեպ եղավ մեր միջև ու այդ օրվանից չենք խոսում. նրա հետ ես իմ անձնական հաշիվներն ունեմ…

Իսկ ահա Ռուզանի հետ… Իմ գլուխն անգամ չի մտնում այն միտքը, որ երբևէ կարող եմ խռովել նրանից։ Նոր տարվա նախօրյակին նա հանկարծ ասում է ինձ.

–Ես քեզնից ոչ մի քնքուշ խոսք չեմ լսում երբեք…

Ես քիչ մնաց շնչահեղծ լինեի։ Կարծես թե բառերով կարելի է ասել այն, ինչ զգում ես։ Ախր, ես պատրաստ եմ առավոտից մինչև երեկո նրան փաղաքշական խոսքեր ասել, բայց դե, դա այնքան էլ հեշտ չէ։ Թեկուզ հենց հիմա։ Ի՞նչ պատասխանեմ նրան։ Սկզբում լսում եմ, ոնց որ համր, հետո ինչ-որ փնթփնթում եմ.

–Այսինքն, ի՞նչ խոսքեր ի նկատի ունես։

Ազնիվ խոսք, իմ սիրտն անգամ խառնում է իմ ասածից։ Զարմանում եմ, թե Ռուզանն ինչպես է կարողանում նույն նստարանին նստել մի այնպիսի բութ ոչխարի հետ, ինչպիսին ես եմ։ Իսկ նա… միայն ժպտում է լուսաշող , իսկ հետո ասում.

–Դու ուրախ ես, չէ՞, մեր մտերմությամբ…

–Ուրախ եմ… Դե, իհարկե, ուրախ եմ։

Ռուզանը մատը տանում է շուրթերին։

–Սուսս…

Ես բնազդաբար նայում եմ շուրջս, թեպետ ինքս էլ գիտեմ, որ դասասենյակում ոչ ոք չկա ինձ ու Ռուզանից բացի: Դասերը վաղուց ավարտվել են, բայց ես տուն չեմ գնում, որովհետև, ըստ դասացուցակի, այսօր հերթապահ եմ։ Ռուզանը սկզբում գնացել էր Մարատի հետ, սակայն մի տասը րոպե անց, նորից ետ եկավ։ Եվ ահա մենք մենակ ենք՝ կիսամութ ու ընդարձակ դասասենյակում։

–Իսկ դու՞,-հարցնում եմ ես ու զգում, թե ինչպես է ձայնս դողում։ Ռուզանը թոթվում է ուսերը։

–Դու հո տեսնում ես… Ես ինքս էլ զարմանում եմ ինձ վրա…Շարունակ ուզում եմ քեզ մոտ լինել, թեկուզ ոչ մի բանի մասին չխոսենք էլ, միևնույն է, ինձ համար հետաքրքիր ու հաճելի է քեզ հետ…

–Շնորհակալություն,– ասում եմ,-շնորհակալություն, Ռուզան։

–Ինչի՞ համար՝ շնորհակալություն,-Ռուզանը խորհրդավոր ժպտում է։ Զարմանալի ես դու, Մհերիկ…Ես հո չեմ ստիպում ինձ։ Ինձ պարզապես դուր է գալիս միշտ լինել քեզ մոտ, յուրաքանչյուր րոպե… Թե ինչից է դա, չգիտեմ, ինքս ևս հասկանալ չեմ կարողանում, բայց զգում եմ, որ այսուհետ միշտ այդպես կլինի… Միայն թե այդ մասին ոչ ոքի մի ասա։ Լա՞վ։ Դա պատկանում է միայն երկուսիս, լա՞վ։

Այդ խոսքերից տաք քնքշության այնպիսի հոսանք է հաղորդվում իմ էությանը, որ ես, անկարող զսպելու ինձ, ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչպես ստացվեց դա, ասում եմ.

–Եթե դու իմանայիր, թե ինչպես եմ ես քեզ սիրում…

Անսպասելիությունից Ռուզանը նույնպես ետ է ընկրկում։

Դե, իհարկե, վերցնես ու այդպիսի բան ասես դպրոցահասակ աղջկան… Երևի այդ պահին լրիվ ապուշ տեսք ունեի։ Ստեղծված անհարմար դրությունն ինչ-որ կերպ կոծկելու համար, ես արագ վերցնում եմ սրբիչը և սկսում մոլեգնորեն մաքրել գրատախտակը՝ միևնույն ժամանակ, ինքս էլ դա չկամենալով, աչքի տակով գաղտուկ նայելով Ռուզանին։ Ես վախենում եմ, որ Ռուզանը կարող է թողնել ու հեռանալ։ Եվ ճիշտ էլ կանի,-այդպիսի բան ով է աղջկան ասում միանգամից…Չէ, դեռ այժմ չի գնում, բայց շրջվել է դեպի լուսամուտը։ Եթե թողնի ու գնա, ես ինձ երկրորդ հարկից կնետեմ ցած։

–Լավ, ներիր, – ասում եմ,-միայն մի գնա, խնդրում եմ…

Եվ այստեղ հանկարծ պատահում է այն, ինչ որ չէի սպասել երբեք։ Ռուզանը դանդաղ շրջվում է լուսամուտից (նրա դեմքը վառվում է ինչպես տենդի մեջ) և դանդաղ մոտենում է ինձ։ Կանգնելով բոլորովին մոտիկ (ես նույնիսկ զգում եմ նրա շնչառությունը), նա ասում է կամացուկ.

–Համբուրիր ինձ, Մհերիկ։

–Ի՞նչ… ի՞նչ ասացիր,-ես ցուցամատով ուղղում եմ ակնոցս։ Շփոթվում եմ թե չէ՝ ակամա այդպես եմ վարվում։

–Համբուրիր ինձ…

–Ռուզան, սիրելիս, թանկագինս…– Ես երկու ձեռքով գրկում եմ նրա ուսերը (այս ինչ նրբագեղ ու փխրուն են նրա ուսերը, նույնիս երկյուղալի է դիպչելը) և համբուրում եմ տաք այտը։ Ռուզանը գլուխը թեթևակի թեքում է ետ, և ես համբուրում եմ նրա ալ կարմիր, հնազանդ շուրթերը։ Իսկ հետո, ինչպես հանցագործության մեջ բռնված, նայում ենք տարբեր կողմեր։ Ես արդեն չգիտեմ, թե ինչքան ժամանակ ենք այդպես լուռ մնում, նույնիսկ չենք նայում իրար, ասես խռով ենք իրարից։ Երկուսս էլ մի տեսակ ամոթ ենք զգում, բայց դրա հետ միաժամանակ՝ հաճելի է։ Ես երբեք չեմ մտածել, որ մարդու մեջ կարող են գոյակցել այդ երկու զգացմունքները՝ ամոթխածությունն ու բերկրանքը։ Պարզապես զարմանալի է։

–Դու ոչ ոքի չես ասի, չէ՞… Դեհ, այդ մասին, էլի…-վերջապես խոսում է Ռուզանը։ Երևի սրտում զգում է նույն երկվությունը, դրա համար էլ վախենում է արտաբերել, ''համբուրվել'' բառը։

–Ես չեմ էլ մտածում, որևէ մեկին ասել քո մասին։ Այդ մասին չեն խոսում, պա՞րզ է։

–Այո,-գլխով է անում Ռուզանը, իսկ հետո ասում է,-դե, ես գնամ, Մհերիկ։ Թե չէ տատս կանհանգստանա։

Նա այնպիսի տոնով է խոսում, կարծես թույլտվություն է խնդրում ինձնից։ Այդ խոսքերից ոչ այն է նրա հանդեպ ունեցած խղճահարությունից, ոչ այն է՝ գորովանքից, սիրտս կծկվում է կրծքիս տակ։

–Դե, իհարկե,-ասում եմ,-գնա։

Նա շրջվում, քայլում է դեպի միջանցք, հետո հանկարծ կանգնում է դռների մոտ և, կիսաշրջվելով իմ կողմը, ասում է.

–Վաղը նոր տարի է։ Վաղը պարապմունք չունեք, իրար չենք տեսնելու։

–Այո,-ասում եմ,– երևի չենք տեսնելու։

–Շնորհավոր քո նոր տարին։

–Քոնը ևս…

Ռուզանը գնում է, իսկ ես մնացել եմ կանգնած՝ շվար ու մի տեսակ խլացած, և չգիտեմ ինչ անել։ Ես ուզում եմ միաժամանակ ծիծաղել, և լաց լինել, և աստված գիտի թե էլ ինչ… Այդպիսի բան կյանքում առաջին անգամ է պատահում ինձ, և ես չգիտեմ, թե ինչ է դա, ինչպես է կոչվում։ Օրորվելով, ոնց որ հարբած, գնում և նստում եմ մեր նստարանին։ Նայում եմ մյուս նստարաններին և իմ աչքերին չեմ հավատում. Մերը կարծես թե ավելի հարազատ ու գեղեցիկ է, քան մյուս նստարանները։ Ուղղակի զարմանալի է։

Օրերը չեն անցնում, նրանք պարզապես թռչում են։ Ընկեր Մարոն ամեն օր համարյա թե նույն բանն է կրկնում.

–Մինչև ավարտական քննությունները հաշված օրեր են մնացել։ Պատրաստվեցեք, որ ինձ ամոթով չթողնեք։

Իսկ մինչև քննություններ ահագին ժամանակ կա դեռ՝ ուղիղ ամսուկես։

Լիլիթի հետ այդպես էլ չհաջողվեց հաշտվել։ Իսկ Մարատի հետ՝ նույնիսկ չեմ էլ ուզում։ Ավելի ճիշտ՝ չեմ էլ մտածում այդ մասին՝ ինչի՞ս է պետք։ Ինձ հետ է Ռուզանը, և դա բավական է։ Մարմաջ ունի Ռուզանը՝ սիրում է մեկ-մեկ խայթել ինձ ու ծիծաղից թուլանալ։ Իսկ ես… աստված չանի իր շահերին կպչող մի բան ասեմ։ Իսկույն ձեռքը տնկում է օդում. և այն էլ մշտական ֆիզիկայի դասին, որովհետև ֆիզիկայի ուսուցիչ ընկեր Շեկյանը թաքուն սիրահարված է նրան և անհապաղ կատարում է նրա ամեն մի քմահաճույքը։

–Ի՞նչ է պատահել, Ռուզաննա,-հալվում է ընկեր Շեկյանը։ Նա նոր է ավարտել ինստիտուտը, առաջին տարին է դասավանդում դպրոցում և, ըստ երևույթին, չգիտի դեռ բարձր դասարանների աղջիկների հետ իրեն պահելու ձևը։

Ռուզանը դանդաղ ելնում է տեղից, չմոռանալով կամացուկ զգուշացնել՝ ''ուղիղ երեք րոպե հետո դուրս կթռչես դասարանից''։ Նա այդ բառերը այնպիսի խոր հոգոցով է արտաբերում, ասես ցավում է, որ ստիպված է դիմելու այդպիսի կտրուկ միջոցների։ Ես չեմ հասկանում, թե ինչպես պիտի ''դուրս թռչեմ'' դասարանից և քմծիծաղով ասում եմ. ''մի րոպեն անցավ''։

–Ընկեր Շեկյան, Մհերիկն իմ տետրը թանաքով կեղտոտել է:

Ընկեր Շեկյանը չի էլ պահանջում, որպեսզի ցույց տան իրեն կեղտոտած տետրը, նա հավատում է Ռուզանի խոսքերին։

– Վեր կաց տեղիցդ,-խստությամբ ասում է ընկեր Շեկյանը։

Ես, իհարկե, ելնում եմ նստած տեղից։

–Դուս արի դասարանից։

Դասարանից դուրս գալիս ես շրջվում, նայում եմ ետ. Ռուզանը կծել է ստորին շուրթը, որպեսզի չփռթկացնի, իսկ հետո սիրալիր աչքով է անում. իբր, ցնոր տեսություն…

Իսկ դպրոցից առաջվա պես Մարատի հետ է տուն գնում։Ինչ խոսք, դա ինձ խիստ կատաղեցնում է:

–Միևնույն է, դրա դունչը պիտի մի լավ արդուկեմ:

–Ո՞ւմ,-հարցնում է Զավենը։

–Այդ հնդուհավի,-ասում եմ ես։

–Ի՞նչ հնդուհավ։ Մարատի՞։

Եվ լռում է։ Այլևս ոչ մի խոսք։

Ես ու Զավենը նստած ենք մեր տանը։ Քննության ենք պատրաստվում։ Հարևան սենյակում մայրիկն ինչ-որ բան է թակալում կարի մեքենայով։ Մեր զրույցը նա չի լսում։ Իսկ Զավենը շարունակում է լռել, ասես ջուր է առել բերանը։ Միայն երբեմն առ երբեմն ժրաշարժ աչքերով ծիկրակում է խոհանոցի կողմը. այնտեղ, փակ դռան ետևում, Հեղինեն ինչ-որ բանաստեղծություն է սերտում։ Բառերը դժվար է ըմբռնել, լսվում է միայն՝ ''ես, սե, սե, սե'', և ուրիշ ոչինչ։ Բայց Զավենի համար այդ ''սե, սե-ն'' երևի հնչում է ինչպես աստվածային մեղեդի։

Իմ համբերությունն արդեն հատվելու վրա է.

–Դե, ի՞նչ ես լռել,-քիչ է մնում գոռամ ես։

–Ո՞վ։ Ե՞ս։-Զավենն այնպես է նայում ինձ, ասես քնի քաղցր պահին արթնացել եմ։– Իսկ ի՞նչ է պատահել։

–Դու առհասարակ լսե՞լ ես, թե ինչի մասին եմ խոսել։

–Լսել եմ։ Ուզում ես արդուկել դունչը։– Եվ հանկարծ աչքերը չռում է վրաս։-Սպասիր, ո՞ւմ դունչը։

Դե փորձիր չծիծաղել։ Եվ ես ծիծաղում եմ, թեպետ ծիծաղելու սիրտ չունեմ։

–Մարատի՞,-ոչ մի կերպ չի կարողանում հանգստանալ Զավենը։

–Իսկ Մարատն անձեռնմխելի՞ է, ինչ է։

Զավենը միառժամանակ մտասույզ նայում է ինձ, ասես համաշխարհային մակարդակի լուրջ պրոբլեմ է վճռում։ Հետո ցածրաձայն ասում է.

–Փակիր դուռը։

–Ինչո՞ւ։

–Փակիր քեզ ասում եմ։ Խոսել է պետք։

Այս անգամ արդեն ես եմ չռում աչքերս. մուտքն, ինչպես ասում են, շատ է բազմախոստում։ Տեղից ելնում, գնում դուռը փակում եմ։

–Մամա, մեքենայի չխչխկոցները խանգարում են մեզ, ավելի լավ է, դուռը փակեմ, հա՞…

–Փակիր, փակիր, եթե խանգարում է։

Դուռը կողպում, վերադառնում եմ գրասեղանի մոտ։

–Դե, պատմիր, ի՞նչ էիր ուզում ասել։

Զավենը սեղանի վրայից մի կողմ է հրում անկանոն կերպով թափված դասագրքերը, տետրերն ու հարցատոմսերը, հետո հազում է և, բազմանշանակորեն ցածրացնելով ձայնը, ասում է.

–Դու իսկականի՞ց ես սիրում Ռուզանին։

–Ինչպե՞ս թե՝ իսկականից…Անիսկական սե՞ր է լինում։ Եթե սիրում են, ուրեմն, իսկականից են սիրում։ Դու մտածո՞ւմ ես, թե ինչ ես ասում։ Սա՞ էր քո ասելիքը։

–Չէ, սպասիր… Դու նրան հարցրե՞լ ես Մարատի մասին։ Գոնե մի անգամ հարցրե՞լ ես։

–Ոչ… Եթե ինքը չի ասում, ինչո՞ւ հարցնեմ։

–Ինքը չի ասում։ Ինքը գուցե երբեք էլ չի ասելու։– Զավենը հանդիմանանքով նայում է ինձ, շարունակում,-իսկ ինչո՞ւ ամեն օր Մարատի հետ է տուն գնում։

–Ինչ-որ… հեռու բարեկամներ են…

–Հետո ինչ՝հեռու բարեկամներ են… Դրա համար են միասին շրջում անտառներում։

Զավենը այնպիսի հայացքով է նայում , ասես ուրիշ մոլորակից եմ իջել, և ինքն առաջին անգամ է տեսնում ինձ։

–Իսկ գիտե՞ս, որ նրանք միասին գնացել են Ստեփանակերտ։ Տեսնող է եղել թատրոնում։ Դրա՞ն ինչ կասես։– Զավենը ելնում, առաջ ու ետ է քայլում սենյակում։-Նրանք սիրում են իրար և լավ կանես՝ հանգիստ թողնես նրանց։ Սա իմ խորհուրդն է։ Ինչո՞ւ ես այդպես նայում ինձ։

Չէ, մեզնից մեկը հաստատ թռցրել է խելքը՝ կամ ես կամ Զավենը։ Ես տիրապետում եմ ինձ և, ինչքան կարելի է սառնասրտորեն, ասում եմ.

–Դա պարզապես քեզ թվում է, Զավեն։ Իսկ քեզ նույնիսկ նայում եմ սովորական ձևով, նույնիսկ շատ սովորական ձևով… Ուրեմն, ես պարտավոր եմ հանգիստ թողնել նրանց… Այսինքն, ես քեզ լա՞վ եմ հասկացել, պարտավոր եմ չսիրել Ռուզանին։ Իսկ մի՞թե դա հնարավոր է, Զավեն, դա անհնարին է…-Ես չկարողացա շարունակել, իմ ձայնը դողաց։

Զավենն այնպես տանջալից կերպով հառաչում, կնճռոտում է ճակատը, ասես իմաստության ատամն է ցավում։ Վերջապես, իմ վրայով նայելով պատի կողմը, նա ասում է.

–Դու հասկանո՞ւմ ես… Ես քեզ ասել եմ, ախր… Նրանք սիրում են իրար… Եվ եթե կուզես իմանալ… նրանք արդեն նշանված են…

Չեմ հիշում, թե ինչպես վեր թռա, իմ տակից թռավ աթոռը և շրխկոցով ընկավ հատակին։

–Ստում ես…-ասացի ես։-Ստում ես դու…

Պարզվում է, որ այդ խոսքերը ես շշուկով չեմ ասել, այլ բարձրաձայն, համարյա բղավոցով։ Մայրիկը հայտնվում է դռների մեջ.

–Դու ինչ է, գժվե՞լ ես, Մհերիկ։

Այո, գժվել եմ, միթե՞ այլ կերպ էլ է լինում գժվելը։

Իսկ Զավենը՝ այդ հրաշք տղան, երևակայում եք, հանդարտ ժպտում է և այդպես հանդարտ ձայնով էլ մայրիկին ասւմ է.

–Մի անհանգստացեք, իմ պատճառով էր, հարցատոմսերը շփոթել էի, դրա համար էլ բարկացավ։

Մայրիկը կշտամբանքով օրորում է գլուխը.

–Եվ ո՞ւմ է եկել էդ անզուսպ բնավորությամբ։

Զավենը բռնում է թևս և ինձ հրում դեպի դուռը.

–Գնանք մի քիչ թարմ օդ շնչենք, այս դասագրքերից ու տոմսերից սիրտս խառնում է արդեն։

Ահա թե երբ նախանձեցի ես Զավենի ինքնատիրապետմանը։ Նման մարդը չի կարող պատահել, որ երջանիկ չլինի ամբողջ կյանքում։ Ես էլ ասեմ ինչու նա այդպես դուր է գալիս մեր Հեղինեին։

Մենք դուրս ենք գալիս բակ և այստեղ ես հանկարծ զգում եմ, որ ինձ հարկավոր է մենակ մնալ, մեն-մենակ, որովհետև անկարող եմ որևէ խոսք ասել, նույնիսկ թվում է՝ եթե Զավենը թեկուզ մի խոսք անգամ ասի, ապա ես չեմ դիմանա, կամ կկոպտեմ նրան, կամ լաց կլինեմ՝ երկար ու դառնորեն։

–Գնա, Զավեն,-ասում եմ,-գնա տուն։

Զավենը քաջալերիչ ժպիտով բարձրացնում է ձեռքը՝ իբր, քիթդ մի կախիր, ամեն ինչ լավ կլինի, և գնում է։ Որոշ ժամանակ ես աննպատակ շրջում եմ մեր տնամերձ այգում։ Հետո ակամայից կանգնում եմ բակի վրա խոնարհված ծիրանու մոտ։ Ծիրանին, ոնց որ դեռատի հարս, զուգվել, զարդարվել է կարմիր ու մանուշակագույն ծաղիկներով, և այդ ծաղիկները աղջկական ժպիտների են նման… Բայց ոչ, սուտ է, այդպիսի բաներով հիմա չես խաբի ինձ։ Դատարկ փչոցներ են այդ ծաղիկները, ժպիտները, բոլոր տեսակի քնքուշ խոսքերը, համբյուրները… Առաջին իսկ թեթև քամուց այդ ծաղիկները կթափվեն գրողի ծոցը, և ծառը կմնա կանգնած տկլոր ու ծիծաղելի… Չէ, հավատ չընծայելու հարցերում վարպետ եմ ես արդեն, դժվար է ինձ խաբելը… Խոնարհ ողջույն քեզ, գեցեցկուհի Ռուզան, դու իմ բթամիտ գլխից լավ հանեցիր սենտիմենտալ մրուրը։

Թեպետ արդեն հնչել է զանգը, սակայն ընկեր Մարոն չկա դեռ։ Դասարանը գգվում է. բոլորը բարձր խոսում, ծիծաղում են, իսկական գժանոց։ Առանց որևէ մեկին նայելու, ուղիղ գնում եմ դեպի իմ նստարանը։ Ռուզանն արդեն նստած է իր տեղը, նա արագ թերթում է դասագիրքը՝ ինչ-որ բան է որոնում այնտեղ։ Տեսնելով ինձ, նա սկզբում ժպտում է, բայց հետո ժպիտը հանգչում է նրա դեմքին։ Ես լուռ գլխով եմ անում նրան և նստում իմ տեղը։

–Ինչ-որ բա՞ն է պատահել,-շշուկով ասում է Ռուզանը և ձեռքը դնում է իմ արմունկին։-Երեսիդ գույն չկա։

–Քո գործը չէ,-ասում եմ ես։ Ինքս էլ զգում եմ, որ կոպտաբար եմ վարվում, սակայն այլ կերպ չեմ կարողանում։ Նա նույնիսկ չի նեղանում։ Հրեշտակի անմեղապարտ դեմք, ջինջ, անապական հայացք… Եվ ձայնն էլ այնպես սրտահույզ է… ինչ որ առիթով, հիշում եմ, ասաց, որ ցանկություն ունի գյուղատնտեսական ինստիտուտ ընդունվել, ագրոնոմ է ուզում դառնալ։ Բա ո՜նց, մարդը պաշտում է բնությունը, ինչպե՞ս կարող է առանց հայրենական դաշտերի…Ի՞նչ դաշտեր՝ նրա տեղը թատերականն է, գլուխ տալով կվերցնեն ու դեռ մի բան էլ ավելի, հանաք բա՞ն է այդպես վարպետորեն ձևացնելը… Հո ամեն մարդ չի կարողանա…

–Մհերիկ։

–Ի՞նչ ես ուզում։

–Քեզ ի՞նչ է պատահել։

–Ասացի, որ քո գործը չի։

–Դե լավ, խնդրում եմ…-Ռուզանի աչքերում նույնիսկ արցունքներ են երևում, այդ արցունքներն այնպես գեղեցիկ շողշողում են, բեմում, հավանաբար, ուժեղ ազդեցություն կգործեին…

Ես մեքենաբար ժպտում եմ։ Նայելով ինձ, Ռուզանն էլ է ժպտում։ Ճիշտ է, անվստահ, բայց, այնուամենայնիվ, ժպտում է։ Ես աչքերով ցույց եմ տալիս Մարատին։

–Համբյուրվե՞լ ես նրա հետ:

–Մհերիկ,-նա ձեռքը դնում է իմ ձեռքին, երկարուկ մատներով ուժեղ սեղմելով իմ մատները:-Մի հարցրու,-գլխահակ, մարող շշուկով ասում է նա,-ոչինչ մի հարցրու:

Արյունն ասես սառչում է իմ երակներովմ, սակայն ես, այնուամենայնիվ, ուժ եմ գտնում իմ մեջ հարցնելու.

–Նշանվա՞ծ ես նրա հետ։

Ռուզանի դեմքը հետզհետե գունատվում է, ասես արյունը արտահոսում է նրա երակներից։ Մի քանի ակնթարթ նա ինձ նայում է այնպիսի սարսափով, կարծես ես ձեռքս բարձրացրել, և ուր որ է պիտի հարվածեմ նրան։

–Դա ո՞վ է քեզ ասել։

–Կարևոր չէ, թե ով։ Ասա, ճի՞շտ է դա, թե ոչ։

Ռուզանը մի պահ հապաղում, հետո պատասխանում է հազիվ լսելի.

–Ճիշտ է, Մհերիկ… Ես քեզ հետո ամեն ինչ կբացատրեմ։

Իմ ներսում ասես ինչ որ բան է կտրվում։ Ըստ երևույթին, ես դեռևս հույս ունեի, թե գյուղական սովորական բամբասանք կլինի դա, բայց… կանգնած է մարդը անթացուպերով, եթե վերցնես ու դեն նետես այդ անթացուպերը, գուցե նա չընկնի, մնա կանգնած, բայց նա կզգա իրեն անօգնական, անպաշտպան, նա կթափահարի ձեռքերը, որպեսզի կառչի որևէ բանից, իսկ կառչելու ոչինչ չկա։ Կար հույսը, և հանկարծ չկա այն, թեկուզ մեռիր, չկա…

–Ամեն ինչ կբացատրե՞ս… Պետք չէ… Դու ավելի լավ է նրան բացատրիր, թե ինչու էիր ինձ հետ համբուրվում։-Խոսում եմ, բայց ձայնս ասես իմը չէ, ասես ինչ-որ մեկ ուրիշն է այդ բառերը արտասանում իմ թիկունքում։

Ես փութկոտությամբ գրքերս վերցնում, դուրս եմ գալիս դասարանից։ Դռների մոտ դեմ-դիմաց հանդիպում եմ ընկեր Մարոյին։ Նա զարմանքով նայում է ինձ.

–Մհերիկ, ո՞ւր ես գնում։ Զանգը տվել են արդեն, չե՞ս լսել ինչ է։

Զա՞նգը… իսկ ես չեմ էլ լսել։ Ի՞նչ կապ ունի այստեղ զանգը։

–Գլուխս սաստիկ ցավում է…

Եվ վազելով ելնում եմ փողոց։

Տուն մտնել չեմ ուզում. գիտեմ, այնտեղ երկար մնալ չեմ կարող։ Ես մտնում եմ այգի և այգու ամենախորքում, եղնջուտի մեջ թաքցնում եմ դասագրքերս։ Ինձ ոչ ոք չի տեսնում, հազիվ թե տեսնող էլ լինի. Հեղինեն դպրոցում է, իսկ մայրիկը ֆերմա է գնացել և ուշ երեկոյան է միայն տուն գալու։ Ավելի լավ է գնամ դեպի սարերը, մի քիչ թափառեմ այնտեղ։

Գյուղից ճանապարհը ելնում է թե չէ՝ սկսվում են անտառները։ Այնտեղից, գյուղագլխից, աննկարագրելի գեղեցիկ տեսարան է բացվում… Ոնց որ ափիդ մեջ՝ երևում է ամբողջ գյուղը՝ իր բոլոր թաղամասերով, իսկ թաղամասերը շրջապատված են այգիներով, ընդարձակ դաշտերով, որոնց մեջ այս ու այնտեղ պահակություն են անում մենավոր ընկուզենիներն ու տանձենիները։ Սիրում եմ թափառել գյուղի մերձակայքում, փորձել եմ, ամեն անգամ, երբ որևէ վիշտ եմ ունենում, դուրս եմ գալիս գյուղից, թափառում եմ մենակ և ամեն ինչ մեղմանում, անցնում է։

Լուռ քայլում եմ ինձ համար, հազար անգամ անցել եմ այս արահետներով, աչքերս փակ էլ որ գնամ՝ էլի չեմ սխալվի։ Արահետներն ինձ տանում են դաշտերով, անտառներով, Ղրըմա աղբյուրի մոտ նստում, երկար ունկնդրում եմ ջրի երգին, հետո նորից քայլում եմ և այդ ամբողջ ճանապարհին ինձ շարունակ ուղեկցում են դեղձանիկների քաղցր ձայներն ու կկվի թախծանուշ կանչը… Ոչ ոք չի հանդիպում ինձ, և դա լավ է, թե չէ կսկսեն ամեն տեսակի հիմար հարցերը՝ ինչպե՞ս թե, բա ո՞նց, ինչո՞ւ չպրոցում չես…

Այդպես թափառում եմ մինչև ուշ երեկո, արևը մայր է մտնում ու նոր միայն գլխի եմ ընկնում, որ տանը կարող են անհանգստանալ և շտապում եմ տուն։ Եվ որպեսզի կրճատեմ ճանապարհս, ուղիղ գծով՝ անտառով իջնում եմ Բախչուտի ձորի աղբյուրի վրա։ Իրիկնային թանձրացող աղջամուղջի մեջ ինչ-որ մեկը, կուժը դրած գետնի տակ, ջուր է լցնում աղբյուրից։ Նույնիսկ լսվում է, թե ջուրն ինչպես է կլկլում նովում դրված պղնձե կուժի մեջ։ Ջրի հաճելի ձայնից անգամ կարելի է ծարավել…

–Բարև ձեզ,-հասնելով աղբյուրին, ասում եմ ես և ուզում եմ անցնել՝ առանց նայելու, թե ով է աղբյուրից ջուր լցնում, բայց ձայնը, որ իմ ետևից հնչում է ինչպես կրակոց, մեխում է ինձ տեղում։

–Բարև,-արձագանքում է ձայնը։Ռուզանն է։ Զգում եմ, թե ինչպես են ծնկներս դողում անակնկալ հանդիպումից, բայց չեմ ուզում ետ նայել։ Մի պահ մնում եմ այդպես, հետո, ի վերջո, շրջվում, նայում եմ Ռուզանի կողմը։ Ռուզանը զննում է ինձ մի տեսակ և ուրախ, և միաժամանակ վախեցած, ասես այդ ոչ թե ես եմ, այլ աչքին է երևում։

–Մհերիկ,-նա ակամա երկու քայլ առաջ է գալիս։

Միևնույն է, չեմ խոսի… Այ քեզ քաղաքավարության վնասներ… Ախր, ո՞ւմ էր պետք, ինչո՞ւ բարևեցի… Ես շարունակում եմ ճանապարհս։

–Մհերիկ…-Ռուզանը կանչում է իմ ետևից…-Դե, սպասիր… Գոնե մի րոպեով, խնդրում եմ քեզ…-նա կուժը թողնում, վազելով գալիս է իմ ետևից։ – Մհերիկ…

Կանգ եմ առնում՝ միաժամանակ ձգտելով չնայել նրա կողմը։

–Ի՞նչ ես ուզում։ Չե՞ս վախենում նա տեսնի հանկարծ։

–Պետք չէ… Պետք չէ այդ մասին…– Խոշոր, լայն բացված աչքեր, որոնց մեջ քարացել են արցունքները։ Նրանք այդպիսին էին նաև առավոտյան։-Ես քեզ հիմա ամեն ինչ կբացատրեմ…

–Ի՞նչ եմ անում քո բացատրությունը… Ինչի՞ս է պետք,– ասում եմ ես և կրկին շրջվում, որպեսզի գնամ, բայց Ռուզանը արագ բռնում է ձեռքս։

–Մի գնա, Մհերիկ, խնդրում եմ քեզ, սկզբում լսիր ինձ, հետո՝ ինչպես կուզենաս, ես չեմ պահի քեզ և, եթե ուզում ես, նույնիսկ կարող եմ վաղվանից այլևս չնստել քեզ մոտ…

–Քո գործն է, ուզում ես նստիր, ուզում ես մի նստիր։ Դա ինձ բոլորովին չի վերաբերում… Լավ, ասա, միայն կարճ՝ ի՞նչ ես ուզում ասել։

–Հիմա կասեմ, սպասիր,-ասում է Ռուզանը հևալով։– Այս րոպեին, միայն մի գնա… Դու գիտես, որ Մարատի հետ ազգականներ ենք, հեռու ազգականներ… Եվ գիտես նաև, որ ես ահա շուրջ տասը տարի, նույնիսկ ոչ թե տասը, այլ համարյա փոքրուց տատիս մոտ եմ ապրում, որովհետև հայրս վաղուց մեզնից բաժանվել, ամուսնացել է ուրիշի հետ, ես նույնիսկ նրա դեմքն անգամ չեմ հիշում, մայրս ինձ թողել է, նույնպես ամուսնացել, քաղաքում է ապրում… Նրանք նոր երեխաներ ունեն, նոր հոգսեր…-Ռուզանի արցունքներն աչքերից ընկնում, սահում են այտերով, ես նույնիսկ խղճում եմ նրան, սակայն չեմ համարձակվում ընդհատել։– Եվ ահա տատս շարունակ կրկնում է, որ մայրս չլսեց իրեն, ամուսնացավ հորս հետ առանց իր՝ տատիս համաձայնության ու դրա համար էլ նա դժբախտացավ։ Ահա թե ինչու նա որոշել է անձամբ զբաղվել իմ ամուսնության հարցով… Եվ շարունակ նույն բանն է ասում, թե իբր, հենց որ դպրոցն ավարտեմ, ինձ ամուսնացնելու է Մարատի հետ…Թեպետ ինքը Մարատին այնքան էլ չի հավանում…– Ռուզանը խոսում է արագ, շնչահեղձվելով, կուլ տալով բառերի վերջավորությունները, և հապշտապ, ասես վախենալով, որ կարող եմ հանկարծ թողնել-գնալ՝ այդպես էլ մինչև վերջ չլսելով իրեն։ Եվ ինձ համար այնպես ծանր է նրան տեսնել այդպես շփոթված, խռովահույզ։ Մնացել եմ շվար կանգնած, իմ հոգում ամեն ինչ տակնուվրա է լինում, ես ձգտում եմ չլսել նրան, բայց նրա ձայնն ինքնին թափանցում է իմ էության մեջ, և ես անուժ եմ ընդդիմանալու դրան։ Եվ նա շարունակում է խոսել, հետզհետե խաղաղվելով, հավանաբար այն բանից, որ հանգիստ լսում եմ իրեն…-Մարատի ծնողները նույնպես ինձ համարում են իրենց հարսնացուն, ես ևս սկզբում կարծես թե սիրում էի նրան, բայց… Իմ հոգում այնպիսի սարսափելի շփոթ է տիրում հիմա։-Մատների ծայրերով Ռուզանը սրբում է արցունքները, զարմացած օրորելով գլուխը՝ ասես ինքն էլ չհասկանալով, թե ինչ է կատարվում իր հետ։– Բայց ահա այն օրվանից, ինչ մենք սկսեցինք միասին նստել… Ինձ համար դժվար է դա բացատրել, Մհերիկ… Բայց ես հանկարծ հասկացա, որ Մարատի հանդեպ… Որ դա սեր չի եղել… Ինչպես կուզես կոչիր ինձ, համարիր խելազուրկ, անլուրջ ու թեթևամիտ, քո գործն է, բայց ես հենց առաջին օրվանից հասկացա, որ Մարատն այլև գոյություն չունի ինձ համար, և եթե իրոք կա մեկը, որին սիրում եմ, ապա դու ես, միայն դու…-Ռուզանը հառաչում է՝ ասես վերջապես ազատվելով ծանր բեռից, և հանգիստ ավելացնում է.-Ահա բոլորը, հիմա կարող ես գնալ։ Եվ ներիր, եթե ինքս էլ դա չհասկանալով, ցավ եմ պատճառել քեզ, ես դա երբեք չէի ուզենա։ Մհերիկ, խնդրում եմ դրան հավատաս։ Իսկ հիմա գնա… Դե, գնա, ի՞նչ ես կանգնել…

Ո՞ւր գնամ։ Ես գնալու ոչ մի տեղ չունեմ։

–Եթե պետք լինի, ինքս կգնամ։ Առանց քո ասելու… Դե, լավ, ի՞նչ ես լաց լինում…

Ես բռնում եմ նրա թևը, նրան թեթևակի ձգում եմ իմ կողմը և մատներով զգույշ սրբում եմ արցունքները։ Իսկ արցունքները հոսում ու հոսում են։

–Սա, ի՞նչ է, մինչև առավոտ պիտի սրբեմ արտասուքներդ,-ասում եմ ես ժպտալով։– Վերջ տուր, խնդրում եմ։

–Ոչ մի դեպքում,-գլուխն օրորելով ասում է Ռուզանը։-Մինչև առավոտ այդպես կանգնելու ես,-և նա հանկարծ դեմքը սեղմում է կրծքիս, ես վերնաշապիկիս միջով զգում եմ Ռուզանի տաք շնչառությունը։ Ես քնքշորեն շոյում եմ նրա ուսերը, ուզում եմ սփոփել։

–Գիտես, ես… ես ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչու, բայց ես այնպես լավ եմ զգում ինձ հիմա-շշնջում է Ռուզանը,– իսկ արտասուքներն իրենք իրենց են գալիս… ինքս էլ չգիտեմ ինչու…

Երբ նա քիչ խաղաղվում է, ես ասում եմ.

–Իսկ ինչո՞ւ առաջ չես պատմել այդ բոլորը։

–Եթե դա այդպես հեշտ լիներ… Ինձ շարունակ տանջում էր այն երկվությունը, թե իբր միանգամից խաբում եմ երկու հոգու՝ խոսք եմ տվել մեկին, իսկ սիրում եմ մյուսին… Դա սոսկալի է… Ես նույնիսկ ցանկանում էի գնալ քաղաք, մորս մոտ։

–Իսկ ինչո՞ւ չգնացիր։

Ռուզանը բռունցքներով թեթևակի խփում է կրծքիս, ես ծիծաղում եմ՝ գրկիս մեջ ավելի ու ավելի սեղմելով նրան։ Ես շուրթերով արագ գտնում եմ նրա այրվող բերանը, համբուրում եմ արցունքներից թաց, հնազանդ շուրթերը։ Դա երկար է տևում, հետո Ռուզանն իմ գրկից ազատվում, վազում է աղբյուրի կողմը։

–Ես շատ ուշացա, Մհերիկ,-ասում է նա աղբյուրի մոտից, կուժն առնելով ուսին։-Դե, ես գնամ…

–Գնա,-արձագանքում եմ ես՝ մեքենաբար հանելով ակնոցս։ Իսկ որոշ ժամանակ անց ավելացնում եմ.-Ուշ է արդեն։

Իրոք ուշ է արդեն, շրջակա բլարակներն ու ծառերը հետզհետե ընկղմվում են մթության մեջ։

Հաջորդ օրը, դասերից հետո, Մարատն իր սովորության համաձայն մոտենում է Ռուզանին և տիրաբար ասում.

–Գնացինք։

Ռուզանը, առանց տեղից ելնելու, անհողդող նայում է նրան։

–Ես քեզ հետ ոչ մի տեղ չեմ գնում,– հանգիստ ասում է նա։– Ես դեռ երեկ եմ ասել այդ մասին։ Մոռացե՞լ ես։

Մարատը հանկարծ կարմրում է մինչև ականջների ծայրերը։ Հավանաբար, երեկ նրանց միջև լուրջ խոսակցություն է եղել։ Իսկ հետաքրքիր է, ե՞րբ է կայացել այդ խոսակցությունը՝ մինչև մեր հանդիպո՞ւմը՝ աղբյուրի մոտ, թե՞ դրանից հետո։Ասենք, ինչ տարբերություն։

–Ինչպես թե՝ չես գնում… Դու մտածո՞ւմ ես, թե ինչ ես ասում։-Մարատը նայում է շուրջը՝ աշխատելով ինչքան հնարավոր է հանգիստ մնալ։

–Մտածում եմ, դրա համար էլ ասում եմ։ Ես Մհերիկի հետ եմ տուն գնալու։ Չէ՞ որ այդ մասին նույնպես ասել եմ։

Մարատի դեմքը մի պահ այլայլվում է, կեղծ հանգստությամբ մի հայացք ձգելով ինձ վրա, նա ասում է.

–Ահա թե ինչ…-և հաստատուն քայլերով դուրս է գալիս դասարանից՝ ետևից շրխկոցով փակելով դուռը։

–Վերջացավ,-թեթևացած շունչ է քաշում Ռուզանը։-Հիմա արդեն հանգիստ եմ։

–Ես էլ,-արձագանքում եմ ես։

Իսկ երեկոյան, երբ գյուղի շրջակա հանդ ու ձորերի վրա իջնում է մութը, և գյուղական նեղլիկ փողոցներում հետզհետե մարում են բոլոր ձայները, մեր ցանկապատի մոտից ինչ-որ մեկը կանչում է շվոցով։ Պարզ է, ինձ են կանչում։ Բայց ո՞վ է։ Դուրս գալով տնից ու քիչ կանգ առնելով բակում, որպեսզի աչքերս ընտելանան մթությանը, ես գնում եմ դարպասի կողմը։ Այնտեղ, դարպասից քիչ այն կողմ, մթության մեջ կանգնել է Մարատը։ Զգում եմ, թե արյունն ինչպես է սկսում ծանր խփել իմ քունքերում։ Շինծու զսպվածությամբ ասում եմ.

–Այդ դո՞ւ ես։ Ողջույն։

–Բան ունեմ ասելու,-ասում է նա օտարոտի խեղդված ձայնով։ Երևում է, ինձնից պակաս չի հուզվում։ Ավելի լավ։

–Ասա։

–Ոչ այստեղ։

–Որտեղ ուզում ես։

Նա լռին շրջվում, քայլում է ձորի կողմը, որտեղից երբեմն առ երբեմն լսվում է գիշերահավի խլաձայն, աղիողորմ կանչը։ Մարատը նույնիս չի էլ նայում իմ կողմը՝ գալիս եմ իր ետևից, թե՞ ոչ, գիտի, որ վախեցողներից չեմ։

Ահա վերջապես և ձորը։ Սարերի ետևից հանդարտ , հանդիսավոր ելել է լուսինը և նրա շողերի ներքո արծաթազօծվել են ձորով հոսող գետակի ջրերը։ Ձորի վարսաթափ ուռենիների տակ, կամրջից ոչ հեռու, Մարատը անսպասելի շրջվում, մեջքով հենվում է ուռենիներից մեկին և սկսում անբարտավանությամբ զննել ինձ։ Նրա լպիրշ հայացքն ինձ հանում է հավասարակշռությունից։

–Ինչ ասելու ես, ասա, ես ժամանակ չունեմ,-ասում եմ ես։

–Ժամանակ չունեմ,-քմծիծաղում է Մարատը։-Ի՞նչ է, սպասո՞ղ կա։

–Այո։

–Եվ ո՞վ է սպասում, հետաքրքիր է։

Կամրջի տակից դուրս գալով՝ երկու տղա դանդաղ առաջանում են մեր կողմը։ Խավարի մեջ դժվար է ճանաչելը՝ ովքեր են։ Սարսուռի նման մի բան է անցնում իմ մարմնով։

–Ուրեմն մենակ չես,-ասում եմ ես։-Ճիշտն ասած քո մասին ես ուրիշ կարծիք ունեի։ Ըստ երևույթին, լավ չեմ ճանաչել քեզ։

–Իսկ հիմա՞։

–Հիմա արդեն ճանաչում եմ՝ սովորական սրիկա ես, ուրիշ ոչինչ։

–Հիմա քեզ ցույց կտան, թե ով է սրիկան։

Այդ երկուսը հասնում են մեզ ու նոր միայն ճանաչում եմ նրանց՝ մեկը Ռուբենն է՝ մեր դասարանից, մյուսը տրակտորիստ Հրանտը, որի մասին ասում են, թե իբր բանակում բռնցքամարտի չեմպիոն է եղել։ Նա երկու փթանոց ծանրաքարը նետում է վեր, հետո կուրծքը առաջ է տալիս, ծանրաքարը խփում է կրծքին ոնց որ գնդակ ու ընկնում է գետնին։ Իսկ ինքը կանգնում, ծիծաղում է։ Անցյալ տարի, երբ նա եկավ բանակից՝ նավաստու սևավուն զգեստով ու ծովայինի գեղեցիկ գլխարկով, մենք իններորդում էինք սովորում։ Հրանտը եկավ դպրոց։ Երկար դասամիջոցին էր, միջանցքը պայթում էր անհամար ձայներից։ Ներս մտավ Հրանտը՝ հաղթանդամ, բարձրահասակ, բոլորը շրջվեցին նրա կողմը. նա մի տեսակ կորցրեց իրեն, հետո մոտեցավ, սկավառակավոր ծանրաձողը դրված էր միջանցքում, լուսամուտի տակ, վերցրեց ու բարձրացրեց այն։ Ծանր էր ծանրաձողը: Հրանտը ծանրության տակ ետ-ետ գնաց, խփվեց պատին, իսկ ծանրաձողի ծայրը բռնեց լուսամուտին և լուսամուտի ապակիները զրնգոցով փշրվեցին, թափվեցին հատակին։

–Սա շտանգ չի,-Հրանտը ծանրաձողը շպրտեց գետնին՝ ոտքով պահելով այն, որ առաջ չգլորվի։– Ափսոս չի բանակի շտանգը…

Իսկույն հայտնվեց դիրեկտորը, գազազած հայացքով առաջ եկավ, բայց տեսնելով Հրանտին՝ ուժեղ ու կռվարար, վախեցած, շինծու ժպիտով ասաց.

–Ապակիները ջարդվել են, հա… Ոչինչ, դատարկ բան է։ Ինչպե՞ս ես, Հրանտ…-Եվ այդ օրվանից Հրանտի հեղինակությունը բարձրացավ մեր աչքում։ Մենք հասկացանք մի պարզ ճշմարտություն՝ ամեն մարդ չէ, որ կարող է չափվել նրա հետ։

Հրանտն ու Ռուբենը կանգնում են ինձնից համարյա մի քայլ այն կողմ։ Հրանտը ծխախոտ է վառում։

–Հը՞,-ասում է նա՝ ծուխը անփութորեն փչելով վեր։

–Լսիր, չորսաչքանի,-ոգի առած՝ սկսում է Մարադը,– դու գիտես, չէ՞, թե Ռուզանը ով է ինձ համար։

–Ոչ, չգիտեմ-ասում եմ ես, կուլ տալով վիրավորանքը։– Բայց գիտեմ, թե դու ով ես նրա համար։ Պաշտոնաթող փեսացու։ Այսինքն՝ ոչնչություն։ Դա՞ էիր ուզում իմանալ։

Հրանտի անսպասելի հարվածը անակնկալի է բերում ինձ։ Այդպիսի դանդալոշից նման թույլ հարված՝ չէի սպասում։ Ես միայն թեթևակի երերում ու ցատկում եմ մի կողմ՝ հաջորդ հարվածից խուսափելու համար։ Բայց, Հրանտը, երևում է, չի էլ մտածում երկրորդ անգամ խփել ինձ։ Եվ զարմանալի է, որ նրա նկատմամբ ոչ մի քեն չունեմ: Նա, բոլորն են ասում, բարի է, միայն մի քիչ միամիտ ու դյուրահավատ , մի մատ երեխան անգամ նրան կարող է խաբել։ Այո, քեն ես բոլորովին չունեմ նրա նկատմամբ, Մարատը կանչել է, նա էլ եկել է, և դեռ ով գիտի, թե ինչեր է ասել նրան իմ մասին։ Իմ բարկությունը Մարատի դեմ է, միայն նրա դեմ, և ես հանկարծ հուսաբեկ չարախնդությամբ զգում եմ, թե ինչպես է իմ մեջ արագընթաց կերպով աճում վայրի կատաղությունը։

Հարվածից ակնոցս մի կողմ է թռել, և լավ է, որ խոտերի մեջ ընկավ, Ռուբենը փնտրում-գտնում է և լուռ մեկնում ինձ. ակամաբար մատներով շոշափում եմ ապակիները. դիմացկուն ապակիներ են, չեն ջարդվել։ Դժվարությամբ զսպելով ինձ, որ չհարձակվեմ Մարատի վրա, ես ասում եմ.

–Ասացի ու հիմա էլ կրկնում եմ, ոչնչություն ես դու, Մարատ, ոչնչություն ես և ուրիշ ոչինչ…Դու նրանց այստեղ ես բերել, որպեսզի նրանց ձեռքով հաշվեհարդար տեսնես ինձ հետ։ Երեքի դեմ ես, իհարկե, ոչինչ անել չեմ կարող, չնայած կռվելու եմ մինչև վերջին շունչս։ Բայց հիշիր…-ես խորը շունչ քաշեցի,-հիշիր, վերջում ես ու դու ենք կռվում, մենակ ես և դու, և այն էլ այնտեղ, նրանց աչքի առաջ։ Հասկացա՞ր, սողուն։ Այլապես հենց հիմա կթողնեմ ձեզ այստեղ ու կգնամ, և ոչ ոք չի էլ կարող պահել ինձ։ Իսկ վաղը քո հաշիվը ես կմաքրեմ դպրոցում, ամբողջ դասարանի առաջ։ Դեհ, համաձա՞յն ես։ Համաձա՞յն ես, թե՞ ոչ։

Անկեղծորեն ասած չէի ասի, թե Մարատը վախկոտի մեկն է, ինձ նույնիսկ թվաց, թե իմ խոսքերից հետո նա կնետվի ինձ վրա, բայց ոչ… Նա շփոթված նայում է իր համախոհներին ու չգիտի ինչ անել…Գուցե արդարամտությո՞ւնն է գլուխ բարձրացրել նրա մեջ… Կամ հասկացե՞լ է, որ անմտություն է այս ամենը, որովհետև Ռուզանն արդեն ասել է նրան իր վճռական խոսքը…

Չգիտեմ ինչպես կվերջանար այդ հիմար լռությունը, եթե չլիներ Հրանտը։ Նա ձեռքերը գրպաններում, դանդաղ շրջվում է Մարատի կողմը և ասում է իր շառաչուն ձայնով.

–Մի լսիր… Էս ի՞նչ է ստացվում, ուրեմն ինչ-որ աղջկա պատճառով ենք կռիվ եկել… Արա, Մարատ, բա դու ասում էիր, թե իբր օր ու արև չի տալիս քեզ դպրոցում, հայհոյում է… Սա ի՞նչ է ստացվում, խաբե՞լ ես ուրեմն ինձ…

–Իմ հարսնացուին հետապնդում է,-հուսահատությամբ պաշտպանվում է Մարատը։-Դրա համար էլ նա թողել է ինձ…

–Էհ, բա ես ի՞նչ կապ ունեմ դրա հետ… Թող հարսնացուն գար բողոքելու, դու ի՞նչ ես տվել մեջը։-Հրանտը հանկարծակի սկսում է քռքռալ, հետո նույնպես հանկարծակի լրջանում է,-Թյու, իսկ ես կարծում էի…Իսկ նա պարզվում է… Գնանք էստեղից, Մհերիկ։ Դու ներիր ինձ, հիմարի պես հավատացի, վեր կացա եկա…-և, դառնալով Մարատին, ավելացնում է,-թեկուզ քեզ հետ հեռավոր բարեկամներ էլ ենք, բայց մարդ չես դու։ Արա, բա տղամարդը աղջկա համար ձեռք բարձրացնել կտա ընկերոջ վրա… Համոթ քեզ, և լավ է արել էդ աղջիկը, որ թողել է քեզ…

Մենք շարժվում ենք կամրջի կողմը։ Ես ու Հրանտը առջևից, Ռուբենը՝ մեր ետևից։ Մի քանի քայլ անցնելուց հետո ես շրջվում, ետ եմ նայում: Մարատը կանգնած է դեռ այնտեղ, հեռվում, մեջքով հենված ուռենուն: Անկախ ինձնից՝ սիրտս սեղմվում է կրծքիս տակ։ Ինձ թվում է լալիս է նա: Եվ ես մտածում եմ,որ երևի ամոթից է լալիս, կամ էլ գուցե այն բանից, որ ընդմիշտ կորցրել է Ռուզանին, որին, ամենայն հավանականությամբ, սիրում է ամբողջ սրտով։

Ծագում է արևը։ Նրա առաջին շողերն ընկնում են Սառնատան քերծի վրա, հետո անթիվ, անհամար բլրակների, անտառների ու դաշտերի վրայով անշտապ սահելով գալիս հասնում են գյուղ և ջինջ լույսով ու խնդությամբ ողողում այն ծայրից-ծայր։ Ես այնպես լավ եմ զգում ինձ այսօր։ Եվ սա նոր չէ, մի քանի ամիս է արդեն։ Յուրաքանչյուր օր ոնց որ տոն… Ինչ էլ որ լինի, թեկուզ ամենավատ բանն աշխարհում,-միևնույն է, ոչ մի ուժ չի կարող իմ մեջ մարել զգացմունքի այդ տոնակատարությունը։ Չէ՞ որ յուրաքանչյուր օր ինձ համար բերկրալի է նրանով, որ անպայման գիտեմ՝ կրկին պետք է հանդիպեմ Ռուզանին։ Թող խիստ զարգացած մարդիկ ծիծաղեն ինձ վրա, թող ասեն՝ ինչ սրտներն ուզում է, բայց այդ տոնակատարությանն ընտելանալը անհնարին է, այն մշտական իմ մեջ է, և մշտական նոր է, նման չէ նրան,որ եղել է երեկ ու կլինի վաղը։ Ես դա հաստատ գիտեմ։

Այսօր կիրակի է, բայց կթվորների համար ինչ կիրակի, մայրիկը դարձյալ առավոտ կանուխ ֆերմա է գնացել, իսկ Հեղինեն չկա. այգում է երևի։ Ես արագ ելնում եմ անկողնուց, լվացվում, մի թեթև նախաճաշում եմ և ուղիղ Բախչուտի ձորը՝ Ռուզանի մոտ… Ռուզանը գալիս է կուժն ուսին, և արևը շողշողում է կժի թաց մակերևույթին։

Ես զգույշ, որպեսզի չվախեցնեմ նրան, դուրս եմ գալիս ծառերի ետևից։

–Բարի լույս, Ռուզան։

Ռուզանը արագ շրջվում է իմ կողմը և, տեսնելով ինձ, սկսում է ծիծաղել։

–Օհ, այդ դո՞ւ ես… Իսկ գիտե՞ս, թե ինչ էի մտածում այս պահին, Մհերիկ… Մտածում էի՝ եթե առավոտյան շուտ տեսնեմ քեզ, օրը երջանիկ կլին։

Միշտ էլ այդպես է՝ տեսավ ինձ թե չէ՝ հայացքը բացվում, պայծառանում է…

Ես նրա ուսից իջեցնում եմ կուժը, դնում ծառի ստվերում, հետո շոյում եմ փափուկ մազերը: Ռուզանը նայում է ինձ իր սև, խոշոր աչքերով, որոնք ասես մագնիսի պես ձգում են։ Ռուզանի ուսերը նուրբ են, մեջքը բարակ՝ ինչպես եղեգ, որ կարող է բեկվել ամենաթեթև հովից։ Նա նույնիսկ չի էլ փորձում ձևացնել, թե իբր ամաչում է, իբր չի ուզում, որ իրեն համբուրեմ, որ ինքն այնպես խիստն է։ Եվ ինձ ամենաշատը հենց այդ բացսրտությունն է դուր գալիս։ Եվ, իրոք ,ինչու ձևացնել. եթե սիրում ես, ուրեմն, սիրում ես առանց մտածելու, հախուռն կերպով, անմնացորդ… Ահա թե ինչպիսին է իմ Ռուզանը…

–Ես երևի խելագարվեմ,-շշնջում է նա մի թեթև շփոթված,-գիտակցություննս կարծես թե մթագնել է… Հասկանո՞ւմ ես, ես մի ժամ անգամ չեմ կարողանում ապրել առանց քեզ։

–Եվ շատ լավ է, որ չես կարողանում,-ծիծաղում եմ ես։– Սարմափելի կլիներ, եթե կարողանայինք ապրել առանց իրարու։

–Ուրեմն դու և՞ս չես կարողանում առանց ինձ։

–Ախ, դու հիմարիկս, դե, իհարկե, չեմ կարողանում… Բայց ասա… Մարատի հետ նույնպե՞ս լավ էր քեզ համար… ասենք, ահա, ինչպես ինձ հետ։

Ռուզանը մարմնով կիպ սեղմվում է ինձ։

–Ախր, ինչո՞ւ փչացնել կիրակնօրյա այսպիսի հրաշալի առավոտը։ Պետք չէ այդ մասին, Մհերիկ, խնդրում եմ քեզ։ Դու հո գիտես, որ ես նրան վաղուց ջնջել եմ իմ հիշողությունից։

–Իսկ սրտի՞ց,-ժպտում եմ ես։

–Իմ սրտում նա երբեք չի էլ եղել։ Դու այն զբաղեցրել ես լրիվ՝ ուրիշների համար ծվարելու մի անկյուն անգամ չթողնելով այնտեղ… Դե համբուրիր ինձ նորից, ես պետք է գնամ։

Ես Ռուզանին ամբողջ ուժով սեղմում եմ իմ գրկում և, խենթանալով նրա տաք մարմնի հպումից, դարձյալ ու նորից համբուրում եմ նրա կիսաբաց շուրթերը, աչքերը, պարանոցը…

–Հի՜-ի-ի Ռուզան։– Տատն է կանչում։

–Տեսնո՞ւմ ես…-ականջը ձայնի՝ ասում է Ռուզանը հոգոցով և ուղղում է սանրվածքը։-Դե, ես գնամ, Մհերիկ։

Ես կուժը դնում եմ ծորակի դակ, այն արագ լցվում է:

–Գնա,– մի անգամ ևս սեղմելով նրան կրծքիս, ասում եմ ես:

Մնալով մենակ, ես նստում եմ ծառերի ստվերում՝ քաղցրանուշ ու դուրեկան հոգնություն զգալով ամբողջ մարմնում։ Աստված իմ, մի՞թե հնարավոր է չսիրել այն օրը, որի առավոտն այսքան սքանչելի է։ Մի՞թե հնարավոր է չխոստովանել, որ, այո, երջանիկ օր է այսօր…

Ավարտական վերջին քննությունն է այսօր: Իսկ վաղը…

–Վաղվանից մենք ոչ թե դպրոցակկաններ ենք, այլ հասունության ատեստատներով լիիրավ քաղաքացիներ,-ասում է Զավենը:-Ինչ ուզում ես՝արա, ոչ դասատու,ոչ դաս ու դասագիրք,ոչ զանգ ու ոչ էլ ծնողական ժողով…

Մայիսն ասես առաջին անգամ է լսում այդ մասին, արագ խաչակնքում է՝ իբր, փառք աստծո, ազատվեցինք վերջապես… Բոլորը ծիծաղում են, իսկ Գրետան տխրությամբ ասում է.

–Էհ, հիմարներ, քծիծաղում եք հիմա, իսկ կգա ժամանակ, լաց կլինեք իրար հիշելիս…

Դու ճիշտ էիր, Գրետա, հազար անգամ ճիշտ էիր, սիրելիս, բայց այն հեռավոր տարիներին դու որտեղի՞ց գիտեիր այդ դաժան ճշմարտությունը։ Ավա՜ղ, եկել է այն ժամանակը, որի մասին ասում էիր՝ կանգնած արևի բորբ շողերով լուսավորված մեր դասարանում։ Սիրտս բեկբեկուն խփում, կարոտից թրթռում, թպրտում է ձեզ բոլորիդ հիշելիս։ Քո ծիծաղի ջինջ ղողանջները մինչև հիմա էլ իմ ականջներում են, Սաթիկ։ Քեզ նույնպես հիշում եմ, Ագնեսա, և քեզ, սիրելի Գավո, և քեզ,Մայիս։ Ո՞ւր նետեց ձեզ կյանքը և որտե՞ղ եք հիմա։ Դու որտե՞ղ ես Համլետ, և դու Ժորա, և դուք Աբել, Մաքսիմ, Էդիկ… Իսկ քեզ, Լյուդիկ, այդպես էլ չմոռացա երբեք։ Մի՞թե հնարավոր է երբևէ մոռանալ Շուրիկին, Ջուլիետային, Ռոզային, Եվգենիային, Ալբերտին, մյուսներին… Ինչքան մարդիկ հանդիպեցի հետագայում, բայց ձեզ նմանը չկային, սիրելիներս… Ի՜նչ արագ թռավ-անցավ կյանքը և ի՜նչ շուտ ձյուն տեղաց մեր սև մազերին։

…Այն ժամանակ Գրետայի խոսքերից հետո անհոգ ծիծաղեցինք բոլորս, իսկ Մաքսիմը, փոքրիկ Մաքսիմը՝ հարևան Ղազանչի գյուղից, ուրախ-ուրախ ասաց.

–Չէ մի… ո՞վ պիտի լաց լինի։ Ոչ ոք ինձ պետք չէ՝ բացի Ագնեսայից, իհարկե։ Ատեստատս ստացա թե չէ՝ իսկույն ամուսնանում ենք։ Ճի՞շտ չեմ ասում, Ագնեսա։

Ի պատասխան, Ագնեսան փռթկացնում է՝ միաժամանակ շիկնելով մինչև ականջները։

–Շատ պետք ես ինձ…

Միջանցքում նորից պայթում է ծիծաղը։ Ընկեր Մարոն բացում է քննասենյակի դուռը և ասում ։

–Էլ ո՞վ չի հանձնել։

Քննություն չհանձնածները յոթ հոգի են, և նրանց մեջ ես ու Ռուզանը։ Ես հաստատուն քայլերով մտնում եմ ներս, սեղանի վրայից հարցաթերթիկ եմ քաշում և նստում առաջին նստարանին։ Ռուզանը նույնպես ներս է մտնում, մոտենում է սեղանին, սակայն մի պահ տատանվում է՝ ասես վախենալով հարցաթերթիկ վերցնել։

–Ռուզաննա, տոմս վեցրու,-ընկեր Շեկյանը լայն ժպտում է Ռուզանին՝ իբր մի վախենա, կօգնեմ, սակայն Ռուզանը ժպիտով չի պատասխանում նրան, նա թռուցիկ մի հայացք է ձգում ինձ վրա և, անտարբեր վերցնելով հարցաթերթիկներից մեկը, նստում է հարևան նստարանին։ Ես արագ աչքի եմ անցկացնում հարցերը։ Հեշտ հարցեր են, կարող եմ հենց միանգամից պատասխանել, առանց նախապատրաստվելու։

Ընկեր Մարոն ասիստենտ է, նա ժպտադեմ մոտենում է ինձ և հարցնում շշուկով.

–Ինչպե՞ս ես։

–Ոչինչ։

–Տես հա, խնդրում եմ… Ձեռքիցս չես պրծնի, եթե մեդալ չստանաս։

Ընկեր Մարոն հեռանում է, ես հարցական նայում եմ Ռուզանի կողմը։ Նա ասես (իսկ գուցե այդպես էլ կա) իր վրա զգում է իմ հայացքը, շեղակի նայում է ինձ։

–Ո՞նց են գործերը։

Լռին գլխով են անում՝ իբր ամեն ինչ կարգին է։ Կեցցես, Ռուզան։ Ես այնպես եմ ուզում որևէ հաճելի բան ասել նրան։

–Ռուզան…

–Ի՞նչ է։

–Ես սիրում եմ քեզ։

Ռուզանը վախեցած կծում է շրթունքը. նրա աչքերում և սարսափ կա, և չթաքցրած ուրախություն։

–Ցնորվե՞լ ես, ինչ է,– կամացուկ, ժպտաշուրթ ասում է նա։

–Այո։ Չգիտեի՞ր։

Ռուզանը գլխով է անում՝ գիտեր ուրեմն։ Եվ ես ինձ այնպես թեթև ու երջանիկ եմ զգում, ասես արդեն ստացել եմ վերջին ''հինգը''։

–Առաքելյան Մհեր։

Ես ծուլորեն ելնում, գնում եմ գրատախտակի մոտ։ Սկսում եմ պատասխանել իմ հարցերին։ Ոչ ոք չի ընդհատում։ Պատմում եմ ու միաժամանակ աչքի տակով երբեմնակի նայում Ռուզանին։ Նա ժպտում է, գոհ է, մինչև իսկ աչքերը շողում են։ Երբ վերջացնում եմ, դպրոցի դիրեկտոր ընկեր Արամայիսը՝ սովորաբար գովասանքում բավականին ժլատ, ասում է.

–Ապրես, ամոթով չթողեցիր մեզ։

–Իսկապես որ, կեցցես,-ասում է մարզժողկրթբաժնի ներկայացուցիչը՝ թանձրամարմին ու բարձրահասակ մի մարդ։

Ընկեր Մարոն, լուսամուտի մոտ կանգնած, երջանիկ տեսքով նայում է մեկ դպրոցի դիրեկտորին, մեկ մարզժողկրթբաժնից եկած մարդուն, մեկ ընկեր Շեկյանին։ Ընկեր Շեկյանը ևս գոհ է։

Ես և Ռուզանը որոշել ենք աս տարի մնալ կոլտնտեսությունում, արտադրական փորձ ձեռք բերել, իսկ հաջորդ տարին ընդունվել ինստիտուտ։ Ոչ միայն մենք, շատերն են այդպես որոշել։ Սակայն ամեն ինչ այլ կերպ դասավորվեց…

Մի անգամ, դա աշնան սկիզբն էր, ես տուն եկա հանդից և տեսա, որ մայրս լալիս է։ Սկզբում ես նույնիսկ վախեցա՝ կարծելով, թե Հեղինեին ինչ-որ բան է պատահել։

–Մամա, ի՞նչ է պատահել…

Հարևան սենյակից դուրս է գալիս քեռի Հարությունը և լուռ մոտենում է լուսամուտին, սկսում է ծխել։

Ոչինչ չեմ հասկանում և դրանից տագնապն իմ հոգում կրկնապատկվում է։

–Բացատրեք, վերջապես, ի՞նչ է պատահել այստեղ։

Մայրիկը շրջվում, կարի մեքենայի արկղից մի թուղթ է հանում և արտասվելով ու գլուխն օրորելով մեկնում է ինձ։ ''…Շրջանային զինկոմիսարիատը… իսկական զինվորական ծառայության ընդհանուր կանոնադրության համաձայն կարգադրում է…'' Ամեն ինչ պարզ է։ Առաջին պահ ես նույնիսկ ուրախանում եմ, որ ամեն ինչ այսպես բարեհաջող ավարտ ունեցավ, և որ ոչ մի դժբախտություն չի պատահել։

–Թուհ, ես էլ ասեմ ինչ է պատահել։

Ոչ ոք չի արձագանքում ինձ։ Քեռի Հարությունը դեռևս ինքնամփոփ կերպով ծխում է լուսամուտի մոտ կանգնած։ Ինչ-որ տեղից գլխահակ ներս է մտնում Հեղինեն։ Մայրիկը շարունակում է հեծկլտալ՝ ժամանակ առ ժամանակ աչքերը սրբելով գլխաշորի ծայրով։ Անհարմար վիճակ է։ Ուզում եմ ասել, որ այդ բոլորը դատարկ բաներ են, և որ արտակարգ ոչինչ չկա այստեղ, երբ մարդ հասնում է զորակոչային տարիքի, ուրեմն պետք է գնա բանակ, և նման բաներ, սակայն…լռում եմ, զգում եմ՝ եթե փորձեմ խոսել, ձայնս ինձ չի ենթարկվի։Տատս նույնպես արտասուք է թափում՝շուրթերն իրար սեղմած ու գլուխն օրորելով:

Բայց հարկավոր է ինչ-որ բան անել։ Ես մոտենում, նստում եմ մայրիկի կողքին։

–Մամա,-ձայնիս մեջ շինծու ամրակամություն դնելով ասում եմ ես։– Ախր ի՞նչ կա դրա մեջ։ Բանակ է, կգնամ էլ, կգամ էլ, երեք տարին ինչ է որ… Այնպես կանցնի, դու էլ չես իմանա… Հետո էլ՝ մենա՞կ ես եմ բանակ գնում ինչ է…

–Է՜հ, քոռանա տատտ…Ախր, հինգ հոգու ուղարկել եմ, ոչ ոք չի վերադարձել,– ասում է նա ցածր և դարձյալ օրորում է գլուխը։– Գոնե մեկնումեկը վերադառնար։ Հինգը՝ դա նրա չորս եղբայրներն են ու հայրս։ Նրանք բոլորն էլ զոհվել են Հայրենական մեծ պատերազմում։ Մինչև հիմա էլ տատս սրբությամբ պահպանում է նրանց եռանկյունի նամակները, գրված ռազմաճակատից։

–Նրանք էլ էին ասում շուտով կգան, բայց չեկան… Դուրս է գալիս, որ խաբեցին ու չեկան…

Նման դեպքերում մխիթարանքի բառերն անուժ են՝ որևէ ներգործություն թողնելու համար։ Բառերն ինչ կարող են անել, երբ խոսքը վերաբերում է հինգ ջահել-ջիվան տղաների, որոնք գնացին կռվելու հայրենի սրբազան հողը ներխուժած անարգ թշնամու դեմ ու այլևս տուն չվերադարձան…

–Ի՞նչ կարիք կա լացուկոծի,-ասում է քեռի Հարությունը քիչ կոպտավուն տոնով։-Կարծես տասը տարով է գնում։

Մայրիկը հույսով նայում է եղբորը, նա ուզում է հավատալ այն բանին, ինչ ասում է քեռի Հարությունը, բայց, ավաղ, դժվար է հավատալը. այս աշխարհում նա ցավեր շատ է տեսել։

–Պետք չէ զուր տեղն անհանգստանալ,-շարունակում է քեռի Հարությունը։-Փառք աստծո, կռիվ-բան չկա, խաղաղ ժամանակներ են…

Բայց ոչ, այնքան էլ հեշտ չէ տատիս ու մայրիկին համոզելը: Վիշտը մարդուն սովորեցնում է թերահավատությամբ նայել ամեն ինչի, որովհետև ամեն բան էլ, այդ թվում և խաղաղությունը, կարող է ժամանակավոր լինել։ Մայրիկը ծանր հառաչում է՝ ձեզ համար հեշտ է ասելը…

–Գրադարանին գիրք ունեմ հանձնելու, տանեմ հանձնեմ,– ասում եմ ես։

Գիրքը պատրվակ է, ուզում եմ դուրս գալ տնից։ Հեղինեն որոշ կասկածանքով նայում է ինձ։ Նա հավանաբար հասկանում է իմ վիճակը։ Առհասարակ հասկացող աղջիկ է նա, կես խոսքից մարդուն կարող է հասկանալ։ Դրա համար էլ ես շատ եմ սիրում նրան։

–Տար, տար հանձնիր,-ընկճված ձայնով ասում է մայրիկը։

Գրքերը վերցնում, դուրս եմ գալիս տնից։ Բակում Հեղինեն հասնում է իմ ետևից։

–Գրադարանն այսօր փակ է,-ասում է նա աչքերը գետնին։– Տուր գրքերը։

Ես երախտագիտությամբ նայում եմ նրան…Սեպտեմբերին մեր կողմերում տաք եղանակներ են լինում միշտ։ Պատահում է, միայն դեկտեմբերի վերջերին է սկսում եղյամ դնել դաշտերի եզրերին։ Բայց այսօր, չգիտեմ ինչու, ցուրտ է։ Նույնիսկ, թվում է, կարող է ձյուն գալ այս գիշեր։

Բակից ելնում, քայլում եմ ակումբի կողմը։ Գուցե երևա Ռուզանը… Բայց նա չկա՝ ոչ աղբյուրի ճանապարհին, ոչ էլ իրենց բակում, ոչ մի տեղ չի երևում։ Իրիկնային աղջամուղջը գնալով խտանում է։ Ձորերը լցվում են անթափանց մթությամբ և միայն բարձր լեռներն են պարզ երևում՝մերված իրիկնային երկնքի կապտավուն հեռանկարին։ Վճռում եմ ուղիղ գնալ Ռուզանի մոտ՝ տուն։ Առաջ այդպիսի քայլի չէի դիմի երբեք, բայց հիմա գնում եմ։ Սիրտս արագ, անհանգիստ խփում է։ Դեռևս հեռվից ես նկատում եմ Ռուզանին՝ մի խտիտ փայտ գրկին բարձրանում է տուն։ Տեսնելով ինձ, նա փայտն արագ դնում է պատշգամբում, վառարանի մոտ և սանդուխքներն ի վար վազելով իջնում, գալիս է դեպի ինձ։

–Մհերիկ, ի՞նչ է պատահել այսպես ուշ։

–Ինչն է ուշ…Նո՞ր չիջավ երեկոն,-բռնազբոսիկ ծիծաղում եմ ես։ Բայց Ռուզանին չես խաբի։ Նա նայում է ինձ կասկածամտությամբ ու կարծես թե մի քիչ սարսափով։

–Ինչ-որ բա՞ն է պատահել։

–Աստված իմ, նույնիսկ հյուր գնալն էլ վտանգավոր է դառել։

–Հյո՞ւր,-զարմանքից Ռուզանի աչքերը լայնանում են։

–Հյուրն աստծունն է,-պատշգամբից լսվում է Անուշ տատի ձայնը։– Արի, մեր տանը հյուրերն այնքան էլ շատ չեն լինում, որպեսզի հարցնենք, թե ինչու ես եկել։ Բարձրացիր, որդիս, մի ամաչիր…

–Տեսնու՞մ ես,– ասում եմ ես Ռուզանին,-իմաստուն խոսքեր են, սովորիր։

Իմ կատակա-խրատային տոնը, ինչպես երևում է, հանգստացուցիչ ազդեցություն է ունենում Ռուզանի վրա։ Նա ժպտում է։

Բարձրանում ենք պատշգամբ։ Անուշ մայրիկն երկու ձեռքով անսպասելի գլուխս բռնում, համբուրում է ճակատս։ Ես քիչ շփոթվում եմ նման սիրալիր ընդունելությունից, բայց Ռուզանը գոհ է, նա ծիծաղում է։ Պարզ է, նա ամեն ինչ պատմել է արդեն պառավին, այլապես ինչու պիտի նա այդպիսի մտերմությամբ ընդունի ինձ։ Երևի Մարատի մասին նույնպես պատմել է…-Ռուզան ջան, իջիր ներքևի տուն, խնձոր բեր,-ասում է Անուշ մյրիկը։-Թեյնիկն էլ դիր կրակին, թող տաքանա։

Ռուզանն իջնում է ներքևի հարկ։ Տեսնելով պառավի հարցական հայացքը, ես ասում եմ.

–Բանակ եմ գնում, Անուշ մայրիկ։

–Բանա՞կ։

–Ըհը… Միայն թե այդ մասին դեռ առայժմ նրան ոչինչ մի ասեք, ես ինքս կասեմ։

Պառավը ձեռքը ծանր իջեցնում է ծնկանը, հառաչում։

–Վույ, քոռանամ ես։ Բա էդ ո՞նց կլինի։

Ես թոթվում եմ ուսերս՝ իբր, ինչ կա, որ, հայրենիքի պաշտպանությունը մեր երկրի յուրաքանչյուր քաղաքացու սրբազան պարտականությունն է։

–Իմ երկու տղեն էլ մնացին կռվում,-հառաչում, գլուխն օրորում է Անուշ մայրիկը։-Մեծ տղաս նոր էր ուսումը պրծել, դասատու էր գյուղում, փոքրը սովորում էր…Հանգցրին օջախս, որդիս, աստված հավիտյանս հավիտենից հանգցնի նրանց օջախները…

Ռուզանը վերադառնում է կարմրաթուշ խնձորներով լի մի մեծ աման ձեռքին։

–Թեյնիկը դրեցի՞ր,-հարցնում է մայրիկը, փութկոտ սրբելով արցունքները։

–Հա, մեծ մամա,-պատասխանում է Ռուզանը՝ զարմանքով նայելով տատին։ Նա նկատում է, իհարկե, որ պառավը հենց նոր արտասվել է։ Սակայն ոչինչ չի հարցնում։

Պատշգամբում նստած մենք երկար զրուցում ենք տարբեր բաներից, հոնի մուրաբայով թեյ ենք խմում, իսկ հետո, երբ ելնում և ուզում եմ հրաժեշտ տալ, Անուշ մայրիկը կրկին համբուրում է ինձ և արտասվաթոր աչքերով նայելով ինձ, ասում է.

–Բարով գնաս, բալաս, մի մոռացիր մեզ,– և, դառնալով Ռուզանին, ավելացնում է, – ճամփու դիր, եկ։

Փողոցում մութ է, լռություն։ Սպիտակավուն մառախուղը սահում է գետնի վրայով։ Այստեղ-այնտեղ, ինչպես վարագույրների ետևից, աղոտ փայլում են տների լուսամուտները։ Ես մտածում եմ, թե ինչպես ասեմ Ռուզանին բանակի մասին, որպեսզի նրա համար անակնկալ չլինի։ Բայց Ռուզանը կանխում է ինձ.

–Տատս ինչո՞ւ էր արտասվում։ Ինչ-որ բա՞ն է պատահել։ Ես արդեն գիտեմ՝ մեր տղաներից շատերը ծանուցագիր են ստացել զինկոմիսարիատից։ Քե՞զ էլ են կանչել։

–Այո,-ասում եմ ես, քիչ թեթևություն զգալով այն բանից, որ նա որոշ բան գիտի արդեն։-Բանակ եմ գնում։

Ռուզանը հանկարծ կանգ է առնում։

–Դո՞ւ։ Բանա՞կ,-ասում է նա այնպիսի տոնով, ասես հաստատ գիտի՝ բանակ կարող է գնալ ամեն ոք, միայն ոչ ես։– Դու մտածո՞ւմ ես, թե ինչ ես ասում։

–Բանակ հո մենակ ե՞ս չեմ գնում, Ռուզան,-ես թոթվում եմ ուսերս։-Բոլորն են գնում։

–Իսկ ե՞ս։ Առանց քեզ ես ինչպե՞ս պիտի անեմ։ Դու մտածե՞լ ես իմ մասին։

Երեխայական-պարզամիտ այս խոսքերից սիրտս սեղմվում է։ Ես գրկում եմ Ռուզանի ուսերը և զգում եմ, թե ինչպես են նրանք դողում իմ գրկի մեջ։

–Դու կարծում ես ինձ համար հե՞շտ կլինի առանց քեզ։ Չէ՞ որ ես հիմա միայն քեզնով եմ ապրում, Ռուզան…

–Ի՞նչ կարելի է անել,-հարցնում է Ռուզանը միանգամայն շշմած։ Հավանաբար, մինչև այդ պահը նա դեռևս հույս ուներ, թե ես ծանուցագիր չեմ ստացել։ Ես փարատեցի այդ հույսը,և դարձյալ Ռուզանի համար ամեն ինչ անակնկալ էր, որը և շփոթեցրեց նրան այդքան։ Ես խղճում եմ Ռուզանին։ Ես ինձ ևս խղճում եմ… Բայց չգիտեմ, չեմ կարողանում հասկանալ, թե ինչ կարելի է անել, և միայն Ռուզանին ավելի ու ավելի եմ սեղմում իմ կրծքին, շոյում եմ մազերը, ուսերը, մխիթարական ինչ-որ բաներ եմ մրմնջում…

Այսպես իրար գրկած, քարացած, շվար՝ մոտալուտ բաժանման համար, մենք կանգնել ենք դատարկ ու մութ փողոցում, ու չենք ուզում բաժանվել։

Մառախուղն հետզհետե հալվում է, բայց երկինքը մութ է դեռ՝ պատված գորշավուն ամպերով։ Հեռվում, լեռների վրա խուլ որոտում է երկինքը, մերթ ընդ մերթ պայթում են կայծակները՝ մտրակաձև կտրտելով խավարը։ Այնտեղ, լեռներում, հորդ անձրև է տեղում երևի։

–Քեզ համար ցուրտ կլինի… Թեթև ես հագնված, իսկ դրսում խոնավություն է… Դու չե՞ս մրսում։

Այս բառերը ես դժվարությամբ եմ արտաբերում, որովհետև գիտեմ՝ ցուրտն ու խոնավությունը կապ չունեն այստեղ։

–Մի գնա, Մհերիկ,-շշնջում է Ռուզանը մի տեսակ ջերմեռանդորեն։– Մի գնա, լսո՞ւմ ես։

–Դու գժվե՞լ ես, ինչ է,-բռնազբոսիկ ծիծաղով ասում եմ ես։

–Ոչ, չեմ գժվել։ Դու ոսկե մեդալով ես ավարտել դպրոցը, դու իրավունք ունես… Տեր աստված, ախր, ինչո՞ւ, ինչո՞ւ մենք իսկույն չգնացինք ինստիտուտ։ Ինչո՞ւ մնացինք այստեղ… Եվ այդ բոլորը իմ պատճառով, քեզ թվում էր, թե լավ չեմ պարապել… Ասում էիր այս տարի լավ կպարապենք ու նոր կգնանք ընդունվելու… Ոչ, հարկավոր էր գնալ, գուցե և ընդունվեինք, կսովորեինք միասին, նույն խմբում, և չէինք մտածի բաժանման մասին…

–Ուշ է արդեն,-ասում եմ ես, թեպետ հասկանում եմ՝ ինչ-որ բանում իրավացի է նա։– Ավելի լավ է մտածենք այն մասին, թե ինչ անենք, որպեսզի արագ անցնի այդ երեք տարին։

–Ախր, ես կմեռնեմ առանց քեզ,-համարյա ճչում է Ռուզանը։– Մտածելն անգամ ահավոր է՝ ամբողջ երեք տարի։ Ես չեմ դիմանա…

–Իսկ ի՞նչ կանես,-ակամա ժպտում եմ ես։

–Չգիտեմ, Մհերիկ, սիրելիս, հարազատս։ Վշտից կմեռնեմ։ Ախր, երեք տարին… Հաշվիր, տես քանի օր է անում։

–Դու ինձ շուտ-շուտ նամակ գրիր, և տարիները արագ կանցնեն, չես էլ նկատի, թե ոնց անցան։ Գրելո՞ւ ես ինձ։

Նա դեմքը սեղմում է իմ կրծքին։

–Մհերիկ, դու երբ պիտի վերջ տաս քո հիմարավուն հարցերին։ Էլ ո՞ւմ պիտի գրեմ, եթե ոչ քեզ։

Անձրևը, երևում է, մոտենում է գյուղին։ Մթան մեջ լսվում է նրա հետզհետե մոտեցող վշշոցը։

–Այսպես կկանգնեի ու կսպասեի քեզ երեք տարի,– արտասանում է Ռուզանը, և նրա աչքերն իսկույն լցվում է վճիտ արցունքով։

–Հազիվ թե դա հաջողվի քեզ,-ժպտում եմ ես։ Լսո՞ւմ ես ձայնը՝ տես ինչ անձրև է մոտենում գյուղին։

–Հետո ինչ։

Ցանկապատներից այն կողմ, խավարի մեջ, մի լուսամուտ է բացվում։ Անուշ մայրիկն է երևի։ Նա է։ Չանցած մի րոպե լսում եմ նրա ցածր ձայնը.

–Ռուզան, տուն եկ, անձրև է սկսվում։

Անձրևի խոշոր կաթիլներն ընկնում են այս ու այնտեղ։

–Դեհ, գնա,-ասում եմ ես։– Կթրջվես հանկարծ։

–Դու էլ գնա,-ասում է Ռուզանը և այստեղ, նրա մեջ ըստ երևույթին, շատ զարմանալի մի միտք է ծագում. ես դա նրա հայացքից եմ զգում։-Ինչ կլինի, եթե կանգնես անձրևի տակ ու մրսես-հիվանդանաս,-ասում է նա,-ոչ ծանր, իհարկե… գուցե այնժամ չտանեին քեզ որոշ ժամանակ։ Դե, ինչ ես ծիծաղում, Մհերիկ։

–Ի՞նչ պիտի լինի, միևնույն է, ես չեմ հիվանդանա։ Ես քարի պես պինդ եմ… Դե լավ, գնա, թե չէ տատիկդ կկարծի թե քեզ փախցրել եմ։

–Դու էլ փախցրու…-վերջապես ժպտում է Ռուզանը։

–Ես սև այծենակաճ չունեմ, որպեսզի թաքցնեմ քեզ նրա մեջ։ Լավ, գնա, վաղը կհանդիպենք։

Ռուզանը դանդաղ շրջվում և գնում է իրենց տան կողմը։ Ես նրա ետևից նայում եմ այնքան ժամանակ, մինչև նա բարձրանում է սանդուխքներով։

Երբ մեր փոքրիկ գյուղից մի մարդ անգամ հեռանում է, դա իսկույն զգացվում է։ Թվում է դատարկվում է նրա տեղը և մարդիկ զգում են այդ դատարկությունը՝ ինչպես թատրոնում, ուր ներկայացման ժամանակ հանկարծ մեկը ելնում, թողնում է դահլիճը։ Իսկ հիմա միանգամից տասներկու հոգի հեռանում են գյուղից։ Հիմնականում մեր դասարանցիներն են։ Տղաներից մեզ հետ չեն մեկնում լոկ Մարատը, Ռուբենը, Մաքսիմը և Զավենը։ Նրանք մեզնից մի տարով փոքր են և եկող տարի են միայն գնալու զինվորական ծառայության։

Մենք խայտաբղետ կազմով քայլում ենք փոշոտ ճանապարհով։ Բաբկենի ապրանքատար հին ավտոն սպասում է մեզ գյուղատակին. դրանով ենք գնալու մինչև շրջկենտրոն։ Ռուզանը լուռ գալիս է իմ կողքից և մատների ծայրով գողունի սրբում է արցունքները։ Լիլիթն էլ է եկել ճանապարհելու…Նա գլուխը կախ քայլում է որոշ հեռավորության վրա, բայց ես տեսնում եմ, թե ինչպես է ժամանակ առ ժամանակ թռուցիկ հայացքներ գցում իմ կողմը։ Ես ու Լիլիթը ոնց որ արդեն վաղուց հաշտվել ենք, սակայն օտարության սառնությունը մեր մեջ, այնուամենայնիվ դեռ մնում է։

–Լիլիթ, դու ինչո՞ւ շարունաակ լռում ես,-դառնալով նրա կողմը, հարցնում եմ ես։

–Ի՞նչ ասեմ,-հազիվ լսելի արտասանում է նա շիկնելով։ Ռուբենը թեթև քաշում է թևս։ Տեսնում եմ՝ նա ինչ-որ բան է ուզում ասել ինձ։ Գյուղից մինչև այստեղ հարմար պահ էր փնտրում, որ ասեր։ ''Ի՞նչ է'',-հայացքով հարցնում եմ ես։

–Մհերիկ, ներիր այն բանի համար,-ցածրաձայն ասում է Ռուբենը՝ գրկելով թևս ու ուսով սեղմվելով ինձ։

–Ի՞նչ բան,-չեմ հասկանում ես։

–Այն էլի… որ Մարատի հետ եկանք ձորը…

Ես նոր միայն գլխի եմ ընկնում, թե ինչի մասին է խոսքը։

–Ես դա վաղուց մոռացել եմ արդեն

–Ապրես,– ասում է Ռուբենը:

–Յուրաքանչյուր օրը՝ մի նամակ,– արմունկս ցնցում է Ռուզանը։-Լսո՞ւմ ես ինձ։ Որպեսզի ամեն օր նամակ լինի։

–Անպայման,-ժպտում եմ ես։– Այսինքն ամիսը երեսուն նամակ։

Ռուզանը չի վիրավորվում, բայց ձևացնում է, թե վիրավորված է։ Եվ այն էլ խիստ։ Զայրացկոտ նայում է ինձ, բայց հետո չի դիմանում, սկսում է ժպտալ արցունքների միջից։

Ինչ-որ մեկը մեր հետևից կամացուկ ասում է.

–Եկող տարի ես էլ եմ գնում բանակ։ Նայիր՝ որպեսզի օրական մի նամակ ստանամ քեզանից։ Հասկացա՞ր։

Ես ձայնի վրա շրջվում եմ ետ։ Զավենն է։ Նա և Հեղինեն քայլում են կողք-կողքի։ Մտնում եմ Զավենի թևը, որոշ ժամանակ քայքլում ենք լուռ, հետո նրան մի կողմ եմ քաշում։

–Զավեն,– ասում եմ ես,– քեզ հետ մոտ ընկերներ ենք եղել… և դու գիտես, որ… մի խոսքով, մեր հայրը զոհվել է կռվում… Հեղինեին, տես, չնեղացնես… Լավ հիշիր խոսքս, մի բան պատահի, կգամ, երկուսիդ վերջն էլ կտամ…

–Մհերիկ, դու գիտես ինձ…ես կյանքս անգամ չեմ խնայի նրա համար…-Զավենը շփոթված նայում է չորս կողմը։

–Լավ, պայմանավորվեցինք,-սառը նետում եմ ես։

Հասնում ենք գյուղատակի բարձր, մինչև երկինք հասնող չինարիներին։ Այդ չինարենիները գիշեր ու ցերեկ օրորվում, խշշում են մեծ ճանապարհի վրա։ Քամի չկա այսօր, ջինջ արև է, բայց միևնույնն է, մեղմիկ օրորվում, խշշում են նրանք, ասես հրաժեշտի խոսքեր են շշնջում մեզ։

Կոմբայնավար Գարեգինը, առանց որի ոչ մի ուրախություն չի լինում գյուղում, ուսապարկից հանում է զուռնան, սկսում նվագել։ Անուրախ, թախծոտ նվագ է դա, կատարածու Սիմոնը մոլեգնորեն խփում է դհոլը՝ ամեն հարվածից ցնցելով գլուխը ինչպես կաթվածահար։

Լեռներն ու ձորերը արձագանքում են երաժշտությանը։ Մենք հրաժեշտ ենք տալիս մեր հարազատներին և հերթով բարձրանում ապրանքատարի թափքը։ Կանայք արտասվում են, իսկ տղամարդիկ, ապրանքատարի մոտ հավաքված լուռ ծխում են լրագրից սարքած հաստ գլանակները և երբեմնակի խորհուրդներ են տալիս, թե ինչպես պահենք մեզ այնտեղ, բանակում։ Դա ինքնին հասկանալի է, նրանցից շատերն անցել են պատերազմի դաժան ճանապարհներով, հասնելով մինչև Բեռլին։

Համարյա ամբողջ գյուղն է եկել ճանապարհելու, նրանք, երևի հիշում են իրենց որդիներին, եղբայրներին, հայրերին, որոնք վաղուց, շատ տարիներ առաջ, ահա այսպես մեկնել են բանակ ու այլևս չեն վերադարձել։ Պատերազմ էր այն ժամանակ, այստեղ, այս չինարենիների տակ կանգնած, գյուղը ճանապարհեց նրանց արցունքն աչքին և այդպես արցունքն աչքին մինչև հիմա էլ պահում է նրանցից շատերի ճամփան, որ, ով գիտի, ո՞րտեղ ընկան, ո՞ր երկնքի տակ… Էհ, ինչքան բան են տեսել այս չինարենիները և ինչ կպատմեին, նրանք եթե կարողանային պատմել…

Բաբկենը գործի է գցում մոտորը, ապրանքատարը տեղից շարժվում է։ Սկզբում գնում է դանդաղ, ասես չուզենալով։ Տղաները հանում են գլխարկները, թափահարում են։ Ռուզանը մի քանի քայլ առաջ է գալիս, ասես ցանկանալով հասնել մեքենային, հետո կանգնում է բոլորից քիչ հեռու և, հանելով կարմիր գլխաշորը, թափահարում է երկար։

Ապրանքատարը արագություն է վերցնում, շրջկենտրոն տանող ճանապարհի վրա փոշու ամպ է բարձրանում։ Այդ փոշին, ինչպես ծուխ, բարձրանում է վեր և նրա ետևում ոչինչ չի երևում այլևս։ Երբ անցնում էինք վերջին ոլորանը, գյուղը նորից երևաց. այնտեղ, չինարենիների տակ դեռ կանգնած են մերոնք։ Ես հեռվից նկատում եմ Ռուզանին. Նա դարձյալ կանգնած է ընդհանուր խմբից անջատ և գլխավերևում շարունակ թափահարում է գլխաշորը։

Սա ուրիշ աշխարհ է՝ մեզ համար բոլորովին անսովոր։ Բայց մարդ, բարեբախտաբար, ընտելանում է ամեն ինչի։ Այլապես ցնդել կարելի է։ Աշնանային մեր տաքուկ եղանակներին ու բազմերանգ գույներին փոխարինել է ձյունաճերմակ տափաստանը, որ ոչ սկիզբ ունի, ոչ վերջ։ Եվ այդ համատարած ձյան թագավորության մեջ մեր ցածրիկ զորանոցներն են միայն ծխում։

Հեռու է մնացել մեր գյուղը, հազարավոր կիլոմետր տարածություն է բաժանում մեզ։

–Երբ գյուղում արևը մայր է մտնում, այստեղ նոր միայն բացվում է օրը,-ասում է Մայիսը։ Մեր դասարանի տղաներից Մայիսն է մնացել ինձ հետ, մյուսները ուրիշ վայրերում են ծառայում։

Տեղ հասնելուն պես նամակ եմ գրում Ռուզանին։ Գրում եմ, որ ծանր է ինձ համար առանց իրեն։ Հետադարձ հասցես նույնպես ուղարկում եմ, այնուհետև ամբողջ մի ամիս սպասում եմ, սակայն՝ ոչ մի պատասխան։ Ես գրում եմ երկրորդ նամակը, հետո երրորդը, չորրորդը։ Դարձյալ ոչ մի պատասխան։ Հերթական, թվով արդեն չգիտեմ որերորդ նամակում, որպեսզի քիչ վախեցնեմ նրան, գրում եմ. ''Եթե դու անհապաղ չպատասխանես ինձ, ես այնպիսի բան կանեմ այստեղ, որ ինձ հաուպվախտ կնստեցնեն կամ նույնիսկ կտան ռազմական տրիբունալ և այլևս չես տեսնի ինձ''։ Եվ դարձյալ Ռուզանից ոչ մի պատասխան։ Չէի ուզում այդ մասին գրել Հեղինեին կամ Զավենին։ Մտածում էի՝ ավելորդ խոսակցություններ կսկսվեն, ավելի լավ է, թող ոչինչ չիմանան, թող նրանց թվա, թե մենք կանոնավոր գրում ենք իրար։

Մայիսը հանգստացնում է ինձ.

–Կպատասխանի, ոչինչ էլ չի լինի։

Սակայն առաջվա պես նամակ չկա Ռուզանից։ Մի՞թե իմ մեկնելուն էր սպասում։ Մի՞թե այդպես շուտ մոռացավ ինձ։ Իսկ ո՞ւր մնացին նրա խոստումները, նրա խոսքերը՝ իր անաղարտ սիրո մասին։

Հավանաբար, ես տխուր դեմք ունեմ, դրա համար էլ տղաները մխիթարում են ինձ իրենց խորհուրդներով։

–Հիմարություն է այդ աղջիկներին հավատալը,-ասում է Տոլյա Տրետյակովը՝ սիբիրցի անչափ սրտագին մի տղա,-նրանց համար մեկ է՝ այսօր քեզ հետ են, վաղը չկաս, մեծ բան չէ, մեկ ուրիշին կգտնեն…

–Շնորհակալություն, մխիթարեցիր,-բռնի ժպտում եմ ես։

Տղաները ծիծաղում են, բայց դրանից ես թեթևություն չեմ զգում։ Ինձ համար չափից դուրս անտանելի է այդ անորոշությունը։ Եվ ահա մի անգամ գիշերը, երբ բոլորը պառկել էին քնելու, ես մի նամակ ևս գրեցի Ռուզանին։

Ում մտքով կանցներ այն ժամանակ, որ դա իմ վերջին նամակն է Ռուզանին։

Կոպիտ ու դաժան ստացվեց նամակը։ Մի խոսքով, գրեցի ինչ-որ խելքիս փչեց, նույնիսկ հիմա, երբ շատ տարիներ են անցել, ամաչում եմ այդ մասին հիշելիս։ Բայց այն ժամանակ շատ էի զայրացած և, բացի այդ, թաքուն հույս ունեի, որ գոնե այս նամակը նա անպատասխան չի թողնի։ Միայն հետո հասկացա, որ հենց այդ նամակին է, որ նա երբեք չպիտի պատասխանի։

Այդպես էլ եղավ…

Իսկ օրերն անցնում են միատեսակ՝ տխուր ու տաղտկալի։ Տղաները շարունակ նույնն են կրկնում. ''Ուշադրություն մի դարձրու, Մգեր, նա արժանի չէ դրան։ Մի՞թե քեզ համար պարզ չէ, թե ով է նա՝ առօրյա մի անպետքություն, որ սովոր է տղաների հետ սիլի-բիլի անելու։ Մոռացիր և վերջ''։

Համաձայն եմ, բայց ինչպե՞ս մոռանամ, երբ ամեն վայրկյան նա կանգնած է աչքիս առաջ, երբ մինչև հիմա էլ շուրթերիս վրա զգում եմ նրա շուրթերի համը, ամեն րոպե լսում նրա ձայնը, նրա ծիծաղը, նրա շրջազգեստի շրշյունը։ Տեսնում եմ նրան՝ արցունքն աչքին կանգնած չինարենիների տակ, մարդկանց խմբից անջատ, և ապրանքատարի ետևից թափահարում է գլխաշորը… Կամ ահա քայլում է նա լուսաբացի ջինջ արևի միջով և կժի ողորկ մակերևույթին կուրացուցիչ փայլատակում են արևի շողերը։ Դե, փորձիր մոռանալ այն, ինչ փշի պես ամուր խրվել է հոգուդ մեջ։ Ցերեկները դեռ ոչինչ, բայց գիշերները, երբ բոլորը քնում են, և դու մնում ես մեն-մենակ ինքդ քեզ հետ… Դա սարսափելի է։

–Էլի Ռուզանի մասին ես մտածում,-շշնջում է Մայիսը՝ տրորելով քնկոտ աչքերը։ Մեր մահճակալներն իրար մոտ են։

–Իսկ էլ ո՞ւմ մասին պիտի մտածեմ, հարցին հարցով պատասխանում եմ ես։

–Դրանից որև բա՞ն է փոխվում։

–Փոխվում է, թե չէ, բայց չմտածել չեմ կարող։ Դու քնիր, քեզ ի՞նչ է եղել։

–Թողնո՞ւմ ես, որ քնեմ՝ շարունակ տնքում, հառաչում ես։

Իսկ օրերը վազում են իրար ետևից, օրերը դառնում են շաբաթներ, շաբաթները ամիսներ ու տարիներ… Քեռի Հարությունը ճիշտ էր, երբ ասում էր. ''Երեք տարին էնպես կթռչի, որ ինքդ էլ չես իմանա, թե երբ անցավ''։ Իրոք, երեք տարին երեք ամսվա պես անցավ։

Եվ ահա նորից եկել, կանգնել եմ ծանոթ չինարենիների տակ։ Ամառ է։ Արև։ Ծառերը օրորվում, խշշում են առաջվա պես։ Այստեղ հրաժեշտ տվեցի մերոնց, Ռուզանին… Իսկ ահա քիչ այն կողմ կանգնած էր Բաբկենի հին ապրանքատարը։ Այս երեք տարիների ընթացքում չինարենիները ամենևին չեն փոխվել։ Բայց երևի շատ բան են տեսել։ Ափսոս, որ պատմել չգիտեն… Լավ, թողնենք այդ էժանագին քնքշությունները, երեք տարով մեծացել ենք արդեն։ Բայց մի՞թե միայն երեք տարով։

Համարյա ամբողջ գյուղը՝ մեծ թե փոքր, հավաքվել են մեր բակը։

–Աստված լսել է աղաչանքս,-ասում է տատս,-հինգը գնացին անհետ կորան… Բայց ահա վեցերորդը՝ թոռս, տուն է եկել, որպեսզի օջախիս ծուխը չմարի։ Փառքդ շատ լինի, աստված…Վախենում էինք, թե Աղվանստան կտանեն…

–Էն թաքցրած արաղից-բանց բեր,-ծիծաղում է քեռի Հարությունը։-Որ ասում էի էսօր-էգուց գալու է, չէիր հավատում։

Սրտաբաց, անկեղծ է մեր գյուղի ժողովուրդը։ Գալիս, աչքալուսանք են տալիս մորս ու տատիս, որ ողջ-առողջ տուն եմ վերադարձել բանակից, գրկում, համբուրում են ինձ։ Հեղինեն նրանց արանքներով խենթի պես այս ու այն կողմ է վազում՝ սեղանին դնելով մեկ թթի օղի, մեկ մոշի բուրավետ սև գինի, մեկ կերակուրների մեծ ափսեն։ Այս երեք տարվա մեջ Հեղինեն այնպես է փոխվել, գեղեցկացել է, որ առաջին հայացքից դժվար է ճանաչելը։ Զավենը օգնում է նրան. նա էլ է փոխվել, պարթև երիտասարդ է արդեն, հայացքը դարձել է հաստատուն։ Եվ ոնց էլ սազում են իրար։

–Հեղինեն ու Զավենը բժշկական ինստիտուտ են ընդունվել, ապագա բժիշկներ են,– հպարտությամբ հաղորդում է մայրիկը։ Նա, իհարկե գիտի, որ ինձ հայտնի է այդ մասին, բայց ուզում է մի անգամ ևս հիշեցնել։ Հեղինեն կարմրատակում է։

Ամենավերջում մեր բակ է մտնում քեռի Առաքելը։ Նրա միակ որդին զոհվել է Ռայխստագի գրավման ժամանակ, հաղթանակից ընդամենը մի օր առաջ, բայց ծերուկն հավատում է նրա վերադարձին։ Հավատում ու սպասում է, թեպետ գյուղի կենտրոնում, Հայրենական մեծ պատերազմում նահատակված հնձախուրթցիների պատվին կանգնեցրած հուշակոթողին կա և նրա որդու անունը։

Ամեն անգամ, հենց որ մեկնումեկը վերադառնում է զինվորական ծառայությունից, նա գալիս, համարյա միևնույն բանն է հարցնում միշտ. ''Որդուս չե՞ս տեսել, բալաս, բարձրահասակ, սիրուն աչքերով տղա է, անունը՝ Արամ''։

Բոլորն ակնածանքով մի կողմ են քաշվում՝ թողնելով, որ քեռի Առաքելը մոտենա ինձ։ Ինքս ելնում, ընդառաջ եմ գնում նրան։ Լրիվ ծերացել է քեռի Առաքելը, աչքերը խամրած են, քայլերը դողդոջ։ Նա, հենվելով հոնի ձեռնափայտին, ուղիղ նայում է իմ աչքերին։ Ծանր է նրա հայացքը, ես ակամաբար փախցնում եմ աչքերս։

–Գուցե այնտեղ հանդիպած լինես որդուս, բալաս՝ սիրուն աչքերով, անունը Արամ…– առանց ավարտելու խոսքը, նա ձեռքը անհույս թափ է տալիս, թողնում, հեռանում…

Ես լռում եմ, որովհետև… ես ի՞նչ պատասխան կարող եմ տալ նրան։

Արևը վաղուց է ծագել։ Ես ելնում, բացում եմ լուսամուտները։ Առավոտվա թարմ հովը՝ դեղձանիկների երգի, շների բեկբեկուն հաչոցների, հավերի չընդհատվող կչկչոցի ու հեռու լեռնալանջերին խոտ հարող տղամարդկանց կանչերի հետ թևածում է ներս։

Արևի շողերը սարի վրա են դեռ, դեռ չեն հասցրել իջնել մինչև ձորերը։

Մարդու սիրտ ակամա ուռչում, ճախրում է երջանկությունից։ Որտեղ կա այսպիսի բարձր, լուրթ ու գեղեցիկ երկինք։

Իսկ գուցե այն գեղեցիկ է, որովհետև մանկուց ենք ընտելացել նրան, մանկուց են մեր աչքերը տեսել այն ու սիրել։ Մեր մանկության կապտաջինջ երկինքն է դա, դրա համար էլ անսահման թանկ է մեր հոգուն… Իսկ աշխարհի որ մի ծայրում կա առհասարակ այսպիսի գեղեցկություն՝ երևի ոչ մի տեղ։ Հետզհետե ձորերը նույնպես ողողվում են արևի պայծառ շողերով։ Պատշգամբից երևում է ձորի ծանոթ ուռենին, որի տակ այն ժամանակ քիչ մնաց կռվեինք ես ու Մարատը։

Ես հագնվում, թեթև նախաճաշում եմ և քայլում դեպի Բախչուտի ձորը։ Ամեն մի քար, ամեն մի ծառ ու թուփ ինձ հիշեցնում է Ռուզանի մասին։ Մտքերի մեջ խորասույզ՝ ես երկար քայլում եմ, հասնում Բախչուտի աղբյուրին, որից այն կողմ՝ չորս կողմից ծառերով շրջափակված մարգագետնում, շատ անգամ ենք ժամադրվել ես ու Ռուզանը։ Ահա այստեղ, օտար աչքից թաքուն, ես համբուրել եմ Ռուզանի հրակարմիր շուրթերը… Իսկ ահա աղբյուրը, այն աղբյուրը, որի մոտ, կարճատև գժտությունից հետո, կրկին հաշտվեցինք ես ու Ռուզանը։ Այդ օրը նա ինձ պատմեց Մարատի մասին…Պետք չէ, պետք չէ այդ մասին։ Դա անցած-մոռացված պատմություն է արդեն։

–Մհերիկ։

Բարձրացնում եմ աչքերս։ Մի քանի քայլ այն կողմ գեղահասակ մի աղջիկ է կանգնել՝ դատարկ կուժն ուսին։ Նոր է գնում ջրի։

–Լիլի՞թ… Քիչ մնաց չճանաչեի քեզ, Լիլիթ։

Լիլիթը կաս-կարմիր է կտրում շփոթմունքից։ Նա կուժը դնում է գետնին և մնում կանգնած։

–Բարև, Լիլիթ։-Ես մոտենում, ամուր սեղմում եմ նրա ձեռքը։

–Բարով ես եկել, Մհերիկ։ Դու էլ ես փոխվել։ Մեծացել ես…

Մենք երկուսս էլ մի տեսակ ինչ-որ շփոթություն ենք զգում և չգիտենք, թե ինչ ասենք միմյանց։ ''Գուցե դու հենց իմ բախտն էիր, իսկ ես վերցրի ու քեզ վանեցի ինձանից'',– չգիտեմ ինչու այդ միտքն հանկարծ առկայծում է իմ գլխում։ Ես ակամա ցած եմ գցում աչքերս՝ չհամարձակվելով նայել Լիլիթին։

–Հը, ինչպե՞ս են գործերդ,-վերջապես հարցնում եմ ես։

–Ոչինչ… Թղթերս ինստիտուտ էի հանձնել, բայց վերջին քննությունում կտրվեցի… Դե հո պարտադիր չէ, որ բոլորը ընդունվեն, գյուղում էլ են մարդիկ պետք… Քո գործե՞րն ինչպես են։ Ոչ ոքի չե՞ս տեսել մերոնցից։

–Համարյա ոչ ոքի։

–Գրետան ու Ռոզան ամուսնացել են, Ագնեսան նույնպես, շատերը փոխադրվել են քաղաք։ Իսկ Մարատը, երևի գիտես, ռազմական ուսումնարան է ավարտել, ընդմիշտ բանակում է մնալու։

Ես վախենում եմ, որ Լիլիթը կարող է հանկարծ խոսել Ռուզանի մասին։ Դրա համար էլ ձգտում եմ փոխել խոսակցությունը։

–Չե՞ս ուզում քաղաք փոխադրվել,-ասում եմ ես։

–Ինձ թվում է քաղաքում ոչ ոք իմ կարիքը չի զգում։

–Իսկ այստե՞ղ։

–Այստեղ, պարզ է, աշխատող ձեռք է պետք։ Որովհետև բոլորը մի գլուխ քաղաք են փախչում։ Հեշտ կյանքը ձգում է մարդկանց։

–Իսկ քե՞զ։

–Ինձ բոլորովին չի ձգում։ Ինձ համար այստեղ էլ վատ չէ։

Ջուրը մեր ոտքերի մոտ, մամռոտ քարերի մեջ խոխոջալով վազում է դեպի ձորը։

–Հիշո՞ւմ ես, Մհերիկ,– ժպտում է Լիլիթը։

–Ի՞նչը,– հարցնում եմ ես։– Հիշելու այնքան բան կա։

–Թե ինչպես էի լալիս։

–Հիշում եմ…

–Հիմար էի այն ժամանակ։

–Դա այնքան վաղուց էր, Լիլիթ… Այն օրվանից ինչքան ջրեր են հոսել… Երեխաներ էինք երևի այն ժամանակ, միամիտ ու ինքնավստահ երեխաներ։ Հիմա մեծացել ենք արդեն։

–Այո, մեծացել ենք,-ասում է նա, կուժը դնելով գուռի տակ։ Կուժն արագ լցվում է։ Լիլիթը այն թեթև դնում է ուսին։

–Գնո՞ւմ ես արդեն։

–Այո։ Տես արևն արդեն ուր է հասել՝ դաշտ պիտի գնամ։

Ես, չգիտեմ ինչու, չեմ ուզում, որ նա գնա։ Ինձ համար հաճելի է կրկին տեսնել նրան։ Իմ գլխում դարձյալ առկայծում է նույն միտքը. ''Գուցե դու հենց իմ բախտն էիր…''

–Մենք դեռ կհանդիպենք, Մհերիկ։ Դու այստեղ ես, չէ՞, դեռ,– ասում է Լիլիթը տխուր ձայնով.

–Մի երկու օրից հետո կգնամ Երևան, ուզում եմ գյուղինստիտուտ ընդունվել։

–Հաջողություն եմ ցանկանում, Մհերիկ։ Ես համոզված եմ, որ կընդունվես։

Լիլիթը շրջանցում է ինձ և քայլում գյուղ տանող արահետով։

Աղբյուրից սառը, մրսեցնող ջուր եմ խմում և նույնպես քայլում գյուղի կողմը։ Եվ շուտով հայտնվում եմ Անուշ մայրիկի բակում։ Չէի ասի, թե պատահաբար ընկա այստեղ, բայց եկա՝ հակառակ կամքիս, ոտքերս մի տեսակ իրենք իրենց բերեցին ինձ այստեղ։ Ուզում էի աննկատ հեռանալ, բայց երես առ երես անակնկալիորեն հանդիպեցի Անուշ մայրիկին։ Նա, հավանաբար, նոր էր դուրս եկել հարևանի տնից։

–Էս ո՞վ է, որ ճանաչեցի ոչ,– ձեռքը հովանի անելով աչքերին, ասում է նա՝ երկար նայելով ինձ։

–Ես եմ, Անուշ մայրիկ, Մհերիկը։– Ես մոտենում եմ նրան։

–Վա՜յ, քոռանամ ես՝ ոնց որ քոռացել եմ։ Պառավել եմ, աչքս բան չի տեսնում, որդիս։ Ե՞րբ ես եկել։ Արի, արի գնանք տուն։

Բարձրանում ենք տուն։ Նստում եմ պատշգամբում, հնամաշ թախտին։ Այստեղից երևում է ամբողջ գյուղը՝ ցրված ձորահովիտներում ու բլրակների վրա։

–Ինչպե՞ս ես ապրում, Անուշ մայրիկ։

–Ահա, էսպես, որդիս, չորս պատի արանքում ղուղու եմ կանչում,– խոր հառաչում է պառավը։ Նա միրգ է բերում, դնում սեղանին։

–Կեր, մատաղ, կեր,– ասում է նա և մտքերի մեջ երկար տարուբերում է գլուխը։

Ոչինչ չեմ վերցնում։ Բաց դռնից երևում է տան ներսը։ Դիմացի պատից կախված է Ռուզանի մեծադիր նկարը։ Ռուզանը նայում է ինձ ժպտացող հայացքով։ Այդ նկարը մինչև բանակ գնալս նույնպես տեսել եմ։ Ցավից սիրտս այնպես էճմլվում, որ քիչ է մնում ճչամ։

–Իսկ Ռուզա՞նն ինչպես է,-վերջապես հարցնում եմ ես։

–Ռուզա՞նը…-Անուշ մայրիկը որոշ ժամանակ լուռ նայում է ինձ, հետո ասում է.-Քո նամակից հետո խեղճը շատ լաց եղավ…. Մի քանի օր համարյա ոչ մի բան չկերավ, հենց մի գլուխ լաց էր լինում։ Հա… շատ էր վիրավորվել… Թե ինչի էիր էդպես վիրավորել՝ բան չհասկացա… Էհ, ամեն մարդ չի որ կարող է նրա պես բարի սիրտ ունենալ…Դեհ, մի խոսքով… Մի առ ժամանակ էդպես մնաց, իսկ հետո ասում է. ''Մեծ մամա, էսքանից հետո ես էստեղ չեմ մնա''։ Գնաց մոր մոտ, ու ինձ թողեց էս չորս պատի արանքում։

–Ո՞ր նամակից հետո,-հարցնում եմ ես։– Նրան նամակներ ես շատ եմ գրել։

–Չգիտեմ, որդիս, նա միայն մի նամակ է ցույց տվել ինձ, ուրիշ նամակ չի եղել, մենակ էդ է եղել…

Անուշ մայրիկը դողդոջ քայլերով գնում, բացում է դեռևս Նիկոլայի ժամանակներից մնացած երկաթակոփ սնդուկը և ինչ-որ փաթեթ է հանում այնտեղից։ Ես նրան հետևում եմ արդեն ոչ թե հուզմունքով, այլ սարսափով, ինչ-որ վատ բանի կանխազգացումով։ Պառավը չորացած մատներով ետ է տանում փաթեթը և, մի նամակ հանելով, մեկնում է ինձ։ Այո, դա իրոք իմ գրած նամակն է։ Այն նույն նամակը…

–Քեզնից նամակ չէր ստանում… Ձուն կորցրած հավի նման էս ու էն կողմ էր վազում… Եվ շարունակ սպասում էր, ոնց էր սպասում, խեղճ երեխաս… Օրերով տնից դուրս չէր գալիս՝ վախենալով, թե փոստատար Շահնազարը կգա, կհարցնի իրեն ու ինքը տանը չի լինի… Ոնց էր լաց լինում, ոնց էր տանջվում…

Փաթեթում մի նամակ էր ընդամենը և մետաքսե մի կարմիր գլխաշոր, որ ծննդյան օրվա առթիվ գնել էի Ռուզանի համար։ Իսկ ո՞ւր են մյուս նամակները։ Մի՞թե նա չի ստացել իմ նամակները։ Իսկ ինչո՞ւ վերջին նամակը ստացել է։ Դուրս է գալիս, որ ինչ-որ մեկը թաքցրել է իմ նամակները։ Իսկ ո՞վ կարող է դա անել…

Ու հանկարծ սարսափելի մի միտք է առկայծում իմ մեջ՝ «Մարատն է արել…»: Ես ցնցված դուրս եմ նետվում փողոց և վազելով գնում եմ Մարատենց տան կողմը։

Մարատի հայրը՝Քեռի Շահնազարը, բակում թամբում է ձին։

–Բարև ձեզ,-չոր-չոր ասում եմ ես։-Գործ ունեմ ձեզ հետ։

Քեռի Շահնազարը ձևացնում է, թե նոր միայն տեսավ ինձ։

–Վա՜հ, էս ո՞ւմ եմ տեսնում, բարև, շատ բարև։-Բայց ես պարզ տեսնում եմ՝ աչքերը փախցնում է ուրիշ կողմ։-Լսել եմ, որ եկել ես։

Չեմ պատասխանում։ Ասելու շատ բան կա, իսկ ես լռում եմ։ Կարկամի զգացմունքը չի թողնում խոսեմ, շնչեմ։

–Գնանք տուն,-անսպասելի խռպոտված ձայնով արտաբերում է քեռի Շահնազարը։– Տանը ոչ ոք չկա, էնտեղ կխոսենք։

Մենք մտնում ենք տուն։

–Ինչո՞ւ եք թաքցրել իմ նամակները,-հարցնում եմ ես ցածր ձայնով՝ մի կերպ զսպելով կատաղուոթյունս։– Ես ձեզ ի՞նչ վատ բան էի արել…

–Ես գիտեի, որդիս, գիտեի, որ վաղ թե ուշ պիտի գա էս օրը,– ասում է ծերունին գլուխը շարժումով։– Եթե ես միայն ժամանակին իմանայի… Ես որտեղի՞ց իմանայի, որ մեր տղան ամեն անգամ, երբ փոստը Կիչանից ստանում, բերում էի տուն՝ առավոտը բաժանելու համար, պայուսակից թաքուն նամակներ է հանում… Իսկ երբ իմացա, ուշ էր արդեն…Չեմ իմացել, որդիս, մեղավոր եմ քո առաջ

…Ակամաբար նստում եմ պատահած աթոռին։ Քեռի Շահնազարը նստում է իմ դիմաց՝ հոգնած ձեռքերը դնելով ծնկներին։ Նա իմ կողմը չի նայում։ Լուռ նայում է գետնին։ Իսկ հետո ցածր, հազիվ լսելի ձայնով պատմում է այն մասին, որ Ռուզանի քաղաք գնալուց հետո մի առ ժամանակ անց Մարատը ևս գնում է՝ իբր ընդունելության քննություններ հանձնելու։ Քննություններից սակայն կտրվում է, բայց գյուղ չի վերադառնում, դիմում է հանրապետության զինկոմիսարիատ՝ խնդրելով ընդունել իրեն ռազմական ուսումնարան։ Իսկ որոշ ժամանակ անց ամուսնանում են Ռուզանի հետ…

…Հավերժական ոչինչ չկա։ Եվ գուցե դա է լավը։ Գուցե հենց դրանից է, որ կյանքը այսպես քաղցր ու գեղեցիկ է թվում։ Վաղուց անցած այն օրերը ես հիմա հիշում եմ ինչպես տխուր, բայց գեղեցիկ երազ։ Այդ օրերն այնքա՜ն են հեռու մնացել…

Որտե՞ղ է հիմա Ռուզանը, և երջանիկ է նա արդյոք Մարատի հետ՝ չգիտեմ։ Տեսնես հիշո՞ւմ է ինձ։ Երևի երբեմն հիշում է։ Ինչպես ես եմ իրեն հիշում։ Չէ՞ որ այն ժամանակվանից շատ տարիներ են անցել։ Բայց ժամանակ առ ժամանակ ես տեսնում եմ նույն երազը, Աֆրոդիտեն՝ շիկահեր ու գեղեցիկ, ձգվում է իմ կողմը, ուզում է գրկել ինձ, իսկ ձեռքերը չկան… Ես դրանից և ցավ եմ զգում, և սարսափ, սիրտս ճմլվում է խղճահարությունից՝ ոչ այն է նրա հանդեպ, ոչ այն է իմ… Իսկ հետո, երբ արթնանում եմ, չգիտեմ ինչու, ինձ այնպես է թվում, թե մի կարճ ակնթարթ վերադարձել եմ իմ անցյալը։ Եվ այնպես եմ ուզում՝ հեռավոր մի տեղ լինել, հեռու-հեռավոր մի տեղ, խոր անտառի մեջ, մեն-միայնակ…

=================

Մ Ե Ն Ա Վ Ո Ր Կ Ր Ա Կ

Թարթառի ձորում իմ բախտը սկզբում չբերեց։ Գետի վրա կառուցվող ամբարտակի շինարարության պետը, որին ես անպայման պետք է տեսնեի՝ մինչև կսկսեի նյութեր հավաքել հիդրոկոմպլեքսի շինարարների մասին, խորհրդակցության էր մեկնել մինիստրություն և ոչ ոք հաստատ չգիտեր, թե երբ կգա։

Ձորը լցված էր աղմուկով, ինքնաթափ ծանր մեքենաների հռնդյունով ու գետի շառաչով, մերթ ընդ մերթ ստորերկրյա խուլ պայթյուններից ցնցվում էր գետինը։ Ես կանգնել էի շինվարչության գրասենյակի բակում և նայում էի հորդահոս Թարթառին, որ ներկված էր շրջապատի լեռների գույնով, լեռներին էի նայում, որոնց բարձր գագաթները քսվում էին ձորի վրայով սրընթաց անցնող նոսր ամպերին, և ասես ամբողջ մի տարի պիտի մնայի այստեղ՝ անսպասելիորեն տխրեց սիրտս։ Ես նույնիսկ մտովի հայհոյեցի խմբագրին, որ հատկապես ինձ ուղարկեց այս հեռավոր ու անիծյալ ձորը։ ''Դու այնտեղ արդեն մի անգամ եղել ես,-աչքերը չկտրելով ողորկված փայլուն սեղանից, դանդաղ ասաց նա,– ծանոթ ես կառույցին։ Ի միջի այլոց,-նա մի վայրկյան նայեց ինձ,– անցյալ անգամվա ակնարկաշարդ այդ կառույցից՝ հաջողված էր։– Ես գիտեի, որ այս խոսքերից հետո նա թեթևորեն կժպտա։ Դա էր պակաս, որ սխալվեի. ժպտաց և հանդարտորեն, ասես կշռադատելով յուրաքանչյուր բառն ու շարժումը, շարունակեց.– Պետք է ասել, որ քեզ հաջողվում է կյանքի երևույթներից ու փաստերից ընտրել, այսպես ասած, ամենատիպականը, ստեղծել այսպես ասած, լիարժեք կերպարներ՝ բնավորության համոզիչ գծերով։ Գնա և գրիր։ Հուսով եմ, որ այս անգամ ևս կուրախացնենք մեր բազմահազար ընթերցողներին ''։ Մի երկու քաղցր խոսքով ու ժպիտներով սիրաշահեց-ուղարկեց՝ փոխանակ արձակուրդ տալու, և հիմա կանգնել էի կիզիչ արևի տակ ու չգիտեի, թե ինչ անել։

Քիչ այն կողմ, բարձրադիր բլրակի ստորոտում, ուր գետը, ծունկ տալով դեպի աջ՝ կորչում էր կիրճում, միայնակ կանգնել էր բանվորական ցածրիկ ճաշարանը։ Կեսօրվա ընդմիջումը վաղուց վերջացել էր, ճաշարանում մարդ քիչ կար. Տեղամասային միլիցիոներ Գավրուշն էր՝ նիհարավուն ու բարձրահասակ, խուզարկու սև աչքերով ու պոչավոր բեղերով, և մի քանի շինարարներ, որոնք բաց լուսամուտներից նայելով մոտակա լեռներին, գարեջուր էին խմում։

Մի գավաթ գարեջուր վերցնելով, նստեցի ալյումինե սեղաններից մեկի մոտ, լուսամուտի առջև։ Աղ լցնելով գավաթի եզրին, իմ ետևի սեղանին երեք հոգի գարեջուր էին խմում։ ''Երևի հերթափոխությունից են գալիս'',– մտածեցի ես և նայեցի ետ։ Նրանցից մեկը՝ երկարահասակ, մոտ վաթսուն տարեկան մի մարդ՝ չորացած դեմքով ու սուր, ասես աքցանով սեղմած քթով, շփոթվեց իմ հայացքից։ Դեմքը ծանոթ էր, ու ես մտաբերեցի. Միշա Առոստամյանն էր դա, այստեղից ոչ այնքան հեռու Պողոսագոմեր գյուղից՝ ''Սուլունդու'' տարօրինակ մականունով։ Մեզ մոտ, Հնձախութում, գյուղական խորհրդի նախագահ էր, ընտրությունների ժամանակ համագյուղացի Թևոս Շեկյանի ձեռագործ գորգը գողանում, թաքցնում է մեր տան ետևի խոզանոցում։ Շնորհիվ իմ Ջալալ հորեղբոր փեսայի՝ Արշակ Հարությունյանի, որն այն ժամանակ գյուղի կոլտնտեսության նախագահն էր, բացահայտվեց հանցանքը (նա գիշերը տեսել էր այդ Միշային՝ գրասենյակի ետևում թաքնված), թե չէ իմ միամիտ ծնողներին դեռ երկար պիտի չարչարեին՝ շարունակ կանչելով շրջկենտրոն՝ հարցաքննության։ Նա ձեռքի շիշը, որից օղի էր լցնում գարեջրի մեջ՝ միլիցիոներ Գավրուշից ու ճաշարանի աշխատողներից թաքուն, արագ տեղավորեց սեղանի տակ դրված պայուսակում։

Ես դանդաղորեն խմում էի սառը գարեջուրը և նայում դուրս։ Ձորից փչող մեղմ քամուց դրսում բարդիները՝ կատարներին արագիլի բներ, օրորվում էին, նրանց տերևները թրթռում էին, ձգվում քամու ուղղությամբ։ Ներքևում, գետի մյուս ափին, կանգնել էին մի քանի մերկ երեխաներ, երևի կողքի Դրմբոն գյուղից, և երբ քամին տանում էր մեքենաների հռնդյունը, ստորերկրյա պայթունների արձագանքներն ու գետի շառաչը, հունիսյան տոթակեզ լռության մեջ երբեմն ղողանջում էին նրանց ձայները։

Մի գավաթ գարեջուր ևս խմելով, դուրս եկա ճաշարանից և քայլեցի դեպի շինվարչության գրասենյակ՝ իմանալու ոչ մի լուր չկա՞ արդյոք վարչության պետից։

Միրեյ Մատյեի սանրվածքով քարտուղարուհին՝ կլորադեմ, սակայն գեղեցիկ բերանով ու փոքրիկ, կճատ քթով, գրամեքենայի մոտ նստած ներկում էր շուրթերը։ ''Չի՞ եկել դեռ'',– հայացքով ասացի ես։

–Ո՞վ,-իբր առաջին անգամ էր լսում, հարցրեց քարտուղարուհին, կարճ մազերը ճակատից նետելով ետ և ուշադիր նայելով ինձ։

Երևում էր նրան ձանձրացրել էր մենակությունը։

–Ձեր պետը,– ասացի ես,– դուք նրա քարտուղարուհին եք, չէ՞։

–Ինչպես տեսնում եք՝ գրամեքենայի մոտ եմ նստած, ուրեմն ոչ թե մինիստր եմ, այլ քարտուղարուհի՝ ամսական իննսուներկու ռուբլի համեստ աշխատավարձով։ Ուրիշ էլ ի՞նչ է հետաքրքրում ձեզ։

Նա շարունակում էր սևեռուն նայել ինձ, և նրա սևորակ աչքերը անչար ծիծաղում էին։

–Կուզենայի իմանալ ձեր անունը։ Եթե կարելի է, իհարկե։

–Եթե շատ եք ուզում՝ կարելի է։ Ռոզա։

–Ռոզա, ե՞րբ կգա պետը։

–Պետն ո՞վ է։

–Կառույցի պետը։ Ինչ է, չգիտե՞ք նրան։

–Գիտեմ թե ոչ՝ միևնույն է, այստեղ չէ, և չգիտեմ, թե երբ կգա։

–Որևէ տեղ գնալիս չի՞ ասում, թե երբ է գալու։

–Պետը նա է և ոչ թե ես։ Թույլտվություն չի հարցնում։Գալուց կզգուշացնեմ, որ այլևս նման բան չանի։ Բավարարվա՞ծ եք։

–Ձեր լեզուն ձեզ հեռու կտանի,-ժպտացի ես։

– Իսկ ձեզ ինչու՞ է թվում, թե ես ուզում եմ մնալ այստեղ։

–Եվ ու՞ր եք ուզում գնալ։

–Միևնույն է թե ուր, միայն հեռու լինեմ սարսափազդու այս ժայռ ու ձորերից։

–Իսկ ինչու՞ ուրիշները չեն գնում։

–Ո՞վ ասաց, թե չեն գնում,-ծիծաղեց Ռոզան՝ ցուցադրելով գեղեցիկ ատամները։– Մի ընկերուհի ունեի՝ անունը Սիմա, նույնպես կոմերիտական ուղեգրով էր եկել շինարարություն, աշխատանքային գրքույկն անգամ չվերցրեց, թողել, գնացել է։

Անունը ծանոթ թվաց, և ես ասացի.

–Ամբարտակի վրա՞ էր աշխատում։

–Այո,-պատասխանեց Ռոզան, տարակուսանքով նայելով ինձ։-Դուք նրան որտեղի՞ց գիտեք:

–Ես մի անգամ էլ եմ եղել այստեղ: Գուրծուղում էի եկել:

–Դուք հիմա՞ էլ գործուղման մեջ եք։

–Այո, – ասացի ես, հանելով իմ գործուղման թերթիկը։– Արդեն մի շաբաթ է, ինչ այստեղ եմ, վաղը գնում եմ։

Ռոզան երկար զննում էր գործուղման թերթիկը։

–Պետը քիչ առաջ զանգել էր, ասաց, որ այսօր անպայման կգա։ Բայց դա ուշ կլինի , իհարկե։ Ես նրան կասեմ ձեր մասին։ Առավոտյան, մեկնելուց առաջ, կգաք, կխոսեք հետը։ Եղա՞վ։

–Եղավ։ Ամեն ինչի դեմ կարելի է կանգուն մնալ, բայց ոչ բարության դեմ, որովհետև որևէ մեկի կողմից մեր նկատմամբ ցուցաբերած բարությունը մեզ կապում է նրա հետ։ Դուք անչափ բարի սիրտ ունեք, Ռոզա։ Դե, ես գնացի հյուրերի տուն։

–Ձեր լեզուն նույնպես ձեզ հեռուն կտանի,-ծիծաղեց Ռոզան և, հանկարծակի շրջվելով իմ կողմը, ասաց,-սպասեք, մեր վարորդներից մեկը գնում է հյուրերի տուն, կասեմ ձեզ կտանի այնտեղ,-նա արագ ելավ տեղից և կրունկներով տկտկացնելով հատակը, մոտեցավ, բացեց լուսամուտը։ Կիրճում շառաչում, դղրդում էր գետը, իսկ ներսում, ամբարտակի շինարարության պետի ընդարձակ առանձնասենյակում լռություն էր, անդորր։ Լուսամուտը բացվելուց՝ զովասուն օդն ու գետի վշշոցը միանգամից ներխուժեցին սենյակ։

–Մերուժան, – վերևից ձայնեց Ռոզան։ – Գրիգորյան։ Բարձրացիր ինձ մոտ։

Մի երկու րոպե չանցած եկավ Մերուժանը՝ բարձրահասակ, թուխ դեմքով մի տղա՝ գլխարկի շոգոցը քաշած աչքերին։

–Մեր գլխավոր ինժեների՝ Մարատ Աղաբեկովիչի վարորդն է,-բացատրեց Ռոզան, իսկ Մերուժանին ասաց,– Մերուժ, հյուրերի տուն ես գնում, ընկերոջն էլ տար, խմբագրությունից է։

Մերուժանը հնազանդ գլուխ տվեց, իսկ ես շնորհակալություն հայտնեցի Ռոզային, և մենք դուրս եկանք։

Ամեն օրվա պես՝ ճանապարհը լիքն է ինքնաթափ վիթխարի մեքենաներով, որոնք ծանր բեռան տակ հռնդյունով գնում են դեպի ամբարտակ, և նրանց անիվների տակից փոշին ժայթքում, ծածկում է շուրջը ամեն ինչ։ Մերուժանը փոշուց աչքերը կկոցած, քշում է մեքենան՝ մերթ ընդ մերթ դուրս հանելով գլուխն ու նայելով առաջ։ Ճանապարհն անցնում էր անդունդի վրայով, իսկ անդունդը ահավոր խորն է՝ ինչպես շրջված երկինք, արևի լույսն անգամ օրը ցերեկով չի հասնում այնտեղ։ Ներքևում, անդունդի խորքում, երևում է գետը՝ կապույտ ինչպես լեղակ, ասես կապտաժեռ երկնքից էր սկիզբ առել։

Արևը դարձյալ խաշում, կրակ է թափում վերևից։ Իսկ մեր շուրջը՝ ձորեր , ձորեր ու լեռներ, նիրհող անտառ, և այդ ձորերը, այդ լեռներն ու կուսական անտառները երերում, դղրդում են լեռնային գետի որոտից։

–Հրեն Մարատի տունը,-ասաց Մերուժանը, երբ մենք,կամրջի վրայով անցնելով գետը, սկսեցինք բարձրանալ բլրալանջն ի վեր։– Չե՞ք տեսնում՝ բլրի վրա։– Մերուժանն, իհարկե, չգիտեր, որ, նախորդ գործուղման ժամանակ նույնպես ես այդ տանն եմ ապրել։ Ես մեքենայաբար նայեցի հյուրերի փայտաշեն տան կողմը, որի պատշգամբը կախված էր ուղիղ անդունդի վրա։

–Իսկ ո՞վ է այդ Մարատը,-իբր չգիտեի՝ հարցրի ես։

–Մարա՞տը,-բարեհոգի ժպտաց Մերուժանը։-Կառույցի գլխավոր ինժեներն է։ Մեզ հետ բլրի տակ՝ բանավանում էր ապրում։ Առանձին վագոն ուներ։ Հետո փոխադրվեց վերև ու հիմա մենակ ապրում է այնտեղ։ Չհաշված, իհարկե, որ մեկ-մեկ կարևոր հյուրեր լինելիս նմանապես էդ տանն են մնում։ Ոչինչ, լավ տուն է՝ մի երկու սենյակից բաղկացած։ Իսկ հիմականում մենակ է ապրում։ Գիշերները պատշգամբում, մթան մեջ նստած, ծխում է։

–Ինչու՞։

–Ով գիտի։-Մերուժանը փոխեց մեքենայի արագությունը, մեքենան աղմկեց և սկսեց ծանր հաղթահարել վերելքը։-Հոգի տղա է, ընկերական,-կրկին շարունակեց նա,– մեծի հետ մեծ է, փոքրի հետ փոքր։ Բայց դե, են աղջկա համար էդպես մենակ է ապրում, բոլորից անջատ։

–Ի՞նչ աղջիկ,-հենց այնպես հետաքրքրվեցի ես։

–Կար մեկը։ Չեք պատկերացնի, թե ինչ սիրունիկն էր։ Մազերը ուսերին թափած, ոնց որ մի հրաշք՝ աշխարհից կտրված էս խոր ձորերում ։ Անունն էլ Սիմա։ Տարօրինակ անուն է, չէ՞։

–Երևի,-անորոշ ասացի ես։

Հիշում եմ, նախորդ գործուղման ժամանակ էր, նստած էի բուժակ Ներսեսի մոտ, երբ նա ընկերուհու հետ եկավ բուժկետ։ Կարծես մի այլ մոլորակից իջած՝ նա իր քնքուշ տեսքով հմայեց ինձ այն ժամանակ։ Ոտքը մի թեթև վնասվել էր, Ներսեսը զգույշ փաթաթում էր ոտքը, իսկ նա, իբր ցավից՝ հառաչում, կծում էր բոսորաբորբ շուրթերը, միաժամանակ չմոռանալով, իհարկե, աչքով անել ընկերուհուն։ Նա հպանցիկ նայեց և ինձ՝ շուրթերին դեպի իրեն ձգող խաղացկուն ծիծաղ։ ''Հետաքրքիր է, ի՞նչ հզոր ուժ կա կանացի հայացքում, որ ակամա ուզում ես ելնել ու ընդառաջ գնալ նրան''-հիացումով ասացի ես նրա գնալուց հետո։ Ներսեսը ժպտաց իմ խոսքերի վրա և դառը քմծիծաղով ավելացրեց. ''Նա այստեղ որոշ մարդկանց խելքից կհանի… եթե իհարկե չի հանել դեռ''։

Եվս մի քանի ոլորան՝ մեքենան դուրս ելավ հյուրերի տան բակը։ Մարատը դարձյալ տանը չէր։ Նա առավոտյան շուտ ինչ-որ տեղ էր գնացել և մինչև հիմա չկար ոչ տանը, և ոչ էլ ամբարտակի վրա։ Թունելագործների մոտ էր երևի։

Հյուրերի տան փայտե սանդուխքներին նստած բրդե գույնըզգույն գուլպաներ էր գործում Ամալյան, որը միաժամանակ հյուրերի տան և վարիչն էր, և հերթապահը, և հավաքարարուհին։ Մերուժանը ինչ-որ գրքեր ու փաթեթներ հանձնեց նրան և կրկին ետ գնաց։

Ես նստեցի պատշգամբում և սկսեցի լուռ դիտել հեռավոր լեռները, որոնք լուսավորված էին արևի շողերով։ Այնտեղ լեռների վրա թափանցիկ մշուշ էր, այստեղից չէր հասկացվում՝ անձրև՞ էր հեռվում, հորիզոնի վրա, թե՞ մայր մտնող արևի հուրքն էր նստած։

Հետզհետե լեռների վրա մշուշը խստացավ՝ ներկվելով կապտամթավուն գույնով. ինչպես երևում է, այնտեղ իսկապես անձրև էր

տեղում։ Իսկ այստեղ, գետահովտում, խաղաղ էր, օրվա առաջին կեսին հորդ անձրև տեղաց, բայց դա այնքան արագ կտրեց, որ հողը չհասցրեց անգամ կարգին խոնավանալ, փոխարենը օդը դարձավ մաքուր, մեղմ։ Դիմացի սարալանջին, ջրամբարի պատճառով քանդված տնատեղերի առջև թթենիները օրորվում են քամուց և այստեղից, բարձունքի վրայից, կարծես թե երևում էր՝ ինչպես էր ծառերից թափվում հասած թութը։ Ներքևից, անդնդախոր ձորից, լսվում էր գետի խուլ վշշոցը, որը երբեմնակի խլանում էր ավազահանքի կողմից եկող բուլդոզերների ձայներից։

Այս վայրերը մանկուց ծանոթ են ինձ։ Այստեղից մի քանի կիլոմետրի վրա՝ լեռներում է գտնվում իմ հարազատ գյուղը։ Այնտեղ եմ ծնվել ու մեծացել, ավարտել դպրոցն ու մեկնել քաղաք՝ ընդունվելու ինստիտուտ։ Այդ օրվանից շատ ջրեր են հոսել, այնինչ թվում է, թե երեկ էր։ Ես այս օրերին կարող էի, իհարկե, ժամանակ գտնել ու գնալ այնտեղ, տեսնել հարազատներիս, բայց գնալ գյուղ ու այն էլ՝ մի երկու ժամով, չարժեր,– դրանով ես միայն կվիրավորեի մերոնց։ Չէ, այնուամենայնիվ, պատրվակներ են սրանք, պարզապես որևէ տեղ գնալու հարցում շատ եմ ալարկոտ։ Զարմանում եմ նույնիսկ, թե խմբագիրն ինչու՞ հատկապես ինձ ուղարկեց այստեղ, նա հո գիտեր իմ ծուլությունը, քիչ չէր պատահել, որ ձեռ էր առել ինձ այդ առթիվ։ Իսկ ուղարկել է, ամենայն հավանականությամբ, նրա համար, որ ինքս այս կողմերից եմ և, բացի այդ, արդեն մի անգամ եղել եմ կառույցում։

Ամբողջ մի շաբաթ (թեպետ այդպես էլ չէր հաջողվել հանդիպել շինարարության պետին) առավոտ կանուխ վեր կենալով տեղից, իջնում, բանավանի ճաշարանում շտապ մի բաժակ քաղցր թեյ էի խմում և վազում ամբարտակ՝ հանդիպելու ծանոթ տղաներին, աշխղեկներին, ինժեներներին, զրուցելու նրանց հետ ամբարտակի, էլեկտրակայանի ու ապագա ջրամբարի շինարարության մասին՝ ձգտելով պարզել ինձ համար բոլորովին անհայտ տեխնիկական բազում մանրամասնություններ։

Ակնարկներ ես առաջներում նույնպես գրել եմ, սակայն դրանք հիմնականում եղել են գյուղական թեմաներով, ինձ համար, որպես ի ծնե գյուղացու, դա այնքան էլ մեծ դժվարություն չէր ներկայացնում, իսկ ահա շինարարների մասին՝ միայն մի անգամ եմ գրել և այն էլ այս նույն կառույցից։ Ամբողջ օրը մինչև ընդմիջում ու ընդմիջումից հետո, շրջում էի ամբարտակի վրա, նայում, թե ինչպես էին հզոր ինքնաթափերը իրար ետևից հռնդյունով բարձրանում ամբարտակ, ցեմենտացեխ ու խճավազ բեռնաթափում ու նորից ետ գնում, հետևում էի, թե բազմատոննանոց գլանվակները ինչպես են դանդաղ գնում ամբարտակի վրայով՝ տոփանելով խճավազն ու լուսնահողը։ Մագլցելով քարերն ի վեր, բարձրանում, մտնում էի ժայռերի միջով անցնող ջրաթեք թունելները, ուր միանգամից ասես ընկնում էի սառնամանիքի մեջ։ Իսկ ամենից հաճելին ինձ համար այն էր, որ ամբարտակի վրա կանգնում, երկար ժամանակ նայում էի ընդարձակ ձորահովիտին, որը շուտով ծայրից ծայր կլցվի արհեստական լճի ջրերով։

Երեկոյան դեմ հոգնած, բայց և գոհ, վերադառնում էի հյուրերի տուն, որի փայտե սանդուղքներին նստած հերթական գուլպան էր գործում։ Ամալյան (կարծես կառույցի բոլոր շինարարները այդ գուլպաներին էին սպասում՝ ձմռանը հագնելու համար), նստում էի բաց լուսամուտի առջև, հանում բլոկնոտս և սկսում գրի առնել այն ամենը, ինչ հաջողվել էր տեսնել, հիշել։ Այդպես էի անում ամեն երեկո, բացի այս օրվանից. այսօր, չգիտեմ ինչու, ցանկություն չկա որևէ գրառում անելու։ Երևում է, եկել է այն պահը, երբ դու սկսում ես զգալ, որ քո գործն այստեղ ավարտված է, սրանից հետո ինչ էլ որ տեսնես կամ իմանաս, կլինի արդեն քո տեսածի ու լսածի սոսկ կրկնությունը։

Ամալյան ժամանակ առ ժամանակ, առանց գործն ընդհատելու, գլուխը թեքում, ակնոցի շրջանակի վրայից նայում է ինձ։

–Ուրեմն դու է՞լ ես էս տեղերից,-հարցնում է նա։

Այս մի շաբաթվա ընթացքում ես նրան առնվազն մի հինգ անգամ արդեն ասել եմ, որ այս կողմերից եմ, ասել եմ նույնիսկ, թե որ գյուղից եմ։ Բայց այսօր նա այդ մասին հարցնում է,երևի, ոչ նրա համար, որ մոռացել է։ Իմ անգործությունը, երևի, անսովոր է նրան և, բացի այդ, իմ տեսքը նույնպես, հավանորեն, շատ է թթված, և նա ուզում է ոչ այն է ցրել իմ թախիծը, ոչ այն է օգտվել պատեհ հնարավորությունից՝ մի քիչ զրուցելու համար։

Հեռավոր լեռների վրա անսպասելի որոտում է կայծակը և մթամած երկինքը մի վայրկյանաչափ ներկվում է լուսաերաժշտության բոլոր գույներով։

–Այո,– ասում եմ ես, առանց նայելու Ամալյային։– Այստեղ եմ ծնվել, բայց ապրում եմ քաղաքում։

–Իսկ ծնողներդ գյուղու՞մ են ապրում։

–Այո, – պատասխանում եմ։ -Գյուղում են։ Հնձախութում։

–Բոլոր ջահելները գյուղերից փախչում են,– քրթմնջում է Ամալյան, ըստ երևույթին, իմ ձայնի մեջ անբավականության երանգ որսալով։– Թե ինչով կվերջանա այդ ամենը, խելքս բան չի կտրում… Իմ երկու ախպերն էլ քաղաքում են։ Գյուղում գործ չկա, մնան ի՞նչ անեն։

–Ամուսնացա՞ծ են, -հենց այնպես հարցնում եմ ես։

–Բա ինչ են… Ամուսնացած են,-մի տեսակ դժգոհ արձագանքում է Ամալյան։ Մերս էլ նրանց մոտ՝ քաղաքում է մնում։

–Գո՞հ է հարսներից։

–Շա՜տ։ Ասում է՝ երանի մի մեծ օձ մեծ հարսիս կծեր, մի փոքր օձ՝ փոքր հարսիս… Խեղճ մորս կյանքը կերան, շաքարային դարձրին։ Այ ցավդ տանեմ, անունդ էլ չգիտեմ, իր հարսից ով է գոհ եղել, որ իմ մերը գոհ լինի։

Երկնքի մեր մասում մի տեսակ միանգամից հայտնվում են առաջին աստղերը՝ հարավային խոշոր, պայծառ աստղերը։ Աղջամուղջը նկատելի թանձրանում է, վիթխարի ծառերի, ժայռերի ու անբնականորեն իրար վրա կուտակված քարաբեկորների ստվերները աննկատելիորեն չքանում են։ Դա այն ժամն է, երբ օրն արդեն վերջացել է, իսկ երեկոն չի իջել դեռ, մինչև այն լրիվությամբ կիջնի՝ մնում է մի տասնհինգ-քսան րոպե։

–Գոնե կինո-բան գնայիր,-ասում է Ամալյան։– Ջահելությունը հավաքվում է այնտեղ, ինչ ես ճգնավորի նման մենակ նստել։

–Դա էլ է ճիշտ,-գլխով եմ անում ես։– Մի տեսակ տրամադրություն չունեմ։

Արահետը հյուրերի տնից ելնում , մտամոլոր փախչում է լեռան զառիթափ լանջն ի վար։ Արահետի երկու կողմերին մատղաշ կաղնիներ են, մտքերի մեջ խորասույզ՝ ես իջնում եմ դեպի բանավան ու անսպասելի հիշում եմ, որ անցյալ անգամ՝ իմ առաջին գործուղման ժամանակ, այս արահետով իջնելիս աղջկական ծիծաղ լսեցի ծառերի ետևից։ Ակամայից կախ գցեցի ոտքս և աղջկական քնքույշ ձայնն ասաց. ''Դե, պետք չէ, Անդրյուշա, լսու՞մ ես, սիրելիս, պետք չէ''։ Ծիծաղը կրկին ղողանջեց մթան մեջ, անհարմար էր ականջ դնելը, ես արագացրի քայլերս։ Իսկ հաջորդ օրը, ամբարտակի վրա կրկին լսելով ծանոթ ծիծաղը, ես արագ ետ նայեցի։ Դա այն նույն հմայիչ աղջիկն էր՝ Սիման, որին տեսել էի Ներսեսի մոտ՝ բուժկետում։ Մի՞թե այդ նույն Սիմայի մասին էին ասում այսօր Ռոզան ու Մերուժանը։ Իսկ ու՞ր է մեկնել նա՝ հետեքրքիր է։

Ակումբը գտնվում է բանավանի կենտրոնում։ Օդն այստեղ ավելի տաք է, քան հյուրերի տան մոտ, բարձունքում։ Քամու թեթև շնչից շրջվում, թրթռում են երկնաթռիչ բարդիների տերևները։ Ակումբի առջև, բարդիներով եզրապատված փողոցով անշտապ զբոսնում են կառույցի բանվորները՝ մեկ-մեկ, զույգերով կամ խումբ-խումբ։ Անցնելով իմ կողքով, նրանք սիրալիր կերպով բարևում են, չնայած նրանցից շատերին այսօր մի անգամ չէ, որ հանդիպել եմ ամբարտակի վրա։ Ճաշարանի բակում կանգնած են մի խումբ տղաներ՝ մոտ տասնհինգ հոգի, և ծուլորեն խոսակցում են միմյանց հետ։ Հավանորեն մինչև կինոնկարի սկսվելը չգիտեն ինչով զբաղվեն։ Երկու միլիցիոներ, նրանցից քիչ հեռու կանգնած, ծխում են։ Ես ինքնաբերաբար նայում եմ ժամացույցիս՝ ութն անց է արդեն։

Մութն ընկել է, բանավանի նեղլիկ փողոցներում վառվում են աղոտ լապտերները, երկինքն այստեղից, ձորահովիտից թվում է մութ թանաքագույն։

Ես սկսեցի ափսոսալ այն բանի համար, որ լսեցի Ամալյային ու իջա բանավան. կինոնկարն այդ ես վաղուց էի նայել, կարող էի մնալ այնտեղ, իմ սենյակում ու կարգի բերել գրառումներս, կամ էլ , վատթարագույն դեպքում, կգնայի հյուրերի տան հարևանիս՝ Նիկոլայ Պանկրատովի մոտ ու մի երկու պարտիա շախմատ կխաղայինք. Նա արդեն մի քանի անգամ հրավիրել է։ Նիկոլայը մայրաքաղաքից է, մասնագիտությամբ ինժեներ-հիդրոմեխանիկ, նույնպես գործուղման է եկել այստեղ, և իրիկունները թախծում է մենության մեջ։ Ես արդեն ուզում էի վերադառնալ, երբ իմ թիկունքում հատու տկտկացին ինչ-որ մեկի կրունկները, և մի աղջիկ, հասնելով իմ ետևից, անցողիկ մի անտարբեր հայացք ձգեց իմ կողմը և անցավ առաջ՝ պարուրելով ինձ օծանելիքի բուրմունքով։ Ես չհասցրի մթության մեջ տեսնել նրա դեմքը, սակայն աղջկա թեթև քայլվածքում զարմանելիորեն ինչ-որ ծանոթ բան կար։

Անցնելով մի տասը քայլ, աղջիկը հանկարծ դանդաղեցնում է քայլերը, իսկ հետո բոլորովին կանգ է առնում և շրջվում ետ։

–Այս ում եմ տեսնում, -համարյա բացականչում է նա։

Ես անմիջապես ճանաչում եմ նրան։

–Բարև, Վենե՛րա։

–Հարստանալու ես, ես քեզ միանգամից չճանաչեցի, – ասում է նա , բայց նրա տոնը կատակային կոչել անհնարին է. այն չափից դուրս լուրջ է հնչում։

–Տա աստված,-ասում եմ ես ժպտալով։– Երբևէ պետք է, չէ՞, հարստանալ։

–Այս ինչպե՞ս ես ընկել այս կողմերը։

–Գործուղման եմ եկել, Վեներա։

–Եվ վացու՞ց ես այստեղ։

–Արդեն մի շաբաթ է։

–Դու բոլորովին խիղճ չունես։ Եվ նույնիսկ փորձ անգամ չես արել, չէ՞, ինձ տեսնել։

–Բայց իմ մտքով չի էլ անցել, որ դու կարող ես այստեղ լինել։

Վեներային ես գիտեմ վաղուց։ Տասերորդ դասարանում միասին ենք սովորել։ Մինչ այդ նա շրջկենտրոնում՝ Մարտակերտում էր սովորում։ Նրա ավագ քույրը՝ Վարդուշը, մանկավարժական ինստիտուտն ավարտելուց հետո, նշանակում էր ստացել մեր գյուղ, քիմիա էր դասավանդում դպրոցում։ Վեներան եկել էր նրա մոտ, և նրանք երկուսով, վարձելով մեր պառավ հարևանուհու տան սենյակներից մեկը, միասին ապրում էին այնտեղ։

Վեներան գեղեցիկ աղջիկ էր, նա, սովորաբար, հակառակ գյուղական սովորույթներին, կարճ շրջազգեստ էր հագնում՝ ցուցադրելով բրոնզագույն արևայրուքով ծածկված գետաքարի պես ողորկ ծնկները։ Հաճախ էլ վառ ներկում էր շուրթերը՝ կարծես զվարճանալով գյուղական բամբասասեր կանանց՝ բարոյականության այդ ճերմակավարս պահապանների խեթ, պախարակող հայացքներից։ Իր հմայիչ տեսքով շարժելով ընկերուհիների նախանձը, Վեներան շարունակ շրջապատված էր լինում տղաներով, որոնցից յուրաքանչյուրը մինչև ականջները գաղտնածածուկ սիրահարված էր նրան, թեպետ չէր համարձակվում խոստովանել այդ՝ վախենալով ստանալ նրա ծաղրական մերժումը,-այդպիսի դեպքեր արդեն եղել էին։ Աղջիկները Վեներայից վրեժխնդիր էին լինում նրանով, որ անդադար չարախոսում էին նրան տղաների մոտ, բայց սրանք այդ բամբասանքներն ականջների հետևն էին գցում։ Վեներայի գեղեցկությունն ու համընդհանուր սիրահարվածությունը նրան՝ վեր էին դասում նրան ամեն տեսակի մանր բամբասանքներից։

Ես նույնպես գաղտնաբար սիրահարված էի Վեներային, սակայն շատերի նման ես նույնպես չէի համարձակվում խոստովանել դա ՝ վախենալով նրա ծաղրից, և ամեն անգամ, դեմ առ դեմ հանդիպելիս, ես շիկնում ու ցած էի գցում գլուխս։ ''Չէ, ոչինչ չեմ ասի, հիշում եմ, շարունակ կրկնում էի ինքս ինձ,-ոչ մի դեպքում, հետո ամբողջ դպրոցը պիտի ծիծաղի ինձ վրա, ես, ինչ է, հո իմ թշնամի՞ն չեմ''։ Այդ օրերին նրանց մոտ հաճախակի մի տղամարդ էր գալիս՝ մոտ երեսուն տարեկան, մաքուր հագնված, փողկապով ու եզրավոր գլխարկով։ Սեփական ''Վոլգա '' ուներ։ Ո՞վ էր նա և ի՞նչ կապ ուներ քույրերի հետ, -ոչ ոք չգիտեր։ Ոմանք ասում էին, թե իբր Վեներայի ավագ քրոջ՝ այսինքն մեր ուսուցչուհու, նշանածն է, մյուսներն էլ պնդում էին, թե նրանց մոտիկ բարեկամն է, մարզկենտրոնում է ապրում, ծնողների մոտ։ Մի երկու անգամ, դա նույնպես հիշում եմ, ես փորձեցի խոսք բացել, զրուցել նրա հետ, սակայն տեսնելով, որ նա ինձ վերաբերվում է մի տեսակ սառն ու մեծամտորեն, ձեռ քաշեցի իմ մտքից։

Ավարտական քննություններն արդեն վերջացել էին, մեր տնամերձ բոստանում ջրում էինք լոբու ածուները։ Ծառերի սաղարթների ու բակի հյուսածո ցանկապատի արանքով ես շարունակ նայում էի կապույտ ''Վոլգային'', որ դեռևս առավոտվանից կանգնած էր հարևանի տան առջև։ Հետո տնից դուրս եկավ Վեներան՝ ձեռքին ոչ մեծ մի ճամպրուկ։ Նստելով մեքենայում, ղեկի մոտ բազմած տղամարդու կողքին, նրանք մեկնեցին գյուղից։

Այդ օրվանից անցել են շատ տարիներ, ու ես այլևս ոչ մի անգամ չեմ տեսել Վեներային։

Մենք դանդաղ քայլում ենք փողոցով, և ես գաղտնաբար զննում եմ Վեներային։ Այդ տարիների ընթացքում նա սաստիկ փոխվել է, նրա մեջ չկա այլևս ծաղրական այն ինքնավստահությունը, որ իր ժամանակին թպրտացնում էր մեր մատաղ սրտերը։

–Ես շա՞տ եմ փոխվել, -անսպասելի հարցնում է Վեներան՝ ըստ երևույթին, բռնելով իմ հայացքը։

–Մի թեթև,-գլխով եմ անում։

–Դեպի վա՞տը։

–Չգիտեմ։ Ժամանակը տարբեր ձևով է ազդում մարդկանց վրա։ Ասենք դա սովորական ճշմարտություն է։ Ավելի լավ է, պատմիր տեսնեմ ինչպես ես ապրում։

Վեներան անորոշ թոթվում է ուսերը։

–Ապրում եմ ինչպես բոլորը։ Մանկավարժական ինստիտուտ եմ ավարտել։ Հեռակա։ Բայց դա երևի, անհետաքրքիր է քեզ համար։

Փողոցը գնալով նեղանում է, դառնում նեղլիկ մի ճանապարհ։ Քայլում ենք համարյա մթության միջով։

–Իսկ որտե՞ղ ես աշխատում,-հարցնում եմ ես։

–Այստեղ, կադրերի բաժնում։

–Ինչու՞։ Չէ՞ որ մանկավարժի դիպլոմ ունես։

–Չգիտեմ… Սպարտակն այդպես ուզեց։

Ես փորձում եմ հիշել՝ որտե՞ղ եմ լսել այդ անունը։ Կարծեմ կապտավուն ''Վոլգայի'' տիրոջն էին այդպես կոչում։

–Իմ ամուսինն է,– ասում է Վեներան, ասես կռահելով, թե ինչի մասին եմ մտածում։– Հիշու՞մ ես կապույտ ''Վոլգան''։

–Իսկ այն ժամանակ մենք կարծում էինք, թե նա մոտ բարեկամ է ձեզ, կամ էլ քրոջդ նշանածն է…Նա նույնպե՞ս այստեղ է։

–Այո…այսինքն ոչ, նա հիմա գործուղման մեջ է,-ասում է Վեներան, բայց ես նկատում եմ, թե նա մթան մեջ ինչպես է փախցնում հայացքը, իսկ այնուհետև հապճեպորեն ավելացնում է։-Այստեղ բանավանում, ֆիննական տնակ ունենք՝ երկու սենյակից բաղկացած։ Խնդրեմ, կարող ես հյուր գալ…

–Շնորհակալություն… Իսկ վաղու՞ց եք այստեղ ապրում,-ընդհատում եմ ես։ Վեներայի խոսքերում ինչ-որ բան մնում է չասված, և դա անբարեհաճության աղոտ զգացում է առաջացնում իմ հոգում։

–Ոչ, մի երկու տարի է։ Մեկ-մեկ գնում ենք մարզկենտրոն՝ մերոնց մոտ, չէ՞ որ մարզկենտրոնն այնքան էլ հեռու չէ այստեղից… մի յոթանասուն կիլոմետր։

Նրա հանկարծական երկարաբանությունը կրկին զգաստացնում է ինձ. ինչ է, ես չգիտե՞մ, որ մարզկենտրոնը ''այնքան էլ հեռու չէ այստեղից'', բացի այդ, իմ ինչ գործն է, թե նրանք մեկ-մեկ ամուսնու հետ գնում են յուրայինների մոտ։

–Սպարտակը կառույցու՞մ է աշխատում։

–Սպարտա՞կը…ոչ… այսինքն, այո։ Տեխնիկական մատակարարման գծով է մի խոսքով… Իսկ քո գործե՞րն ինչպես են։

Հասկանալի է, որ վերջին հարցը՝ դա սոսկ անճարակ փորձ է՝ իր համար անհաճո խոսակցությունից խուսափելու համար։

Մաշված լուսինը, ասես երկար ճանապարհից հոգնած, ծանր դուրս եկավ սարերի ետևից և, դեմ առնելով ծառերի բարձր կատարներին, մնաց կանգնած։ Անհրաժեշտ էր մի թեթև քամի, որ ծառերից պոկվեր ու կրկին շարունակեր ճանապարհը դեպի երկնքի խավար մասը։ Իսկ գուցե չէր էլ ուզում գնալ, գուցե նրա համար լա՞վ էր այդպես՝ հեռավոր ափերից տուն դարձած արագիլի պես նստել բարդու կատարին ու ննջել մինչև լույս։

–Մեր տղաներից ոչ ոք չկա՞ այստեղ,-հարցնում եմ ես լոկ այն բանի համար, որպեսզի խախտեմ երկարաձիգ լռությունը։

–Ոչ,-ասում է Վեներան և, որոշ հապաղումից հետո, ավելացնում է կամացուկ։ -Միայն Վահեն է… Դու հիշու՞մ ես նրան։ Դու և նա, ինչքան հիշում եմ, մոտ ընկերներ էիք։

–Ինչպե՞ս,– քիչ է մնում գոռամ։-Զաքարյան Վահե՞ն։ Նա որտե՞ղ է աշխատում։ Ես այստեղ դեմքով համարյա բոլորին գիտեմ արդեն, այդ ո՞նց է նրան չեմ հանդիպել։

–Նա բանտարկյալների մեջ է… Այստեղ բանտարկյալներ են աշխատում։ Պահակախմբի հսկողությամբ բերում են շինարարություն, պահակախմբի հսկողությամբ էլ տանում։

–Սպասիր։ Վահեն է՞լ է բանտարկյալ։

Վեներան դրականորեն շարժում է գլուխը.

–Այո։

–Իսկ չգիտե՞ս ինչի համար։

Վեներան ձեռքը տանում է դեմքի վրայով, ասես իրենից հեռու վանելով ինչ-որ հիմար մտքեր։

–Գիտեմ։ Խուլիգանության համար…Մարդ է ծեծել… Դա երկու տարի առաջ էր,– նա հապճեպորեն փոխում է խոսակցության նյութը։-Դու որևէ տե՞ղ ես շտապում։

–Ոչ։ Ուզում էի կինո գնալ։ Իսկ ի՞նչ է։

–Կինո՞։ Ինչ լավ է։ Դու դեմ չե՞ս, որ ես էլ գամ քեզ հետ։ Վաղուց կինո չեմ գնացել։

–Իհարկե, դեմ չեմ։ Դա ի՞նչ խոսք է։

–Ուրեմն շատ լավ։ Բայց մի տասը րոպե կարո՞ղ ես սպասել ինձ։ Ահա այս վագոնում ապրում է իմ ընկերուհիներից մեկը, նրա հետ մի թեթև գործ ունեմ, պետք է մտնեմ մոտը, սպասում է։ Տասը րոպեից հետո այստեղ կլինեմ, լա՞վ։

–Լավ, գնա։

Ամառային իրիկվա խլացուցիչ լռության մեջ ես մնում եմ մենակ։ Ինչ-որ տեղ, թփուտների մեջ, մեկ-մեկ ճռճռում են կնճիթավոր ճպուռները, և նրանց ձայներն ավելի են ընդգծում լռությունը։

Ես մտովի կրկին ու կրկին վերադառնում եմ Վահեի մոտ։ իմ մանկության ընկերոջ անհաջող դասավորված ճակատագիրը հանգիստ չի տալիս ինձ։ Ախր, ինչու՞։ Ինչի՞ համար։ Վահեն, ճշմարիտ է, բնավ էլ մեղմ տղա չէր և բնավորությունն էլ զիջող ու համակերպվող բնավորություն չէր, բայց հազիվ թե դա նրան հասցներ մեղադրական աթոռին, որովհետև, ինչքան գիտեմ, նա անարատ տղա էր՝ սրտով ու մտքով։ Էհ, այն ժամանակ մենք բոլորս էինք անաղարտ։

…Պարզորոշ տեսնում եմ Վահեին՝ թեպետ նիհարավուն, բայց ամրակուռ՝ ինչպես որձաքարը, խոժոռ հոնքերի տակից նայում են կապտալճավուն կռվասեր աչքերը։ Նա կանգնած է ինձանից մի քանի քայլ այն կողմ։

–Գնա՞նք մեզ մոտ,– ասում է Վահեն համառորեն ու միաժամանակ խնդրողական տոնով։

Եվ ինձ համար դժվար է մերժել, թեկուզ գնալ չեմ ուզում, նա հեռու թաղամասում է ապրում։

–Մեր տանը կքնես։ Քեզնից ի՞նչ է գնում։

–Լավ , գնանք,-ասում եմ ես։-Միայն վազեմ տուն և մերոնց ասեմ, որպեսզի ման չգան ինձ։

Վահեի հետ պառկել էինք մահճակալներին, բաց լուսամուտի առջև։ Լամպը չէինք վառել։ Հեռվում, կապտասևավուն երկնքում ավելի շուտ կռահվում, քան երևում էին լեռների բեկոտված ուրվագծերը, իսկ դրանց ստորոտում, ոնց որ կանչ՝ մենավոր մի կրակ էր առկայծում։ Մենք կիսաձայն, որպեսզի չարթնացնենք տնեցիներին, քչփչում էինք զանազան բաներից՝ դպրոցից, ուսուցիչներից, բայց ես զգում էի, որ նա դրա համար չէր այնպես համառամտորեն կանչում ինձ իր մոտ։ Վերջապես ասես մի տեսակ հանդգնելով, արտասանում է.

–Լսիր, ի՞նչ ես մտածում անել տասն ավարտելուց հետո։

–Չգիտեմ, եթե հաջողվի, կընդունվեմ բանասիրական։ Իսկ դու՞,– հարցրի ես իմ հերթին, ինքնաբերաբար զգալով, որ նա ուզում է լսել այդ հարցը, բայց միաժամանակ առանց գլխի ընկնելու այն մասին, որ իր համար դժվար կլինի պատասխանել դրան։

Վահեն երկար չէր պատասխանում։

–Դու քնա՞ծ ես, ինչ է,-չհամբերեցի ես։

–Ոչ, մտածում եմ։

–Ինչի՞ մասին։

–Հասկանու՞մ ես, ես ուրիշ ելք չեմ գտնում, բացի մեկից… միայն մի ծիծաղիր, թեպետ, դա, իհարկե, ծիծաղելի է։

–Ի՞նչն է ծիծաղելի։

–Այն, ինչ վճռել եմ… Հասկանու՞մ ես, ուր էլ որ նա գնա, ես կգնամ նրա ետևից։ Թեկուզ մինչև աշխարհի ծերը, թեկուզ ոտքով…

–Սպասիր, ես ոչինչ չեմ հասկանում։ Ու՞մ մասին է խոսքը։

–Վեներայի… Հիմա դու արդեն ամեն ինչ գիտես… Սիրում եմ ես նրան, հասկանու՞մ ես, սիրում եմ ու մինչև վերջին շունչս պիտի սիրեմ… Ինքս էլ չեմ հասկանում, թե ինչ է կատարվում ինձ հետ, այդպիսի բան երբեք չի եղել։

–Իսկ նա՞,– ճիգ թափելով ասացի ես, զգալով, թե ներսս ինչպես է սառչում։– Նա ի՞նչ է ասում։

–Լռում է։ Երեք նամակ եմ գրել, ինքս իմ ձեռքով հանձնել իրեն։ Ոչ մեկին չի պատասխանել։ Իսկ այսօր, վերջին դասամիջոցին, կանգնեցրի նրան…ասացի…Ոչինչ չի ասում, կանգնել է մեջքը միջանցքի դռանը հենած, նայում է ինձ ու ծիծաղում։ Իսկ նայվածքը, աստված իմ, կյանքում կկարողանա՞մ մոռանալ այդ նայվածքը՝ չեմ կարողանա։ Դա հնարավոր չէ նկարագրել։ Ասես աչքերով թափանցում է հոգուդ մեջ…Եթե գոնե մի խոսք ասեր, ինչ խոսք ուզում է լինի՝ միայն թե մի բան ասեր, գուցե այսպես ծանր չլիներ… Դու ինչու՞ ես ծիծաղում։

–Ես չեմ ծիծաղում, ինչից եզրակացրիր։

–Չէ, դու ծիծաղում ես, ձայնիցդ եմ տեսնում, որ ծիծաղում ես։ Գուցե որևէ բա՞ն գիտես։ Գուցե նա ուրիշի է սիրում, և դու չե՞ս ուզում ինձ ասել։

–Չգիտեմ, Վահե, ես ոչինչ չգիտեմ,– ասացի ես, գոհ այն բանից, որ սենայկում մութ է, և Վահեն չի կարող տեսնել իմ դեմքը, որ, հավանաբար, ողողված է անամոթ ուրախությամբ։

–Վաղը բացեիբաց կխոսեմ հետը… Դու ինչպես ես կարծում, մի անգա՞մ էլ խոսեմ հետը։։

Ես չպատասխանեցի, ես ձևացրի, թե քնած եմ, սակայն իրականում քնած չէի, նայում էի հեռավոր ու մենավոր կրակին, որ առկայծում էր մթության միջից…

Վահեն ընդունակ տղա էր, նրա համար ոչինչ չարժեր մի քանի րոպեում սովորել դասերը, թե ուզենար, կարող էր դասարանի ամենալավ սովորող աշակերտը լինել։ Խանգարում էր նրան, սակայն այն, որ նա տեղը հանգիստ նստել չէր կարողանում, հաճախակի տապալում էր դասերը, արժանանալով համադասարանցիների խանդավառությանն ու ուսուցիչների ատելությանը։ Վահեին պատժում էին, նա մի քանի օր իրեն կարգին էր պահում, բայց հետո կրկին շարունակում էր նախկին ձևով։ Դժվար է ասել, թե ինչպես կդասավորվեր ամեն ինչ, եթե չլիներ մի դեպք, որը մի տեսակ ճակատագրական եղավ Վահեի համար։

Մի անգամ նրա հերթական չարաճճիությունների մասին ինչ-որ մեկը գրեց դպրոցական պատի թերթում։ Առավոտյան, գնալով դպրոց, նա տեսավ, թե ինչպես մի խումբ աշակերտներ, միջանցքում խմբված, կարդում են հենց նոր կախած պատի թերթը։ Բոթբոթելով հավաքվածներին, նա մոտեցավ պատին և ուշադիր կարդաց թղթակցությունը՝ սկզբից մինչև վերջ, հետո հանգիստ հանեց թերթը և, կտոր-կտոր անելով այն, նստեց հատակին։ Այդ օրը ես դպրոց չէի գնացել, և չգիտեի, թե ինչ էր գրված այդ թղթակցության մեջ և ամենից գլխավորը, հատկապես ինչը դրդեց նրան՝ դիմելու այդ հանդուգն արարքին։

Դիրեկտորի հրամանով նրան հեռացրին դպրոցից։ Այդ օրվանից Վահեին ոչ ոք չտեսավ, նա գնացել էր քրոջ մոտ՝ Սումգայիթ։

…Վեներան մթության միջից ելնում, թեթևասահ ընդառաջ է գալիս։

–Շատ սպասել տվեցի, չէ՞, քեզ,– արտասանում է նա, ժպտուն ու շեղակի նայելով ինձ։

–Ոչ,-պատասխանում եմ,-մտածում էի և չիմացա ինչպես անցավ ժամանակը։

Այն նույն արահետով վերադառնում ենք ետ, դեպի բանավանի կենտրոն։

–Եվ ինչի՞ մասին էիր մտածում։ Դու, կարծես, հիմա էլ ինչ-որ բանի մասին մտածում ես, ճի՞շտ է։-Եվ մի երկվայրկյան անց, չսպասելով իմ պատասխանին, ավելացնում է։-Ուզու՞մ ես ասեմ, թե ինչի մասին էիր մտածում։

–Ինչի՞ մասին։

–Մեր անցած կյանքի՝ դպրոցական տարիների մասին։

–Համարյա գուշակեցիր։ Ես մտածում էի Վահեի մասին։-Միաժամանակ մենք քայլում էինք լուռ, ունկնդրելով ծղրիդների զրնգուն ձայներին։ Հանկարծ Վեներան կամացուկ, հազիվ լսելի ասում է.

–Դու հիշու՞մ ես նրան ինչպես հեռացրին դպրոցից։

–Հիշում եմ։

–Նրան իմ պատճառով հեռացրին։

–Ինչպե՞ս թե…-Ես դեմքս կտրուկ դարձնում եմ նրա կողմը։– Ինչպե՞ս թե քո պատճառով հեռացրին։ Նրան պատի թերթի համար հեռացրին։

–Այո,-դառը քմծիծաղում է Վեներան։– Բայց նա այդ պատի թերթն իմ պատճառով պատռեց։

–Ինչու՞։

Վեներան մեղավորի պես կախում է գլուխը։

–Ես այն ժամանակ կանգնած էի աշակերտների հետ, երբ նա մտավ միջանցք և, մոտենալով պատի թերթին, սկսեց կարդալ թղթակցությունը։ Նա հանգիստ կարդում էր, և, երևի, այդպես էլ թողներ ու գնար, եթե… եթե ես այդ պահին չծիծաղեի… Բայց ես ծիծաղեցի, և դա նրա սրտին, հավանաբար, ավելի կպավ, քան բութ թղթակցությունը… Ախր, նա սիրահարված էր ինձ… Դու չգիտեի՞ր այդ մասին։

–Ոչ,– սառը պատասխանում եմ ես։ Մի րոպեաչափ անխոս քայլում ենք։ Ոչ ես, և ոչ էլ Վեներան, չենք համարձակվում խախտել լռությունը։ Եվ ինձ համար ևս անսպասելի, հարցնում եմ.-Ասա ինձ, Վեներա, ինչու՞ էիր դու միշտ ծիծաղում մեզ վրա։ Միթե՞ մենք այդքան ծիծաղելի էինք։

Իմ հաշտարար տոնը՝ թեև առերևույթ հաշտարար, ինչպես երևում է, որոշակի կայտառություն է հաղորդում Վեներային, և նա անվստահ ասում է.

–Դա երկար պատմություն է… Բայց ինձ այն ժամանակ իսկապես թվում էր, թե ես հիմք ունեի ծիծաղելու… Դա այնքան էլ հեշտ չէ բացատրել, մի ուրիշ անգամ կհանդիպենք, գուցեև կբացատրեմ… Ինչքա՞ն է մնացել մինչև սեանսը։

–Ես, ճիշտն ասած կինո գնալ չեմ ուզում։

–Ինչու՞։

–Չգիտեմ, գնալու ինչ-որ ցանկություն չունեմ։ Վերջին անգամ դու ե՞րբ ես տեսել Վահեին։

–Մի կես ժամ առաջ, ճաշարանի մոտ։ Նրանք մեքենայի էին սպասում։

–Ճաշարանի մո՞տ։ Երկու միլիցիոնե՞ր էլ կային այնտեղ։

–Այո։

–Ուրեմն, ես նրանց կողքով անցել ու չե՞մ նկատել…Կարող է նրանք հիմա՞ էլ այնտեղ են։

–Չեմ կարծում։

–Շուտ արա գնանք։

Ճաշարանի մոտ դեռ կանգնած էր տղաների խումբը։ Այն երկու միլիցիոները նույնպես այնտեղ էին՝ խմբից որոշ հեռավորության վրա կանգնած՝ զրուցում էին։

–Նայիր, նրանք դեռ կանգնած են։ Երևի մեքենան չի եկել,-շշուկով ասում է Վեներան։-Վահեն էլ այնտեղ է, ձախից, լուսամուտի մոտ կանգնած է։

Փողոցային լապտերի աղոտ լույսի տակ ես զոռով եմ ճանաչում Վահեին։ Մեջքով պատին սեղմված, նա լուռ նայում է դեպի հեռավոր սարերը։ Մի կարճատև պահ նայելով զրույցով տարված միլիցիոներների կողմը, ես կամացուկ ձայնում եմ։

–Վահե…

Վահեն բարձրանում է գլուխը և, անմիջապես նկատելով ինձ, անջատվում է պատից ու մի երկու քայլ անում դեպի ինձ։

–Չես ճանաչու՞մ, Վահե, ես եմ, ճանաչեցի՞ր։

Նրա դեմքը մի ակնթարթում լուսավորում է բարեհոգի լայն ժպիտով։

–Ինչպես թե՝ ճանաչեցի, դա ին՞չ խոսք է, իհարկե։ Իսկ ես…

–Ինչպե՞ս ես, Վահե։

Նա չի հասցնում պատասխանել։ Միլիցիոներներից մեկը կտրուկ շրջվում է մեր կողմը։

–Հետ դարձ։ Զաքարյան, հետ դարձ ասում եմ։ Հետ՝ պատի մոտ։

Վահեն շփոթված տարածում է ձեռքերը՝ իբր, տեսնու՞մ ես, չեն թողնում, և վերադառնում է տեղը։ Միլիցիոները մոտենում է ինձ։

–Քաղաքացի , չի կարելի, գնացեք այստեղից։

–Ախր…Հասկանում եք, երկար տարիներ չենք տեսել իրար։

–Դա ինձ չի վերաբերում… Խնդրեմ, մի խանգարեք։

–Մենք միասին ենք սովորել, այդ օրվանից չենք տեսել իրար:

–Ոչինչ , շուտով կտեսնեք, մի տարի է մնացել,– ասում է երկրորդ միլիցիոները, մոտենալով մեզ։-Շուտով կտեսնեք, ազատության մեջ կզրուցեք ինչքան սրտներդ ուզում է։ Իսկ հիմա չի կարելի, հասկանու՞մ եք, արգելված է, գնացեք։

Եվ հանկարծ նկատում եմ, որ Վահեն շրջվել, ձեռքերով դեմքը ծածկած, սեղմվել է պատին։

–Վահե,-բացականչում եմ ես հուսահատությամբ։-Կգաս ինձ մոտ։ Հենց որ ազատվես՝ մերոնցից վերցրու հասցես և արի ինձ մոտ, լսու՞մ ես, ես սպասելու եմ քեզ։

Ես շրջվում, որոշ ժամանակ լուռ քայլում եմ ու նոր միայն հիշում Վեներայի մասին, սակայն նա չկա, ոչ մի տեղ չի երևում։ ''Իսկ ի՞նչ կապ ունի այստեղ Վեներան,-մտածում եմ ես, դանդաղ բարձրանալով հյուրերի տուն տանող ոլոր-մոլոր արահետով։-Մենք ամենքս ենք մեղավոր, բոլորս էլ ինչ-որ բանում մեղավոր ենք մյուս մարկանց առջև, և բոլորս էլ մեր կյանքի ընթացքում ինչ-որ բան պարտք ենք մնացել նրանց։ Ֆրեյդի մոտ դա, կարծեմ, ''մեղավորության կոմպլեքս'' է կոչվում։ Իսկ Վահեի հարցում մեզնից յուրաքանչյուրն իր բաժին մեղքն ունի։ Մեզ դուր էին գալիս նրա տղայական արարքները, մենք ուրախանում էինք, երբ խանգարվում էր պարապմունքը, բա ոնց, հանկարծ հարցնեն դասը, ու ես ''երկու'' ստանամ։ Իսկ ժողովում ոչ ոք մեզնից քաջություն չունեցավ, որպեսզի վեր կենա ու մի երկու խոսք ասի հօգուտ նրա։ Լռեցինք, որովհետև այդպես և հարմար էր, և անվտանգ…''

Արահետի աջ ու ձախ կողմերին, մթության մեջ, շարունակ երգում են ծղրիդները, քիչ հեռվում, անտառի խորքում, աղիողորմ կանչում է բուն, ներքևում, բանավանում, մարմրում են լույսերը… Ես քայլում եմ մի տեսակ հոգնած ու անտրամադիր, երբեմն կանգնում, նորալուսնի աղոտ լույսի տակ շողշողացող ջրերի վրայով նայում եմ ետ, դեպի գետի այն կողմը, ուր ամեն ինչ սուզվել է խորհրդավոր խավարի մեջ։ Վահեի հետ ունեցած հանդիպումը հանգիստ չի տալիս ինձ։ Եվ պատճառն, իհարկե, դա է, որ ես ինձ այսպես միանգամից հոգնած ու անտրամադիր եմ զգում։ Նիկոլայ Պանկրատովի սենյակի լույսը վառվում է։ Գնա՞լ նրա մոտ. միևնույն է, քնել չեմ կարողանա։ Չէ, գնալ չարժե, ավելի լավ է մենակ լինել։ Դռան տակ դրված բանալին հանում, բացում եմ դուռը։ Լույսը վառում եմ և, լուսամուտի զույգ փեղկերը կրնկի վրա բացելով, ուզում եմ նստել փոքրիկ սեղանի մոտ, երբ այդ պահին լսում եմ Պանկրատովի ձայնը.

–Էդ դուք ե՞ք, հարևան։

–Ես եմ-անբավականությամբ արձագանքում եմ ես։ Էլեկտրական վառ լույսից մութը սեղմվում, կուչ է գալիս լուսամուտից մի քանի մետր այն կողմ, ծառերի տակ։

–Հը, ո՞նց էր, լա՞վ նկար էր, -ձեռ չի քաշում Պանկրատովը։

–Չգիտեմ, կինո չեմ գնացել։

–Բա ո՞ւր էիք։ Հենց էնպես ման էիք գալիս, հա՞։ Իսկ Ամալյան ասում էր, թե կինո եք գնացել։

–Փոխեցի միտքս։

–Երեկոները շատ է ձանձրալի…Էս մոծակներն էլ մի կողմից են նեղում… Ուզում էի գիրք կարդալ, բան դուրս չեկավ, մոծակները մի գլուխ վրա են տալիս։ Ստիպված հանգցրի լույսը։

–Քիչ առաջ վառվում էր։

–Նոր վառեցի։ Լուցկին ինչ-որ տեղ էի դրել, չէի գտնում։ Հիմա կհանգցնեմ։

–Իզուր։ Մոծակնեը մթան մեջ կատաղած են լինում

–Ի՜նչ եք ասում… Իսկ ես չգիտեի,– զարմանում է Պանկրատովը։-Լսեք, գուցե վերջ ի վերջո համաձայնեիք գալ ինձ մոտ։ Ասում եմ, չէ՞, ազատ մահճակալ կա, երկուսով տխուր չէր լինի, շախմատ կխաղայինք։

–Շնորհակալ եմ, Նիկոլայ Գերասիմովիչ։ Իմ գործուղումն արդեն վերջացել է։

–Ինչ է, գնու՞մ եք։

–Այո, վաղը գնում եմ։

–Դե որ էդպես է, բարի ճանապարհ,-մի տեսակ նեղացած քրթմնջում է Պանկրատովը։

Երկինքը լրիվ՝ ծայրից ծայր, պարզվել, ներկվել է մուգ կապույտ գույնով, ամպի ոչ մի ծվեն։ Պայծառ աստղերից ու լուսնի շողերից արծաթազօծվել են լեռների կատարներն ու սարալանջերը. ասես եղյամ է նստել։

Աչքերիս քուն չի գալիս։ Բացելով ծոցատետրս, սկսում եմ մաքուր արտագրել հապճեպ գրած թվերը, առաջավորների անուններն ու շինարարների պատմածները կառույցի մասին։ Նախնական այդպիսի աշխատանքները, սովորաբար, օգնում են ինձ՝ մտովի ստեղծելու ապագա ակնարկաշարի ամբողջական պատկերը։ Սակայն ստեղծագործական բավարարության ոչ մի զգացում։ Վահեի հետ կապված հիշողությունները մթագնում են այն, ավելի ճիշտ՝ դա գալիս է իմ հին ու սիրելի ընկերոջ ողբերգականորեն դասավորված ճակատագրում սեփական մեղքի գիտակցությունից. ախր, ինչու՞, ինչու՞ այն ժամանակ մենք չհասկացանք, ոչ, ոչ, չկամեցանք հասկանալ, որ մարդ ստեղծված է հասարակության մեջ ապրելու համար, բաժանել նրան այդ հասարակությունից, նշանակում է հնարավորություն ստեղծել, որ նրա մտքերը պղտորվեն, բնավորությունը դաժանանա, որ բազում անհեթեթ կրքեր սաղմնավորվեն նրա մատաղ հոգում, այդ հոգուն անհարիր գաղափարներ ծլարձակեն նրա ուղեղում, ինչպես վայրի փուշն անապատում։ Իսկն ասած, ես ինձ հենց նրա համար ստիպեցի զբաղվել գրառումներով, որպեսզի խլացնեմ իմ մեջ այդ զգացումը։ Չէ, ըստ երևույթին, այնքան էլ հեշտ չէ ինքդ քեզ խաբելը։ Հավաքում եմ թղթերը, դնում թղթապանակում։ Այ թե Վահեն հիմա տեսներ ինձ։ Ես, հավանաբար, պատմություն կերտողի իր կարևորությունը լիովին գիտակցող մտահոգ մարդու տեսք ունեմ։ Ոչ ավել, ոչ պակաս։ Ոնց որ բախում են դուռը։ Ականջ եմ դնում։ Այո, կամացուկ բախում են։ Ո՞վ կլինի այսպես ուշ։ Պանկրատովն է , երևի։ Եթե նա եղավ՝ մի երկու քաղցր խոսք եմ ասելու։ Ելնում, դուռը բացում եմ։ Փայտե սանդուղքի ստորին աստիճանին կանգնած է Վեներան՝ ողողված դռան արանքով ընկած լույսով, շուրթերին՝ սառած, անբնական ժպիտ։

–Ես եմ…բան էի ուզում ասել քեզ։

–Ի՞նչ։

–Գուցե թու՞յլ կտաս ներս մտնել։

–Իհարկե, համեցեք։

Վեներան մտնում է ներս, ես նրան աթոռ եմ առաջարկում։ Ինձ ծանոթ ժեշտով նա ձեռքը տանում է դեմքի վրայով, ասես գլխացավից՝ մատներով ուժեղ շփում է ճակատը՝ միաժամանակ կնճռոտելով դեմքը։

–Ես քեզ ճիշտ չասեցի իմ ամուսնու մասին,-միանգամից սկսում է նա՝ աչքերը փախցնելով ինձնից։– Նա գործուղման չի մեկնել։

–Իսկ որտե՞ղ է։

–Բանտում է։ Այստեղից շատ հեռու՝ Կոմի երկրամասում։ Ասենք, դա դու, երևի գիտես։ Արդեն ասած կլինեն։ Դրա համար էլ եկա՝ վախենալով, որ կարող է ուրիշ կերպ մեկնաբանես իմ ինքնաբերական սուտը։

–Ես ոչինչ չգիտեի, Վեներա։

Անկեղծորեն ասած, ես մի կաթիլ խղճահարություն անգամ չեմ զգում նրա հանդեպ, թեպետ, հավանորեն, դա կլիներ մարդկային։ Բայց ինչ չկա՝ չկա։ Մոտ քաշելով մյուս աթոռը, ես նստում եմ Վեներայի դիմաց, հետաքրքրությամբ սպասելով, թե նա էլ ինչ կասի։ Իհարկե, Սպարտակը միանգամայն անտեղի է նստած, առանց որևէ բանի, դա ընդունված կարգ է, նա մաքուր է և մարդկանց առաջ, և օրենքի, իսկ, ահա, չար, նախանձ մարդիկ կազմակերպել, բանտ են նստացրել նրան։

Վեներան անակնկալ կերպով աչքերը հառում է ինձ և, ասես կարդալով իմ մտքերը, ժպտում է անուրախ ժպիտով։

–Դու, իհարկե, սպասում ես, որ ես հիմա կսկսեմ արդարացնել նրան, չէ՞։ Իբր անմեղ է, նրան զրպարտել են…Ոչ, նրան ոչ ոք չի զրպարտել։ Բռնվել է կաշառք վերցնելիս ու լրիվ խոստովանել իր մեղքը։ Համաձայն քրեական օրենսգրքի՝ հասնում է երեքից-տասը տարի, դատարանը տվեց ութ տարի՝ գույքի բռնագրավումով։ Սկզբում ինձ նույնպես թվում էր, թե կազմակերպված բան է, և կազմակերպել է կառույցի գլխավոր ինժեներ Մարատ Աղաբեկովիչը։ Այդ նա էր տեղամասային միլիցիոների ու մի երկու ակտիվիստի հետ, նախօրոք համարակալելով փողերը, Սպարտակին բռնել հանցանքի վայրում։ Գնացի մոտը՝ խնդրելու, ոպեսզի օգնի։ Եվ գիտե՞ս ինչ ասաց նա։ ''Մեղավոր չլինելու համար, ասաց, հարկավոր է անմեղ լինել։ Դժբախտության մեջ ընկնում են հանկարծակի, բայց հանցագործության գնում են աստիճանաբար։ Եվ ով հնարավորություն ուներ ժամանակին կանխելու հանցանքը, բայց դա չի արել, նշանակում է նա նպաստել է հանցագործությանը։ Գնացեք և լավ մտածեք, մեղավորի համար առաջին պատիժն այն է, որ նա չի կարողանում արդարանալ սեփական դատարանի առջև''։

–Եվ վաղո՞ւց է նա նստած։

–Մի քանի ամիս է արդեն։

Եվ դարձյալ, չգիտեմ ինչու, իմ մեջ խղճահարության նշույլ անգամ չկա Վեներայի նկատմամբ։ Ու այն բանից, որ խղճալ չեմ կարողանում, ես ինձ անհարմար եմ զգում։ Կարելի է, իհարկե, կեղծ տխրություն տալով դեմքիս, ձևացնել, թե ինձ համար անչափ ցավալի է այդ ամենը, սակայն դա էլ չեմ ուզում անել։ Տեղից ելնում, թղթապանակը սեղանի մի ծայրից քաշում եմ մյուս ծայրը։

–Վեներա, իսկ չէ՞ որ դու չես սիրում նրան։

Այս բառերն ինքնաբերաբար են դուրս թռչում, մի վայրկյան առաջ մտքովս անգամ չէր անցնում այդպիսի բան ասել նրան։ Վեներան այնպիսի զարմանքով է նայում ինձ, ասես անհեթեթ դատարկաբանություն դուրս տվի։ Իսկ գուցե այդպես էլ կա՞։

–Իսկ ինչի՞ համար սիրել։ Նրա համա՞ր, որ խորտակել է իմ կյանքը։

Լավ է ասված։ Իսկ մի քանի ամիս առաջ նա, անկասկած, ամուսնուն բոլորովին այլ բան է ասել… Անբարյացկամության աղոտ զգացումը մի պահ համակում է ինձ, և ես ասում եմ սառը.

–Այնքան էլ չի երևում, որ խորտակված է կյանքդ։

–Ի՞նչ ես այդ Մարատ Աղաբեկովիչի պես խրատ կարդում գլխիս։ Ի՞նչ է, այդպիսի բանը գրվա՞ծ է լինում մարդու ճակատին։

Այդպես էլ ինձ պետք է։ Իհարկե, այդպիսի բաները չեն գրվում ճակատին։ Ժամանակն է, որ վերջ տամ գրական պատրաստի շաբլոններով մտածելուն. լիքը դեմքը կուշտ, անհոգ կյանքի նշան է, այ, ուրիշ բան է, եթե վաղաժամ կնճիռներ լինեին…

–Ներիր։

–Թող աստված ների,-ժպտում է Վեներան։

–Ինչո՞վ կարող եմ օգնել քեզ։

Վեներան հոգնած նայում է ինձ ներքևից վերև։

–Ոչ, ոչ, շնորհակալություն, ես դրա համար չեմ եկել, օգնության կարիք չեմ զգում…

Վեներան ելնում, մոտենում է բաց լուսամուտին և երկար նայում է դուրս։

–Եթե կարելի է, հանգցրու լույսը,-ի վերջո խնդրում է նա, առանց շրջվելու իմ կողմը։

–Ինչու՞։

–Ուզում եմ մթության մեջ դիտել ձորահովիտը, իսկ լույսը խանգարում է։ Զարմանալի է, ինչքան ժամանակ է ապրում եմ այստեղ, բայց երբեք գիշերը չեմ նայել։

Ես մարում եմ լույսը և նույնպես կանգնում լուսամուտի առջև, Վեներայի մոտ։ Առաջին պահ ոչինչ չի երևում, այնուհետև, ինչպես երևակվող ժապավենը ջրում , մթության մեջ սկսում են նշմարվել լեռների աղոտ ուրվագծերը, հեռու լեռնալանջին, Հաթերք գյուղի մոտերքում, մեկ կորչում, մեկ կրկին առկայծում է ինչ-որ մենավոր կրակ…

Իմ դեմքին բոլորովին մոտիկ՝ ես հանկարծ Վեներայի այտն ի վար գլորվող արցունքի մի կաթիլ եմ նկատում։ Այս մթության մեջ, հավանաբար, անհնարին լիներ նկատել այդ կաթիլը, եթե չլիներ խավարի մեջ առկայծող այն մենավոր կրակը։ Այդ կրակն ադամանդի պես ցոլում, արտացոլվում էր արցունքի մեջ։

Ես փախցնում եմ աչքերս՝ ձևացնելով, թե ոչինչ չեմ նկատում։ Սակայն ինչ-որ տեղ իմ հոգու խորքում ես աղոտ, դեռևս մի կարգին չգիտակցված շփոթվածություն եմ զգում։

Վեներան մատների ծայրով սրբում է արցունքը, այնուհետև ասում է միանգամայն հանգիստ ձայնով.

–Ասա, խնդրեմ, քեզ չի՞ վիճակվել դառը կսկիծ ապրել… Դա, ինչպես բացատրել քեզ…կսկիծ այն մտքից, որ դու ինչ-որ ժամանակ անտարբերությամբ ես անցել այնպիսի մի բանի կողքով, որը գուցեև երջանկության լույսով ողողեր քո ամբողջ կյանքը։ Կսկիծ այն մտքից, որ դու, ավաղ, դա հասկացել ես չափազանց ուշ, և այլևս ուղղել անհնարին է։

Դժվար է գուշակել, թե նա դեպի որ կողմն է թեքում խոսքը, դրա համար էլ պատասխանում եմ անորոշ.

–Չիք չարիք առանց բարյաց…Երևի մեզնից յուրաքանչյուրի հետ էլ պատահում է… բայց դե ժամանակը ամեն ինչ սքողում է…

–Ոչ, նման հարցում ժամանակը մեր օգտին չի գործում։ Մի քիչ լավ մտածիր, և դու կտեսնես, որ դա այդպես է…-Նա դառը քմծիծաղում է,-…կարող ես իմ խոսքին հավատալ։ Ասենք, սա արդեն սենտիմենտալություն է…

Երկար զրուցում ենք, վերհիշում անցյալը։ Եվ միանգամից անսպասելի Վեներան ասում է .

–Ինձ ասա, կարելի՞ է գիշերել քեզ մոտ։

–Ինձ մո՞տ…

–Այո։ Գնալիս որևէ մեկը կարող է տեսնել, չեմ ուզում, և, բացի այդ, տանը նորից վիճել եմ սկեսրոջ հետ։ Անհրապույր, սառն է այնտեղ ինձ համար… Հաճախակի եմ գիշերները ընկերուհուս մոտ մնում։ Գիտե՞ս, որ երբեմն գիշերները արթնանում եմ, և հուսահատությունից սիրտս ճմլվում, ուզում է պայթել, բայց անցնում է գիշերը, նոր օր է գալիս, և կարծես ամեն ինչ մոռանում եմ… Դեհ, չե՞մ խանգարի քեզ։

–Ինչ ես ասում Վեներա։ Ինչու՞ պիտի խանգարես։ Ահա մահճակալը, պառկիր և քնիր։

–Իսկ դու՞։

–Ինձ համար մի անհանգստացիր։ Հարևանիս մոտ տեղ կա, կգնամ նրա մոտ։ Վառե՞մ լույսը։

–Ոչ, պետք չէ…

Ես դուրս եմ գալիս սենյակից՝ իմ ետևից զգուշորեն ծածկելով դուռը։

Լուսինը ծառերից պոկվել, առանց ահ ու սարսափի կախվել է ձորերի վրա, և նրա տմույն շողերի ներքո ձորահովիտում մեղմ փայլփլում են գետի ջրերը։ Ներքևից, բանավանի կողմից, խոսակցության ձայներ են գալիս։ Այնտեղ, հավանորեն, կինոնկարն արդեն ավարտվել է։

Ես դանդաղ շրջում էի հյուրերի տան բակում, դեռևս չհամարձակվելով բախել Նիկոլայ Գերասիմովիչի դուռը։

Հեռվում, սարերից ու գիշերային կապուտակ երկնքից այն կողմ, իմ հարազատ գյուղն է, այնտեղ, լուսնի ոսկեցոլ շողերի տակ հիմա երևի շողշողում է գյուղամիջով, փոքրիկ ձորակով հոսող գետակը, որը երբեմն մտնում է ծառերի տակ, և նրա աստղազարդ ջրերը դառնում են մուգ կապտագույն… Հիմա ծառերն այնտեղ գիշերային լուսնկայի կաթնալույսից ստվեր են գցել տների վրա և իմ ալևոր հայրն ու պառաված մայրը խաղաղ քնած են գյուղական մեր հին ու ցածրիկ տան պատշգամբում, իսկ գոմասրահում մեր Նաղաշ կովը ծույլ-ծույլ որոճում է՝ վերհիշելով սարերի անուշակ ծաղիկներն ու ալպյան մարգագետինների թավիշ կանաչը…Այնտեղ, այդ բարձրիկ սարերից այն կողմ, իմ ու Վահեի մանկության գյուղն է՝ մանկության հուշերի պես մաքուր ու գեղեցիկ, կուսական անտառներով շրջապատված, և մեր ոտքերին կարոտ կածանները կորսվել են խոտերի մեջ…

Ոտնաձայներ լսելով, ես շրջվեցի ետ։ Մարատն էր՝ կառույցի գլխավոր ինժեները։ Երևի ժողովից է գալիս։

–Ողջույն,-ասում է նա, և նրա խրոխտ ձայնը զրնգում է լռության մեջ։ – Տխու՞ր է մենակ։

Ես պատասխանեցի նրա ողջույնին, իսկ հետո հարցրի.

–Իսկ դուք ինչ է, չե՞ք տխրում այստեղ։

–Ոչ,– նա ժպտաց։– Ես ժամանակ չեմ ունենում տխրելու։ Գնանք ինձ մոտ, – հրավիրեց նա։ – Հոնի լավ օղի ունեմ։ Քաղաքում այդպիսի բան չես ճարի, գնանք։

Մինչ այդ ես արդեն մի երկու անգամ առիթ էի ունեցել նրա հետ սեղան նստելու, դրա համար էլ անհարմար զգացի հրաժարվել։

–Իսկ դուք գիտե՞ք, որ ուղիղ հարյուր տարի առաջ Րաֆֆին եղել է այստեղ։ Նրա երկերի տասերորդ հատորում, կարծեմ, ''Խամսայի մելիքություններում'', կա այդ մասին։ Արժե կարդալ։

–Գիտեմ,-ասացի ես։ – Կարդացել եմ։

Մարատը բացեց դուռը, և մենք ներս մտանք։

Սենյակում երկու մահճակալ կար, մի սեղան, զգեստապահարան, սառնարան, գունավոր փոքրիկ հեռուստացույց ու մի երկու գրադարակ գիրք։ Ես նստեցի սեղանի մոտ և, տեխնիկական մի գիրք վերցնելով, սկսեցի թերթել։ Մարատը սեղանի պատրաստություն էր տեսնում։ Քիչ հետո ամեն ինչ պատրաստ էր, և նա, բաժակները լցնելով, ասաց.

–Ձեր կենացը։ Ինչպես ասում են՝ ամեն օր խմելով միմյանց առողջության կենացը, մենք աննկատելի քայքայում ենք մեր սեփական առողջությունը։

–Խորհուրդներ տալը հեշտ է,– ժպտացի ես, դրանք ընդունելն է դժվար. զուր տեղը չեն ասում, որ խրատներ ենք տալիս դույլերով, իսկ դրանք ընդունում ենք կաթիլներով։

–Որքան ցավալի է, որ մենք ապրում ենք ոչ բավականաչափ երկար, որպեսզի կարողանանք օգտվել մեր թույլ տված սխալների դասերից։

Մենք մի ումպով խմեցինք դեղնավուն օղին։ Այն անչափ թունդ էր, ես քիչ մնաց շնչահեղձ լինեի։

–Անուշ եղա՞վ,-ծիծաղեց Մարատը, տեսնելով, որ չեմ կարողանում շնչել։ Նա կրկին լցրեց բաժակները։ – Հերս ասում էր, որ դատարկ բաժակը չի կարելի պահել սեղանին։ Ի միջի այլոց, նա հացը միայն կանգնած էր կտրում։

–Ինչու՞։

–Որովհետև գիտեր հացի արժեքը։

Հաճելի էր Մարատի հետ զրուցել։ Թե մեր տրամադրությունն էր լավ՝ չգիտեմ։ Միմյանց ընդհատելով, մենք մի թեմայից ակամա անցնում էինք մյուսին։ Երկար զրուցում էինք, ու ես շարունակ մտածում էի նրան հարցնել Սիմայի մասին։ Սակայն կամ մոռանում էի, կամ էլ անհարմար էի զգում։ Եվ միանգամայն անսպասելի Մարատն ասաց.

–Դուք գիտե՞ք, որ սերը նման է կարմրուկի, որքան մարդ ուշ է վարակվում, այնքան ավելի վտանգավոր է նրա համար։

Ես հետաքրքրությամբ նայեցի Մարատին, կանխազգալով, որ ուր որ է կսկսի իր սիրո պատմությունը։

–Եվ մի՞թե դրա դեմ ոչ մի դեղ չկա,– ժպտալով ասացի ես, նայելով նրան։

–Ինչո՞ւ չկա ,-արձագանքեց Մարատը։-Կա, իհարկե։ Ավելի ճիշտ՝ կան, ուղղեց նա։-Զանազան դեղեր կան, բայց ոչ մեկն էլ հուսալի չէ։

–Անձամբ ես այն կարծիքին եմ, որ սերը տարիք չի ճանաչում, -ասացի ես,– հարկավոր է սիրել, քանի սիրտն ընդունակ է սիրելու։

–Որովհետև սերը վեհացնու՞մ է մեր հոգիները,-քմծիծաղեց Մարատը։

–Թեկուզև այդպես։

–Ես ինչ-որ տեղ կարդացել եմ, որ սերը նման է վայրի ծառի, այն աճում է ինքն իրեն, առանց որևէ մեկի կամքին ու ցանկությանը, միանգամայն անսպասելի ու բնազդորեն։-Մարատը մի փոքր լռեց, նայեց ինձ ու շարունակեց։– Այո, աճում է անսպասելի ու խոր արմատներ գցում մեր ամբողջ էության մեջ և, գիտե՞ք, հաճախ շարունակում է բողբոջել ու ծաղկել անգամ մեր սրտի ավերակների վրա…

Իսկ ինչպիսի՞ն էր իր՝ Մարատի սերը, և ինչպե՞ս պատահեց, որ նա՝ արդեն երեսունհինգն անց հասուն տղամարդ, առաջին անգամ տեսնելով Նրան՝ պատանյակի պես գերվեց, միանգամից կորցրեց իրեն՝ դեպի լույս թևող գիշերաթիթեռի նման շարունակ մղվելով դեպի նա…

Առաջին անգամ նա Սիմային տեսավ ամբարտակից ոչ հեռու, գետափին, այնտեղ, ուր գետը, լեռներից գահավիժելով, դեմ է առնում ամբարտակին, և անհնազանդ մռնչալով, ծունկ է տալիս աջ ու գնում դեպի առաջին թունել։

Աղջիկը նստած էր մամռածածկ մի քարի և ակնդետ նայում էր գետնին. ասես ինչ-որ բան է կորցրել, և հիմա, առանց տեղից շարժվելու, աչքերով երկար որոնում էր ու չէր կարողանում գտնել։

Մարատը թունելագործների մոտ էր գնում։ Արահետը, շրջանցելով հաստաբուն ծառերն ու ժայռաբեկորները, գետափով ոլոր-մոլոր ելնում էր լեռնալանջով։ Գետի աղմուկը խլացնում էր ամեն մի ձայն, և աղջիկը չզգաց, որ մեկն արահետն ի վեր մոտենում է իրեն։ Նրա մոտով անցնելիս, Մարատը նայեց աղջկա հայացքի ուղղությամբ և մնաց զարմացած. աղջկա առջև, տաք քարերի մեջ, նախշուն օձ էր մեկնվել՝ կապտականաչավուն գույնի, մեջքին ու կողքերին՝ մութ բծեր։ Գեղասքանչ, նազուկ գլխիկը մի փոքր բարձրացրած, օրորելով՝ օձը նայում էր աղջկան։ Աղջիկը, հավանորեն, լսել էր, որ օձերը, ահա այսպես օրորելով գլխիկները, անակնկալ , մի ցատկումով նետվում են իրենց զոհի վրա։ Դրա համար էլ, ամբողջովին կծկված, ասես վախենում էր որևէ շարժում անել, սպասելով ճակատագրական ցատկին։ Սակայն ցատկը տեղի չունեցավ, որովհետև ինչ-որ տղամարդ, ասես հրաշքով բուսնելով գետնի տակից, քիչ հեռվում մի փայտ գտավ և այդ փայտի ծայրով օձը շպրտեց մի կողմ։

–Վախեցա՞ք,-հարցրեց նա։

Աղջիկը ճանաչեց կառույցի գլխավոր ինժեներ Մարատ Աղաբեկովիչին և, սաստիկ այլայլվելով, փութով ելավ քարից, ձգեց, ուղղեց շրջազգեստը՝ ծածկելով արևառ ծնկները։

–Ինձ թվում էր ուր որ է կնետվի ինձ վրա։

–Պատահում է, որ նետվում էլ են,-ժպտաց Մարատը։

–Ես հաճախակի եմ ընդմիջումներին կամ էլ գործից հետո գալիս այստեղ,-շշնջաց աղջիկը մեղավոր տեսքով։-Հաճելի է նստել ծառերի տակ և լսել գետի անդադրում շառաչը։

Մարատը չէր կարողանում հայացքը կտրել նրանից։ Կատարյալ գեղեցկուհի կոչել նրան թերևս չէր կարելի՝ սովորական, քիչ այտոսկրոտ հաճելի դեմք՝ սև խոշոր աչքերով ու լուսապայծառ այդ դեմքի համար անսովոր թուխ հոնքերով, մինչև ուսերն հասնող գալարուն մազերով, որ թվում էին ներկված՝ այնքան թարմ էր ու մաքուր նրանց գույնը։ Հավանական է, այդ դեմքին ամենից շատ գրավչություն տվողը հենց աղջկա մազերն էին։ Իսկ գուցե կրքոտ շուրթերի, կամ նրա նուրբ, համարյա մանկական երեսի ձվաձևության մե՞ջ էր գրավչությունն ու հմայքը, կամ էլ այն բանում, որ նա հազիվ լիներ տասնյոթ տարեկան… ''Գրողը տանի, ես ուղղակի բացարձակ բավականությամբ եմ զննում նրան'',-մտովի ինքն իրեն կշտամբեց Մարատը՝ նկատելով, թե իր հայացքի ներքո ինչպես է աղջիկն անզսպելի շիկնում։ Հարկավոր էր կամ հեռանալ, կամ մի բան անել, որպեսզի այդպես բացեիբաց չդիտեր աղջկան։ Սակայն հեռանալ չէր ուզում։

–Դե, լավ, ես պետք է գնամ,-իր համար անսպասելի ասաց Մարատը։-Հարկավոր է թունելագործների մոտ լինել։ Ցտեսություն։

Նա շուռ եկավ և ուղիղ գծով՝ չորացած խոտերի մեջ հազիվ նշմարվող կածանով քայլեց լեռան լանջն ի վեր։ Մանրիկ քարերը, դուրս պրծնելով նրա ոտքերի տակից, աղմուկով գլորվում էին ցած։ Որպեսզի չսայթի՝ կածանի վրա խոնարհված թփերից բռնելով, նա դանդաղ բարձրանում էր՝ համարյա հավատացած, որ աղջիկը նայում է իր ետևից։ (''Ես նույնիսկ չգիտեմ նրա անունը'')։ Ինչ-որ աներևույթ ուժ ստիպում էր Մարատին անհապաղ շուռ գալ, նայել ետ, սակայն նա չէր համարձակվում։ Միայն ճանապարհի կեսը անցնելուց հետո ետ շրջվեց. աղջիկը չկար։

Ձորահովիտը վիթխարի մրջնանոց էր հիշեցնում։ Այնտեղ, ուր առաջ գետի հունն էր, գործնականորեն այս ու այն կողմ էին շարժվում մեքենաները, ինքնաթափերը, քարշակները, էքսկավատորները, խուլ որոտում էին տոփանող ագրեգատները, մոտորների ոռնոցն ու դղրդյունը բռնել էին ամենուրեք, բանեցրած վառելանյութից գորշակապույտ մշուշ էր կանգնել ձորի վրա, զգացվում էր գերջեռուցած մետաղի հոտը։ Բարձրից Թարթառը կապույտ երկնքից ընկած մի շերտ էր հիշեցնում, որ սկիզբ առնելով լեռներից, ձյունաթաթախ ամպերի ու տաք մշուշների միջից, գալիս անցնում էր նեղ կապաններով, մթնամութ ծմակներով, աղմկում, հեծեծում էր կիրճերի մեջ, հետո դուրս էր ելնում ծմակներից և, դանդաղ սահանքով մոտենալով ամբարտակին, ծռվում, գաղտնածածուկ սողոսկում էր թունել։ Լեռնալանջի վրայից գետը թվում էր խաղալիքային, ասես ոչ իսկական, և մի տեսակ նույնիսկ անհավատալի էր թվում, որ ապագայում նրա ջրերով կլցվի այս վիթխարի, մի հայացքով անընդգրկելի ձորահովիտը։ ''Այո, այս ձորերը կլցվեն ջրով,-մտածեց Մարատը, շարունակելով հիացմուքով դիտել իր առջև բացված համայնապատկերը։– Ամբարտակի շինարարությունը նույնպես կավարտվի, իսկ ես այսպես էլ կմնամ ամուրի''։ Մտքի այսպիսի ակնհայտ, առանց տրամաբանական որևէ կապի անսպասելի բեկումը իրեն՝ Մարատին ևս շփոթացրեց։

Վերջին անգամ, երբ տուն էր գնացել, մայրը կշտամբեց նրան. ''Անկնիկ ու անզավակ մարդը, որդիս, կանաչ անտառում մեն-մենակ կանգնած չորացած ծառի է նման,-տխուր ասաց նա։– Մինչև քառասուն տարեկանը մարդու տունը անպայման պիտի լցվի երեխաների կանչ ու ծիծաղով, այլապես էդպիսի մարդու տունը տուն չի, էնտեղ անվերջանալի տխրություն կտիրի։ Բոլ ու հերիք է, խելքդ գլուխդ հավաքիր, ընտանիք կազմիր''։ Մարատը փորձ անգամ չարեց հակաճառել մորը։ Առհասարակ, վերջերս մայրը հաճախակի էր անդրադառնում այդ թեմային։ Մարատը միշտ էլ լուռ լսում էր, չկարողանալով որևէ կոնկրետ պատասխան տալ նրան։ Նա հիշեց նաև շինարարության պետի խոսքը այդ առթիվ։ Դա վերջերս էր, շրջանային խորհրդակցությունից էին գալիս, մեքենան ինքը՝ Մարատն էր վարում։ Նրանց խոսակցությունը պտտվում էր խորհրդակցությունում արծարծված հարցի շուրջը, հետո երկար ժամանակ լուռ էին, խավարի մեջ մեքենայի լուսարձակները բլրից-բլուր էին թռչում, և հանկարծ պետը՝ ծերուկ Յախշյանը, որ նստած էր ետնամասում, անսպասելի ասաց. ''Լսիր, դու ե՞րբ ես մտադիր մտածել ամուսնության մասին''։ Մարատը քմծիծաղեց մթան մեջ։

–Ես պատկանում եմ այն մարդկանց թվին,-ասաց նա,– ովքեր չեն ապրում այսօրվա կյանքով, այլ պատրաստվում են ապրել վաղը։

–Այդպիսի մարդիկ ապրում են չապրելով, նրանք միայն պատրաստվում են ապրել,– պատասխանեց պետը։– Մինչ նրանք խնայում են կյանքը՝ այն, ավա՜ղ, անցնում է։

–Ասում են ամուսնությունը շատ դառնություններ է բերում,-փորձեց խուսափել Մարատը։

–Բայց մի՞թե ամուրի մնալը որևէ ուրախություն է բերում,– իսկույն վրա բերեց պետը և ավելացրեց.– Գիտե՞ս, կան մարդիկ, ովքեր ձգտում են ամուսնանալ հարուստ ու գեղեցիկ աղջիկների հետ։ Ես այն կարծիքին եմ, որ հարուստ ու գեղեցիկ աղջկա հետ ամուսնանալու համար ինքդ պետք է լինես հարուստ ու գեղեցիկ։

Մեքենան իջավ ձորը և Թարթառի աջ ափով շարունակեց ճանապարհը։

–Եթե մարդ մինչև քառասուն տարեկանը չի սիրահարվում,– նորից խոսեց պետը,– ապա ավելի լավ է չսիրահարվի նաև դրանից հետո։

–Ինչու՞։

–Ասված խոսք է. հին տճկորները չեն դիմանում թարմ գինուն։

Մարատը ժպտաց, փորձեց ընդդիմանալ.

–Ամուսնանալ՝ նշանակում է կիսով չափ կրճատել քո իրավունքները և կրկնակի անգամ մեծացնել պարտականություններդ։

–Չէ, տղաս, ներիր, բայց քեզ հետ համաձայնել չեմ կարող,-ասաց պետը ետ ընկնելով։-Կյանքում չկա ավելի մեծ երջանկություն, քան ընտանեկան երջանկությունն է։ Դու, ինձ մի նայիր, իմ բանն ուրիշ էր։ Եվ ժամանակը նույնպես ուրիշ էր…

Մարատը լռեց, զգալով , որ ակամա դառնություն պատճառեց պետին. նա հայելու մեջ նայեց ետ. չէր սխալվել, պետը մտատանջ տեսք ուներ։ ''Անցյալը ապրում է մեզ հետ,-մտածեց նա,– ավելի ճիշտ՝ այն ապրում է մեր մեջ հավիտյանս հավիտենից''։

Մարատը ծանոթ էր պետի կյանքի պատմությանը, պետն ինքն էր պատմել մի անգամ, և այդ օրվանից Մարատը նրան վերաբերվում էր այնպես, ինչպես հասկացող որդին կվերաբերվեր կյանքի բոլոր դառնությունների միջով անցած հորը։ Այստեղ, այս լեռներում էր անցել պետի ջահելությունը, նա այստեղ մասնակցել էր նոր կարգերի հաստատմանը, այնուհետև կռվել հանուն այդ նոր կարգերի ամրապնդման։ Եվ զարմանալի է, որ նա կրկին այս ձորերն էր վերադարձել շուրջ քառասուն տարի հետո՝ արդեն ծերացած ու մենակ։

Այնտեղ, ուր այժմ կառուցվում էր ջրամբարը, ավազակների որջ էր։ Նրանք՝ այդ ավազակները, ահաբեկում էին կոլխոզ մտնող գյուղացիությանը, գազանաբար սպանում սովետական հիմնարկությունների աշխատողներին, կուսակցական ակտիվիստներին։

Պետն այն ժամանակ քսանյոթ տարեկան էր, բանդիտների դեմ մղվող պայքարի ակտիվ մասնակիցներից։ Նոր էր ամուսնացել Ասպրեի հետ, որին վաղուց էր պաշտում։ Մտածում էին՝ շուտով կվերջանա ամեն ինչ, խաղաղ կյանք կսկսեն, սակայն ավազակներից մեկը՝ Բախշին, օգտվելով նրա բացակայությունից, հարևանուհու մատնությամբ Ասպրեին փախցրեց ձորը և այնտեղ պատվազրկեց նրան։ Ասպրեն, չդիմանալով խայտառակությանը, իրեն քարափից նետեց ցած։ Հետո ոչնչացվեցին Բախշին էլ, ամբողջ ավազակախումբն էլ, բայց ուշ էր արդեն։ Այդպես էլ այլևս չամուսնացավ պետը և ճակատագրի բերումով հիմա կրկին եկել էր այնտեղ, ուր ընդմիշտ կորցրել էր Ասպրեին։

Առջևում, մթության մեջ, առկայծեցին բանավանի աղոտ լույսերը, լսվեց գետի խեղդված վշշոցը։ Մարատն ակամա նայեց աջ, դեպի կիրճերի ժայռեղեն, ասես մինչև երկինք հասնող գորշավուն պատերը, և սարսափով պատկերացրեց, թե ինչպես է այնտեղից գահավիժել դեռատի Ասպրեն։

–Երբեմն, սեփական աչքում արդարացվելու համար, մենք հավատացնում ենք մեզ, որ ի վիճակի չենք հասնելու մեր նպատակին,-երկարատև լռությունից հետո խոսեց պետը։– Բայց իմացիր, որ մարդն իսկական, երջանիկ կյանքով կարող է ապրել միայն սեփական օջախում։ Այնպես որ, ամուսնացիր, հետո ուշ կլինի։

Մարատն այս անգամ նույնիսկ չփորձեց առարկել. հո չի ասելու, թե ժամանակ չունի սիրելու և , պարզ է առանց իսկական սիրո ամուսնանալ չի կարող։ Առանց այդ էլ ամեն ինչ հասկանալի է՝ սկզբում դպրոց, հետո ծառայություն՝ բանակում, հետո ինստիտուտ, հետո մի կառույցից մյուսը, թեկնածուական դիսերտացիան, որ անպայման հարկավոր է ավարտել… Բայց , դե, փաստը մնում է փաստ , որ նրանք երկուսն էլ՝ և մայրը, և շինարարության պետը, իրավացի են։ ''Ապրում եմ այնպես, ասես առջում հարյուր տարվա կյանք կա դեռ, -մտածեց Մարատը։-Այնինչ թռչում են տարիները, և մազերիս մեջ գնալով ավելանում է ճերմակը…''։

Սիման ընկերուհիների հետ ինչ-որ չափումներով էր զբաղված ամբարտակի վրա, երբ Մարատը վերադարձավ թունելագործների մոտից։ Նա հեռվից հեռու գողունի նայում էր աղջկա կողմը՝ թեպետ աշխատում էր չնայել։ Սակայն չնայել նրան՝ անհնարին էր, աչքերն իրենք իրենց շրջվում էին աղջկա կողմը, և Մարատին ամենից շատ դա էր բարկացնում՝ անհարմար էր։

Ընդամենը մի երկու օր առաջ էին նրան նշանակել կառույցի գլխավոր ինժեներ։ Եվ այդ օրը, որպես գլխավոր ինժեներ՝ նա առաջին անգամ էր բարձրացել ամբարտակ՝ ստուգելու տոփանման աշխատանքների որակը։ Նա գիտեր, որ տոփանորդները, եթե նրանց վրա հսկողություն չկա, կարող են անբարեխղճորեն կատարել հանձնարարված գործը։

Բազմատոննանոց ինքնաթափերը ծանր հռնդյունով ու ասես լարված, մագլցելով բարձրանում, ամբարտակի վրա դղրդյունով թափում էին մանրախիճն ու ավազը։ Եվ բուլդոզերները շտապ, գործնականորեն ետ ու առաջ էին շարժվում՝ ամբարտակով մեկ փռելով այդ մանրախիճն ու ավազը, գլանվակները տոփանում էին դա, այս ու այնտեղ, ինչպես նավթահանման պոմպերը, վարուվեր էին անում մետաղյա սալաքարերը։

Մարատը ուշադիր հետևում էր այն բանին, թե ինչպես էր չորս տոննանոց սալաքարը, հասնելով երկհարկանի շենքի բարձրության, վերևից ծանր թափով ընկնում ցած՝ դղրդալով ու ցնցելով ամբողջ ամբարտակը։ Անբավականությամբ օրորելով գլուխը, Մարատը ձեռքով մոտ կանչեց աղջիկներից մեկին՝ Ալվինա Օսիպովային։ Սա արագ, համարյա վազելով մոտեցավ նրան։

–Դուք ինձ կանչե՞լ եք, Մարատ Աղաբեկովիչ։

–Տվեք, խնդրեմ, վերջին չափումները։

–Այս րոպեին,– նա բաց արեց ձեռքի մեծ բլոկնոտը, աչք ածեց մատիտով արված գրառունմերը՝ որոնելով այն, ինչ պահանջում էր գլխավոր ինժեները և չգտնելով, շրջվեց աղջիկների կողմը։ -Սիմա,-կանչեց Ալվինան, նկատելի շփոթմունքով։ -Քեզ մո՞տ են վերջին չափումները։ Մի բեր այստեղ, շուտ։

«Ուրեմն նրա անունը Սիմա է… Թեկուզև հնացած, բայց գեղեցիկ անուն է։ Եվ մի տեսակ սազում էլ է նրան…»

Աղջիկը նույնպես աշխատում էր չնայել Մարատին։ Ամեն անգամ, երբ նրանց հայացքները մի տեսակ պատահաբար հանդիպում էին, աղջիկը հեռացնում էր աչքերը։ «Իսկ գուցե ամուսնացա՞ծ է, -անորոշ թախիծով մտածում էր Մարատը։-Չէ, չի կարող պատահել։ Իսկ գուցե որևէ սիրա՞ծ ունի…»։ Նա հանկարծակի խոժոռվեց սեփական մտքերից։ «Ես այս ինչե՞ր եմ մտածում։ Ես նրան հայր եմ սազում»։

–Ո՞ւր են չափումները,– հարցրեց անհանգիստ։ Նրա ձայնը հնչեց ավելի կտրուկ, քան ինքը կցանկանար։ «Այնուամենայնիվ, քեզ համար հաճելի չէ մտածել այն մասին, որ նա կարող է սիրած ունենալ… Խանդու՞մ ես»– հարցրեց նա՝ ինչպես նրա հետ սովորաբար լինում էր հոգեկան լարվածության րոպեներին՝ ինքն իրեն դիմելով երկրորդ դեմքով։

Սիման նրան մեկնեց վերջին չափումները։

–Ցուցանիշները ցածր են,-ասաց Ալվինան,– նույնպես նայելով գրառումներին։– Տոփանման ամրապնդությունը չի հասցվում նախագծայինին։ Քանի անգամ եմ նրանց ասել, որ այսպես աշխատել չի կարելի։

–Իսկ նրա՞նք ինչ են ասում,-հարցրեց Մարատը, առանց հայացքը թղթից կտրելու։

–Ի՞նչ պիտի ասեն։ Լռում են։ Իսկ մի քանի քայլ այն կողմ ես գնում թե չէ՝ դարձյալ իրենցն են անում։

–Սա ու՞մ ցուցանիշն է,-Մարատը մատիտով ցույց տվեց գրառումներից մեկը։

Ալվինան մի պահ նայեց թղթին, ասաց.

–Մարությանի։

–Իմ անունից հաղորդեք նրան… Ասենք, պետք չէ, ես ինքս կանեմ դա։-Մարատը նայեց ժամացույցին։-Շտապ բոլորին, ովքեր զբաղված են տոփանման գործով, կանչեք ինձ մոտ։

–Գուցե ավելի լավ է ճաշի ընդմիջմա՞նը,-զգույշ նկատեց Ալվինան։-Քիչ է մնացել։

–Ոչ, հիմա։

Երբ Ալվինան գնաց տոփանորդների ետևից, Մարատը ձևացրեց, թե իբր մտասուզված ուսումնասիրում է չափման արդյունքները, չնայած առանց այն էլ ամեն ինչ պարզ երևում էր թղթի վրա։ Սիման դեռևս կանգնած էր Մարատի մոտ՝ հավանորեն սպասելով նրա կարգադրությանը։ Սակայն նա աղջկան ասելու ոչինչ չուներ, և իր մոտից բաց թողնել նույնպես չէր ուզում։ «Գոնե մի բան ասեի… Իսկ ի՞նչ… Ի՞նչ ասել…''

–Սիմա, դուք վաղու՞ց եք մեզ մոտ աշխատում։

–Ոչ։-Աղջկա նրբագեղ այտերը շիկնել էին, և ամբողջ դեմքը մի տեսակ ասես այրվում էր անտեսանելի ինչ-որ կրակից։

–Ահա թե ինչու ձեզ առաջներում չեմ տեսել։ Իսկ մինչ այդ որտե՞ղ էիք աշխատում։

–Մայրաքաղաքում:«Հիդրոնախագիծ» ինստիտուտի լաբորատորիայում։

–Օհո, իսկ քանի՞ տարեկան եք, եթե գաղտնիք չէ։

Սիման նկատելով գլխավոր ինժեների շփոթմունքը, ժպտաց շուրթերով։

–Քսան,-ժպիտը դեռևս թրթռում էր նրա շուրթերին։

–Դուք , երևի, տեխնիկում եք ավարտել։

–Այո։

«Ինչի՞ համար եմ տալիս այս հարցերը։ Ինձ, ինչ է, պե՞տք են նրա հարցաթերթիկային տվյալները։ Հետաքրքիր է իմանալ՝ ինչպե՞ս է ընդունում նա իմ հարցուփորձ անելը. հավանաբար, հոգու խորքում ծիծաղում է՝ համարելով ինձ ծառայակատար ու չարասիրտ մարդ։ Դե ինչ, երևի այդպիսին էլ կամ… Դառն է խոստովանել, բայց դե,ուշ է երևի, որևէ բան անել՝ անհնարին է''։

Ամբարտակի վրայով նրանց էին մոտենում մի խումբ բանվորներ, առջևից գալիս էր Ալվինա Օսիպովան։

–Մարատ Աղաբեկովիչ, ես կարո՞ղ եմ գնալ,-կամաց հարցրեց Սիման։

–Ոչ, այս խոսակցությունը ձեզ էլ է վերաբերում։

Տոփանորդները վեց հոգի էին, նրանք լուռ կանգնել , մի ոտքից մյուսն էին փոխվում՝ սպասելով գլխավորի շշպռանքին. պարզ է, գլխավոր ինժեները աշխատանքները կանգնեցնել չի տվել, որպեսզի սրտագին զրույց բացի իրենց հետ։

–Ահա թե ինչ կասեմ ձեզ,-սկսեց Մարատը առանց կոնկրետ որևէ մեկին դիմելու։-Երկար-բարակ խոսակցությունների ժամանակ չկա։ Ես կուզենայի միայն նախազգուշացնել, որ տոփանման աշխատանքները մեզ մոտ շատ վատ են գնում։ Մարության, սա հատկապես քեզ է վերաբերում։

Հավաքվածներից մեկը՝ թուխ դեմքով մի տղա, առաջ եկավ։

–Ի՞նձ։ Ախր Մարատ Աղաբեկովիչ…

–Քո ցուցանիշները բոլորից ցածր են։

–Մարատ Աղաբեկովիչ, ես անում եմ ըստ հրահանգի՝ մի քառակուսի մետրի վրա սլաքարի տասնչորս հարված։

–Կարելի է հարվածների թիվը հասցնել և հարյուրի, եթե սլաքարը բարձրացնենք կես մետրից ոչ ավել, դա այնքան էլ դժվար գործ չէ։ Իսկ թե դրանից ինչ կստացվի՝ այստեղ պարզ երևում է,-նա ցույց տվեց ձեռքի մատյանը։

Տոփանորդները գաղտնածածուկ նայեցին իրար, և նրանց դեմքերին պարզ կարդացվում էր՝ «չէ, սրան խաբելը այնքան էլ հեշտ բան չի»։

Մարատը շարունակեց խոսքը, և նրա ձայնը հնչեց ծանրակշիռ ու հանգիստ.

–Մի փոքրիկ տեղեկանք նրանց համար, ովքեր դա չգիտեն, կամ մոռացել են արդեն։ Երբ այս ամբողջ հովիտը կծածկվի ջրով, ամբարտակի յուրաքանչյուր քառակուսի սանտիմետրի վրա ջրի ճնշումը կկազմի շուրջ տասը տոննա։ Հետևությունը պարզ է, ուստի, այսօրվանից չափումները կկատարվեն յուրաքանչյուր կես ժամը մեկ։ Անորակ եղավ՝ չեմ ընդունելու, վարձատրում նույնպես չի լինելու։ Մարությանն այս ամիս զրկվում է պարգևատրումից։ Եվ վերջինը՝ եթե ձեզնից որևէ մեկին դուր չեն գալիս նախազգուշական այս միջոցառումները, ես կհեռացնեմ նրան աշխատանքից, և այն էլ ոչ թե համաձայն իր ցանկության, այլ ըստ իմ։

–Իսկ դա ի՞նչ է նշանակում՝ ըստ ձեր ցանկության,-մռայլ կերպով հարցրեց տոփանորդներից մեկը։

–Դա նշանակում է, որ նրա աշխատանքային գրքույկում կնշվի հեռացման պատճառը՝ անբարեխիղճ վերաբերմունք աշխատանքի նկատմամբ։ Է՞լ ինչ հարցեր կան։

–Իսկ շատ չե՞ք խիստ վարվում, Մարատ Աղաբեկովիչ։ Այդպիսի բաների համար վերևում կարող են չխրախուսել ձեզ։

–Ոչինչ, պատասխանատվությունը վերցնում եմ ինձ վրա։ Վերջացրի, կարող եք գնալ։

Տղաները գլուխները կախ գցած քայլեցին դեպի իրենց մեքենաները։

Մարատը շրջվեց Օսիպովայի կողմը.

–Ալվինա, հաղորդեցեք ձեր աղջիկներին, որպեսզի չափումները կատարեն յուրաքանչյուր կես ժամը մեկ։ Տվյալները շտապ ներկայացնում եք ինձ։

–Լավ , Մարատ Աղաբեկովիչ։ Մենք կարո՞ղ ենք գնալ։

Մարատը ժպտաց մի աչքով, նրան մի տեսակ զվարճություն պատճառեց Ալվինայի ամենօրյա այդ պատրաստակամությունը՝ ծառայություն մատուցել իրեն։ Խոսում էին նույնիսկ, որ , իբր, նա մի քիչ սիրահարված է Մարատին։

–Այո, գնացեք։ Եթե հարկավոր եղա՝ բետոնագործների մոտ եմ։ Ուղարկեք որևէ մեկին, կամ ինքներդ եկեք։-Նա մի անգամ էլ նայեց ժամացույցին, և, երբ բարձրացրեց աչքերը, ապա բախվեց Սիմայի հայացքին։ Սա Մարատին նայում էր ոչ այն է վախով, ոչ այն է՝ անթաքույց զմայլանքով, և նրա կրակացայտ շուրթերին կրկին թրթռում էր հազիվ նկատելի քիչ առաջվա ժպիտը։ Մարատը հանկարծակի մթնդեց և լեռան լանջն ի վեր քայլեց դեպի վեր, ուշացումով ըմբռնելով, որ մի քանի րոպե առաջ, զրուցելով տոփանորդների հետ, նա, հավանական է, մի քիչ կոտրատվում էր իր հանդարտ տիրողականությամբ, և դա անում էր ոչ առանց գաղտնի հույսի՝ տպավորություն թողնել Սիմայի վրա։

«Շատ չէ՞ր մակերեսային, Մարատ Աղաբեկովիչ,-ինքն իրեն ասաց Մարատը։-Քեզ այդ ի՞նչ է եղել։ Առաջ դու կարծես թե այդպիսին չէիր։ Թե լրիվ թռցրե՞լ ես խելքդ»։

Մարատն ապրում էր բանավանի ծայրին, ուղղակի անտառի եզրին։ Մութ, անաստղ գիշերները անտառից լսվում էին շնագայլերի թախծաբեր ոռնոցներն ու բուերի աղիողորմ կանչերը։ Շինարարության առաջին ամիսներին, երբ բանավանում դեռևս էլեկտրականություն չկար, Մարատն արթնանում էր շնագայլերի ոռնոցներից ու այլևս չէր կարողանում քնել։ Նա ելնում էր անկողնուց և երկար ժամանակ հետաքրքրասիրությամբ նայում դուրսը, հետևելով, թե ինչպես են անթափանց խավարի մեջ ֆոսֆորային չարագուշակ լույսով փայլկտում շնագայլերի աչքերը՝ կրակոտ ու քաղցած։

Շինարարներն այն ժամանակ ապրում էին փայտաշեն վագոններում, որոնց վրա տղաներից ինչ-որ մեկը կավիճով գրություններ էր արել՝ ''Ուֆա-Մոսկվա'', ''Ռիբինսկ-Տաշքենդ'', ''Երևան-Բաքու'', ''Գորկի-Կիրով'' և նույնիսկ ''Ուգլիչ-Օրենբուրգ''։ Այսինքն մենք՝ շինարարներս, եկել ենք երկրի տարբեր վայրերից և այստեղ, աշխարհից կտրված այս ձորերում, ամբարտակ ենք կառուցում, որ լույս ու ջուր տա մարդկանց։ Եվ իրոք, այդ փայտաշեն տնակները գնացքի վագոններ էին հիշեցնում, բլրի վրայից նայելիս՝ թվում էր ոչ թե բանավան է, այլ հանգուցային կայարան։

Միայնակ ձանձրալի էր դատարկ վագոնում։ Ամբարտակի կառուցումը նոր էր սկսվել, կազմակերպական խառնաշփոթության պատճառով գործերն առաջ չէին գնում։ Բոլորը չէ, որ իրար գիտեին։ Բանվորները, հատկապես երիտասարդները, մի քանի օր աշխատելուց հետո, փախչում էին ամբարտակի շինարարությունից՝ չդիմանալով առաջին ամիսների դժվարություններին։

Այդ օրերին կառույցում երիտասարդ մի ինժեներ հայտնվեց՝ մասնագիտությամբ հիդրոտեխնիկ, գործունյա մի տղա։ Մի շաբաթ էլ չէր անցել, բայց շինարարությունում բոլորն արդեն նրան գիտեին։ Նա, ինչպես ասում են, հոգի տղա էր՝ կենսուրախ, զրուցասեր ու սրամիտ կատակների սիրահար։ Երեկոները, աշխատանքից հետո, տղաներին ու աղջիկներին հավաքած գլխին, նստում էր մոտակա բլրակին, որտեղից ինչպես ափի մեջ, երևում էր ամբողջ ձորը, ու մինչև ուշ գիշեր կիթառ էր նվագում և միաժամանակ կամացուկ երգում։ Մի խոսքով, նա պատկանում էր այն մարդկանց թվին, որոնց մասին սովորաբար ասում են. ''ադպիսիների հետ կյանքն ուրախ է անցնում''։ Այլ կերպ նույնիսկ անհնարին էր պատկերացնել, երիտասարդ նորեկ ինժեներն ասես մի տեսակ լրացնում էր կառույցի կազմակերպման քաոսի մթնոլորտն ու դրա հետ կապված դժվարություններն ու համընդհանուր վհատությունը։

Հաճախ գիշերները, իր վագոնում նստած աշխատելիս, Մարատը լսում էր նրա ձայնը. Տղան իրոք վատ չէր երգում։ Այդ օրերին էլ նրանք մոտիկից ծանոթացան։

–Անդրեյ,-ներկայացավ նա,-կարող եք պարզապես կոչել Անդրյուշա։ Դե, իսկ դուք Մարատ Աղաբեկովիչն եք, ձեր մասին ես արդեն լսել եմ։ Դուք էստեղ տեղամասի պետ եք աշխատում, ճի՞շտ է։

–Ճիշտ է, -ժպտաց Մարատը և հարցրեց իր հերթին։-Անդրեյ, իսկ դու որտե՞ղ ես ապրում։

–Չհասկացանք։ Ներկա էտապու՞մ։

–Ո՞ր վագոնում,-ուղղեց Մարատը ծիծաղելով։-Թե մենակ ես, կարող ես տեղափոխվել ինձ մոտ, կողքի սենյակն ազատ է, երկուսով ուրախ կանցնեն օրերը։

Հաղորդասեր բնավորությամբ՝ այդ տղան իսկույն դուր եկավ Մարատին։

Երեկոյան եկավ Անդրեյը՝ կիթառն ու ճամպրուկը ձեռքին։

–Դե որ ասում ես՝ ասում ես, -սկսեց նա, կիթառը կախելով պատից։– Եկա և այն էլ ընդմիշտ, -ավելացրեց նա և լեզվով չպացրեց։-Ահա այն ամենը, ինչ մնացել է կնոջիցս։ Եթե դատարանով բաժանվեի, երևի սա էլ չհասներ։ Քանի տարի աշխատում եմ, բայց դե , ոնց որ ասում են՝ կամ տունս, կամ կտուրս, ոչինչ չունեմ։ Ես այսպես եմ մտածում. մարդուն, բարեբախտաբար և դժբախտաբար՝ դա աստծուն է հայտնի, մի կյանք է տրված ընդհամենը, և այս կյանք ասածն էլ շատ կարճ է, ուրեմն պիտի ապրես էնպես, ինչպես սիրտդ ուզում է, այսինք՝ սրտիդ քեֆին չպիտի կփչես։ Կարճ՝ էնպես պիտի ապրես էդ կյանքդ, որ քեզ պատահած ամեն մի մանչուկ ասի. ''Պապա ջան, բարև''։– Անդրեյը ծիծաղեց, ավելացրեց.-Հը, ի՞նչ կարծիքի ես… Մարդիկ ինչ ասես, որ չեն առնում ու լցնում տները։ Մի հարցնող լինի՝ ու՞մ է պետք. Ալեքսանդր Մակեդոնացին աշխարհի տերն էր, բայց ձեռքերը տարածած մեռավ, ասելով՝տեսեք,ոչինչ չեմ տանում հետս: Ապրիր, քանի կաս, քանի չեն սպառվել քո էդ կարճատև կյանքիդ ամենապայծառ օրերը։

–Կյանքը կարճատև է, դա ճիշտ է,-ասաց Մարատը առանց Անդրեյին նայելու,-և պետք է այնպես անել, որ հետագայում չփոշմանես, այսինքն պետք է ձգտել անսխալ ապրել, թե չէ ամեն ինչ չէ, որ ժամանակը սքողում է…Սխալները ևս օգտակար են, քանի ջահել ենք, միայն թե այն հետներս չտանենք մինչև վերջ,– ավելացրեց նա անբռնազբոս ժպիտով։-Որովհետև մտածելով երեկվա սխալի մասին, դրանով իսկ սովորում ենք սխալներից խուսափել ինչպես այսօր, այնպես էլ վաղը։ Սա, իմիջիայլոց, իհերկե։

–Ես քեզ մի բան ասեմ. բնավորության մի անպետք գիծ ունեմ՝ոչ հարստության եմ ձգտում, ոչ փառքի, հենց էդ է, որ չեն հասկանում կանայք և դրա համար էլ, դեռ մի կարգին չծանոթացած՝ վզակոթիս տալիս, դուրս են անում փողոց։

Մարատը ժպտալով նայում էր նրան։

–Ուրեմն ամուսնացած ես եղել արդեն։

–Եվ այն էլ ոչ մեկ անգամ,-արագ վրա բերեց Անդրեյը։

–Բախտավոր աստղի տակ ես ծնվել, -այլևս չկարողանալով զսպել իրեն , Մարատը քմծիծաղեց։

–Տեսնու՞մ ես՝ ծիծաղում ես։ Ոչինչ, ծիծաղիր՝ ինչքան սիրտդ ուզում է։ Ինձ նման ախմախին դա դեռ քիչ է. գաղտնիք պահել չգիտեմ։ Բայց ասա տեսնեմ, ինչո՞վ եմ մեղավոր, որ մի գլուխ կպչում, պոկ չեն գալիս։ Իսկ ամուսնանում եմ թե չէ՝ սկսում են շրջանակների մեջ դնել։ Մեր մեջ ասած, վերջին կնոջիցս հենց այդ պատճառով էլ բաժանվեցի։ Խանդի տեսարաններ էր սարքում, օր չէր լինում, որ կռիվ չգցեր տանը։ Ես էլ վերցրի ու էնպիսի մի հեռավոր տեղ եկա, որ ամբողջ ազգ ու տակն էլ հավաքի, չկարողանա գտնի տեղս… Թե իմանաս ինչքան է դժվար էդ կանանց հետ, Մարատ… Դու նույնիսկ պատկերացնել անգամ չես կարող, թե ինչպիսի բաների են ընդունակ դրանք…Բայց դե, առանց դրանց էլ հնարավոր չէ։ Ինչ ասեմ, Մարատ, սիրում եմ գեղեցիկ կանանց, իմ թուլությունը դա է։ Օրվա մեջ կարող եմ մի քանի հոգու սիրահարվել և բոլորին էլ սրտանց, ամբողջ հոգով։ Գեղեցիկ կնոջ, աղջկա շորերի շրշյունից, բուրմունքից կամ, ասենք, մի նայվածքից կարող եմ գլուխս կորցնել։ Ազնիվ խոսք… Էհ, քանի ջահել ես, պիտի սիրես ու սիրես։ Նրանցից կշտանալ չի լինի, բայց գոնե մի կուշտ սիրես։ Լավ, գնամ անկողինս բերեմ։

Եվ այդ օրվանից սկսեցին միասին ապրել նրանք՝ Մարատն ու Անդրեյը։ Ամբողջ երկու տարի՝ միևնույն վագոնում՝ բանավանի ծայրին, ուղղակի անտառի զրին։

Բանավանը վաղուց քնած էր, նեղլիկ փողոցներում լռություն էր։ Միայն հատուկենտ ժողովականներ էին, որ կամացուկ զրուցելով գնում էին դեպի իրենց վագոնները։ Մարատը, քթի տակ ինչ-որ եղանակ սուլելով, դանդաղ քայլում էր էլեկտրական դեղնավուն աղոտ լույսով լուսավորված արահետով։ Հոկտեմբեր ամիսն էր, ոսկե աշնան երկրորդ ամիսը, տարվա եղանակներից՝ Մարատի ամենասիրած եղանակը։ Նրանից երկու տասնյակ քայլ այն կողմ, կապտասևավուն հորիզոնի վրա, մեղմորեն տարուբերվում էին ծառերի սլացիկ գագաթները, երկնքով անշտապ սահում էր ճերմակ լուսինը, ձորահովիտով, լուսնի պես ճերմակ, հոսում էր գետը և նրա խուլ վշշոցը մերթ ընդ մերթ հասնում էր Մարատի ականջին։ Առավոտվանից նա լավ տրամադրության մեջ էր և ոչնչով այլևս չէր հիշեցնում լուրջ, դեմքի խիստ արտահայտությամբ գլխավոր ինժեներին։ Այդպիսի բարձր, լավ տրամադրության համար ոնց որ մի առանձնահատուկ պատճառ էլ չկար, պարզապես առավոտյան արթնանալով, նա անմիջապես հիշեց, որ այսօր, թող թեկուզ հեռվից, բայց տեսնելու է Սիմային։ Եվ այդ զգացումը մի տեսակ լիցք տվեց նրան ամբողջ օրվա համար։

Վագոնում Անդրեյը նրան դիմավորեց զարմացական ժպիտով.

–Քեզ, ինչ է, շքանշա՞ն են տվել։

–Ի՞նչ շքանշան,-չհասկացավ Մարատը։

–Հոյակապ տրամադրություն ունես, ես էլ մտածեցի՝ հո շքանշանով, բանով չե՞ն պարգևատրել սրան։

Մարատը ծիծաղեց և, իր համար ևս անսպասելի, ասաց.

–Սիրահարվել եմ։

Անդրեյը ցուցադրաբար չռեց աչքերը, իր ամբողջ տեսքով հասկացնել տալով, որ նման դժբախտություն ում հետ ասես կարող է պատահել, միայն ոչ Մարատի հետ։

–Ի՞նչ ես աչքերդ չռել,-կրկին ծիծաղեց Մարատը։-Ես, ինչ է, նման չե՞մ սիրահարվածի։

–Եթե նույնիսկ նման էլ չլինեիր, ես , միևնույն է, չէի հավատա։

–Ինչու՞։

–Սերն, ախպերս, բոլոր տեսակ թեթևամիտ մարդկանց, ինչպիսին որ, օրինակ, ես եմ, ողորմելի ճակատագիրն է։ Նրանք դրանով հաստատում են սեփական կարևորությունը սեփական աչքում։ Իսկ դու, ավաղ, բարեմասնություններով օժտված դրական մարդ ես։

Մարատը վճռեց խաղակցելով առ ոչինչ դարձնել իր անսպասելի խոստովանությունը.

–Դու ճիշտ ես, Անդրեյ։ Ես սիրո համար այնքան էլ հարմար մարդ չեմ։

–Հենց բանն էլ էդ է…-ձգեց Անդրեյը, պատից հանելով կիթառը։-Բայց այնուամենայնիվ, ինձ թվում է, թե ինչ-որ բան է կատարվում քեզ հետ։

–Կուսակցական ժողովում գովել են, -փնթփնթաց Մարատը հանվելով։

Անդրեյը թերահավատությամբ նայեց նրան և սկսեց դանդաղորեն մատները հերթով դիպցնել կիթառի լարերին։

–Դրա համար էլ ու՞րախ ես այդպես։

–Իսկ մի՞թե դա քիչ է,– պատասխանեց Մարատը՝ խույս տալով Անդրեյի հայացքից։

–Լավ, համարենք, թե ինձ համոզեցիր։-Անդրեյը մեջքով հենվեց բարձին և սկսեց կիսագողական մի երգ նվագել, հետո հանկարծակի դադարեցրեց նվագը՝ ձեռափով սեղմելով կիթառի լարերը։-Ի միջի այլոց, Մարատ, կատակը մի կողմ, իսկապես, ինչու՞ չես ամուսնանում։ Ախր, նա, որին դու սպասում ես, երբեք չի գալու։ Սեփական փորձից գիտեմ։

–Իսկ ես ու՞մ եմ սպասում։

–Մի ձևացրու, Մարատ, դա քեզ չի սազում։ Մենք բոլորս էլ մեր հոգու խորքում ձգտում ենք ամենաչքնաղ, ամենաբարի ու ամենագեղեցիկ այն կնոջը, որն անկասկած կհասկանար մեզ կես խոսքից, մեր կիսահայացքից, կպաշտեր մեզ, կներեր մեր բոլոր հիմարությունները, որովհետև անհնարին է և սիրել, և լինել իմաստուն։ Բայց չէ՞ որ դա պատրանք է միայն, Գյոթեի ասած՝ «Դու փնտրում ես այն, որը երբեք չի գտնվում այս աշխարհում»։ Այո, մենք ինքներս ենք ստեղծել նրան չգոյությունից և անհուսորեն սպասում ենք, որ նա կգա, որ դեռ անպայման կգա նա, և մեր կյանքը կդառնա արեգակնագեղ լուսահրաշ։ Ոչ, սիրելիդ իմ, Մարատ Աղաբեկովիչ, հայտարարում եմ ամբողջ պատասխանատվությամբ՝ նա չի գա։ Որովհետև նա չկա։ Եվ դու զուր ես սպասում։ Գոհացիր նրանով, ինչ կա։ Ամուսնացիր Ալվինա Օսիպովայի հետ. նա գեղեցիկ, հոյակապ հայ աղջիկ է, ծնունդով էլ ղարաբաղցի, և դրա հետ մեկտեղ սիրում է քեզ։ Ասա, ի՞նչն է խանգարում քեզ ամուսնանալ։

–Իսկ քեզ ի՞նչն է խանգարում,-ժպիտով հարցրեց Մարատը։

–Ի՞նձ։ -Անդրեյը թեթևակի շփոթվեց այդչափ անակնկալ հարցից։– Ինձ, ախպերս, շատ բան է խանգարում։ Գիտե՞ս ինչ, բոլոր նրանց համար, ովքեր երբեք ամուսնացած չեն եղել, բանը մի քիչ այլ կերպ է. ամուսնություն, ընտանեկան կապեր,-նրանց այդ ամենը վարդագույն է երևում։ Իսկ ինձ համար… ես, հըմ… ես միանգամից երկու կնոջ ալիմենտ եմ վճարում։ Աղջիկները հենց որ իմանում են էդ մասին, ոնց որ ժանտախտից վարակվածից՝ խրտնած մի կողմ են նետվում։ Հիմարներ չկան հիմա…-Անդրեյը երազկոտ հառաչեց։-Եվ, այնուամենայնիվ, գրողը տանի, հրաշալի է, որ կա էդպիսի երազանք՝ անպայման հանդիպել նրան՝ ամենաքնքուշ, ամենաբարի ու ամենագեղեցիկ կնոջը… Բայց դու, Մարատ, համենայն դեպս, իզուր ես սպասում նրան, կյանքը, ախր, անցնում է, ջահելությունն անցնում է։– Նա միջնամատը տարավ լարերի վրայով, կամացուկ երգեց. ''Երբ տեսնում եմ ես փողոցում ծեր մարդկանց, սարսափ է պատում ինձ մի պահ, չէ՞ որ կգա, կգա մեր վերջին գարունը, և այնտեղ, ուր վառվում էր կրակը մեր ջահելության, մոխիր կգտնենք մենք միայն''։ – Նա միանգամից ընդհատեց երգը, դարձավ Մարատին.– գերազանց ավարտել ես ինստիտուտը, աշխատանքի ահագին փորձ ունես, մի ամբողջ կառույցի գլխավոր ինժեներ ես, հեղինակություն ու հարգանք ես վայելում մարդկանց շրջանում։ Էլ ի՞նչ է պետք քեզ։

Մարատը նայեց նրան, քմծիծաղեց։

–Մի երկու-երեք տարի հետո ամբարտակի շինարարությունն էլ կավարտվի,-շարունակեց Անդրեյը խանդավառությամբ,-միտինգում կծափահարեն քեզ, համապատասխան ճառեր կարտասանվեն, թերթերում մի երկու անգամ կհիշեն անունդ։ Եվ հետո՞։ Հետո՝ վերջ։ Ի՞նչ բավականություն այդ ամենից, եթե չկա մեկը քո սրտին մոտ, որի հետ կարողանայիր կիսել ուրախությունդ, որովհետև եթե վիշտը կարելի է տանել միայնակ, ապա ուրախության համար հարկավոր են երկուսը։ Եվ, ընդհանրապես, թեկուզ մի քիչ տափակ էլ է հնչում, բայց մարդ պարզապես պետք է ունենա մեկը, ով կդիմավորի նրան, երբ նա հոգնած կգա տուն, ով կժպտա նրան, կգրկի, կասի պարզագույն բառեր. ''Հարազատս, դու հոգնե՞լ ես''։ Բայց չէ՞ որ կա էդպիսի մեկը։

–Ո՞վ է։

–Միթե՞ չասացի քեզ՝ Ալվինա Օսիպովան։

–Վերջ տուր,– անչար ասաց Մարատը։-Ինչու՞ է քեզ թվում, թե նա սիրում է ինձ։

– Մի անգամ տեսել եմ քեզ նայելիս…Հավատա ինձ, նա սիրահարված է քեզ։

–Լավ մի հնարիր,-ժպտաց Մարատը։

–Դե եկ ու մարդկանց լավություն արա,– շինծու վիրավորվածությամբ ասաց Անդրեյը, ավելի ետ ընկնելով բարձին։-Ձեռքիս մեջ աղ չկա, զուր տեղը էսքան էլ խոսեցի։

–Գուցե պիտի վճարե՞լ դրա համար։

–Վատ չէր լինի։ Ի միջի այլոց, փո՞ղ կա մոտդ, մի տասը ռուբլի է պետք։ Հասկանու՞մ ես, մեկի ծննդյան օրն է, հրավիրել է, և, հակառակի պես, մի կոպեկ փող չունեմ…

Մարատը փող մեկնեց նրան։

–Շնորհակալ եմ:– Անդրեյը դրամը անփութորեն խոթեց գրպանը։-Դե, Մարատիկ, ես գնացի, իսկ դու, ոնց որ պետքն է, ծանրութեթև արա ասածներս, իմն արդեն անցել է, ես քո մասին եմ մտածում։

Եվ մի առ ժամանակ անց բանավանի մյուս ծայրին հնչեց նրա կիթառի նվագը, իսկ հետո լսվեց նրա ձայնը.

Անգամ կիսանինջ

Միշտ լսում եմ ես,

Ախ, լսում եմ ես,

Դու կանչում ես ինձ։

Տրա-տա-տա-տա,

Տրա-տա-տա-տա-տա…

Գիշերը վաղուց անցել էր, երբ Անդրեյը տուն եկավ։ Մարատը արդեն պառկած էր, սակայն չէր քնել դեռ։

–Լույսը կարող ես վառել , քնած չեմ,– ասաց նա։

Անդրեյը վառեց իր սենյակի լույսը, կիթառը կախեց պատից և սկսեց հանվել։

–Ինչու՞ չես քնում։ Երևի էլի նստել, աշխատել ես, հա՞։

–Հա, մի քիչ աշխատեցի,– ժպտաց Մարատը։-Հը, լա՞վ անցավ ծննդյան օրը։

–Ի՞նչ ծննդյան օր։

Մարատը ծիծաղեց։

–Դու չասեցի՞ր, որ ծննդյան օր է, և որ դու հրավիրված ես։

–Չէ, ոչ մի ծննդյան օր էլ չկար։ Ոտքով մինչև ամբարտակ գնացինք, եկանք։

–Այդ ու՞մ հետ։

–Էհ, ճաշարանում մի մատուցողուհի կա, Լարիսա է անունը։ Շատ ես, ասում է, դուր գալիս ինձ, եթե դուր չգայիր, ասում է, ես ինձ երբեք թույլ չէի տա ժամադրության գալ հետդ, ես քո իմացած աղջիկներից չեմ…– Եվ ոնց էր իրեն փշրում։ Ի միջի այլոց, քեզ բավականին չարախոսեց։

–Ի՞նձ։ Ինչի՞ համար։

–Այն բանի համար, որ դու անհոգի ես, չորսիրտ մարդ ես, և նմանատիպ այլ խոսքեր։ Խոստովանում եմ՝ էդ մի բանում ես համաձայն եմ նրա հետ։

–Անուշ լինի։ Իսկ մնացած բաներու՞մ։

–Մնացած բաներում ի՞նչ պիտի լինի։ Մնացած բաներում նա օրինակելի-ցուցադրական ապուշ է,-քրթմնջաց Անդրեյը և ձգվելով մարեց լույսը։ Մթան մեջ ճռնչած նրա մահճակալը։– Աստված իմ, ո՞նց են ծնվում էդպիսի տիպերը։Մտքիդ չդնես, ասում է, հետս ման գաս ու թողնես, ես քո իմացած աղջիկներից չեմ։

–Բարկանլու ինչ կա այստեղ,– ժպտաց Մարատը։-Նա երևի շատ լավ գիտի, որ կառույցի համարյա բոլոր աղջիկներին սիրո խոստումներ եմ տվել։

–Որ գիտի, էլ ինչի՞ է կանչում էս կեսգիշերին։

–Որպեսզի այդ մասին ասի քեզ։

Միառժամանակ նրանք լուռ էին։ Անդրեյը ծխեց։ Նրա սիգարետի կրակը սենյակի մթության մեջ համաչափ կիսաշրջաններ էր գծում դեպի մոխրամանն ու ետ։

–Անդրյուշա, ճիշտն ասա, երևի կառույցում մարդ չլինի, չէ՞, որի հետ ծանոթ չլինես։

–Պարզ է, աղջիկներին նկատի ունես… Համարյա բոլորին գիտեմ։ Վերջերս մի երկուսը եկել են, մեջները մեկը կա, շատ լավիկն է՝ աներևակայելի գրավիչ, սիրուն տոտիկներով, բռնես ու միանգամից հոշոտես…

–Էդ ո՞րն է:

–Սիմա է անունը, երևի տեսած կլինես։ Չե՞ս տեսել։

–Գուցե տեսել եմ, չեմ հիշում, հո բոլորին անուններով չգիտեմ։

–Մայրաքաղաքից է եկել՝ կոմերիտական ուղեգրով։

–Լավ, քնենք,– խուլ արձագանքեց Մարատը։

–Քեզ ի՞նչ պատահեց,-զարմացած ասաց Անդրեյը։

–Ոչինչ, պարզապես զարմանալի է, թե այդ ոնց ես հասցնում իմանալ, և, որ ամենագլխավորն է՝ հիշել բոլոր այդ տեղեկությունները աղջիկների մասին,-ոչ առանց սրտնեղության ասաց Մարատը, շրջվելով դեպի պատը։– Դու հարևան գյուղում էլ երևի ծանոթ աղջիկներ ունես։

–Գրողը տանի նրանց բոլորին։ Մի անգամ, Մարատ, ուսանող ժամանակ, թատրոնում, մի աղջիկ տեսա… Էնքա՜ն սիրուն, էնքա՜ն լավը, էն աստիճան ինձ կորցրի, որ հանդերձարանում խնդրեցի վերարկուս, որն իմ հագին էր։ Ծերունի հանդերձապահը նայեց ինձ, ծիծաղեց… Ինչ վերաբերվում է հարևան գյուղի աղջիկներին… Փորձիր հետները խոսել, մի րոպեում ազգ ու տակը գլխիդ կհավաքվեն՝ դե որ խոսցրել ես՝ ամուսնացիր։ Միլիոն տարի պետք չեն։

–Իսկ դրա հետ… ինչպե՞ս էր անունը… Սիմա է, ինչ է… արդեն ծանո՞թ ես։

–Հենց էնպես, թեթևակի։ Մի տեսակ անմատչելի է երևում։ Երևի որևէ մեկն ունի էստեղ։ Եթե նույնիսկ ոչ էստեղ, ապա քաղաքում։ Էդպիսի աղջիկ ու՝ սիրած չունենա՞…

–Լավ, քնենք։ Բարի գիշեր։

–Լույսը բարի։

Աշնան համար անսովոր՝ ամբողջ գիշերը, մինչև լույս, որոտում էր երկինքը, մերթ ընդ մերթ ճայթում էր կայծակը, դղրդյունը արձագանքում էր կիրճերում։ Իսկ առավոտյան դեմ քաշաթուխպը իջավ, լցվեց ձորը և մի քանի հարյուր մետրի վրա ոչինչ չէր երևում այլևս։ Ծառերի մերկացող ճյուղերը տաղտկորեն օրորվում են, և նրանց վրայից գլորվում, ընկնում են անձրևի սառը կաթիլները։ Ներքևում, ձորահովտում, նախիրի մեջ պտտվում, գլուխը վեր շեփորային ձայնով բառաչում է ածխագույն ցուլը։ Եղջերուները դուրս են գալիս արգելոցային անտառից և, շրջակա բլրակների վրա կանգնած, վախվորած նայում են հովտին՝ վտանգ չկա՞ արդյոք։ Հետո զգուշորեն իջնում են դեպի գետը՝ ջուր խմելու, և անմիջապես անհետանում են թավուտներում։ Ետմիջօրեին քաշաթուխպն ավելի թանձրացավ, և թանձր մշուշի միջով ինքնաթափերը մեկը մյուսի ետևից դեպի ամբարտակ էին գնում լուսարձակները վառած։

Արդեն մի քանի օր էր, ինչ ամբարտակի շինարարության պետը հիվանդացել էր, և Մարատը ստիպված էր փոխարինել նրան։ Նա մինչև կոկորդը խրված էր գործերի մեջ՝ ժողովներ, նիստեր, թռուցիկ խորհրդածություններ, որ երբեմն տևում էր ամբողջ մի ժամ, պլանավորումներ, հեռախոսային զանգեր։ Այդքանն ասես քիչ էր, եռամսյակի պլանն էլ մի կողմից էր նեղում, հարկավոր էր համախմբել բոլոր ուժերը, թե չէ այս ու այնտեղից կսկսվեն գրոհները, և չես իմանա որտեղ թաքցնես գլուխդ։

Մարատը տուն էր գալիս գիշերվա կեսին, սաստիկ հոգնած, ընկնում էր մահճակալին, և մեռելի պես քնով անցնում՝ հասցնելով միայն զարթուցիչը լարել առավոտյան ժամը վեցի վրա։ Ժամը վեցին արթնանում էր, և երեսը մի թեթև լվալով սառցասառն ջրով, որպեսզի փախցնի քունը, նստում, աշխատում էր դիսերտացիայի վրա. չէ՞ որ դա էլ պետք է գրել– վերջացնել, ժամանակը չի սպասում… Եվ մինչև լուսաբաց, երբ ամբողջ բանավանի լույսերը հանգած, մարդիկ խաղաղ քնով քնած են իրենց անկողիններում, ինչպես գիշերային փարոս՝ լոկ մեն-միայնակ մի լույս է վառվում անտառեզրի տան նեղլիկ լուսամուտում։ Եվ բոլորը գիտեն. այնտեղ, այդ լուսամուտի ետևում, իր գրասեղանին հակված, նստած է նա՝ Մարատ Աղաբեկովիչը, մի մարդ, որը հայտնի չէ՝ ե՞րբ է քնում, և արդյոք , քնու՞մ է առհասարակ. ցերեկները նա լինում է կառույցում, գիշերը՝ տանը, նստած ձեռագրերով, բառարաններով, տեխնիկական տեղեկագրքերով ու գծագրերով ծանրաբեռնված սեղանի մոտ։ Բոլորը գիտեն, որ նա է դա, այդ նրա վագոնի լույսն է մինչև առավոտ խավարի մեջ կիկլոպի պես թարթում աչքը. այո, դա այդպես էր, սակայն ոչ ոք չգիտեր, որ հենց այդ րոպեներին, խոնարհված իր թղթերի վրա, նա մտածում էր բնավ ոչ դիսերտացիայի մասին, և եթե նրանցից որևէ մեկին, ով լավ է ճանաչում Մարատին (կամ, համենայն դեպս, թվում է, թե ճանաչում է), հնարավոր լինել ցույց տալ ճշգրիտ գրառումը այն ամենի, ինչ այդ պահին մտածում էր գլխավոր ինժեները, այդ մարդը ավելի շուտ կմտածեր, թե ձեռք են առնում իրեն։ Մարատ Աղաբեկովիչը՝ խստապահանջ, քչախոս, զուսպ բնավորությամբ,– ու հանկարծ այնպիսի մտքեր ունենա, որոնք ավելի շատ սազեին կյանքում առաջին անգամ սիրահարված տասնհինգամյա պատանյակի… Ասենք, նա ինքն էլ չէր հավատա դրան։ Իսկ մտածում էր նա Սիմայի մասին, և մտածում էր ամենածեծկված բառերով, ինչպես, իրոք, որ կարող են մտածել փոխադարձության հավանականությունը լիովին կորցրած տասնհինգամյա սիրահարվածները։ Ցերեկով Անդրեյը, ոնց որ մի տեսակ անցողակի, բերանից գցեց, որ իբր իր ''ժամերգության'' ժամանակ, ինչպես ինքն էր անվանում իրիկնային իր երգերն ու նվագը մոտակա բլրակի վրա, նա նկատել է, թե ինչպես Սիման ու ինչ-որ տղա առանձնացան բոլորից և զրուցելով քայլեցին անտառի կողմը։ Եվ դա բավական էր, որպեսզի Մարատը կորցներ հանգիստը։ «Ախր չէ՞ որ ես սիրում եմ քեզ Սիմա, -հայացքը անփութորեն թափված գրքերին ու ձեռագրերին, սակայն առջևը ոչինչ չտեսնելով, մտովի ասում էր նա Սիմային։-Ես քեզ սիրեցի հենց առաջին հայացքից, երբ տեսա գետափին, մամռոտ քարերին նստած։ Ես չգիտեմ, թե այդ տեղով պատահաբար անցնելիս ինչո՞ւ հատկապես քեզ տեսա այդ պահին, և ի՞նչ կփոխվեր, եթե քո տեղը ուրիշը լիներ այնտեղ։ Հավանաբար, ես կմնայի որպես նախկին Մարատ և չէի ապրի այն, ինչ ապրում եմ այժմ։ Ես երախտապարտ եմ քեզ, Սիմա, որ ինքդ դա չզգալով, այդ զգացմունքն արթնացրիր իմ մեջ։ Գոհ եմ և դրանով, որովհետև գիտեմ՝ ավելին հուսալ չեմ կարող։ Սիրիր՝ ում որ ուզում ես, քո ճանապարհին չեմ կանգնի»։ Ահա թե ինչի մասին էր մտածում այժմ երեսունհինգամյա այդ ամուրին ու խստապահանջ պետը, որի հեղինակությունը ամբարտակի շինարարների շրջանում հաստատվել էր միանգամից ու ամուր։

Հանդիպելով Սիմային, նա անտարբեր տեսք էր ընդունում և, սառը բարևելով, անցնում էր կողքով։ Պլանավորումների ժամանակ ձգտում էր չնայել նրա կողմը։ Սակայն չէր արգելում իրեն մտածել նրա մասին. նախ՝ որ մտածել Սիմայի մասին՝ ինքնին հաճելի էր, երկրորդն էլ, միևնույն է, արգելքը չէր ազդի։ Եվ նա մտածում էր Սիմայի մասին, բավականություն ստանալով նրա հետ մտովի հաղորդակցվելուց ու զարմանալով այն բանից, որ ինքը, պարզվում է, օժտված է այդպիսի հարուստ երևակայությամբ։

Եվ այնուամենայնիվ, նրանք հանդիպեցին, և դա տեղի ունեցավ ոչ այնքան պատահականորեն, թեև Մարատը բոլորովին չէր սպասում այդ հանդիպմանը։

Կառույցի կոմերիտականները նրան հրավիրել էին իրենց հերթական ժողովին, խնդրելով մի երկու խոսք ասել։ Մարատը ելույթ ունեցավ, կարճառոտ բնութագրեց դրությունը կառույցում, ընդգծելով այն գլխավոր խնդիրները, որոնք երետասարդ շինարարները պետք է վճռեին առաջին հերթին։ Ժողովից հետո Մարատը մտավ վարչություն և այնտեղից դուրս եկավ միայն ժամը իննի մոտերքին։ Նա դանդաղ բարձրանում էր հազիվհազ լուսավորված արահետով։ Չնայած այն բանին, որ օրերն արդեն ձմեռային էին, երեկոն, ինչպես դա լինում է օգոստոսի վերջերին, տաք էր և անքամի։ Երկինքը ջինջ էր, սփռված հարավային խոշոր աստղերով։ Մարատը քայլում և մտածում էր այն մասին, որ ամբողջ ժամանակաընթացքում, ինչ շարունակվում էր ժողովը, նա լոկ մի անգամ, այն էլ հարևանցիորեն, նայեց Սիմային (ժողովի արձանագրությունը նա էր գրում) և հանդիպեց նրա հանգիստ, մի տեսակ տարակուսական հայացքին։ Սիման չհեռացրեց աչքերը։ Իսկ այնուհետև, ուղղակի մինչև ժողովի վերջը, Մարատն իր վրա զգում էր այդ հայացքը, և նրանից աներևակայելի ճիգեր պահանջվեցին՝ չշրջվելու նրա կողմը։ «Դատելով ամեն ինչից, նա ինչ-որ մի տեսակ վշտացած էր, մտածում էր Մարատը։-Եվ, ով գիտի, գուցե իմ օգնության կարիքն էր զգում։ Վերջ ի վերջո, չէ՞ որ այս կառույցում ես ինձնից ինչ-որ բան ներկայացնում եմ…»։ Մի քիչ դառն էր մտածել, որ ինքը նրան հետաքրքրում է սոսկ որպես պետ, բայց (նա իսկույն ըմբերանեց ինքն իրեն) միթե՞ ինքն ավելին հուսալու իրավունք ունի… Գրողը տանի, հարկավոր է մի այլ բանի մասին մտածել, քիչ հոգսեր կա՞ն, ինչ է…

Սակայն մի այլ բանի մասին մտածել չհաջողվեց։ Նա ավելի շուտ զգաց, քան իր ետևում լսեց ինչ-որ մեկի թեթև քայլերը և կտրուկ շուռ եկավ… Նրա առջև կանգնած էր Սիման՝ այն նույն երփներանգ շորով, որով նստած էր ժողովում։ Եվ այդ շորը, և սև կուրտկան, որ ձիգ գրկել էր նրա սլացիկ իրանը, շատ էին սազում նրան։

Աստղերի և փողոցային լապտերների աղոտ լույսերի տակ Սիմայի դեմքը գունատ էր ինչպես մոմ։

–Սիմա՞… Որտեղի՞ց եք գալիս այս ուժ ժամին։

–Ես… ընկերուհուս մոտ էի…-հուզմունքից նրա ձայնը դողաց, նա շունչ առավ՝ ասես նետվում էր ջուրը, ասաց։-Զարմանալի է։ Ես նույնիսկ չէի մտածում, որ այստեղ կարող եմ հանդիպել ձեզ։

Մարատը նույնիսկ շփոթվեց այդպիսի հապշտապությունից։

–Դուք չե՞ք շտապում,-հարցրեց նա։

–Ոչ:-Սիման ուղիղ նայեց նրան։ Մարատը ստիպեց իրեն ժպտալ։

–Դե, եթե այդպես է, կարելի է մի քիչ զբոսնել։ Դուք հո դեմ չեք։

–Ոչ, իհարկե։ Սքանչելի եղանակ է։

Սիման, գլուխը ցած գցելով, քայլեց առաջ։ Նրանք լուռ գնում էին փողոցն ի վեր, և Մարատը չէր համարձակվում թևանցուկ անելով օգնել նրան՝ հաղթահարելու ուղղաձիգ վերելքը։

Որոշ ժամանակ նրանք դարձյալ քայլում էին լռելյայն։ Մարատը նայում էր բաց գույնի պուտերով նրա ալեծփվող զգեստին, մինչև ուսերն իջնող թանձր մազերին, գեղակազմ բարձր ոտքերին և զգում, թե ինչպես է հետզհետե իրեն համակում քնքշանքի ջերմ ալիքը հանդեպ Սիման։ Աղջկա հագի կոշիկները սև գույնի էին, մթության մեջ դրանք չէին երևում, և այնպես էր թվում, թե Սիման քայլում է՝ առանց կպչելու գետնին։

Նրանք անցնում էին այն վագոնի մոտով, ուր ապրում էր Մարատը։ Եվ հանկարծ, ոչ այնքան հեռվում, շան կատաղած հաչոց լսվեց։

–Անդրեյն է,-ժպտաց Մարատը։

Սիման տարակուսանքով շուռ եկավ Մարատի կողմը, հետո հանկարծ կամացուկ ծիծաղեց։

–Ինչի՞ց իմացաք Անդրեյն է…Նա՞ է հաչում։

Մարատը նույնպես ակամա ծիծաղեց։

–Իրոք հիմարավարի ստացվեց։

–Ինչու՞ հիմարավարի։ Պարզապես ծիծաղելի է…

Այդ չնչին դեպքը որոշակի լիցքաթափեց նրանց միջև առաջացած լարվածությունը։

Երկուսն էլ միանգամից իրենց անկաշկանդ զգացին։ Միայն թե պետք չէ, որ ընդհատվի իրենց խոսակցությունը, հարկավոր է խոսել ու խոսել։

–Իրիկունները, տուն վերադառնալիս, նա անպայման սկսում է գրգռել Բասարին՝ մթերախանուութի պահակի շանը։ Դա, չգիտես ինչու, հաճույք է պատճառում նրան։ Եվ Բասարին նույնպես։ Անդրեյին նա կես կիլոմետրից է ճանաչում։

–Անդրեյը դու՞ր է գալիս ձեզ,-անսպասելի հարցրեց Սիման։

–Անդրե՞յը։ Իհարկե։ Նա վատ տղա չէ։ Ճիշտ է, մի քիչ տարօրինակություններ ունի, բայց ոչինչ…-ավելացրեց Մարատը ժպիտով։

Նրանք կանգ առան վագոնից մի քանի քայլ այն կողմ՝ մի մեծ քարի մոտ։

–Եկեք նստենք այստեղ, -առաջարկեց Սիման։-Իրոք սքանչելի երեկո է։ Տուն գնալ չեմ ուզում դեռ։

–Իսկ դուք չե՞ք մրսի։

–Չէ, ինչ եք ասում։ Այստեղ այնպես լավ է։ Եվ տաք է, ոնց որ ամառ լինի։

Սիման ցանկացավ տեղավորվել քարի եզրին։

–Քարի վրա մի նստեք,-զգուշացրեց Մարատը, և, արագ բաց անելով վագոնի դուռն ու մտնելով ներս, այնտեղից մի աթոռ դուրս բերեց։

–Իսկ դու՞ք, -հարցրեց Սիման, նստելով աթոռին։

–Ես կնստեմ քարին։ Կարող եք անհոգ մնալ, ես ցրտառություն չեմ ունենում։

Լռությունը սպառնում էր երկարաձգվել։

–Մարատ Աղաբեկովիչ, իսկ դուք վաղո՞ւց եք այստեղ ապրում,– առաջինը խոսեց Սիման։

–Շինարարության հենց առաջին օրերից,– ուրախացած արձագանքեց Մարատը. իր հարցով Սիման ազատեց նրան զրույցի համար թեմա ընտրելու որոնումներից։-Առաջ այնտեղ շատ էր վատ, ոչ ապրելու տեղ կար, ոչ էլեկտրականություն։ Ապրում էինք վրաններում։ Շատերը չէին դիմանում…

–Այո, աղջիկներն ինձ պատմել են այդ մասին։ Բայց հիմա լավ է այստեղ, ճի՞շտ չի…

–Ինձ դուր է գալիս։ ես առհասարակ սիրում եմ այս վայրերը։ Իդեպ, ինչպե՞ս եք անցկացնում ժամանակը։ Զվարճացման համր, ճիշտն ասած, քիչ բան է արվում։ Դուք տեսա՞ք, թե ժողովում կոմերիտականներն ինչպես նեղը գցեցին ինձ իրենց պահանջներով։ Շրջկենտրոնից միայն հին կինոնկարներ են ուղարկում այստեղ ցուցադրելու, պարերը նույնպես դեպքից դեպք են լինում, գրադարանը միշտ չէ, որ ժամանակին բացվում է։ Պարերի գնո՞ւմ եք։ Թե՞ պարել չեք կարողանում։

–Դե, այնպիսի մարդ կլինի՞ մեր ժամանակներում, որ պարել չիմանա,-ժպտաց Սիման։-Պարզապես հրմշտոց չեմ սիրում։ Պարադահլիճը փոքր է, շարժվելու տեղ չկա։ Իսկ ես սիրում եմ ազատություն։ Հետո էլ պարերի տրամադրություն չկա։

–Ինչո՞ւ։

–Գործից գալիս եմ հոգնած և այլևս որևէ տեղ գնալ չեմ ուզում։ Դեռ լավ է, որ գրքեր կան, նստում , գիրք եմ կարդում։

–Երևի Ռեմարկ եք կարդում։ Հիմա նա մոդա է։ Ռոմ, վիսկի, կալվադոս և գեղեցիկ սեր։

–Նրա մոտ սերը ոչ թե գեղեցիկ է, այլ ողբերգական. իսկ նրա հերոսները վիսկի չեն խմում,– ուսերը թոթվեց Սիման։– Դուք ինչո՞ւ եք ինձ հետ խոսում ոնց որ երեխայի հետ։

–Ի՞նչ եք ասում, Սիմա։ Ես երեխաների հետ անգամ խոսում եմ ինչպես մեծերի հետ։

Սիման շեղակի նայեց նրան, հարցրեց.

–Իսկ դուք սիրո՞ւմ եք նրանց։

–Երեխաների՞ն… Իսկ այդ ո՞վ չի սիրում նրանց։ Ամբողջ կյանքում երազել եմ աղջնակ ունենալ՝ հնչունաձայն, աղմկարար…

Մի պահ լուռ էին՝ յուրաքանչյուրն իր մտքերի հետ, սակայն, ըստ էության, երկուսն էլ նույն բանի մասին էին մտածում։

–Մարատ Աղաբեկովիչ, ասացեք, դուք ձեզ միայնակ զգո՞ւմ եք։

Մարատը զարմանքով նայեց նրան. Սիման չհեռացրեց հայացքը։

–Դուք ինչո՞ւ այդ մասին հարցրիք, Սիմա։

–Դուք գիշերները չեք քնում։ Իմ լուսամուտից ես ամեն երեկո հետևում եմ ձեզ։ Դուք ժամը երկուսից շուտ չեք մարում լույսը։

Մարատը փորձեց կատակի վերածել.

–Ուրեմն, դուք նույնպե՞ս չեք քնում մինչև երկուսը։

Սիման չընդունեց կատակը։

–Ոչ , ես քնում եմ, միայն թե հաճախակի արթնանում եմ՝ չգիտեմ, թե ինչու… Եվ ամեն անգամ նայում եմ ձեր լուսամուտին՝ վառվո՞ւմ է լույսը, թե ոչ… Եվ երբ տեսնում եմ, որ վառվում է, իմ քունը նույնպես, չգիտեմ ինչու, փախչում է…

Սիման հանկարծակի ուղիղ նայեց Մարատի դեմքին։ Մարատը դժվարությամբ դիմացավ նրա լարված հայացքին։

–Սիմա, ինչո՞ւ այդ ամենն ասացիք ինձ,– կամացուկ հարցրեց նա։

Սիման դանդաղ տարուբերեց գլուխը։

–Չգիտեմ… ինքս էլ չգիտեմ։ Ասացի, որպեսզի իմանաք…

Մարատը չհասցրեց պատասխանել։ Մթան միջից, ինչպես անմարմին ոգի, նրանց առջև հառնեց Անդրեյը։

–Վահ… էս հո ծանոթ մարդիկ են, -բացականչեց նա։

–Դու այդ որտե՞ղ ես այսքան ժամանակ,-ժպիտով հարցրեց Մարատը։– Բասարը քո գալու ազդանշանը վաղուց է տվել։

–Չեմ հասկանում, թե ինչից է, բայց հաստատ գիտեմ՝ այդ Բասարն ինձ տանել չի կարողանում,-ասաց Անդրեյը՝ խորը շնչելով։-երբևէ կամ ես նրան կսպանեմ, կամ նա՝ ինձ։

–Ես լսել եմ, որ կենդանիները չար մարդկանց հեռավորության վրա են ճանաչում,-ասաց Սիման առանց ժպիտի։

–Նշանակում է Բասարի հոտառությունը այնքան էլ լավ չի,– ուրախ արձագանքեց Անդրեյը։-Մարատ Աղաբեկովիչն ինձ ավելի լավ է ճանաչում, հարցրեք նրան։

–Անդրեյը հրաշալի տղա է, ես դա հաստատում եմ,-ծիծաղեց Մարատը։-Իսկ այնուամենայնիվ, այսքան ուշ որտեղի՞ց ես գալիս, հրաշալի տղա։

–Ակումբում էի… Էդ աղջիկները կիթառը ձեռքիս տեսնում են թե չէ, թափվում են գլխիս՝ մի բան նվագիր, շատ ենք խնդրում։ Դե եկ ու մերժիր դրանց։ Ի միջի այլոց,– նա շրջվեց նա աղջկա կողմը,– դուք ինչո՞ւ ոչ մի անգամ ակումբում չեք երևում։ Ժամանակակից պարերը չե՞ն հետաքրքրում ձեզ։

–Ես պարել չգիտեմ։

–Էհ, ինչ մեծ բան է, մի օրվա մեջ կսովորեցնեմ։ Այ, Մարատին չեմ կարողանում տնից դուրս բերել։ Ասենք, նրա հարցը մի քիչ բարդ է։

–Ինչո՞ւ,-չհասկացավ Սիման. կիսամթության մեջ անբարյացկամ շողացին նրա աչքերը։

–Ըստ հաստիքի՝ նրան չի թույլատրվում պարահարթակ գալ։ Էդ առաջինը, երկրորդը՝ նա երաժշտական լսողություն չունի, կիթառը ջութակից չի տարբերում…

–Ես նույնպես չեմ տարբերում,– արագ ընդհատեց նրան աղջիկը։

Մի տեսակ անսպասելի, գուցե նույնիսկ կոպտավուն ստացվեց։ Անդրեյը հասկացավ, որ բոլորովին ուրիշ լարի է դիպել։

–Դե լավ, շատախոսությամբ զբաղվելու ժամանակ չկա,-նա շրջվեց դեպի վագոն, սակայն իսկույն էլ կանգ առավ։-Հա, ես քիչ մնաց մոռանայի, Մարատ, քեզ մի րոպեով կարելի՞ է։

Մարատը նստած տեղից ելավ և մոտեցավ նրան։ Անդրեյը ,սեղմելով նրա արմունկն ու պարուրերով նրան անխառն գինու հոտով, շշնջած ականջին։

–Թե ուզում ես պահել մոտդ, ես կարող եմ ուրիշ տեղ գնալ…

Մարատը կտրուկ ազատեց ձեռքը։

–Շնորհակալություն ասա, որ մռութիդ չեմ տալիս։ Գնա քնիր։

Նա շուռ եկավ ու մոտեցավ Սիմային։ Սիման, ձգտելով տաքանալ, ձեռափերը շփում էր իրար։

–Գնանք, ես ձեզ կուղեկցեմ մինչև տուն։

Սիման աչքերը զարմացած վեր բարձրացրեց, սակայն ոչինչ չհարցրեց։

–Այո, գնանք, արդեն ցրտում է,-ասաց նա:

Մի առ ժամանակ նրանք քայլում էին լուռ, Սիման՝ քիչ առջևից, Մարատը՝ որոշ հեռավորության վրա։

–Ուրախ տղա է Անդրեյը, չէ՞… Դուք երևի, չեք տխրում նրա հետ,– սաաց Սիման, ինչպես երևում է դարձյալ ցանկանալով մեղմացնել լարվածությունը, որի դրդապատճառի մասին նա ինչքան էլ ջանում էր, կռահել չէր կարողանում։

–Տխրելու ժամանակ չեմ ունենում , -պատասխանեց Մարատը։ Նրա ձայնը հնչեց չոր։ Սիման կծկվեց, ոնց որ հարվածից, և չգիտես ինչու, շշնջաց,– ներեցեք։

–Ինչի՞ համար,-չհասկացավ Մարատը։ Սիման չպատասխանեց։-Ձեզ ի՞նչ պատահեց, Սիմա,-հարցրեց նա տարակուսանքով։

–Չգիտեմ…Ես ոչինչ չգիտեմ։ Դուք ինձ հետ այնպես սառն եք միշտ, որ ես ուզում եմ փախչել այստեղից , և ամեն անգամ ես ինձ այնպես միայնակ եմ զգում…

Սիման արագ շուռ եկավ և սկսեց նայել ձորահովիտի կողմը , ուր աղոտ կերպով առկայծում էր գետը՝ անդրադարձնելով բանավանի լույսերը։ Մոտիկ ինչ-որ տեղ ճթճթում էին ծղրիդները, և դա ավելի էր ընդգծում բնության վսեմությունն ու անդորրը։ Մարատը մի քայլ արեց, ձեռքերը դրեց Սիմայի ուսերին։ Եվ անմիջապես զգաց, թե ինչպես նրա մարմինը պրկվեց իր ձեռքերի տակ։

–Ես ձեզ հետ սառն էի, որովհետև վախենում էի մատնել ձեր հանդեպ ունեցած իմ զգացմունքները։ Ես հիմա նույնպես կլռեի, ոչինչ չէ ասի ձեզ, եթե ինքներդ խոսք չբացեիք։ Ես վախենւմ էի ծիծաղելի երևալ, որովհետև շարունակ հիշում էի մեր տարիքների միջև ընկած տարբերությունը։ Ես ձեզ վաղուց եմ սիրում, Սիմա, այն ժամանակվանից, ինչ առաջին անգամ տեսա ձեզ։

Սիման շրջվեց դեպի Մարատը։ Նա մի գլուխ ցածր էր Մարատից և իր սևացոլ աչքերով նրան նայում էր ներքևից վերև։ Նրա դեմքին ջինջ ուրախության այնպիսի արտահայտություն կար, որ թվում էր այդ դեմքը բերկրանք է ճառագայթում. բայց կար և անվստահություն, կարծես նա չէր հավատում, որ այդ ամենը տեղի է ունենում արթմնի։

–Սիմա, ես հիմա նույնպես հիշում եմ այդ տարբերության մասին, դրա համար էլ այն, ինչ հիմա ասացի, ոչ մի բանի չի պարտավորեցնում ձեզ։ Դուք առաջվա պես ազատ եք։

–Ախր ինչո՞ւ,-շշնջած Սիման։-Ինչո՞ւ։

–Ի՞նչը՝ ինչու։

–Ինչի՞ս է պետք իմ ազատությունը, եթե դուք հեռու պիտի լինեք ինձնից։ Պետք չէ ինձ այդ ազատությունը…

Մարատը ընդոստ մի շարժումով, համարյա կոպտաբար, գրկեց նրան և սկսեց համբուրել նրա շութերը, դեմքը, մազերը, պարանոցը… Սիման նրա գգվանքներն ընդունում էր ուղղակի ու բացեիբաց, չնազկտելով, անմեղսականություն չխաղալով, և պատասխանում էր այդ գգվանքներին բացեիբաց ուրախությամբ՝ շնչահեղձվելով երջանկությունից։

Ամբողջ գիշերը ձյուն էր տեղացել։ Մարատն առավոտյան ելավ անկողնուց, սենյակի ապակիները քրտնած էին, նայեց լուսամուտից դուրս ու մնաց շվարած. շուրջն ամենուր կուրացուցիչ ճերմակ էր, սար ու ձոր ընկղմվել էին ձյան մեջ, և ձյան ծանրության տակ ծառերը ճկվել, կախվել էին քարափների վրա։ Իսկ ձյունը թեթևասահ գալարումներով շարունակում էր տեղալ՝ լիովին ծածկելով բանավանի տներն ու տների արանքով ընկած նեղլիկ փողոցները։

Մարատի տրամադրությունը միանգամից ընկավ։ Մի շաբաթ առաջ կառույց էր եկել կուսակցության մարզկոմի առաջին քարտուղար Կևորկովը։ Շրջկոմի քարտուղար Բաղունցի, շինարարութան պետի, կուսկոմիտեի քարտուղարի ու գլխավոր մեխանիկի հետ միասին եղան ամբարտակի վրա, իսկ այնուհետև մինչև գիշերվա կեսը մնացին վարչությունում, բազմաթիվ միջոցառումներ մշակեցին ամբարտակի շինարարությունն արագացնելու ուղղությամբ, և այդտեղ, մարզկոմի քարտուղարի ներկայությամբ, Մարատն առաջարկեց անցնել եռահերթ աշխատանքի։

Մարատը մի առաջարկություն ևս արեց, որն արժանացավ մարզկոմի քարտուղարի հավանությանը. խոսքը ինքնաթափ կցասայլակների մասին էր։ Մարատի կարծիքով, դրանք անհրաժեշտ էին կառույցում, որովհետև լեռնային պայմաններում մեքենաները շուտ էին դուրս գալիս շարքից։ Քարտուղարը խոստացավ օգնել։

Շինարարության պետի ու Մարատի անմիջական ղեկավարությամբ հսկայական ջահեր տեղադրվեցին բլրալանջերին՝ գիշերը ամբարտակը լուսավորելու համար։ Շատ չանցած տեղ հասան նաև ինքնաթափ կցասայլակները։ (Մարզկոմի քարտուղարը չէր մոռացել խոստումը)։ Ամեն ինչ պատրաստ էր սկսելու, ինչպես պետն էր ասում՝ ''հիմնական գրոհը'', նախօրյակին տաք եղանակ էր, ասես գարունն արդեն մտել էր իր իրավունքների մեջ, և հանկարծ՝ ձյուն։

Մարատն արագ հագնվեց, իջավ վարչություն։ Պետն արդն այնտեղ էր։

–Գիտե՞ս, տղաս,-սկսեց նա, Մարատի ողջույնին պատասխանելուց հետո, -արևելյան մի իմաստուն առած կա՝ ասում է՝ մինչև խոսք տալը, , դու ես խոսքի տերը, խոսք տալուց հետո՝ խոսքն է քո տերը։

–Իսկ ո՞վ ասաց, թե ես հրաժարվում եմ իմ խոսքից։-Մարատը տեղավորվեց պետի դիմաց և ավելացրեց։-Հարկավոր է ամբարտակի վրա անմիջապես սկսել աշխատանքները։

–Այս սառնամանիքի՞ն,-խաղուն խորամանկությամբ ժպտաց պետը։

–Այո, այս սառնամանիքին։

Պետը ելավ տեղից, ձեռքերը մեջքին մի երկու անգամ առաջ ու ետ քայլեց ընդարձակ առանձնասենյակում։

–Ես դեմ չեմ,– ձեռքերը տարածեց նա։-Բայց մտածիր, մի մետր ձյուն կա նստած ամբարտակի վրա։ Խելքս չի կտրում, թե այդ կեռմաններով մեքենաները բարձրանան ամբարտակ։

–Կբարձրանան և այն էլ կցասայլերով։

Պետը արագ շուռ եկավ, նայեց Մարատին և, տեսնելով նրա դեմքի վճռական արտահայտությունը, գոհունակ ժպտաց.

–Լավ , ինչ եմ ասում, փորձենք։

Վարորդները սկզբում չէին համաձայնվում՝ պատճառաբանելով, որ իբր վտանգավոր է ծանր բեռան տակ , այն էլ կցասայլերով, այսպիսի եղանակին բարձրանալ ամբարտակ, սակայն Մարատն անդրդվելի էր, նա ինքը նստեց ինքնաթափերից մեկի ղեկին և առաջինը ճանապարհվեց հովիտ՝ խճավազ բեռնելու։ Մյուս բեռնատարների վարորդները հետևցին նրա օրինակին։

Շինարարության պետը, գլխավոր մեխանիկն ու կառույցի կուսկոմիտեի քարտուղարը, առանց նայելու ցրտին ու գետից փչող ուժեղ քամուն, ոտքով իջան դեպի ամբարտակ, ուր, թեպետ ուշացումով, բայց արդեն սկսվել էին աշխատանքները։

Ծանր բեռան տակ հռնդալով, որից գետինն ասես երերում էր, ձյուների մեջ տեղապտույտ տալով դանդաղ ու զգուշորեն ամբարտակ էին բարձրանում հզոր ինքնաթափերը։ Առջևից դարձյալ Մարատն էր, կողքին՝ խցիկում, ինքնաթափի վարորդ Վիկտոր Մաթևոսյանը՝ Ներքին Հոռաթաղ գյուղից։ Նա մերթ ընդ մերթ նայում էր գլխավոր ինժեներին, որի այտամկանները հուզմունքից ձգվել, պրկվել էին։

Կցասայլը շարունակ ձգում էր մի կողմի վրա, կարծես ցանկանալով մեքենան քաշել դեպի անդունդ, ուր կատաղի մոլեգնում էր Թարթառը։ Սակայն Մարատի հուժկու ձեռքերը ամուր էին կառչած ղեկին։ Արդեն ամբարտակի մոտ, վերջին ոլորանում, ինքնաթափը սկսեց տեղապտույտ տալ։ Մարատը, հայացքը ճանապարհին, մի երկու անգամ փոխեց արագությունը, և քսանյոթ տոննաոց վիթխարի զանգվածը դանդաղորեն առաջ գնաց՝ անիվների տակ մամլելով ցեխն ու ձյունը։ Հաղթանակն արդեն մոտ էր, մի քանի տասնյակ քայլ էր մնում, և հանկարծ կցասայլը ուժեղ տարուբերվեց, մեքենայի առջևի մասը շեշտակի ձախ թեքվեց և զարնվեց ժայռին։ Մարատն իսկույն զգաց, որ հարվածից ուսը միանգամից տաքացավ, ձեռքն սկսեց ծանրանալ։ Վիկտորը ցանկացավ օգնել նրան, սակայն Մարատը, ղեկը թեքելով աջ, դեպի ճանապարհ, շարունակեց սեղմել գազը, միաժամանակ հայացքով հասկացնելով Վիկտորին, որ ինքը օգնության կարիք չի զգում։ Մեքենան հետզհետե ուղղվեց, ուղղվեց նաև կցասայլը և վիթխարի ինքնաթափը, թեկուզ դժկամությամբ, բայց հնազանդ գնաց ճանապարհով՝ երբեմն առ երբեմն տեղապտույտ տալով։

Մարատը նայեց ետ, այստեղից երևում էր ամբարտակ բարձրացող ոլորապտույտ ճանապարհը. լեռնալանջն ի վեր կցասայլերով բարձրանում էր ինքնաթափերի շարասյունը։ Նա ինքնագոհ ժպտաց Վիկտորին։ Դեմքն ի վար ծորում էր քրտինքը, իսկ ձեռքը ծանրացել, համարյա չէր ենթարկվում իրեն, սակայն նա ցավ չէր զգում ասես, նրա հոգին ցնծում էր հաղթանակի բերկրանքից։ Ելնելով ամբարտակ, Մարատը մեքենան քաշեց տոփանողների մոտ, միացրեց բեռնաթափման լծակը։ Ձորը լցվեց դղրդյունով։ ''Վիկտոր, անցիր ղեկի մոտ,– կարճ կարգադրեց նա, աջ ձեռքով սեղմելով ծանրացող արմունկը,– ձեռքս ոնց որ դուրս է ընկել տեղից''։Վիկտորն իջավ մեքենայից, առջևի մասով եկավ, կրկին բարձրացավ խցիկ, և մեքենան ուղիղ քշեց բանավան, բուժակ Ներսեսի մոտ։

Այն մասին, որ Վիկտորի ինքնաթափը թեթև վթարի էր ենթարկվել և Մարատի ձեռքը կոտրվել էր արմունկից, տարածվեց կարճ ժամանակում։

–Հարկավոր է շտապ հասցնել մարզային հիվանդանոց,-եզրակացրեց Ներսեսը և իսկույն էլ ավելացրեց,-ոչ, ոչ, հանրապետական հիվանդանոց պետք է տանել, պրոֆեսոր Ֆրանկենբերգի մոտ, նրա նման մասնագետ չկա ամբողջ երկրում։-Նա ցավազրկման սրսկումները կատարեց։

Շուտով վազեվազ եկավ Սիման։ Նրա գեղեցիկ, մանկականորեն փքուն շուրթերը ցրտից կարմրել, ասես հուրհրատում էին։

–Ի՞նչ է պատահել,– հարցրեց նա, թեպետ արդեն գիտեր վթարի մասին։

–Հանրապետական հիվանդանոց են ուղարկում ինձ,-ցավից կնճռոտվելով ժպտած Մարատը։

–Ինչո՞ւ այդքան հեռու։

–Այնտեղ մի հոյակապ բժիշկ կա,– Մարատը աչքով արեց բուժակ Ներսեսին։– Երկու շաբաթում լավացնելու է։

Սիման արտասվաթոր աչքերը չէր հեռացնում Մարատից։

–Ցավո՞ւմ է,– համարյա շշուկով հարցրեց նա, մատներով թեթևակի կպչելով վիրավոր ձեռքին։

Մարատը բացասականորեն շարժեց գլուխը՝ ոչ։

–Ե՞րբ պիտի վերադառնաս,-կամացուկ, մարող շշուկով հարցրեց Սիման։

–Ասացի չէ՞, մի երկու շաբաթից։ Գիպսի մեջ կդնեն, իսկույն կլավանա։ Շուտ կգամ, տխրելու ժամանակ չես ունենա։

Ներսեսը դեղորայքով զգուշորեն մաքրում էր վնասվածքը, առանց ուշադրություն դարձնելու նրանց, սակայն Մարատի խոսքից հետո շուռ եկավ աղջկա կողմը ու հանգիստ ձայնով ասաց.

–Ամենաքիչը մի ամիս կպառկի, արմունկից է կոտրված։

–Աստված իմ, ամբողջ մի ամիս,– հուսահատ շշնջաց Սիման, -ես այստեղ ուղղակի կխելագարվեմ մենակ։

–Միայն թե առանց արցունքների,-իր մեջ խեղդելով հետզհետե սաստկացող ցավն ու մատը մտերմաբար թափ տալով, ժպտաց Մարատը։

–Իսկ ես բոլորովին չեմ լալիս,– ժպտաց Սիման արցունքների միջից։-Ես կգամ քեզ մոտ, լա՞վ։

–Ես, ի՞նչ է, ծանր հիվա՞նդ եմ, որ գաս ինձ մոտ։ Լսո՞ւմ ես՝ ոչ մի դեպքում։

Ներսեսը Մարատի վնասված ձեռքը չորս կողմից ամրացրեց երկարուկ մանրիկ տախտակներով, խնամքով փաթաթեց և որպեսզի ձեռքը չսևանար մինչև հանրապետական հիվանդանոց, կարգադրեց շարունակ օղի լցնել վերքի վրա։

Մարատը հանրապետական հիվանդանոց ճանապարհվեց Մերուժանի մեքենայով։ Ներսեսը ուղեկցում էր նրան։

Բանավանի ծայրին Մարատը ետ նայեց. Սիման կանգնած էր այնտեղ, ձյուների մեջ, և նայում էր մեքենայի ետևից։

Հիվանդանոցում ձանձրալի էր Մարատի համար։ Նա պառկում, գիրք էր կարդում, զրուցում իր կողքի մահճակալին պառկած ընկերոջ հետ, երբեմն էլ, արև օրերին, դուրս էր գալիս, զբոսնում ընդարձակ այգում։ Այնուամենայնիվ, օրերն անցնում էին տաղտուկ, այնտեղ , Թարթառի ձորում սպասում էին կառույցն ու Սիման։ Երկրորդ, թե երրորդ շաբաթին նրան այցի եկավ շինարարության պետը։ Մարատին նա մի տեսակ անտրամադիր երևաց։

–Ինչ-որ բա՞ն է պատահել, – անհանգիստ հարցրեց Մարատը։

–Չէ, պարզապաս հոգնած եմ։ Առավոտվանից մինիստրությունում եմ, գործերը շատ են, դու էլ ժամանակ ես գտել հանգստանալու։

–Լավ հանգիստ է,-քմծիծաղեց Մարատը։-Ոխերիմ թշնամու չեմ ցանկանա։

–Դեռ շատ ես ջահել ոխերիմ թշնամի ունենալու համար,-ասաց պետը ուղիղ նայելով Մարատին։ Մարատը փախցրեց հայացքը։

–Ի՞նչ նորություններ կան կառույցում։

–Ոչինչ , գործերը լավ են գնում։ Ախպերս, սկիզբը լավ դրեցիր։ Ինքնաթափերն աշխատում են կցասայլակներով, դա մեծ օգնություն էր։ Ի միջի այլոց, մարզկոմի քարտուղարը զանգել, գովել էր։ Երևում է հավանում է քեզ։

«Իսկ ինչպե՞ս է այնտեղ Սիման»,-մտածում էր Մարատը, անհարմար զգալով այդ մասին հարցնել պետին։ Երկու օր առաջ նա նամակ էր ստացել Սիմայից։ ''Եթե շուտով, ինչպես դու էիր խոստացել, չգաս, վատ բան է լինելու։ Չգիտեմ, թե հատկապես ինչ, բայց զգում եմ՝ վատ բան է լինելու։ Ինձ հետ սարսափելի ինչ-որ բան է տեղի ունենում։ Աղաչում եմ, եկ, և ինչքան կարող ես՝ շուտ''։ Նամակը կարդալուց հետո Մարատն ուղիղ գնաց բժշկի մոտ և խնդրեց իրեն անհապաղ տուն արձակել, սակայն ծերուկ Ֆրանկենբերգը կտրականապես մերժեց նրան, բացատրելով, որ եթե տուն գնա, ապա ինքը հետո ստիպված կլինի անդամահատել նրա ձեռքը, որովհետև արմունկից վերև այն լրիվ սևացել էր։

Ի վերջո Մարատը եկավ այն եզրակացության, որ Սիման, հավանաբար, տխրում է առանց իրեն, որը և դրդել է նրան գրելու այդ նամակը։ Երկար զրուցեցին պետի հետ, խոսեցին կառույցից, առաջիկա պլաններից և, երբ պետը ելավ տեղից՝ հրաժեշտ տալու, Մարատն ասաց.

–Բարևեք տղաներին, ասացեք շուտով կգա։

–Ի միջի այլոց, կառույցի շինարարները նույնպես խնդրել էին բարևներ հաղորդել քեզ, քիչ մնաց մոռանայի։

–Շնորհակալություն,-կամացուկ արտաբերեց Մարատը, մտածելով այն մասին, որ պետը հիմա խոսք կբացի Սիմայի մասին։ Հուզմունքից նրա այտամկանները լարվեցին։ Եվ իր համար ևս անսպասելի , նա հարցրեց.

–Ինչպե՞ս է Նա այնտեղ։

–Լավ է,– իսկույն կռահելով, թե ում մասին է խոսքը, պատասխանեց պետը սիգարետ վառելով։

–Չի տխրո՞ւմ առանց ինձ։

–Երևի տխրում է,– անորոշ պատասխանեց պետը, նայելով Մարատին։ Իսկ հետո ավելացրեց,– կառույցում գործերը շատ են, նա հազիվ թե ժամանակ ունենա տխրելու քեզ համար։

–Մի՞թե,-դեռևս չհասկանալով պետի ասածների իմաստը, խուլ արձագանքեց Մարատը։

–Քո այդ աղջիկն , իհարկե, սիրուն է,-խոսեց պետը հայացքը գետնին,– բայց կարծում եմ, որ սխալվում է այն տղամարդը, ով իր ճակատագիրը կապում է կնոջ հետ միայն այն բանի համար, որ նա սիրուն է։ Գեղեցկությունը անհրաժեշտ է հարսանիքին, իսկ սերը՝ ամբողջ կյանքում։

–Իսկ ի՞նչ է պատահել,-ասաց Մարատը հետզհետե մռայլվելով։-Ես , փառք աստծո, երեխա չեմ, դուք ինձ հետ կարող եք առանց ակնարկների խոսել։

–Դու ներիր, որ չեմ կարողանում թաքցնել ճշմարտությունը,– խոսեց պետը։-Ճշմարտությունն ինձ համար նման է արևի, այն ձեռքերով չես ծածկի։ Քո այդ աղջկա՝ Սիմայի մասին վատ բաներ եմ լսում։ Ճիշտն ասած, ինքս էլ մի քանի անգամ նրան տեսել եմ էդ…ինչպե՞ս էր անունը…հա, Անդրեյ է, կարծեմ, անունը, այ էդ Անդրեյի հետ…

–Անդրեյի՞…-զարմացավ Մարատը։

–Գիտեմ, նա քո ընկերն է,– արագ գլխով արեց պետը,-բայց պետք է ասեմ, որ կեղծ ընկերը հազար անգամ սարսափելի է ոխերիմ թշնամուց։ Այնպես որ, ավելի լավ է մտերիմ ընկեր կոչվող որոշ մարդկանց հենց էն գլխից դասել թշնամիների թվում, քան համարել բարեկամ։ Դժբախտաբար, մենք դա շատ ուշ ենք հասկանում։ Մի խոսքով, ներիր, որ անկարող եղա քեզնից թաքցնելու այն, ինչի մասին մտածում էի այս քանի օրերին։

Մարատը լուռ էր։

–Հասկանո՞ւմ ես, տղաս, նրան հարկավոր է մեկ ուրիշը-շարունակեց պետը,– ոչ այնպիսին, ինչպիսին դու ես, նրա նմաններին, թեկուզ սուտ, բայց սիրո խոստումներ ու երդումներ են պետք, իսկ դու, պարզ է, ժամանակ չունես նման սենտիմենտալ բաների համար… Ձեռ քաշիր նրանից, սա ես քեզ որպես հայր, որպես ավագ ընկեր եմ խորհուրդ տալիս։

Պետի գնալուց հետո Մարատը գրքի արանքից կրկին հանեց Սիմայի նամակը, կարդաց։ Իրարամերժ, անորոշ մտքերից սիրտը տագնապալից խփում էր։ Եղավ մի պահ, որ նա ցանկացավ հենց այնպես, գիպսակապով ճանապարհվել, սակայն հետո փոխեց միտքը՝ դա համարելով երեխայություն։

Մարտի սկզբներին բժիշկը հանեց գիպսը, ձեռքը ռենտգենով նայեց, ասաց, որ ամեն ինչ կարգին էր։ Մարատը դուրս գրվեց հիվանդանոցից և, առանց հապաղելու, ճանապարհվեց։ Նա գնացքով եկավ մարզային կենտրոն, նույնիսկ չզանգեց վարչություն, որպեսզի մեքենա ուղարկեին, ավտոբուսով հասավ մինչև շրջկենտրոն, իսկ այնտեղից ճամփակից բեռնատարով գնաց բանավան։

Մութն ընկել էր արդեն, երբ Մարատը իջավ մեքենայից ու քայլեց դեպի տուն։ Նա բաց արեց դուռը, ներս մտավ ու մնաց կանգնած. Անդրեյի մահճակալը դատարկ էր, պատին, ինչպես միշտ, չկար այլևս կիթառը։ Մոտեցավ, բաց արեց զգեստապահարանը. ճամպրուկն ու շորերը նույնպես չկային։ «Փոխադրվել է ուրիշ տեղ,-մտածեց Մարատը դառը կսկիծով։-Ուրեմն ճիշտ էր պետը»,– կրկին մտածեց նա խորը հառաչելով, հետո փոխեց շորերը և, դուրս գալով վագոնից, քայլեց դեպի բանավանի մյուս ծայրը, ուր ապրում էր Սիման։ նա ցանկանում էր ինչքան կարելի է շուտ տեսնել նրան, զրուցել հետը, ուզում էր ժամ առաջ փարատել իրեն պաշարած չարագուշակ ու մութ կասկածանքները։

Այն վագոնի բակում, ուր Սիման էր ապրում, մի քանի տղաներ երկայնուկ մանղալի վրա միս էին խորովում։ Ծխի քուլաները պտտվում էին նրանց գլխավերևում, իսկ խորովածի գրգռիչ բույրը տարածվել էր շուրջը։ Տղաներից մեկը, նկատելով Մարատին, ուղղակի վագոնի լուսամուտից կանչեց ներս.

–Ընկերներ, մի տեսեք ով է եկել Սիմայի ծննդյան օրը։ ''Մի՞թե այսօր նրա ծննդյան օրն է'',– ակամա անցավ Մարատի մտքով։ Սիման երևաց դռներում։ Տեսնելով Մարատին, նա հանկարծակի գունատվեց։

Բոլորը դուրս թափվեցին վագոնից, երևում էր, որ կարգին խմել էին, բարձր տրամադրությամբ սկսեցին ողջագուրվել Մարատի հետ։ Շինարարության պետը ևս այստեղ էր:Անդրեյը անցողակի սեղմեց նաև Սիմայի ձեռքը և մոտեցավ մանղալին, իբր տեսնելու՝ լա՞վ է ստացվում խորովածը։

–Ամբարտակից նոր էի վերադարձել, հոգնած էի, բայց ջահելները եկան , ստիպեցին,– արդեն ներսում բացատրեց շինարարության պետը մի տեսակ ասես արդարանալով։

Երբ բոլորն արդեն տեղավորվել էին սեղանի շուրջը, պետը ծանր բարձրացավ տեղից.

–Տոնական սեղաններին, ինձ թվում է, հարմար չէ խոսել լուրջ բաներից, առավել ևս, երբ շուրջդ ջահելներ են, որոնց համար, ինչ խոսք, հազար անգամ լավ է ուրախանան, պարեն, քան ճառեր լսեն։ Բայց դուք, կարծում եմ, ներողամիտ կլինեք իմ հանդեպ, այսօր ես շատ խոսեցի, հետո էլ մեր խառնվածքն ուրիշ է, մինչև որ մի կենացի վրա կես ժամ չենք խոսում, պատառը կուլ չի գնում…

Բոլորը ժպտացին, ինչ-որ մեկը նույնիսկ ծափահարեց։ Երբ լռություն տիրեց, պետը շարունակեց։

–Ահա նայում եմ ձեզ և սիրտս ուրախությամբ է լցվում։ Ես ծեր մարդ եմ, յոթ տասնամյակս անց է արդեն։ Իմ սերնդի ամբողջ կյանքը փորձությունների միջով է անցել։ Դրանք հեղափոխության, քաղաքացիական կռիվների, առաջին հնգամյակների, կոլեկտիվացման ,շինարարության և պայքարի տարիներ էին… Իսկ հետո եկավ պատերազմը, և կրկին ծանր, դժվարին տարիներ՝ պատերազմից հետո, հարկավոր էր բուժել երկրի վերքերը, ոտքի կանգնեցնել այն։ Ես արդեն ասացի, որ ծեր եմ, ինչպես որ իմ սերնդի բոլոր մարդիկ, բայց մենք փառքով անցանք մեր կյանքի ուղին, պատվով կատարեցինք մեր պարտքը պատմության և մեր հետնորդների առաջ։ Վերցնենք թեկուզ հենց մեր այս հիդրոկոմպլեքսի շինարարությունը։ Ի՞նչ էր առաջներում այստեղ։

Պետը մի պահ լռեց, մտասույզ նայելով սեղանին։ ''Ասպրեին հիշեց'',-մտածեց Մարատը՝ նայելով նրան։

–Եվ ինչպիսի ջանքեր պահանջվեցին ու կպահանջվեն դեռ՝ այս ամբողջ հովիտը լույսերի մեջ կորած ծաղկաստան դարձնելու համար,-շարունակեց պետը։-Ի միջի այլոց, կարող է չգիտեք, դեռևս դաշնակցականներն էին նախագծել Թարթառի վրա ջրամբար կառուցել։ Գետը պետք է ելներ մինչև հարյուրքսան մետր բարձրության,թունելով ,խողովակներով անցներ, լեռնային գյուղերն այստեղից ջուր պետք է ստանային…– նա խորը շունչ քաշեց, ասաց.-Բայց կյանքը փոխվեց, այլ հունով գնաց։ Մի խոսքով, մարդու համար ամենագեղեցիկը, ամենաթանկը դա հենց նրա կյանքն է, սակայն այդ կյանքն առանց ազնիվ, անխոնջ աշխատանքի ոչինչ է։ -Նա կրկին խորը շունչ քաշեց և կարճ դադարից հետո ասաց.-Ձեր կենացը, որովհետև բոլորդ էլ ազնիվ, անխոնջ աշխատանքի մարդիկ եք… Նոր նշեցի, հիմա էլ կրկնում եմ ու միլիոն անգամ կարող եմ կրկնել. այո, ձեզ նայելիս սիրտս ուրախությամբ է լցվում, որովհետև ձեր հայրերի արժանավոր որդիներն եք դուք, և արժանի եք ընդունելու և առաջ տանելու ավագների էստաֆետը, դուք հավատարիմ եք այն գործին, որին իրենց կյանքը նվիրաբերեցին ձեր հայրերը։ Երջանկություն ու քաջ առողջություն եմ ցանկանում ձեզ, թող կյանքը ձեզ համար լինի ոչ միայն տոն, այլև քննություն ձեր կամքի ու արիության։ Քո կենացը նաև Մարատ, քեզ բարի գալուստ։

–Մենք դա առանձին պետք է խմենք, խնդրում ենք կենացները չխառնել, խմիչք շատ ունենք դեռ, -ասաց ինչ-որ մեկը։

Բոլորը ծիծաղեցին։ Շինարարության պետը ժպտաց և, բաժակը քիչ վեր բարձրացնելով, ասաց.

–Եվ նորից ու նորից բոլորիդ կենացները՝ և տղաների , և աղջիկների։ Աստված ստեղծելով կնոջը, նրան ասել է՝ գեղեցիկ եղիր, եթե կարող ես, իմաստուն եղիր՝ եթե ցանկանում ես, բայց շրջահայաց դու անպայման պետք է լինես։ Ես կուզենայի, որ այս մեկը չմոռանային մեր աղջիկները… Ողջ լինեք…

Տարագույն բաժակներն ու գավաթները զրնգոցով զարկվեցին իրար։ Մարատն իր բաժակը բարձրացրեց՝ խփելու Սիմայի բաժակին, սակայն նրա բաժակը դրված էր սեղանին։

–Դու չե՞ս ուզում խմել այս կենացը,-հարցրեց Մարատը։ Նա դեռ չէր հասցրել առանձին խոսել Սիմայի հետ, բայց տեսնում էր. Սիման նիհարել, փոխվել էր այս մի քանի շաբաթվա մեջ։

Սիման բարձրացրեց աչքերը, նայեց Մարատին. նրա աչքերը լի էին արցունքով։

–Քեզ ի՞նչ է պատահել,-հարցրեց Մարատը։

Սիման լուռ օրորեց գլուխը։ Ժեստ, որ, ըստ երևույթին , նշանակում էր՝ ինձ ոչինչ մի հարցրու։Նա գլխահակ դուրս եկավ վագոնից: Հանուն պատշաճության, որպեսզի աչքի չզարնվի, Մարատը սպասեց մի քանի րոպե ու նույնպես դուրս եկավ։

Բոլորովին մութ էր արդեն։ Մարատը աչքերով որոնեց Սիմային, սակայն ոչ մի տեղ չգտավ։ Նա մի քանի անգամ ոչ բարձր կանչեց նրան, աղջիկը չարձագանքեց։

Մարատը նստեց պատահած մի քարի, սիգարետ հանեց և դողացող մատներով վառելով այն, սկսեց ծխել՝ անհագորեն ներս քաշելով թանձր ծուխը։

Ինչ-որ անախորժ բանի արդեն ծանոթ, տագնապալից նախազգացումը կրկին համակեց նրան։ Նա արդեն հասկանում էր, որ Սիման խույս է տալիս իրենից։ Մի՞թե նա արդեն Անդրեյին է սիրում։ Անդրեյը նույնիսկ մի անգամ չնայեց իր կողմը։ Եթե այդպես է, ապա ինչո՞ւ այդպես նիհարել, մի տեսակ փոխվել է։ Հիշեց Սիմայի տողերը… ''Ինձ հետ սարսափելի ինչ-որ բան է տեղի ունենում։ Աղաչում եմ, եկ, և ինչքան կարող ես՝ շուտ''։

Սիգարետի ծուխը այրեց մատները, նա դեն նետեց այն, մտասույզ կերպով հետևելով, թե ինչպես կրակը, մթության մեջ աղեղ գծելով, կպավ քարերին և կայծերը շաղ գալով ցոլցոլացին մի կարճ ակնթարթ։

Տնից դուրս եկավ շինարարության պետը, գունավոր լայն թաշկինակով սրբելով քրտնած վիզը։

–Դո՞ւ ես, Մարատ,-տեսնելով Մարատին, հարցրեց նա, տարակուսանքով նայելով շուրջը։ – Իսկ ինչո՞ւ ես մենակ։

–Ներսում շոգ է , չկարողացա նստել։

Պետը նայեց նրան, հետո սարդելկաների նմանվող մատներով թեթևակի դիպավ նրա ուսին։ Մարատը վախենում էր, որ ծերունին հիմա կարեկցության կամ սփոփանքի խոսքեր կասի իրեն, որոնց իմաստը այդպես էլ նրան՝ Մարատին կմնա անհայտ։ Սակայն պետը բոլորովին այլ բան ասաց.

–Սարսափելի է, երբ հոգով քեզ զգում ես ջահել՝ կարծես թե ընդունակ ամեն ինչի՝ սիրո, երջանկության, բայց իրականում ծեր ես՝ դրա հետ կապված բոլոր ձախորդություններով… Առավոտյան անցիր ինձ մոտ, գիշերային հերթափոխության հետ կապված որոշ հարցեր կան, մանրամասն կխոսենք, միաժամանակ կպատմես, թե ինչպես է քո այդ ծերուկ Ֆրանկենբերգը։ Շատ դուրս եկավ , հաճելի մարդ է։

–Իսկ դուք, ինչ է, գնո՞ւմ եք։

–Այո, վաղը պետք է շուտ վեր կենամ։ Հետո էլ խանգարում եմ ես այստեղ, նրանք չափից դուրս կաշկանդված են զգում իրենց իմ ներկայությամբ։ Թող ուրախանան, ինչպես պետքն է։ Դե, բարի գիշեր, Մարատ։

–Լույսը բարի։

Մնալով մենակ, Մարատը նորից ծխեց, բայց ծխախոտի համը այս անգամ նրան թվաց դառը։ Նա շպրտեց սիգարետը, ելավ տեղից և քայլեց դեպի վագոն, որտեղից լսվում էին աշխույժ ձայներ, ծիծաղ, Անդրեյի կիթառի ճնգճնգոցը։ Սակայն նա չէր հասցրել մի երկու քայլ անգամ անել, երբ հյուրերը աղմուկ-աղաղակով, թեթևակի իրար բոթելով, դուրս թափվեցին վագոնից։

–Մարատ Աղաբեկովիչ, դա ազնիվ վարմունք չէ, մեզ մենակ եք թողել…

–Ինչո՞ւ եք լքել մեզ, Մարատ Աղաբեկովիչ…

–Իսկ մենք, ահա, որոշել ենք ձեր կենացը խմել ուղղակի այստեղ, ազատության մեջ։ Ձեր և Սիմայի կենացը…

–Իսկ ինքը՝ Սիման ո՞ւր է, -վերջապես հարցրեց Մարատը՝ ակամա ընդունելով իրեն մեկնած բաժակը։

–Ես այստեղ եմ…-արձագանքեց Սիման, դուրս գալով Անդրեյի թիկունքից։

–Իսկ ես քեզ էի որոնում…

Սիման չպատասխանեց։ Մարատը ուշադրությմբ նայեց նրան, փորձելով բռնել հայացքը, բայց դա նրան չհաջողվեց։

-Լսեք, տղերք,-միանգամայն անսպասելի խոսեց Անդրեյը՝ կիթառը սեղմած կրծքին։-Իսկ ի՞նչ կլինի ուղիղ գնանք ամբարտակ։ Էդպիսի տղայի կենացը միայն էնտեղ պիտի խմել։

Մարատը խեթ նայեց Անդրեյին։

–Չարժե,-քրթմնջաց նա։

–Ինչո՞ւ,– արագ հարցրեց Անդրեյը։-Հեռու է, դրա՞ համար։

–Այո,-կտրուկ ասաց Մարատը, առանց նրա կողմը նայելու։

–Ճիշտ է, հեռու է, ավելի լավ է էստեղ,– համաձայնվեցին մի քանիսը։

Անդրեյը բավականին խմած, թափ տվեց ձեռքը։

–Դե ինչ, էստեղ՝ ուրեմն էստեղ,– նա մոտեցավ Մարատին, բարձրացրեց բաժակը։-Քո կենացը , Մարատ։ Բարով ես եկել… Քո մեջ մի էնպիսի բան կա, որին ես նախանձում եմ։ Թե ինչ է դա՝ ասել չեմ կարող։ Բայց հիմի էդ մասին չի խոսքը։ Ես քեզ երկարատև կյանք եմ ցանկանում։ Եվ ցանկանում եմ նաև, որպեսզի երջանիկ լինես ու մշտական լինես ուրախության մեջ, որպեսզի երբեք ու երբեք քեզ դժբախտություն չպատահի։– Նա մի պահ կանգ առավ, կարծես ուժերը հավաքելու համար և ավելացրեց,-իսկ եթե, բան է, դժբախտություն պատահի, ապա կարողանաս դիմանալ ինչպես վայել է տղամարդուն…-Նա հանկարծ մի ումպով խմեց իր օղին, բաժակը դրեց գետնին և մատներն այնպիսի ուժով քաշեց կիթառի լարերի վրայով, որ քիչ մնաց դրանք կտրվեին։

Մարատը նայում էր մինչև վերջ չխմած իր բաժակին։

–Շնորհակալություն, Անդրեյ, թեկուզ դու, իհարկե, ինչ-որ բան կիսատ թողեցիր… Թե՞ ես սխալվում եմ,-նա կտրուկ շուռ եկավ Սիմայի կողմը և շփոթվեց. Սիման նայում էր նրան լայն բացած աչքերով, վախեցած։-Մարատը շրջվեց նրանից։-Անդրեյ , առաջարկվեց խմել իմ ու Սիմայի կենացը։ Կարծեմ դա էր, չէ՞, որ դու թողեցիր չասված։

Անդրեյը ուղիղ նայեց նրան։

–Այո, ճիշտ կռահեցիր։ Ես չուզեցի ձեր երկուսի կենացը միասին խմել։-Նա վերցրեց իր բաժակը, ինչ-որ մեկը արագ օղի լցրեց։-Այ հիմա ես կարող եմ խմել Սիմայի կենացը,-նա մոտեցավ աղջկան։-Քո կենացը, Սիմիկ։ Չգիտեմ, դու երջանիկ կլինե՞ս երբևէ… Բայց կուզենայի, որ լիեիր… Քո կենացը, քո սիրուն աչքերի, քո կրակոտ շուրթերի կենացը…

Մարատը թափով խփեց Անդրեյի դեմքին։ Քար լռության մեջ ապտակը բավականին շառաչուն հնչեց։

Անդրեյը երերաց, բաց մնաց ոտքի վրա։

–Շնորհակալություն, էդ էլ տղամարդկություն էր, ապրես…-Անդրեյը բաժակը զարկեց քարերին, և, մատներով խփելով կիթառի լարերին, ինքնամոռացության մեջ մրմնջաց.

-Անգամ կիսանինջ

Միշտ լսում եմ ես,

Ախ, լսում եմ ես,

Դու կանչում ես ինձ…

Նա մի կողմ նետեց կիթառը և ձեռքը պարզելով ձորի կողմը, ասաց՝ առանց որևէ մեկին դիմելու.

– Այնտեղ, գետի մյուս ափին, սովխոզի այգում վարդի մի մեծ թուփ կա… այնտեղ բացվել է վարդը… Ես հիմա Սիմայի համար վարդ կբերեմ,-այս խոսքերից հետո նա անդունդի վրայից իրեն նետեց ցած։ Ամեն ինչ տեղի ունեցավ այնպես անսպասելիորեն ու արագ, որ ոչ ոք նույնիսկ փորձ չարեց նրան ետ պահել։ Մի քանի ակնթարթ անց ներքևում, լռության մեջ, լսվեց ջրի ճողփյունը։

–Նա իրենն նետեց գետը,-ասրսափահար ասաց ինչ որ մեկը։

Եվ անդունդն ի վար կախվեց Սիմայի անակնկալ ճիչը.

–Ա-ա-ա-Անդրյուշա…-Նա ակամա երկու քայլ առաջ վազեց ու կանգ առավ անդունդի եզրին։

Մի քանի րոպե բոլորն անզգայացած նայում էին ներքև, ուր սևամութ անդունդի մեջ , քարերին բախվելով, հեծեծում էր գարնանային պղտոր գետը։

Ոչ ոք չէր համարձակվում խախտել լռությունը, ասես յուրաքանչյուրն իր կամքից անկախ վկա էր եղել այն բանին, ինչ պիտի տեղի ունենար առանց վկաների։

Մարատը նայեց ժամացույցին, հետո ասաց հավասարակշիռ, հանդարտ ձայնով.

–Մի անհանգստացեք, նրան ոչինչ չի լինի, ջուրն այնտեղ ծանծաղ է, որ ուզենա էլ՝ չի քշի… Դե, ուշ է, գնանք։

Ասես հոգեհացից էին վեր կացել, բոլորը դանդաղ, լռին քայլեցին դեպի իրենց վագոնները։

Այնտեղ, հայացքը դեպի ջրերը, միայնակ կանգնել էր Սիման։

…Մարատը վերջացրեց իր պատմությունը։ Ես նրան ոչինչ չասացի այն մասին, որ անձամբ ճանաչում եմ Սիմային, տեսել եմ բուժակ Ներսեսի մոտ, հյուրերի տնից բանավան իջնելիս ծառերի մթության մեջ լսել նրա ծիծաղն ու ասածները Անդրեյին… Նա ծխախոտ վառեց, մտազբաղ մոտեցավ, բաց արեց լուսամուտի զույգ փեղկերը։ Սենյակ ներխուժեցին գետի հեռավոր շառաչը, էքսկավատորների, տրակտորների, բուլդոզերների խուլ թնդյունն ու դղրդյունը, ամբարտակ բարձրացող բազմատոննանոց ինքնաթափերի մարող ու կրկին լսվող հռնդյունը։ Ամբողջ ձորահովիտը, չնայած գիշերվան, ապրում էր իր ուրույն կյանքով՝ առանց իջեցնելու այն տեմպը, որ տրվել էր նրան չորս տարի առաջ։

–Իսկ հետո՞,-երկարատև լռությունից հետո ասացի ես։

Հետո՞…Գնացին նրանք՝ Անդրեյն ու Սիման։ Եվ Մարատը մնաց մենակ։ Իսկ Սիմա՞ն։ Չէ՞ որ նա շարունակ Մարատի հետ էր, նրանից անբաժան։ Երբեմն կարոտից քիչ էր մնում կանգ առներ շունչը։

Մարատը հիշեց բաժանման առաջին ծանր օրերը, գլուխն օրորեց։

–Շատ էր դժվար,– հոգնած ասած նա առանց շրջվելու։– Խելագարվել կարելի էր։

Ո՞ւր գնացին նրանք, որտե՞ղ էին՝ Մարատը չգիտեր։ Դատարկվել էր ասես աշխարհը։ Մռայլ էր շարունակ, ոչ ոքի հետ չէր խոսում, չէր խառնվում։ Առավոտ շուտ էր գնում աշխատանքի, ուշ երեկոյան վերադառնում։ Գիշերները երբեմն տնից ելնում, խավարի մեջ նստած ծխում էր և դարձյալ մտածում էր Սիմայի մասին։ Եղավ մի պահ, երբ նա մտածեց թողնել ու հեռանալ այս տեղերից, գնալ գրողի ծոցը. Բայց հեշտ է ասելը՝ թողնել ու հեռանալ։ Իսկ ամբարտա՞կը, մարդկանց վստահությո՞ւնը, դիսերտացիա՞ն… Իսկ հետո մոռացավ։ Բայց ոչ… չմոռացավ։ Անհնարին էր մոռանալ անցյալը…

-Այնուամենայնիվ շատ է զարմանալի կյանքը,-անսպասելի շրջվելով իմ կողմը, ասաց Մարատը և մոտենալով սեղանին, արկղից մի ծրար հանեց։– Այսօր առավոտյան եմ ստացել,-ավելացրեց նա, ծրարից հանելով նամակն ու մեկնելով ինձ։-Սիման է գրել։

Ես տարակուսանքով նայեցի նրան՝ անհարմար է ուրիշի նամակը կարդալ։

–Ոչինչ, կարդացեք, ես թույլ եմ տալիս։

Նամակը կարճ էր, գրված էր խոշոր, աղջկական կլորաձև ձեռագրով։ Սիման հաղորդում էր, որ կես տարուց հետո բաժանվել է Անդրեյից և վերադարձել տուն՝ մոր մոտ։ «Ամբողջ այս երեք տարիների ընթացքում ես քո մասին եմ մտածել միայն, Մարատ։ Եվ չեմ կարողացել ներել ինձ իմ անխոհեմ քայլի համար։ Ես այն ժամանակ ասես ինչ-որ կախարդության մեջ էի։ Ճիշտ են ասում, որ տղամարդիկ աչքերով են սիրում, կանայք՝ ականջներով։ Բայց դա իհարկե չի արդարացնում ինձ։ Եվ ինչո՞ւ արդարանալ։ Ախ, ինչպես կուզենայի իմ կյանքից ջնջել այդ տարիներն ու վերադառնալ աշնանային այն արևոտ օրը, երբ ես նստած էի գետափին, մամռածածկ մի քարի, իսկ իմ առջև, տաք քարերի մեջ գլուխը բարձրացրած ինձ էր նայում գեղահրաշ մի օձ, իսկ հետո եկար դու… Բայց դա, ես գիտեմ, անհնարին է։ Դու այն մարդկանցից չես, ովքեր հեշտությամբ ներում են վիրավորանքը։ Այնպես տխուր է կյանքն առանց քեզ…»։

Ես, առանց որևէ խոսքի, վերադարձրի նամակը։ Մարատը խնամքով ծալեց այն, տեղավորեց ծրարում և դնելով արկղի մեջ, կողպեց։ Հետո նորից մոտեցավ բաց լուսամուտին, նայեց ձորահովտին, որտեղից լսվում էր հսկա կառույցի գվվոցը։

Դրսում ամեն ինչ՝ սարերն ու ձորերը, լեռներն ու լեռնագոգերին փռված գյուղերը՝ ինչպես մշուշի մեջ՝ երերում, շողում էին ամառային աստղազարդ գիշերվա մեջ։ Հեռու լեռնալանջին մեկ կորչում, մեկ կրկին առկայծում է ինձ ծանոթ մենավոր կրակը։ Տարօրինակ է, սակայն ինձ թվում է, թե ես մի անգամ, շատ վաղուց, արդեն տեսել եմ այդ ամենը՝ և այդ լեռների աղոտ ուրվագծերը՝ երկնքի կապտասևավուն հեռանկարի վրա, և այդ հեռավոր ու մենավոր կրակը մթության մեջ… Որտե՞ղ եմ տեսել։ Ահա, հիշեցի. դա այն ժամանակ էր, երբ Վահեն ինձ կանչեց իր մոտ, և մենք նրա հետ երկար դատարկաբանում էինք մթության մեջ. նրանց տնից երևում էին հեռավոր լեռները, որոնց ստորոտում, հավանաբար, կոլտնտեսային ֆերմայում, առկայծում էր մեն-մենավոր մի կրակ…

Ես երկար նայում էի հեռվում, մխացող մշուշի մեջ առկայծող կրակին և բոլորովին անսպասելի մտածեցի այն մասին, որ այդ մենավոր կրակը մեր անցյալն է՝ բնավ ոչ այն օրերը, որ անցել են, այլ նրանք , որ հիշվում են, և ձուլված են մեր էությանը, ընդմիշտ ապրում են մեր մեջ՝ ուղեկցելով մեզ ու շշնջալով մեր ականջին, որ կյանքը տրվում է կարճ ժամանակով և կարևորն այն չէ՝ շա՞տ ես ապրել, թե քիչ, այլ այն, թե ճի՞շտ ես ապրել արդյոք…

Արթնանում եմ պայծառ լույսից։ Բացում եմ աչքերս և իսկույն էլ կկոցում՝ արեգակնային ճառագայթների խուրձը, թափանցելով բաց լուսամուտից ներս, մի պահ կուրացնում է ինձ։ Մի՞թե այսքան երկար եմ քնել։ Նայում եմ ժամացույցին՝ ինն անց է։ Հատաքրքիր է, գնացե՞լ է Մարատը։ Արմունկներիս վրա հենվելով՝ նայում եմ նրա մահճակալին։ Մարատը չկա։ Այդ էր պակաս, որ կառույցի գլխավոր ինժեները մինչև կեսօր պառկեր տեղաշորի մեջ։

Վեներան նույնպես, հավանորեն, գնացել է։ Ելնում, արագ հագնվում, դուրս եմ գալիս։ Բակում հանդիպում եմ Ամալյային։ Ձեռքի սուր գոգաթիակով քերում է փայտե սանդուղքների վրա չորացած ցեխը։

–Երևում է գիշերը փոխս ես գցել վագոնդ,-ժպտում է նա,-առավոտյան եկա, տեսնեմ մարդ չկա։ Տեղաշորն էլ էնպես գեղեցիկ է հավաքած, ասես աղջիկ է քնել էնտեղ։

Երևում է Վեներան ջանացել է։

–Երեկոյան զրույցով ընկանք Մարատ Աղաբեկովիչի մոտ ու այդտեղ էլ մնացի։

Մտնում եմ իմ սենյակը և, վերցնելով պորտֆելս, դուրս եմ գալիս բակ։

–Դե , Ամալյա , մնաք բարով։

–Գնո՞ւմ ես, ինչ է։

–Հա, ժամանակն է արդեն։-Ես սեղմում եմ նրա տաք, կոշտացած ձեռքը։-Շնորհակալություն ձեր բարության ու հոգատարության համար։ Եվ ներեցեք, եթե ինչ-որ բան այնպես չէր։

–Չէ, ամեն ինչ էլ կարգին էր, մենակ լավ չի, որ էդպես շուտ գնում ես, մի երկու շաբաթ մնայիր, մի տես ինչ եղանակներ են…

–Ուրախությամբ կմնայի, բայց գործուղումս արդեն վերջացել է, չհասցրի նույնիսկ մերոնց մոտ՝ Հնձախութ գնալ։ Աստված չանի, իմանան, որ մի շաբաթ այստեղ եմ եղել ու չեմ գնացել իրենց մոտ՝ կնեղանան։

Վերցնում եմ պորտֆելս և, չնայած շրջկենտրոն մեկնող ավտոբուսին դեռ շատ ժամանակ կա, ոլորապտույտ արահետով շտապ գնում եմ դեպի գետափի երկհարկանի շենքը, ուր տեղավորված է շինվարչությունը: Հարկավոր է ձևակերպել գործուղման թերթիկն ու զուգընթացաբար պետի հետ խոսել կառույցին առնչվող մի երկու հարցի մասին։

Արևալից ու ջինջ առավոտ է, արահետի երկու կողմերին, կանաչների մեջ, երևում է լույսի արագ ցոլանքը. շաղը դեռևս չի հասցրել գոլորշիանալ։ Այս ու այնտեղ ծորուն կլկլացնում են պիրոլները, իսկ դաշտային երիցուկները, որ սփռված են շուրջ բոլորը՝ ինչպես աստղերը գիշերային երկնքում, տարածել են իրենց անուշիկ բուրմունքը։

Ձևականությունները, կապված գործուղման հետ, շուտ վերջացան, ինձ հետաքրքրող հարցերի մասին զրուցեցի կառույցի ծերունազարդ պետի հետ և դուրս եկա առանձնասենյակից, որի լուսամուտներն ուղիղ նայում էին գետին։

Ռոզան՝ դարձյալ նույն սանրվածքով, ընդունարանում, գրամեքենայի մոտ նստած, երեկվա պես ներկում էր շուրթերը։

–Գնու՞մ եք արդեն,-շրթներկը մի կարճ պահ շուրթերից հեռացնելով, հարցրեց նա։

–Այո, -ասացի ես,– չե՞ք գալիս։

–Ե՞ս…Ի՞նչ եք ասում,-նա խնդումներես նայեց ինձ։ – Ես երեկ կատակում էի։ Ինչպե՞ս կարող եմ ապրել առանց այս սար ու ձորերի։ Ես կապված եմ ամբարտակին, ինչպես երկինքը լուսնյակին։-Նա ծիծաղեց իր հանգավոր համեմատության վրա և հենց այնպես, ի միջի այլոց, ասաց.-Ձեզ բարի ճանապարհ։

Ես անշտապ իջա բակ և այստեղ, ամբատակից եկող ձայների շառաչի ներքո, որպես մտերիմ բարեկամի, հրաժեշտ տվեցի Մարատին։ Նա հենց նոր էր եկել ամբարտակից և Ալվինայի հետ մտերմիկ զրուցելով բարձրանում էր երկրորդ հարկ։

–Երևում է մեկնում եք, -ասաց Մարատը, ձեռքը մեկնելով ինձ։

–Այո, -պատասխանեցի, ամուր սեղմելով նրա ձեռքը։– Գնում եմ։

–Դե, ուրեմն, հաջողություն ձեզ,-ասաց Մարատը ժպտալով։

–Ձեզ նույնպես հաջողություն եմ ցանկանում,-խորախորհուրդ ասացի ես, ուրախ՝ նրանց տեսնելով միասին։

Ալվինան երախտընկալ մի հայացք նետեց ինձ վրա և անմիջապես նայեց Մարատին։

–Շնորհակալություն,-ասես երկուսի անունից ասաց Մարատը և ժպտահայաց նայեց Ալվինային։ Աղջիկը շիկնելով արագ փախցրեց աչքերը, իսկ Մարատը, ասես ինչ-որ բան հիշելով, ավելացրեց,-Սպասեք, ես հիմա Մերուժանին կասեմ՝ ձեզ կտանի մինչև կանգառ։

–Չէ, Մարատ ջան, շնորհակալ եմ,-հրաժարվեցի ես։-Դեռ ժամանակ շատ կա, ոտքով կգնամ։-Եվ դուրս գալով բակ, քայլեց դեպի ավտոբուսի կանգառ։

Զարմանալի է, մարդ թեկուզ կարճ ժամանակով որևէ տեղ մնալուց հետո, տարօրինակ զգացում է ապրում՝ երբևէ ինքը նորից կվերադառնա՞ այդտեղ, թե՞ դա վերջին անգամ է։ Մի պահ կանգնում, դիտում եմ բարձր լեռներով ու անտառներով շրջափակված բանավանն ու ձորահովիտը, որ այդ պահին արևով լցված վիթխարի թասի է նման։

Ես շրջվում եմ, քայլում դեպի ավտոբուսի կանգառ և այստեղ, կանգառ տանող ճանապարհին, անսպասելիորեն հանդիպում եմ Վեներային։

–Բարի լույս,-զուսպ կերպով արտաբերում է նա և, չգիտես ինչու, կարմրում է։ Նրա ձեռքին հնամաշ մթերացանց կա՝ մեջը կեֆիրի երկու դատարկ շիշ։ Վեներան փորձում է մթերացանցը թաքցնել թիկունքում։

–Բարև, Վեներա։ Առավոտյան դու այնպես շուտ գնացիր, որ ես չհասցրի նույնիսկ տեսնել քեզ։

–Հա, ես տեղ պիտի գնայի… վախենում էի չհասցնել…-ասում է նա, բայց և իսկույն փոխում է խոսակցությունը։-Պորտֆելդ էլ ես վերցրել։ Երևի ճանապարհվո՞ւմ ես։

–Այո։

–Գնանք, ես քեզ կուղեկցեմ։

Դանդաղ մոտենում ենք կանգառին, նստում ժայռի կարկառվածքի տակ դրված երկար նստարանին։ Վերևի գյուղերից շրջկենտրոն տանող ավտոբուսը այստեղ է կանգնում։

Նայում եմ ժամացույցին. Քառասուն րոպե կա դեռ։

–Դու, երևի, խանութ էիր, հա՞, գնում,– հայացքով ցույց տալով դատարկ շշերով մթերացանցը, ասում եմ ես։

Նա, չգիտես ինչու, դարձյալ կարմրում է, հայացքը դարձնելով ուրիշ կողմ։

–Ոչ, ես…Ես նրան ուտելիք էի տարել։

Ահա թե ինչ։ Իսկապես որ արժե զարմաալ. դեռևս երեկոյան նա ասաց, որ ամուսինը նստած է։

–Սպարտակի՞ն։ Բայց չէ՞ որ դու ասացիր, որ նա այստեղից շատ հեռու է՝ Կոմի երկրամասում։

–Նրա համար չէ, Վահեի համար էի տարել։

Ինչ-որ սատանայական բան է սա։

–Եվ քեզ թույլատրեցի՞ն։

–Այո, ես պայմանավորվել եմ նրանց պետի հետ։

–Եվ վաղո՞ւց ես նրան ուտելիք տանում։

–Երկու ամսից ավել է։ Այն օրվանից, ինչ այստեղ է։Երկար խոսել, ճիշտ է, չի հաջողվում, թույլ չեն տալիս, բայց ուտելիք հանձնել՝ թողնում են։

Խոստովանում եմ, ինձ մի պահ այնպես է թվում, թե ես թյուրիմացության մեջ եմ ընկել։

–Եվ նա ընդու՞նում է այդ ուտելիքը։

–Սկզբնական օրերին հրաժարվում էր, բայց հետո սկսեց ընդունել։

Որոշ ժամանակ մենք լռում ենք՝ չհամարձակվելով նայել մեկս մյուսին։

–Վեներա, ինձ թվում է, դու ինչ-որ բան լրիվ չես ասում։

–Հատկապես ի՞նչ։

–Ասա, խնդրեմ, ինչի՞ համար են նրան նստացրել։ Վահեի մասին է խոսքը։

Նա հառաչում է և նորից ինձ ծանոթ ժեստով ձեռքը տանում է դեմքի վրայով։

–Դա երկար պատմություն է, երկու բառով չես պատմի։

–Ոչինչ, մենք ժամանակ շատ ունենք։

Վեներան մի առ ժամանակ լսում է՝ ասես ի մի բերելով մտքերը։

–Դու հիշո՞ւմ ես, ես երեկ հարցրի՝ քեզ երբեք չի՞ վիճակվել դառը կսկիծ ապրել այն մտքից, որ դու ինչ-որ ժամանակ անտարբերությամբ ես անցել այնպիսի մի բանի կողքով, որը գուցե երջանկության լույսով ողողեր քո ամբողջ կյանքը։

–Հիշում եմ։

–Այսպես ահա, կարծես թե դա տեղի է ունեցել ինձ հետ։ Հիշու՞մ ես, դպրոցում բոլոր տղաները սիրահարված էին ինձ, իսկ ես միայն ծիծաղում էի նրանց վրա։ Քո հարցում, ճիշտ է, այդպիսի բան չի եղել, բայց դա էլ , երևի, այն պատճառով, որ դու չես համարձակվել սիրտդ բացել ինձ… Դու երեկ հարցրիր, թե ես հիմք ունե՞ի արդյոք ծիծաղելու ձեր վրա։ Իսկ մի՞թե քեզ համար պարզ չէ՝ ունեի՞, թե՞ ոչ։

–Առհասարակ, պարզ է… Ինձ համար դա պարզ դարձավ դեռևս այն օրը, երբ մեր տնամերձ այգուց տեսա, թե ինչպես նստեցիր կապույտ ''Վոլգան'' ու մեկնեցիր գյուղից։ Մեր անհմուտ սիրատածությունն ու սիրազեղ նամակները սոսկ զվարճացնում էին քեզ, որովհետև երեխայական արարմունքներ էին թվում։ Կարճ ասած, մենք պարզապես չդիմացանք սեփական ''Վոլգայի'' տիրոջ մրցակցությանը։

–Ըհը։ Եվ նրա շռայլությանը նույնպես։ Եվ ոչ միայն շռայլությանը, այլ նաև ինքնավստահությանը, ոչ միայն ձեր, այլև իմ հանդեպ ունեցած գերազանցության նրա զգացումին, նրա զուտ տղամարդու՝ իմ կերտվածքի կանանց համար խիստ հրապուրիչ, գրավչական տիրողականությանը։ Իսկ ի՞նչ կարող էիք տալ դուք, բացի սիրային անմիտ նամակներից՝ հավերժական հավատարմության երդումներով ու այլևայլ անհեթեթություններով։ Այդպես էր թվում այն ժամանակ… Տափակ պատմություն է, չէ՞…

Դա արդեն նայած ում համար. որևէ մեկի համար գուցեև տափակ է, իսկ մեկ ուրիշի համար՝ ճակատագիր։

Խուսափողաբար պատասխանում եմ.

–Առհասարակ, տարօրինակ բան է կյանքը։

–Այո…-հառաչանքով պատասխանում է Վեներան՝ աչքերը կկոցած նայելով հեռավոր լեռների կողմը։-Տեղափոխվելով ձեր գյուղից, մենք սկսեցինք ապրել մարզկենտրոնում։ Երեք սենյականոց լավ բնակարան ունեինք նոր շենքում, ես նյութական ոչ մի բանի կարիք չէի զգում, փող՝ ինչքան ասես կար մոտս, ամուսինս երես էր տալիս ինձ, ոչ մի բան չէր մերժում, բարի էր իմ հանդեպ, հոգատար ու քնքուշ… Մի տարի անց տղա ունեցանք։ Թվում էր է՞լ ինչ է պետք կյանքում։ Մի խոսքով ես երջանիկ էի։

–Եվ երկա՞ր տևեց այդ երջանկությունը։

–Հինգ տարի։ Մինչև այն օրը, երբ փողոցում ինձ անսպասելի կանգնեցրեց Վահեն։

–Վահե՞ն։

Անկեղծորեն ասած, տալով իմ հարցը, ես հույս ունեի բոլորովին այլ պատասխան լսել. վերջ ի վերջո, փորձված գործամոլի կնոջ երջանկությունը (այն ժամանակ Սպարտակը, երևում է, հենց այդպիսի մի գործամոլ էր) վաղ թե ուշ պետք է փոխարկվեր արցունքների, համենայն դեպս, դա կլիներ օրինաչափ երևույթ։

–Բայց չէ՞ որ Վահեն գնացել էր Սումգայիթ։

–Այո, նա աշխատում էր ինչ-որ գործարանում։ Բայց այդ օրերին արձակուրդ էր եկել գյուղ և մի քանի օր մնաց Ստեփանակերտում՝ քեռու մոտ։ Մենք հանդիպեցինք պատահաբար, կարծեմ, խանութից էր գալիս, թե գնում էր խանութ՝ հիմա չեմ հիշում…Մենք մի քիչ զրուցեցինք, նա խոստովանեց, որ ոչ մի կերպ չի կարողանում մոռանալ ինձ, ես ծիծաղեցի՝ պատասխանելով, որ երեխա ու սիրելի ամուսին ունեմ…''Միևնույն է, ես քեզ կտանեի ինձ հետ՝ թեկուզ երեք երեխա էլ ունենայիր, միայն թե համաձայն լինեիր դու''։ Ինձ արդեն սկսել էր զայրացնել այդ խոսակցությունը, և ես, որպեսզի վերջ տրվեր դրան, հավանաբար ասացի ոչ այն, ինչ հարկավոր էր ասել. մինչև հիմա էլ չեմ կարողանում ներել ինձ։

–Իսկ ի՞նչ էիր ասել որ։

–Ասացի. ''Եվ ինչով պիտի երջանկացնես ինձ։ Քո մաշված շալվարներո՞վ, թե՞ աղքատիկ մահճակալով՝ գործարանային ցուրտ հանրակացարանում''։

–Հըմ, ավելի կծու դժվար է երևակայել։

–Դու գիտե՞ս, նա այնպիսի ցավով նայեց ինձ, այնպիսի դառն ափսոսանքով, որ… ավելի լավ էր ապտակեր։ Բայց պատասխանեց հանգիստ ձայնով. ''Ոչ, Վեներա, ես քեզ կերջանկացնեմ ահա այս ձեռքերով''։– Նա պարզեց ձեռափերը, որոք սև էին ու կոշտուկավոր։ ''Սրանք ազնիվ ձեռքեր են''-ասաց նա։ Արժեր, որ ես անմիջապես ներողություն խնդրեի իմ ասած խոսքերի համար, բայց նվաստացուցիչ այն վիճակը, որի մեջ ես ինձ զգում էի այդ րոպեին, ընդհակառակը, այնչափ զարմացրեց ինձ, որ ես չկարողացա վարվել քիչ թե շատ խելամիտ կերպով։ Ես իմ մատից հանեցի ադամանդե խոշոր քարով մատանին՝ Սպարտակի հարսանեկան նվերը, և ցույց տվի նրան. ''Ահա այս մատանին,-ասացի ես,-ճիշտ այնքան արժե, որքան կարող էին վաստակել քո այդ ազնիվ ձեռքերը մի քանի տարում։ Ուզո՞ւմ ես նայել։ Վերցրու։'' Մատանին նա չվերցրեց։ Նա միայն ժպտաց, հեռվից նայեց դրան և ցածրաձայն ասաց. ''Հրաշալի քար է… Երբևէ պատասխան կպահանջեն նրանից, ով դա նվիրել է քեզ։ Թե ինչ պատասխան կտա Սպարտակը՝ այդ մասին կիմանա դատախազը։ Իսկ այ ի՞նչ պիտի պատասխանես դու''։ Աչքերս մթնեցին նրա խոսքերից։ ''Գիտե՞ս ինչ,– ասացի ես, առանց հաշիվ տալու ինձ,– գլուխ մի տար քո հիմար քարոզներով, քեզնից վախեցող չկա''։ ''Իսկ ես չեմ վախեցնում, -հանգիստ ասաց նա նկատի գունատվելով։-Կա մարդկանց մի տեսակ, որ գիշեր ու ցերեկ փող ու ոսկի է դիզում, ապակե բանկաներում ու կավե պուլիկներում թաղում հողի մեջ, երբեմն նույնիսկ մոռանալով, թե որտեղ ինչքան է թաղված։ Այդպիսի մարդիկ ապրում են ճոխ հարստության մեջ՝ արհամարհելով մեզ նմանների կարծիքները, բայց նրանք բոլորն էլ ներքուստ նախանձ մարդիկ են, նրանք նախանձում են մեզ նույնիսկ այն բանի համար, որ մենք հանգիստ ու խաղաղ քնում ենք մեր հարկի տակ, առանց վախենալու, թե ահա ուր որ է միլիցիան կծեծի մեր դուռը։ Չարաչար սխալվում են բոլոր նրանք,-շարունակեց նա,– ովքեր մտածում են, թե փողն ընդունակ է ամեն ինչ անելու։ Միևնույն է, փող դիզողներից հազարից մեկն է վայելում այդ փողերը''։

Վեներան կրկին խորասուզվում է մտքերի մեջ։ Ես չեմ խանգարում նրան։ Որոշ ժամանակ անց նա շարունակում է.

–Այդ օրվանից ասես ինչ-որ բան փշրվեց իմ հոգում։ Ես սկսեցի ուշադրությամբ հետևել ամուսնուս, նրա ընկերներին, ականջ դնել նրանց խոսակցություններին։ Եվ այդ խոսակցությունները շարունակ փողի մասին էին, ինչ-որ տեղից ձեռք բերած չճարվող ապրանքների, ընկեր-տղաների՝ քաղաքից դուրս անցկացրած խրախճանքների ու նման բաների մասին…

Վեներայի վերջին խոսքերը լարում են ուշադրությունս։ Ի վերջո այդպիսի սուրբ միամտությունը չի բռնում նրա խառնվածքին…Ասե՞լ։ Թե՞ չարժե։

–Լսիր, Վեներա, մի՞թե դու ինքդ մինչ այդ չես մտածել այն մասին, որ, համենայն դեպս, աշխատավարձով չեք ապրում։

–Մտածել եմ, իհարկե, բայց… Ինչպե՞ս քեզ բացատրեմ… Ես ապացույցներ չունեի, եթե լինում էլ էին, ես հրաժարվում էի հավատալ դրանց՝ գտնելով հարյուրավոր բացատրություններ, կամ, պարզապես ասած դիմում էի հնարանքների, որպեսզի չնկատեի այդ հանցանշանները։ Հասկանո՞ւմ ես, ուրիշ բան է,եթե խոսքը վերաբերում է ուրիշի, այստեղ մենք, առանց քաշվելու, իրերը կոչում ենք իրենց անուններով։ Եվ միանգամայն այլ բան՝ երբ դա քո ամուսինն է, քո երեխայի հայրը, մի մարդ, որի հետ դու կապված ես բազմաթիվ կապերով, որը սիրում է քեզ, չի մերժում ոչ մի բանում, կատարում է ուզածդ ցանկությունն ու քմահաճությունը։ Նա իքն էլ շատ հաճախ ու առանց ճիգ ու ջանքի փարատում էր իմ տարակուսանքները։ Թանկարժեք իրերի մասին, օրինակ, որը նա նվիրում էր ինձ կամ թաքցնում էր որևէ տեղ, ասում էր, որ ժառանգական են, իրեն են անցել հորից, պապից և այլն։ Եվ ես հավատում էի նրան, քանզի գիտեի, որ նրա տոհմը՝ էն գլխից էլ առևտրի հետ կապված, ժամանակին շրջանի ամենահարւստներից էր։ Այդպիսի խոսակցությունները սովորաբար ավարտվում էին նրանով, որ նա ծիծաղելով ասում էր. ''Խենթուկ, մի՞թե դու իսկապես լրջորեն մտածում ես, որ ես կարող եմ մի քանի հազար ռուբլու համար վտանգի տակ դնել իմ բարի անունը, իսկ քեզ ու իմ որդուն ծաղրատեղ շինել մարդկանց առջև: Իմացած եղիր, որ ինձ համար պատիվը կյանքից թանկ է''։ Բայց, կրկնում եմ, բոլոր այդ խոսքերն ու արդարացումները ոչ մի արժեք չէին ունենա ինձ համար, եթե դա ոչ թե իմ ամուսինը, այլ ինչ-որ մեկ ուրիշն ասեր, ինձ օտար մի մարդ։

–Նշանակում է դու պարզապես ստիպել ես քեզ հավատալ, այսինքն՝ խաբել ես ինքդ քեզ։

–Այո, բայց Վահեի հետ հանդիպելուց հետո դադարեցի ինքս ինձ խաբելուց։

–Մի՞թե։

Վեներան անուրախ տարուբերում է գլուխը։

–Զարմանալ պետք չէ… Ինչպե՞ս դա քեզ բացատրել… Քո փոխարեն կին լիներ, նա ինձ, հավանորեն, հեշտ հասկանար։

–Եվ այնուամենայնիվ…

–Գիտե՞ս ինչ, երբ մի տղամարդ կնոջը չորս-հինգ հազար ռուբլու արժողությամբ ադամանդե մատանի է նվիրում, իսկ մյուսը պարզապես առաջարկում է իր կոշտուկավոր ձեռքերը, այդ կնոջ համար ընտրությունը դյուրին լինել չի կարող, և նա խորհրդածելու բան ունի… Դե, լավ, այս ամենը սենտիմենտալություն է։

…Վահեի հետ ունեցած հանդիպման հետագա բոլոր օրերին Վեներան իրեն զգում էր այնպես, ինչպես, հավանաբար, կզգար ալպինիստը, որը բարձրացել , հասել է վտագանավոր գագաթ, իսկ իջնել այնտեղից չի կարող, որովհետև փրկափոկը ձեռքից դուրս է սահել ու ընկած է անդունդում… Նրան ինչ-որ անորոշ, տագնապալից զգացում էր համակել։

Մի քանի անգամ խոսք բացելով, նա ամուսնուն խնդրեց թողնել այդ գործը (նա բնակչության կենցաղային սպասարկման ինչ-որ կոմբինատում էր աշխատում) և զբաղվել ըստ մասնագիտության (պոլիտեխնիկական ինստիտուտ էր ավարտել)։ Վեներան միաժամանակ նրան խնդրում էր դադարեցնել շփումներն իր այն ընկերների հետ, որոնք օգնում էին նրան կասկածելի գործերում։ Բայց Սպարտակը չէր ուզում լսել կնոջը։

–Ի՞նչ մարդ ես դու, փոխանակ ուրախանալու նրանով, ինչ ունես, շարունակ չունեցածիդ մասին ես մտածում, -մի անգամ արցունքն աչքին ասաց Վեներան,-գոնե մեր մասին մտածեիր։

Սպարտակը քմծիծաղեց այդ խոսքերի վրա և հանկարծակի խռպոտած ձայնով ասաց.

–Լսիր, դու քո գործին կաց, իմ հաշիվները ես ավելի լավ գիտեմ։

Վեներային թվում էր, թե երկրորդ երեխան ինչ-որ փոփոխություն կմտցնի իրենց կյանքում։ Նա մտածում էր այն մասին, որ երեխաները պատասխանատվության ինչ-որ զգացում կարթնացնեն ամուսնու մեջ, սակայն, ավաղ, ոչինչ չօգնեց։ նրանց միջև անդունդ էր առաջացել, որը գնալով ավելի էր լայնանում ու խորանում։ Վեներան պարզորոշ տեսնում էր՝ իր ընտանեկան բարօրությունն արագընթաց կերպով գնում է դեպի անդունդ, և չգիտեր, թե ինչպես առաջն առներ։

Այսպես անցավ մեկ-երկու տարի։ Մինչ այդ Վահեն վերջնականապես տեղափոխվեց Ստեփանակերտ, ուր ապրում էր Վեներան և աշխատանքի անցավ մետաքսկոմբինատում։ Վեներայի պատճառով էր փոխադրվել՝ նա ինքն այդ մասին ասաց Վեներային։ ''Առանց քեզ կյանքն ինձ համար ոչ թե կյանք է, այլ գոյությունը քարշ տալ,– ասաց նա Վեներային։-Ուզում եմ ապրել նույն քաղաքում, որտեղ դու ես, շնչել նույն օդը, և ներիր, որ այլ կերպ վարվել չկարողացա''։

Մի անգամ պատահաբար հանդիպեցին փողոցում։ Սպարտակի հետ էր։ Մի երկու խոսք փոխանակեցին ընդամենը։ Բայց Վեներան զգաց, որ Վահեն դուր չեկավ ամուսնուն։

–Տարօրինակ տղա է, – երբ բավականին հեռացել էին, ասաց Սպարտակը։

–Ինչո՞ւ,– արագ հարցրեց Վեներան։

–Չափից դուրս ինքնագոհ դեմք ունի,– պատասխանեց Սպարտակը,-կարծես թե շվեյցարական բանկում հաշիվ ունի բացած։

– Սեփական արժանապատվության զգացումը չի կարելի շփոթել ինքնքգոհության զգացումի հետ,-առարկեց Վեներան։-Դրանք միանգամայն տարբեր բաներ են։

Սպարտակը ծաղրանքով նայեց կնոջը.

–Օհո, տեսնում եմ , որ դու նրան չափազանց լուրջ ես վերաբերվում։ Գուցե ավելի հանգամանորե՞ն պատմես ձեր հարաբերությունների մասին։ Դա ինձ համար շատ հետաքրքիր կլինի։

Պարզ զգացվում էր՝ Սպարտակը պատրվակ էր փնտրում զայրույթը թափելու համար։ Եվ, չնայած դրան, Վեներան չցանկացավ նահանջել. նա պատմեց մատանու հետ կապված պատմությունը։

–Ահա թե որտեղից են սկիզբ առել քո խոսակցությունները,-ասաց նա,– կորիր աչքիցս, որպեսզի այլևս չտեսնեմ քեզ…

Այդ օրը Սպարտակը տուն վերադարձավ առավոտյան դեմ՝ ոչ այն է անքնությունից, ոչ այն է շատ խմելուց աչքերը լրիվ կարմրած։ Առհասարակ այդ օրվանից սկսեց խմել, տուն էր գալիս շաբաթը մեկ-երկու անգամ՝ այն էլ հարբած։ Հետո միանգամից թողեց խմելը, բայց շարունակ մտազբաղ էր, նյարդային։ Վեներայի հարցերին պատասխանում էր խուսափողաբար ու գրգռված կերպով։

Մի անգամ ասաց.

–Էդ բյուրեղապակին ու մյուս թանկարժեք բաները տար քրոջդ մոտ, թող մի առ ժամանակ իրենց տանը պահի։ Լավ է, որ մեքենան ու ամառանոցը ուրիշի անունով է…

Վեներան ոչինչ չասաց նրան, միայն հետո իմացավ, անակնկալ ինչ-որ ստուգող հանձնաժողով էր եկել և ամբողջ հիմնարկը ստուգում էին… Իսկ մի քանի օր անց Սպարտակը դարձավ նախկին Սպարտակը՝ ուրախ, ինքնավստահ, սիրալիր, ինչպես Վեներայի, այնպես էլ երեխաների հանդեպ։

Երկրորդ անգամ Սպարտակը Վահեի մասին խոսք բացեց իրենց գժտությունից չորս-հինգ ամիս անց, և իր խոսքով ուղղակի շշմեցրեց Վեներային։

–Փող չունեցողներն ամենից շատ հարստության մասին են խոսում, իսկ սրիկաները՝ առաքինության։ Ազնիվ ձեռքերով քո այդ դպրոցական ընկերը, պարզվում է, խորամանկի մեկն է։ Շնորհավորում եմ։

–Իսկ նա ի՞նչ է արել,-տարակուսանքով հարցրեց Վեներան։

–Պահեստամասեր գողանալիս բռնել են։

–Ի՞նչ։

–Հետաքննություն է գնում։ Ես, ճիշտ է, ուզեցի օգնել, ֆաբրիկայում սրտամոտ տղաներ շատ կան, բայց, դե, բան չստացվեց։

Վեներան չհավատաց ամուսնու և ոչ մի խոսքին։ Դեռ ավելին, ինչ-որ վատ կասկածներ՝ կապված ամուսնու ասածների հետ, սողոսկեցին նրա սիրտը։ ''Իսկ գուցե հենց քո այդ սրտամոտ տղաներն են ամեն ինչ արել'',-անցավ նրա մտքով։

–Իսկ ինչո՞ւ էիր ուզում օգնել, – հարցրեց Վեներան, ուշադրությամբ նայելով ամուսնուն։

Սպարտակը քթի տակ ծիծաղեց և ասաց.

–Ինչ էլ չ լինի՝ կնոջս դպրոցական ընկերն է։

Այդ օրերին Վեներան ապրում էր ոնց որ հիմար երազի մեջ։ Նա համարյա հավատացած էր, որ Վահեին կամ զրպարտել են, կամ միտումնավոր կերպով սարքել այդ գործը՝ նպատակ ունենալով դատաստան տեսնել նրա հետ։

Վեներան չէր սխալվում։ Երկու շաբաթ անց, մեղադրանքի չապացուցվածության համար, նրան ազատեցին կալանքից։ Եվ այստեղ պատահեց այն, ինչին Վեներան ամենից քիչ էր սպասում։ Մի անգամ, ուշ երեկոյան, նրան զանգեցին մարզային հիվանդանոցից և ասացին, որ ամուսնուն բերել են հիվանդանոց։

–Իսկ ի՞նչ է պատահել,-դեռևս չկարողանլով ըմբռնել լսածի իմաստը, տագնապալից հարցրեց Վեներան։

Նրան ասացին, որ ինչ-որ հարբած խուլիգան ռեստորանում հարձակվել է աումսնու վրա և մարմնական վնասվածք հասցրել նրան։ Այդ հարբած խուլիգանը, պարզվեց, Վահեն էր։ Կալանքից ազատվելու հաջորդ օրը նա իր ընկերների հետ մտել էր ռեստորան՝ նշելու այդ իրադարձությունը։ Այդ պահին իր բարեկամների հետ ռեստորանում էր գտնվում նաև Սպարտակը։ Կերուխումի ժամանակ Սպարտակի ընկերներից մեկը, Սպարտակի համառ պահանջով, Վահեին, որ արդեն թեթև հարբած էր, կանչում է իրենց սեղանի մոտ։

–Չգիտեմ թե ով է ասել, բայց ճշմարիտ է ասել,-մոտենալով Սպարտակի սեղանին միանգամից սկսեց Վահեն՝ ուղիղ նայելով Սպարտակին,-դժբախտության ժամանակ ճանաչվում է լավ մարդն ու՝ մերկացվում իսկական ստորը։

–Այստեղ բոլորը քո բարեկամներն են,-փորձեց կատակել Սպարտակը գունատվելով։ – Մոռացիր ինչ-որ եղել է, թյուրիմացություն էր, տղաները կարծել էին դու ես վերցրել… Ախր, ասում էի, որ չի կարող պատահել։

–Դու ստում ես, իսկ ով ընդունակ է ստելու, նա իրավունք չունի մարդ կոչվելու։ Դու մարդ չես,– ասաց Վահեն կատաղությունից շնչահեղծվելով։ – Քեզ նմանները հանգած ածուխի են նման, որոնք, երբ այլևս անկարող են այրել, սևացնում են։

Սպարտակի անսպասելի, ուժեղ հարվածից Վահեն ետ-ետ գնաց, թափով խփվեց կողքի սեղանին։ Բայց չընկավ, ուղղվեց և այդ նույն սեղանից գինու մի կիսադատարկ շիշ վերցնելով ու մի ոստույնով հասնելով Սպարտակին, ծանր շիշը թափով իջեցրեց նրա գլխին։

Չանցած կես ժամ, Վահեն արդեն միլիցիայի բաժանմունքում էր։ Դատարանը նրան դատապարտեց երեք տարվա ազատազրկման։

Այդպես երկրորդ անգամ, ինքն էլ դա չցանկանալով, Վեներան Վահեի դժբախտության պատճառ դարձավ…

Դատարանում Վահեն ամբողջ մեղքը վերցրեց իր վրա , ասաց, որ հարբած է եղել, ոչինչ չի հիշում, իսկ Սպարտակին չի ճանաչում, առաջին անգամ ռեստորանում է տեսել և մինչ այդ ոչ մի միջադեպ չի եղել իրենց միջև։ Դահլիճի մի անկյունում նստած՝ Վեներան լռելյայն լսում էր, և նրա համար դժվար չէր կռահել, որ Վահեն դա հանուն իրեն՝ Վեներայի արեց:

Շուտով Սպարտակը ապաքինվեց, դուրս գրվեց հիվանդանոցից, սակայն նախկին տեղում աշխատել այլևս չուզեց։ Այդ օրերին էր, թերթում հայտարարություն տպագրվեց հիդրոկոմպլեքսի շինարարության մասին։ Սպարտակը իսկույն դիմեց ուր հարկն է, և նրանք ընտանիքով փոխադրվեցին կառույց։ Միառժամանակ Սպարտակը կառույցում մատակարարման բաժնի պետ էր, իսկ հետո նրան ձերբակալեցին կաշառք վերցնելիս…

Հետաքննության ժամանակ Վեներան հասկացավ, որ ամուսինը կառույց է եկել այն բանից հետո, երբ նրա համախոհներից մեկը բռնվել էր հանցագործության վայրում։ Այդ համախոհը, իհարկե, մատնել էր նաև մյուսներին՝ այդ թվում և Սպարտակին։

…Վեներան խոր հոգոց է անում, ձեռքը հոգնած սահեցնում դեմքի վրայով։

–Դեհ, ահա և դու բոլորը գիտես,– ասում է նա։

Մի որոշ ժամանակ մենք լռում ենք։ Խոստովանում եմ, Վեներայի տրտում պատմությունը կարծես թե ամեն ինչ դրեց իր տեղը։ Գուցե, թերևս, հենց դրա համար էլ առաջին պահ ես չգիտեի, թե ինչ ասեի նրան։ Ասենք, նա հազիվ թե որևէ խոսք էր սպասում ինձնից։ Խոսքերն այստեղ ոչինչ չարժեն, իսկ եթե արժեն էլ, ապա՝ աննշան մի բան։ Մի քանի հոգի ևս անշտապ մոտենում են կանգառին։ Նրանցից միայն տեղամասային միլիցիոներ Գավրուշն է դեմքով ծանոթ ինձ։ Նա գլխով թեթևակի բարևում է։

–Հիմա ի՞նչ ես որոշել անել,-վերջապես հարցնում եմ ես։

Վեներան բացակայող տեսքով թոթվում է ուսերը։

–Կաշխատեմ կադրերի բաժնում, իսկ նոր ուսումնական տարվանց, երևի, կփոխադրվեմ ավանային դպրոց։ Մարատ Աղաբեկովիչը խոստացել է խոսել ժողկրթբաժնի վարիչի հետ։ Ինքս էլ մի անգամ եղել եմ ժրջանային ժողկրթբաժնում, բաժնի վարիչ Շահեն Օհանջանյանը, անչափ բարի ու մի շատ լավ մարդ , նույնպես խոստացել է օգնել։ Տեսնենք։ Ի միջի այլոց, խոսք կա, որ պետը այս մի քանի օրը գնում է թոշակի և նրա տեղ Մարատ Աղաբեկովիչին են նշանակում։

–Իսկ դժվար չի՞ երկու երեխայի հետ,– հարցնում եմ։

–Ոչինչ, սկեսուրս օգնում է, ընդհանուր առմամբ՝ նա վատ մարդ չէ։ Իսկ առհասարակ դժվար է իհարկե…

–Իսկ Սպարտակն ինչպե՞ս է այնտեղ։ Դու տեսե՞լ ես նրան դատից հետո։

–Ոչ։ Եվ չեմ էլ փորձել… Ուզում եմ դիմել դատարան՝ ապահարզանի համար…-Նա խեթ-խեթ նայում է ինձ։-Դու ոնց որ երևում է, հավանություն չես տալիս իմ քայլին։

Ըստ երևույթին, այդ հարցը վաղուց նրան հանգիստ չի տալիս։ Ես համոզված չեմ, թե իմ խրախուսանքը կամ անխրախուսությունը որևէ նշանակություն ունի նրա համար։

–Դա դու ավելի լավ կիմանաս, Վեներա։ Այդպիսի գործերում ոչ ոք խորհրդատու լինել չի կարող…– Եվ թեմայից խույս տալու համար ասում եմ.-Ուր որ է կգա ավտոբուսը։

Վերևից երևում է ավտոբուսը։ Ես ելնում, ձախ ձեռքով վերցնում եմ պորտֆելը, աջ ձեռքս մեկնում եմ Վեներային։

–Դե, մնաս բարով, Վեներա։ Ես ուրախ եմ, որ հանդիպեցի քեզ։

–Ցտեսություն,-կամացուկ ասում է նա։– Այնուամենայնիվ… Գուցե մի խորհուրդ տայիր, – խնդրողական տոնով ասում է Վեներան։ – Ապահարզանի մասին եմ ասում։

Ժխտողաբար օրորում եմ գլուխս և ոնց որ լարովի, փնթփնթում.

–Ոչ , Վեներա, այդպիսի գործերում ոչ ոք խորհրդատու լինել չի կարող։ Ինքդ պիտի վճռես։ Եվ ուրիշ ոչ ոք։

Բարձրանում եմ ավտոբուս, ազատ տեղեր շատ կան, պորտֆելս դնում եմ նստարանի տակ և նստում լուսամուտի առջև։ Կանգառում Վեներան մենակ է՝ ձեռքին դատարկ շշերով մթերացանցը։ Ես հրաժեշտի համար բարձրացնում եմ ձեռքս, Վեներան, առանց ժպիտի, պատասխանում է նույն ձևով։ Եվ միայն այն բանից հետո, երբ ավտոբուսը շարժվում է, ես ուշացումով մտածում եմ այն մասին, թե ինչու այդպես համառորեն խույս էի տալիս նրա բացահայտ դրված հարցից։ Իրո՞ք գտնում էի, որ այդ գործում ոչ ոք խորհրդատու լինել չի կարող։ Մտաբերում եմ նրա խոսքերը. ''…Իմ ամուսինը…մի մարդ, որի հետ դու կապված ես բազմաթիվ կապերով, որը սիրում է քեզ, չի մերժում ոչ մի բանում… կատարում է ուզածդ ցանկությունն ու քմահաճությունը…''։ Եվ նրա համար ծանր պահին հարվածել թիկունքից։ Ճիշտ կլինի՞ արդյոք։ Ով գիտե։ Չէ՞ որ գրված օրենքներից բացի, կան նաև չգրված օրենքներ…Մի բան պարզ է սակայն՝ թիկունքից հասցված հարվածը դավաճանական հարված է… Եվ հարված ո՞ւմ… Էհ, ի՞նչ եմ գլուխ կոտրում, ես հո դատավոր չեմ նրանց համար։

Ամբարտակի մոտ ավտոբուսը թեքվում է դեպի աջ, ևս մեկ-երկու րոպե, և ճանապարհը գլխիվայր կընկնի ձորը։ Այս շրջադարձից այն կողմ այլևս չեն երևալու ոչ բանավանը, և ոչ է ամբարտակը։ Ես վերջին անգամ նայում եմ ետ։ Վեներան չկա արդեն։ Շինվարչության գրասենյակի բակում , հայացքը դիմացի լերկ ժայռերին, միայնակ կանգնած է կառույցի պետը։

''Մի՞թե դարձյալ կնոջ մասին է մտածում'',– անցնում է իմ մտքով, և ես ինքնաբերաբար նայում եմ դեպի այն ժայռը, որտեղից ընկել է Ասպրեն…

=================

ԱՅՆ ՀԵՌԱՎՈՐ ԱՄՌԱՆԸ

Կյանքը եղել է ջինջ ու արևկա,

Երկինքը՝ կապույտ,

Մենք ընդամենը տասնութ տարեկան®

Յու. Սահակյան

Յուրաքանչյուր մարդու կյանքում էլ, հավանաբար, լինում են անմոռանալի օրեր£ Երևելի, գեղեցիկ օրեր£ Բայց մանկության և առհասարակ պատանեկության բոլոր օրերն էլ անմոռանալի, երևելի ու գեղեցիկ են, որովհետև այդ օրերը մշտապես մեզ հետ են, ապրում են մեր մեջ՝ ժամանակ առ ժամանակ մեր սրտերը լցնելով անպարփակ կարոտով ու տխրությամբ£

Այսօր ես վերստին ուզում եմ հիշել այն հին, հեռավոր օրերը, և այդ օրերի մեջ՝ Մարինեին£ Ուզում եմ հիշել այն հեռավոր, բայց անմոռաց ամառը, այն հեքիաթային, անդարձ ամառը, իմ առաջին հանդիպումը Մարինեին® Հուլիս ամսվա վերջին օրերին էր դա, իրիկնադեմին, արեգակը կախվել էր մեր լեռների վրա, ուզում էր մայր մտնել ու, չգիտես ինչու, մայր չէր մտնում, կպել էր լեռներին ու ասես տատանվում էր՝ գնա՞ գիշերելու Կաղնախաչ սարից այն կողմ, լեռների ետևում, թե՞ ոչ£

Ես այդ երեկո խոտհարքից էի վերադառնում, արդեն տուն էի հասել, մտնում էի բակ, երբ ակումբի կողմից, հենց բլրակի վրայից մեր դասարանցի Ալվարդը ոչ այնքան բարձր, բայց ինձ համար լսելի, ձայնեց. «Կինո չե՞ս գալիս, Վահրամ, այսօր հնդկական լավ կինո կա»£ Ալվարդը մենակ չէր, նրա կողքին մի աղջիկ կար կանգնած, ես նրան առաջին անգամ էի տեսնում£ Վանդականախշ վերնաշապիկս կոճկելով ես քայլեցի աղջիկների կողմը՝ չհամարձակվելով նայել Ալվարդի նոր ընկերուհուն£

–Ի՞նչ կինո է,– հենց այնպես ասացի ես, մոտենալով նրանց£

–Հոյակապ նկար է, Մարինեն տեսել է,– ասաց Ալվարդը՝ ժպտադեմ նայելով մեկ ինձ, մեկ ՝ ընկերուհուն£

–Արժե նայել,– հանկարծական շիկնանքով ասաց Մարինեն՝ թռուցիկ մի հայացք նետելով ինձ վրա£ – Ձեզ դուր կգա,– և ավելացրեց մտերմիկ անմիջականությաբ£– Կգա՞ք£

–Այո,– արագ ասացի ես՝ անկարող հայացքս կտրել սպիտակ դեմքի վրա ճառագայթող նրա լուսաջինջ աչքերից ու կարմրավառ շուրթերից£

–Մարինեն Սումգայիթում է ապրում, հյուր է եկել մեզ,– ավելացրեց Ալվարդը՝ մի տեսակ հարազատորեն հպվելով Մարինեին£– Մոտ մի ամիս կմնա մեզ մոտ£

Իսկ Մարինեն ասաց.

–Ձեզնից սարերի բույր է գալիս£– Նա գլխի թեթև շարժումով սևասև փարթամ մազերը ետ նետեց, որոնք շաղ եկան կիսամերկ ուսերին£– Դուք սարերո՞ւմ եք եղել£

–Այո,– ասացի ես ու ցույց տվեցի մեր սարերը£– Հրե¯ն, այնտեղ£ Մենք այնտեղ խոտ ենք հարում£

Մարինեն նայեց սարերի կողմը, ուր արև չկար արդեն, և սարալանջերին փռված հանդերը հետզհետե ընկղմվում էին մթության մեջ£ Մարինեն աչքերը կկոցած երկար նայում էր, իսկ ես մտածում էի այն մասին, որ այսօրվանից, ահա այս պահից, նրա պատկերը միշտ աչքիս առջև կլինի, իսկ ձայնը մեղեդու պես շարունակ կհնչի իմ հոգում…

–Դե, մենք գնացինք,– ասաց Ալվարդը, թեթևակի նայելով ինձ՝ իբր ի՞նչ ես աչքերդ չռել, գեղեցիկ աղջիկ տեսած չկա՞ս, ինչ է£ Նա ակնհայտորեն հպարտանում էր իր հյուրով, իսկ ես շնորհակալ էի Ալվարդին, որ կանչեց ինձ, և ես ծանոթացա Մարինեին£

–Չմոռանաք, կգաք, լավ նկար է,– ետ շրջվելով, ժպտուն ասաց Մարինեն, և ես ակամա մի քայլ առաջ գնացի և, ասես ուրիշ, բոլորովին օտար մարդու ձայնով, ասացի.

–Անպայման կգամ, շնորհակալություն:

Տղաների հետ նստել էինք ակումբի վերջին շարքերում և ուր որ է պիտի սկսվեր կինոնկարը, երբ եկան Մարինեն ու Ալվարդը£ Մարինեն կարմրաթույր շրջազգեստով էր, և այն շատ էր սազում նրան£ Ասես ակումբը լցվեց լույսով, երբ նա մտավ դահլիճ£ Նրանք անցան մեր կողքով, նստեցին մեզնից մի երկու նստարան առաջ, հետո Ալվարդն ինչ-որ բան ասաց Մարինեի ականջին, Մարինեն շրջվեց, պայծառաժպիտ ողջունեց ինձ£ Տղաներն արմունկներով թաքուն բոթեցին՝ իբր մի տես ո¯վ է բարևում քեզ£ Իսկ հետո սկսվեց կինոնկարը£ Սիրո մասին էր այն. մի տղայի ու մի աղջկա սիրո մասին£ Նրանք՝ այդ տղան ու աղջիկը, սիրում էին իրար, շարունակ երդվում էին, որ խորունկ սիրով են սիրում, սակայն ես չէի հավատում դրան, որովհետև երդումներով չեն սիրում, մտածում էի, սիրում են առանց երդումների, առանց խոստովանության, ինչպես որ ես էի հիմա սիրում Մարինեին£

Գեղեցիկ էր կինոնկարի աղջիկը՝ ինչպես Մարինեն, և Մարինեի մասին էր ասես նկարը, ես ուզում էի աննկատ մոտենալ Մարինեին, շոյել կիսախավարի մեջ փայլող նրա արձակ մազերը, որ այնպես անփութորեն թափված էին նրա ուսերին, ուզում էի մոտենալ, նստել նրա մոտ, նայել նրան ու ոչինչ-ոչինչ չասել, թող ինքը զգա, թող հասկանա, որ այսօրվանից աշխարհը միանգամից փոխվել է իմ աչքին, և ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչ է կատարվում ինձ հետ£ Իրավ, Մարինեի նման էր կինոնկարի աղջիկը, բայց անսիրտ ու դաժան էր նա, որովհետև վերջում լքեց սիրած տղային, և նա՝ այդ տղան, աղջկա կողմից լքված, վշտահար, երգում էր այն մասին, որ այժմ ինքը քայլում է այն բոլոր վայրերով, ուր իրենք եղել էին միասին, երդումներ էին տվել սիրո, և հիմա դատարկվել է իր հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի սփոփի իրեն՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ£ Ես չէի ուզում, որ այդպիսին լիներ Մարինեն, ուզում էի, որ նա սիրեր ինձ ու չլքեր երբեք, նա այդպիսին լինել չի կարող, մտածում էի ես այն ժամանակ, չէ՞ որ այնքան վճիտ էին նրա աչքերը®

Կինոյից հետո տղաներով դուրս եկանք ակումբի բակ և սպասեցինք՝ մինչև դուրս կգային Մարինեն ու Ալվարդը£ «Ես սիրում եմ նրան, ես խենթորեն սիրում եմ նրան ,– ինքս ինձ շշնջում էի ես՝ անասելի հաճույք զգալով այդ խոսքերից£– Բայց մի՞թե այդպես են սիրում, հենց առաջին հայացքից, մի՞թե այդպես սիրում են®»£ Մարինեն ու Ալվարդը նույնպես դուրս եկան ակումբից£ «Ինչ լա¯վիկն է»,– ասաց ինչ-որ մեկը£ «Ձայնդ»,– կոպտորեն նետեցի ես, բայց տղաներին թվաց, թե կատակում եմ, ծիծաղեցին£ Մարինեն ու Ալվարդը գնում էին առջևից£ Տղաներից մեկը՝ չիմացա, թե ով, թեթև հրեց ինձ՝ «Գնա»£ Ես արագացրի քայլերս, հասա նրանց£

–Ձեզ դուր եկա՞վ նկարը,– ասացի ես՝ շփոթմունքս զսպելով£

–Ես այն տեսել էի,– Մարինեն ակնդետ նայեց ինձ:– Լավ նկար է£ Իսկ ձե՞զ, ձեզ դո՞ւր եկավ£

–Այո,– պատասխանեցի ես£– Միայն դուր չեկավ այն, որ նրանք հավատարիմ չմնացին իրենց երդումներին£– Իմ հոգում դեռ արձագանքում էին տղայի վշտագին բառերն իր սիրո և անցած աշնան մեռած տերևների մասին ու նաև այն մասին, որ դատարկվել է նրա հոգին ու փշրված է արդեն սիրտը և այլևս ոչինչ-ոչինչ չի մխիթարի նրան՝ ամեն ինչ կորած է անդարձ£

–Ինչո՞ւ,– հարցրեց Մարինեն՝ թեք նայելով ինձ. նրա աչքերը խորախորհուրդ ժպտում էին£

–Եթե նրանք, իրոք, սիրում էին իրար®– սկսեցի ես , բայց Ալվարդը ընդհատեց ինձ.

–Հետո՞ ինչ՝ սիրում էին,– ասաց նա, և ես զգացի, որ նա հենց այնպես, մի բան ասած լինելու համար արտասանեց այդ խոսքերը£

–Երդումներով չեն սիրում,– ասացի ես£– Ես կարծում եմ, որ երդվում են այն ժամանակ, երբ չեն սիրում£ Համոզելու, հավատացնելու համար են երդվում£ Մի՞թե ճիշտ չէ£

–Չգիտեմ,– Մարինեն կրկին նայեց ինձ: Այս անգամ աչքերը երազկոտ արտահայտություն ունեին£– Գուցե®

Լռեցինք£ Լուռ էին և ձորերը, լեռները, գյուղամերձ տաք անտառները, սարերը, ուր ամբողջ օրը գերանդիներն առած խոտ էինք հարում տղաներով£ Միայն երբեմն-երբեմն ներքևում, ձորում, կանչում էր գիշերահավը£ Գյուղը, ամառային երկար օրվա աշխատանքներից հոգնաբեկ, քնել էր խոր քնով£

–Իսկ դուք սարերում ի՞նչ եք անում,– լռությունը խախտեց Մարինեն£

–Խոտ ենք հարում,– կրկին ասացի ես, նայելով Մարինեին£– Անասնակեր ենք կուտակում կոլտնտեսության համար£

–Վահրամը դպրոցի շրջանավարտներից արտադրական բրիգադ է կազմել,– ասաց Ալվարդը, գոհունակ ժպիտով նայելով իմ կողմը£– Բրիգադավար է£

–Ճի՞շտ,– իբր շատ զարմացած՝ հարցրեց ինձ Մարինեն£

–Այո,– իմ փոխարեն պատասխանեց Ալվարդը£– Եվ ոչ միայն բրիգադավար է£ Նաև գյուղթղթակից է£ Թերթերում նյութեր է գրում, փող են տալիս£

–Ալվարդ,– կշտամբանքով ասացի ես, իբր ի՞նչ ասելու բան է դա£ Բայց ներքուստ ուրախ էի՝ թող Մարինեն իմանա£ Մարինեն դարձյալ ձևացրեց, թե դա իրեն շատ զարմացրեց£ Գիրգ շուրթերը կիսաբաց՝ նա հիացմունքով նայեց աչքերիս և ժպտալով ասաց.

–Դուք լրագրող կդառնաք® Թերթերում հոդվածներ կգրեք ու ես սիրով կկարդամ:

Ես լուռ էի£ Հիմա ինձ չէր հետաքրքրում՝ թե ինչ կդառնամ£ Լուսնալույսի տակ սպիտակին էր տալիս ճանապարհը, բայց ես համարյա ճանապարհին չէի նայում, ես շուտ-շուտ կողքանց գաղտնածածուկ նայում էի Մարինեին, լուսնի աղոտ լույսի մեջ գծագրված նրա ուռուցիկ շուրթերին, և հուզմունքից կտրվում էր շունչս£

–Դուք ինչի՞ մասին եք մտածում,– զուսպ ծիծաղ նշմարվեց Մարինեի՝ ասես լույս արձակող գեղեցիկ աչքերի մեջ£

–Կինոնկարի,– իսկույն ասացի ես, թեև միանգամայն այլ բանի մասին էի մտածում£

–Սքանչելի աղջիկ էր, չէ՞,– հարցրեց Մարինեն, ուղիղ նայելով իմ աչքերին£

Մթան մեջ հեշտ էր խոսելը, և ես արագ ասացի.

–Այո, գեղեցիկ էր® Նա շատ էր նման ձեզ£

–Մի՞թե:– Մարինեն աչքերը փախցրեց ինձնից, նայեց հեռավոր սարերի կողմը, և ինձ թվաց, թե նա ուզում է տեսնել մեր խոտհարքերը, բայց դա հնարավոր չէր, որովհետև խավարի մեջ այլևս չէին երևում հանդերը. հանդերը նույնպես, երևի, քնել էին խոր քնով£

Առջևում, մթան մեջ, երգում էր դեպի գյուղի բանջարանոցները վազող առուն£ Առվի վրայով անցնելիս Մարինեն հանկարծ գայթեց, ես ակամա բռնեցի նրա ձեռքը՝ մի կարճ պահ ափիս մեջ պահելով նրա սառը, բարակ մատները£

–Ձեր ոչ մի տեղը չցավե՞ց,– հուզմունքից շնչահեղձվելով՝ սրտի անդիմադրելի մղումով ասացի ես և զգացի, թե ինչպես հանկարծակի վառվեց դեմքս£

–Ո¯չ,– հեգնեց Ալվարդը, բայց Մարինեն ուշադրություն չդարձրեց դրան, նա սիրալիր նայեց ինձ£

–Շնորհակալություն,– շշնջաց նա, մի պահ կանգ առնելով£ Լուսնալույսի տակ Մարինեն գունատ էր£ Գունատ էր, բայց գեղեցիկ£ Նա ինչ-որ բան էր ուզում ասել ինձ, սակայն առջևում, բլրի վրա անսպասելի տեսնելով Ալվարդի հորը՝ մերված մթավուն հորիզոնին, փոխեց մտադրությունը£

–Բարի գիշեր,– արագ ասաց Ալվարդը£– Մարինե, գնացինք®

–Բարի գիշեր ձեզ,– մարող շշուկով արտասանեց Մարինեն՝ մեղսահայացք նայելով ու ասես ափսոսալով նաև, որ բաժանվում ենք£ Ինձ այդպես թվաց:

–Բարի գիշեր,– կամացուկ արձագանքեցի ես ու կանգ առա. ես չէի ուզում, որ Ալվարդի հայրը տեսներ ինձ£

Մարինեն մի անգամ էլ նայեց ինձ, և նրանք արագ ու թեթև գնացին բլրի կողմը. այնտեղ, իր տան առջև կանգնած, նրանց էր սպասում Ալվարդի հայրը՝ գյուղական փոստատան վարիչ Ապրեսը, որ գյուղում հայտնի էր ամեն ինչից քիչումիչ իմացությամբ£

Ես կանգնել էի մթան մեջ և հայացքով ուղեկցում էի Մարինեին ու Ալվարդին£ Ես մտովի Մարինեին պատմում էի հանկարծակի ծնված իմ խորունկ սիրո մասին, և ասում էի նաև, որ իմ ողջ հոգին նրանով է համակված, և որ այսուհետև մի օր անգամ չեմ կարող ապրել առանց նրա մասին մտածելու£ Եվ կինոնկարի երաժշտությունը շարունակ հնչում էր իմ հոգում, և մեկը երգում էր վշտաբեկ.

Կբացվի նոր գարուն, նոր սեր,

Կծաղկեն ծաղիկները ալ,

Չեն բացվի տերևները այն,

Որ անցած աշնանը մեռան®

Այս երգն ու երաժշտությունը հնչում էր դեռ իմ հոգում, երբ մտամոլոր շրջում էի մեր տնամերձ այգում (տուն չէի ուզում մտնել,)£ Ես ցանկանում էի պառկել կանաչ մարգերի մեջ, սեղմվել գետնին, գրկել խնձորենիների սառը բները, որոնց մետաքսանման կեղևը կենդանի մարմին էր հիշեցնում®

®Այո, ես ուզում եմ այսօր նորից վերհիշել այն հեռավոր ամառը, իմ առաջին հանդիպումը Մարինեին£ Ավելի ճիշտ՝ իմ առաջին հանդիպման վերջին օրն եմ ուզում հիշել. այդ օրը Մարինեն գնում էր մեր գյուղից£

Իմ հիշողության հեռավոր մշուշի մեջ ես հիմա էլ տեսնում եմ Մարինեին՝ բարակիրան ու բարձր, լուսաժպիտ, սքանչելի£ Այդ հեռու– հեռվում, կապույտ մշուշների ու ծիրանագույն արևի մեջ, հնձած արտերի վրա կախված տատրակներ կան, կապտաթև տատրակները թրթռալով կախվում են օդում, քարանում, հետո հանկարծ սահուն փոխում են տեղները, նորից կախվում, մնում են այդպես քարացած®

Տարիների հեռվում օգոստոս ամիսն է, կեսօրն անց, ոսկեգույն ծղոտներով հնձած արտեր, արտերի միջով ձգվող կածանով ես վազեվազ գնում եմ գյուղից դեպի սարեր տանող ճանապարհը, այնտեղ, ուր ճանապարհը հանկարծակի կեռվում, մտնում է անտառ, ծառերի ստվերում ինձ սպասում է Մարինեն£ Մարինեն® Մի՞թե հնարավոր է երբևէ մոռանալ նրան՝ սլացիկ ու խրոխտ, մոռանալ նրա վճիտ աչքերը, երբ նա նայում է քեզ և այդ կապտակապույտ շողարձակող աչքերում այնպիսի¯ դյուրահավատություն է փայլում, որ սիրտդ ակամա սկսում է արագ խփել, և, վերջապես, մոռանալ նրա վարդակարմիր շուրթերը, ձյունանման ատամները, երբ նա, կողքանց նայելով քեզ, գլուխը ետ ծիծաղում է®

Հնձած արտերի միջով ես գնում էի Մարինեի մոտ£ Ուշացել էի, շտապ-շտապ գնում էի, և քրտինքը ծորում էր իմ դեմքով, և սիրտս արագ խփում էր, գնում էի վերջին անգամ. այդ օրը Մարինեն գնում էր մեր գյուղից£ Ալվարդի հայրն արդեն պայմանավորվել էր վարորդ Բալաբեկի հետ£ Գնում էի Մարինեի մոտ, և հազիվ էի զսպում ինձ, որ չլամ, որովհետև այլևս չէի տեսնելու Մարինեին, նրա հետ չէի քայլելու կիսամութ անտառներում, լուսնյակ իրիկուններն իրար մոտ չէինք նստելու ձմեռվանից մնացած կոճղերի վրա և մեր շուրջը՝ ծղրիդների միալար երգը՝ գյուղական խուլ ու համատարած լռության մեջ® Այլևս չէի տեսնելու Մարինեին. շուրջ մի ամիս էր համարյա՝ կեսօրին մոտ աշխատանքը թողնում, Մարինեի մոտ էի գալիս, և կոլտնտեսության վարչության նախագահ Գաբրիել Բալայանն ասում էր, որ ինստիտուտ ընդունվելու համար ինձ երաշխավորագիր չի տալու, իսկ այն ժամանակ իմ աչքին ոչինչ չէր երևում. միայն Մարինեի մոտ գնայի, միասին թափառեինք մեր հանդերում ու անտառներում£ Այդ օրը, այո, վերջին անգամ էի գնում Մարինեի մոտ, որովհետև Մարինեն ինչ-որ տեխնիկում էր ընդունվել, ուզում էր շուտ գնալ, իսկ ես, թեկուզ ավարտել էի միջնակարգը, բայց երկու տարի կոլտնտեսությունում պիտի աշխատեի դեռ, աշխատանքային երկու տարվա ստաժ պիտի ձեռք բերեի ու նոր գնայի սովորելու, որովհետև այդ տարիներին առանց արտադրական ստաժի ու երաշխավորագրի ինստիտուտ չէին ընդունում£

Հնձած արտերը վերջացան£ Մոտիկ ինչ-որ տեղ անհոգ դայլայլում էին հավքերն, ու տրտում կանչում էր կկուն£ Ես արագ անցա գյուղագլխի բլրակը և քիչ անց Մարինեի մոտ էի արդեն£Նա նստած էր հաճարկենու տակ, մի բաձրիկ տեղ և ձեռքերով ծնկները գրկած սպասում էր ինձ£

–Ուշացել եմ, չէ՞,– ասացի ես և ընկա Մարինեի կողքին, կանաչ խոտերին՝ հայացքս վերև, տերևների արանքից կապույտին տվող երկնքին. երկնքով, բա¯րձր, շատ բարձր, երկնքի կապույտին քսվելով, ամպի մալանչներ էին սահում£

–Չես ուշացել, ես էլ նոր եկա,– ժպտալով ասաց Մարինեն£– Նորի՞ց փախար,– Մարինեի ձյունասպիտակ ատամները կուրացուցիչ էին£

–Այո£ Վերջին անգամ,– ասացի ես, ինքս էլ չհավատալով, որ իրոք վերջին անգամն է դա, և Մարինեն այսօր երեկոյան գնում է մեր գյուղից£

Մարինեն ժպտաց, քիչ հետո ելավ տեղից, ասաց.

– Գնացինք£

–Ո՞ւր,– շրջվելով նրա կողմը, հարցրի ես, հետո ասացի£– Գնանք կորչենք անտառներում, սարերում, մեր հանդ ու ձորերում,– իմ ձայնը անսպասելի դողաց: -Միայն թե մի գնա այստեղից®

Մարինեն ակնդետ երկար նայում էր ինձ. ինչպես այն ժամանակ, երբ առաջին անգամ կինոյից տուն էի ճանապարհում նրան ու Ալվարդին£ Ոչինչ չէր ասում, չէր ժպտում, նայում էր, իսկ հետո ասաց.

–Գնանք£ Ուզում եմ հրաժեշտ տալ այն բոլոր տեղերին, ուր եղել ենք՝ անտառներին, դաշտերին, լեռներին® Ով գիտե, երբևէ նորից կլինե՞մ այստեղ®£– Նա քիչ լռեց, ասաց.– Ինչ-որ թախիծ է պատում հոգուդ, երբ բաժանվում ես մի տեսակ արդեն հարազատ դարձած վայրերից և մտածում, որ այլևս երբեք չես վերադառնալու այնտեղ£

Մենք դուրս եկանք ծառերի թանձր ստվերից, գնացինք սարեր տանող ճանապարհով£

Մարինեն ակումբի հրակարմիր նույն զգեստով էր, զգեստի երկու կոճակն արձակված էր և ամեն անգամ, երբ նա խոնարհվում էր՝ ճամփեզրից ծաղիկ քաղելու, կամ հետո Ջհանգիրի խմհատում, երբ բարձրացնում էր ձեռքը՝ մոշ պոկելու, ես ակամա տեսնում էի գետնամորու մեծության պտուկներով նրա ցորնաթուխ լեցուն կրծքերն ու արմունկի տակից՝ թևատակի մութ աղվամազը, և դա մոգական ուժով ազդում էր ինձ վրա, գլուխս ասես պտտվում էր, սիրտս՝ տրոփում, ներսս լցվում էր ինչ-որ անծանոթ, անըմբռնելի ու քաղցր ջերմությամբ®

Արար աշխարհ գիտեր, որ ես վերջին անգամ էի Մարինեի հետ այդքան մոտ քայլում, շնչում նրա աղջկական խելացնոր բույրը. ծառերը հանդարտ ու տխուր օրորում էին գլուխները, տերևները մանրիկ դողում էին, սվսվում էին, դեղձանիկները թախծածոր երգում էին, հետո լռում, ականջ էին դնում ու նորից երգում էին® Արար աշխարհ գիտեր, որ ես սիրում եմ Մարինեին և միայն ինքը՝ Մարինեն էր, որ չգիտեր այդ մասին, որովհետև ես նրան ոչինչ չէի ասել, նրա հետ թափառել էինք մենք ձորերում, ճիշտ է, միասին հանդերն էինք գնացել, ես նրան ցույց էի տվել մեր գյուղի գեղեցիկ վայրերը, Սառնատան բարձունքից նայել էինք ձյունագագաթ Մռավա սարին, լուսնյակ երեկոներին Մարինեի հետ նստել էինք ձորամերձ խնձորենու այգու խորքում, հազար ու մի բան էինք խոսել, բայց Մարինեն չգիտեր, որ այն օրվանից, ինչ տեսա նրան ակումբի դռանը, իսկ այնուհետև կինոյից հետո նրան ուղեկցեցի մինչև Ալվարդենց տուն, ահա այդ օրվանից անքուն գիշերներ եմ անցկացրել, շարունակ նրա մասին եմ մտածել, նրա անունն եմ տվել, նրան երազել® «Հաճախ երազում ինձ մոտ ես գալիս,– կողքանց նայելով նրան, մտովի ասում էի ես,– դարձած մի չքնաղ, լուսե անրջանք, քանզի ամեն օր, քնելուց առաջ, միտքս գծում է քո պատկերը թանկ®»,– և, ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչպես, հանկարծ անսպասելի ասացի.

–Դու կհիշե՞ս ինձ, Մարինե® Այնտեղ, Սումգայիթում®

Մարինեն թախծանուշ ժպիտով նայում էր, հետո ասաց.

–Իսկ դու կհիշե՞ս® Չե՞ս մոռանա ինձ®

–Երբեք չեմ մոռանա, հավիտյան կհիշեմ,– արագ ասացի ես£– Կհիշեմ, կքայլեմ այն տեղերով, ուր միասին եղել ենք, ու կհիշեմ քեզ®

–Ես էլ կհիշեմ,– ուշացումով ասաց Մարինեն ու լռեց£

Առջևում երևում էր Ղըրմա աղբյուրը£ Ջրի ձայնը լսվում էր արդեն£

–Ես էլ կհիշեմ,– նորից խոսեց Մարինեն£– Ընկերուհիներիս կպատմեմ քո մասին® Նրանք չեն հավատա, որ այստեղ, այս հեռու լեռներում, ինչ-որ մեկի հետ մտերիմ եմ եղել® Անտառների մեջ, սարերում® Չեն հավատա®

–Ինչո՞ւ,– հարցրի ես£-Ինչո՞ւ չեն հավատա£

–Չգիտեմ,– ուսերը թոթվեց Մարինեն£– Որովհետև® ես ոչ մի տղայի հետ ընկերություն չեմ անում,– կապտացոլք աչքերով ու վառ շուրթերով խորամանկորեն ժպտալով ավելացրեց Մարինեն£

–Ո՞չ մի,– ասացի ես և անչափ ուրախ էի դրա համար£

–Ինչ է, հարցաքննո՞ւմ ես,– աչքերը մանրացնելով ու նորից իր վառ շուրթերով ժպտալով ասաց Մարինեն£

–Ասենք թե,– ժպտացի ես£

–Չեմ ասի,– մազերը ճակատից ետ տանելով ասաց Մարինեն£– Ամեն ինչ չէ, որ կարելի է պատմել£ Ավելի ճիշտ՝ ամեն ինչ չէ, որ հնարավոր է պատմել£

Հասել էինք Ղըրմա աղբյուրին, նստեցինք մամռապատ քարերին£ Մարինեն երկար նայում էր գուռից նով թափվող ջրերին, ջրերի վրա ճախրող գույնզգույն թիթեռներին, հետո ցածրաձայն ու թախծոտ ասաց.

–Մնաս բարով, հարազատ աղբյուր® Քո մոտով ինչքա¯ն մարդ է եկել ու անցել®Նրանց մեջ դու կհիշե՞ս ինձ®– Նա լռեց մի քիչ, հետո նույն թախծոտ ձայնով ասաց.– Կա թիթեռնիկի մի տեսակ, որ մի օր է ապրում® Ոսկե թևիկներով մի թիթեռնիկ ապրեց մի ամբողջ օր, և այդ օրն ամպոտ էր, շարունակ անձրև էր տեղում® Արև չկար, չկար դեղձանիկի երգը® Անցավ օրը, և ոսկե թևիկներով թիթեռնիկը ոչինչ չտեսավ ու չիմացավ, որ օրերը լինում են նաև արևոտ, աշխարհը լցված է լինում ցնծուն ձայներով® Իր կարճատև կյանքն այդպես ապրեց ոսկե թևիկներով փոքրիկ թիթեռնիկը£– Մարինեն նայեց ինձ, ժպտաց£ Եվ նրա ժպիտը նույնպես թախծոտ էր£

Հետո մենք դարձյալ քայլում էինք սարեր տանող ճանապարհով£ Ճանապարհը երբեմն դուրս էր գալիս բացատները ու նորից անտառ էր մտնում£ Բացատներից մենք ետ էինք նայում. հեռվում, անտառներից այն կողմ, դաշտերում ասես թախծում էին մենավոր դեզերը, երևում էր գյուղը£ Իսկ մենք գնում էինք Ջհանգիրի խմհատը. ամենալավ մոշը այնտեղ է լինում, գնում էինք վերջին անգամ մոշ ուտելու և այնտեղից նայելու հեռվում, ամառային մղեղի մեջ կորած մեր Հնձախութ գյուղին£

Մարինեն իմ հետևից էր գալիս, ես շրջվեցի նրա կողմը, կանգ առա.

–Չե՞ս հոգնել,– ասացի ես£

–Հոգնել եմ,– սեթևեթանքով ասաց Մարինեն՝ ուռցնելով գեղեցիկ շուրթերը£– Դեռ շա՞տ կա£

–Մի ձորակ է մնացել£ Դա էլ անցնենք, հասնում ենք,– պատասխանեցի ես£– Ուզո՞ւմ ես հետ դառնանք£

–Չէ, չեմ ուզում, տուր ձեռքդ£

Մարինեի ձեռքը բռնած գնում էինք զովասուն անտառի միջով£

–Եկող տարի որ գաս, հազիվ թե հոգնես,– ասացի ես£– Այս տարի առաջին անգամ է, անսովոր ես, դրա համար ես հոգնում£

–Եկող տարի չեմ գա,– անտառային խոր լռության մեջ զրնգուն ձայնով ասաց Մարինեն£– Ի՞նչ կա այստեղ£

–Քեզ դո՞ւր չի գալիս մեր գյուղը,– մի թեթև վիրավորված ասացի ես£

–Չգիտեմ£– Մարինեն լուռ էր, հետո, երբ կրկին մտնում էինք անտառ, ասաց.– Դուր է գալիս£ Սկզբում դուր չէր գալիս, հետո սկսեց դուր գալ® Քեզ հանդիպելուց հետո£

Վերջին բառերը նա ընդգծված ասաց£ Շեշտակիորեն նայեցի աչքերին. աչքերը խորամանակ ժպտում էին£ Մատներս, անկախ ինձնից, սեղմեցին Մարինեի նուրբ, թափանցիկության աստիճան ճերմակ ձեռքը£

–Իսկ Ապրեսը ձեր ի՞նչն է,– քիչ անց հարցրի ես£

–Ապրեսն ո՞վ է£

–Ապրեսին չգիտե՞ս,– ժպտացի ես£– Փոստի Ապրեսին ամբողջ մարզն է ճանաչում£ Ալվարդի հայրը® Սուտասանների մրցույթ է եղել շրջկենտրոնում, առաջին տեղն է բռնել£

–Ա¯®– գլխի ընկավ Մարինեն, ինքն էլ ժպտաց,– թռչունների գեղգեղանքից ու անտառի խոնավ բուրմունքից խելքս կորցրել եմ®– Նրա տղան մեզ մոտ, Սումգայիթում է ապրում®

–Իմ քույրն էլ այնտեղ է ապրում® Կաուչիկի գործարանում է աշխատում£

–Իրո՞ք®£– Մարինեն կողքանց նայեց ինձ, շարունակեց.– Մենք ինչ– որ հեռու բարեկամ ենք£ Բացի այդ, նրա տղան հիվանդանոց էր ընկել, վիրահատել էին® Մայրս հիվանդանոցում է, չէ՞, աշխատում, բուժքույր է, նրան շատ է օգնել® Երբ ապաքինվեց, մեր տուն հաճախակի էր գալիս-գնում ® Հայրը, քեռի Ապրեսն այսինքն, եկել էր Սումգայիթ, գյուղ գալիս, մայրս ինձ էլ հետն ուղարկեց£ Քեռի Ապրեսն ինքն առաջարկեց, ես էլ, իհարկե, դեմ չէի® Չէ-որ առիթ էր պետք՝ քեզ տեսնելու համար®

Նա ծաղրում էր իհարկե£

–Իսկ հա՞յր,– զգույշ հարցրի ես£– Հայր չունե՞ս £

–Ոչ,– քիչ լռելուց հետո մտախոհ ասաց Մարինեն, հետո ավեացրեց.– Բաժանվել է մեզնից£ Ուրիշ քաղաքում է ապրում£ Միջին Ասիայում£ Ամուսնացել է, նոր կնոջից մի աղջիկ ունի®£– Նորից քիչ լռեց, հետո ասաց.– Ես եմ, մայրս, եղբայրս® Եղբայրս այս տարի առաջին դասարան է գնալու®

Լուռ քայլում էինք£ Ճանապարհը ծկլթոցով կտրում-անցնում էին նախշուն չարդերը£

–Բայց այլևս չեմ գա այստեղ,– հանկարծ ասաց Մարինեն£

–Ախր ինչո՞ւ,– արագ հարցրի ես,– չէ՞ որ ասում ես, թե դուր է գալիս մեր գյուղը£

–Միևնույն է® չեմ գա,– գլուխն օրորեց Մարինեն£– Նախ, որ մոտիկ ոչ ոք չունեմ այստեղ® Հետո էլ, այդ Ապրեսը զզվացնում է արդեն՝ սրա հետ մի խոսիր, նրա հետ մի խոսիր, ես քեզ համար պատասխանատու եմ, էսպես մի հագվիր, էնպես մի հագվիր, և այլն® Նրա կինը քեզ չի հավանում,– ժպտալով ավելացրեց Մարինեն£

–Ի՞նձ,– զարմացա ես£– Ինչո՞ւ£

–Ասում է նրա մեջ ի՞նչ ես գտել£

–Իսկ դո՞ւ£

–Իսկ ես ծիծաղում եմ£ Գյուղում բոլորը, ասում է, քո մասին են խոսում, նրա հետ ինչո՞ւ ես անտառները գնում®£– Մարինեն ժպտուն, մշուշոտ աչքերով նայեց ինձ£

Ես Մարինեին չասացի, որ հայրս նույնպես հանդիմանել է ինձ, չասացի, որ նա առավոտյան կռվել է ինձ հետ£ Իսկ նա, իրոք, կռվել էր. «Ի՞նչ ես էն աղջկա հետևից ընկել,– առավոտյան ասաց հայրս,– քո ընկերներն օրական երկու աշխօր են անում, իսկ դու աննպատակ թրև ես գալիս ծմակներում»£ Այդ մասին էի մտածում, բայց ուրիշ բան ասացի Մարինեին£

–Եկող տարի մեզ մոտ արի, – ասացի ես նրան£– Մեր տանը կմնաս£

Մարինեն շեղակի նայեց, օրորեց գլուխը.

–Չեմ գա,– ասաց նա գլխի թեթև շարժումով£ Իսկ հետո ավելացրեց.– Հայրդ սայլապա՞ն է£

–Այո,– ասացի ես, ակամա կարմրելով£– Իսկ ի՞նչ է£

–Ոչինչ, հենց այնպես ասացի® Ես այսօր տեսա նրան®

Ես վայրկյանապես հիշեցի հորս մազակալած դեմքը, ռեզինե փոկահան տրեխները, մինչև ճտքերը իջնող վանդակավոր հնամաշ վերնաշապիկը հիշեցի և տաբատը՝ վրան հազար կարկատան, վայրկյանապես հիշեցի և քրտնելով ու կարմրելով հարցրի.

–Որտե՞ղ£

–Մինչ քո գալը£ Ծառերի տակ նստած էի, խոտ բեռնած սայլով եկավ անցավ£ Չտեսավ ինձ®

Հետո լուռ էինք£ Ես դարձյալ գնում էի առջևից, ճանապարհը հալվել, մի կածան էր միայն, և մեր շուրջը նորից դեղձանիկների դայլայլ էր, կուկուն տրտում ու սրտաբեկ կանչում էր անտառի խորքում, քիչ լռում ու նորից սկսում էր կանչել, անտառը վերջացավ, դուրս եկանք Ջհանգիրի խմհատը£ Անցած շաբաթ էինք եղել այնտեղ, և հիմա մոշն ավելի էր սևացել ու լիքն էր£ Երկարուկ ու քաղցր մոշ այստեղ է միայն լինում, մոշ կերանք, նստեցինք կանաչ խոտերին, անսահման հաճելի էր հեռվից երկար նայել մեր Հնձախութին՝ կորած կաթնամշուշ մղեղի մեջ, հետո նորից մոշ կերանք, աղբրի սառնասառն ջրով, որից քիչ էր մնում սառչեին մատներս, ես մաքրեցի Մարինեի՝ սև մոշից կապտած ձեռքերը, և Մարինեն շարունակ ծիծաղում էր, որովհետև ջուրը շատ էր սառը, իսկ ես նրա ձեռքը բաց չէի թողնում, և իմ ձեռքը դողում էր, երբ ջրի մեջ թաթախում էի մատներս ու քսում Մարինեի շուրթերին, և Մարինեի շունչը տաք էր, նա շրթունքները փակ ծիծաղում էր, իբր փորձ էր անում փախչել ու նորից հնազանդ կանգնում էր, և ես ուզում էի, որ այդ պահը երկարեր, և սիրտս նվաղում, նվաղում էր® Հետո Մարինեն ծիծաղելով փախավ, և նրա շքեղ մազերը շաղ եկան ուսերին, արևն արդեն հասել էր թավախիտ անտառներով պատած Կղնախաչ սարին, մտել սարի վրա նստած ամպերի մեջ£

–Արևն արդեն մայր է մտնում,– քիչ հեռվից ասաց Մարինեն,– տուն գնանք£

–Արևը մեզ է սպասում,– ասացի ես£– Մեր գյուղի արևը խելացի արև է£

Ետադարձի ճանապարհը ձորերի միջով էր, Բարակ ջրի կողքով, ես վայրի ծաղիկներ էի փնջել, ամրացրել Մարինեի մազերի մեջ և աղջկական զմայլելի բուրմունքի հետ ծաղկունքի բույր էր գալիս նրանից, և հանկարծ անտառը մթնեց, ծառերի կատարները քամուց սկսեցին ուժեղ օրորվել® Դեղձանիկներն այլևս չէին երգում, իրար ետևից թրատելով օդը, անտառների վրա պայթում էին կայծակները£ Անձրև էր գալու£ Գյուղը հեռու էր դեռ, բայց պետք էր անցնել գետը, որովհետև ես ետ նայեցի և տեսա, որ Կղնախաչ բարձր սարի վրա երկինքը սևակնել է. այնտեղ արդեն անձրև էր£ Անձրևը սարերի ու ձորերի վրայով դեպի գյուղ էր գալիս£ «Շուտով կվարարի գետը»,– մտածեցի ես£ Ես ու Մարինեն իրար ձեռք բռնած վազեցինք օրորվող ու մթնած անտառի միջով և հենց նոր էինք անցել գետը, հորդ անձրևը բռնեց մեզ£ Մտանք պատահած մի ծառի տակ. այստեղ ապահով էր, ես վերև նայեցի ու Մարինեի ձեռքը բռնած դուրս վազեցի ծառի տակից, որովհետև դա մի բարձրաբերձ կաղնի ծառ էր, իսկ մեզ մոտ, դա բոլորին է հայտնի, կայծակը հենց կաղնի ծառերին է խփում£ Մարինեի հետ վազեցինք գյուղ իջնող նեղ ճանապարհով, թրջվելով վազեցինք, ես հայացքով հաճարկենի կամ բոխի ծառ էի որոնում, գտա վերջապես£ Բայց թրջվել էինք արդեն, ես ուզում էի հանել վերնաշապիկս, գցել Մարինեի ուսերին, սակայն Մարինեն չթողեց. «Չեմ մրսում»,– ասաց նա£ Բայց նա մրսում էր, կպել էր ծառի բնին, ես ձախ ձեռքով գրկել էի Մարինեին, նա սեղմվել էր ինձ, ջրվեժի պես ցած իջնող փարթամ մազերը քսվում էին դեմքիս, մազերը անուշ բույր էին արձակում, իսկ նրա թրջված մարմինը փխրուն ու տաք էր, ես ուզում էի նրան ասել իմ սիրո մասին, ուզում էի ասել, որ ինչ էլ լինի՝ ես նրան սիրելու եմ միշտ, բայց չէի համարձակվում, շուրթերս զգույշ ու քնքշորեն քսվում էին նրա մազերին, իսկ անձրևը նորից խշշում էր, կածանով անձրևաջուրը տերևներ էր քշում, կայծակը դղրդում էր՝ մի կարճ ակնթարթ լուսավորելով մթամած անտառը, Մարինենի թրջված մարմինը տաքություն էր բուրում, և գետը ոռնում էր խոր ձորում£

–Իսկ եթե հանկարծ մնա՞նք այստեղ,– վախվորած ասաց Մարինեն£

–Չենք մնա,– ժպտացի ես,– հորդ անձրևը շուտ է դադարում, հիմա կկտրի£

Հետո ես վերցրի Մարինեի ձեռքը, ասացի՝ արի գուշակեմ£ «Գուշակիր»,– ասաց Մարինեն£ Ես բացեցի Մարինեի ափը, երկար նայում էի, իբր մտածում էի, իբր դժվար էր գուշակելը£ «Երջանիկ կյանք է առջևում. այսպես է ցույց տալիս£ Ամուսինդ սիրելու է քեզ,– ասացի,– ամուսինդ անչափ սիրելու է քեզ, շարունակ սիրելու է,– աչքերս փակ մրմնջում էի ես,– գիշեր-ցերեկ սիրելու է ու շատ-շատ խանդելու է, որովհետև այնտեղ, ուր կա մեծ սեր, կա նաև մեծ խանդ, խելացնոր սիրելու է®»£ «Միայն մի հոգո՞ւ եմ սիրելու»,– նայելով ինձ և խորամանկ ժպիտն աչքերում հարցրեց Մարինեն£ «Ինչպե՞ս»– չհասկացա ես£ «Միայն մեկի՞ն,– նույն խորամանկ ժպիտը կրակացայտ աչքերում, ասաց Մարինեն.– Միայն մեկի՞ն եմ սիրելու և ուրիշ ոչ ոքի՞»£ «Իհարկե,– վերջապես գլխի ընկնելով ասացի ես,– միայն մեկին, և®»£ «Իսկ ի՞նձ,– ընդհատեց Մարինեն,– ի՞նձ քանի հոգի են են սիրելու»£ «Մի հոգի միայն,– ոչ հաստատ համոզմամբ ասացի ես, նայելով Մարինեի ճերմակ ձեռքին,– ահա, նայիր»£ «Ճիշտ չես գուշակում,– Մարինեն խճողեց մազերս, դուրս փախավ ծառի տակից, կանգնեց մարդկանց ու անասունների ոտնահետքերից տոփանված կածանի մեջ, բոխու՝ թաթի պես մեկնված ճղան տակ,– ճիշտ չես ասում,– կրկնեց նա, – երկուսին ես արդեն գիտեմ®»£ «Ինչպե՞ս»,– սրտատրոփ վախով արտաբերեցի ես£ «Չեմ ասի»– ծիծաղելով ասաց Մարինեն, հետո տեսավ, թե ինչպես հանկարծ ընկավ իմ տրամադրությունը, եկավ, կանգնեց ինձ մոտ£ Ոչինչ չէր ասում, չէր ժպտում նույնիսկ£ Սուս նայում էր, հետո ասաց.

–Մի նեղացիր£

Մարինեն նստեց ոտքերիս մոտ, զմրուխտե մամռոտ քարին, ողորկ ծնկները գրկած մի քանի րոպե նստեց և առանց ինձ նայելու, կամացուկ ասաց.

–Կա մեկը® Ստեփան է անունը® Այս տարի է ավարտել ինստիտուտը® Մինչև նոր բնակարան ստանալը՝ մեր բակում էին ապրում® Եվ ես չգիտեմ նույնիսկ՝ ավելի շատ ատում եմ նրան, թե սիրում®Դու մի նեղացիր®

–Չեմ նեղանում,– հենց այնպես ասացի ես, ուժով զսպելով հուզմունքս£– Ինչո՞ւ պիտի նեղանամ®

Հետո անձրևը կտրեց, արևի վերջին շողերից թաց տերևները փայլկտում էին, ձորերից ծխի պես ամպաքուլաներ էին ելնում, իսկ երկինքն այնպես պայծառ էր® Գյուղագլխին, այնտեղ, ուր անտառը վերջանում էր, ավելի ճիշտ մի երկու քայլից հետո պիտի վերջանար, Մարինեն թեքվեց ճանապարհից, քայլեց անձրևի կաթիլներով ցողված արահետով£ Լուռ գնացի նրա ետևից£ Քիչ անց, նա ետ շրջվեց դեպի ինձ. նրա դեմքը վառվում էր£ Չորս բոլորքը լռություն էր, ծառերից այն կողմ՝ կապտաժեռ հեռավոր երկինքն էր երևում, ու մեր գյուղը՝ շուրջը դյութական հանդ ու սարեր, որ բարձրանում, հասնում էին մինչև երկինք£

–Երջանկությունը վաղվա օր չունի,– ասաց Մարինեն,– այն երեկվա օր նույնպես չունի, այն ամենևին չի ուզում հիշել անցյալը, չի մտածում վաղվա մասին, այն ունի միայն ներկան, այն էլ ոչ թե օր, այլ ժամ, ակնաթարթ® Արի հրաժեշտ տանք իրար,– փոխված ձայնով ու շիկնահար ավելացրեց Մարինեն, մատներով ետ տանելով մազերը£

Ես նայում էի նրա խոշոր ու գեղեցիկ աչքերի մեջ, որոնք լույս էին արձակում, նրա շուրթերին, որ կրակի շեղջի պես հուրհրատում էին ասես, հայացքս չէի կարողանում կտրել նրանից®

–Ի՞նչ ես այդպես անջատված նայում,– նորից խոսեց Մարինեն, մատները հանգիստ ու քնքշորեն քսելով դեմքիս£– Դու սիրում ես ինձ£ Ես դա տեսնում եմ® Ես նույնպես քեզ չեմ մոռանա, որովհետև® Դու անաղարտ հոգի ունես£ Ես չգիտեմ նույնիսկ, թե այդպիսի սրտով դու ինչպես ես ապրելու այս աշխարհում£

Ես դեռ նայում էի նրա կապտացոլ աչքերին, շառագույն զեղուն շուրթերին, կրծքերին, որ քնած աղունիկներ էին թվում այդ պահին, հայացքս, այո, ոչ մի կերպ չէի կարողանում կտրել նրանից, մեր շուրջը մթնող անտառն էր և խշշուն լռությունը, Մարինեն շաղված նայվածքով մի պահ զննեց ինձ, սովոր շարժումով ետ նետեց մազերը, որոնք կրկին շաղ եկան ուսերին, խուլ ու տաք ծիծաղեց, ասաց.

–Աղջկան գիտե՞ս, թե ինչպես պետք է սիրել£

Ես զմայլված նայում էի նրան, առանց որևէ բառ արտասանելու£

–Դու չգիտե՞ս, թե աղջկան ինչպես պետք է սիրել, – կրկին հարցրեց նա, միանգամայն ու անսպասելի՝ դանդաղորեն արձակելով վանդականախշ վերնաշապիկիս կոճակները£– Աղջկան այնպես պետք է սիրել, որ նրա մտքովն անգամ չանցնի, թե ինչ-որ մեկը կարող է ավելի ուժգին սիրել£

Աջ ձեռքի երկարուկ մատները սահեցնելով իմ կրծքի վրայով, որից քիչ մնաց կտրվեր շունչս, Մարինեն նույն շիկնահար տեսքով ժպտաց ինչ-որ քմահաճ ժպիտով և ընդոստ մի շարժումով փաթաթվեց ինձ՝ պրկված ցցուն ստինքերով սեղմվելով կրծքիս£ Ես այդ հոգեցունց քաղցր մերձեցումից գլխապտույտ զգացի, հուզմունքից ասես կանգ առավ շնչառությունս, գրգռանքի, արյան խելառ եռքի ու երանության մեջ անկանոն թպրտում էր սիրտս՝ պատրաստ թռչելու իմ կրծքավանդակից£ «Եթե ինձ հիշես երբևէ,– քնքշանվաղուն ձայնով շշնջաց Մարինեն,– այս պահը նույնպես հիշիր»£ Հետո ծնկներս զգացին Մարինեի ծնկները, ձեռքերս՝ նրա դյուրաբեկ բարակ մեջքը, իսկ շուրթերս® իմ շուրթերը կսկծացին Մարինեի շուրթերի հուզագրգիռ հպումից£ Նրա ձեռքերը վերնաշապիկիս տակից մեղմորեն գրկել էին ինձ, նրբենի մատներն անընդհատ շոյում էին ուսերս£ Թվում էր ևս մի պահ, ու ես կկորցնեմ ինձ, ուժ չեմ ունենա դիմանալ զկացմունքներիս հորձանքին£ Հետո Մարինեի շուրթերը դանդաղ ետ գնացին, ոնց որ երազում՝ նրա ընդհատուն թառաչանքի ու տաքուկ շնչառության հետ համաժամանակ՝ ես զգացի նրա կոշտավուն լեզվի կրքոտ ջերմությունը®

Խելացնոր այդ համբույրը երկար տևեց, հետո Մարինեն միանգամից հետ քաշվեց, կիսաշրջվեց ինձնից՝ դողացող մատներով կոճկելով բլուզը£

–Մարինե,– հանգչող շշուկով արտաբերեցի ես£

–Ոչինչ մի ասա,– գլուխն օրորեց Մարինեն£– Դու այդ էիր ուզում£– Կողքանց նայելով ինձ, նա այլայլված ժպտաց, ասաց.– Իսկ գուցե ո՞չ միայն այդ®

Անտառի վրայով սրընթաց անցավ քամին, անտառը խշշաց, տարուբերվեց, ինչ-որ տեղ մի չոր ճյուղ ընկավ ծառից£

–Մարինե®

–Խնդրում եմ,– Մարինեն ծաղկաբույր մատները դրեց իմ շուրթերին£– Խնդրում եմ, ոչինչ այլևս պետք չէ ասել® Իսկ հիմա գնանք®

Տեղի ունեցածից շփոթահար՝ ես բոլորովին կորցրել էի ինձ, ոտքերս ինձ չէին ենթարկվում ասես£

Ոչ այնքան հեռու ինչ– որ տեղ երգի անցած՝ ախորժալուր ու քաղցրաձայն գեղգեղում էր դեղձանիկը, ծիածանը հալվում էր հեռու բացատների վրա, իսկ արևն արդեն մայր էր մտնում£ Բախչուտի աղբյուրին փոքրիկ աղջիկներ կային՝ գլխներին ծաղկապսակներ, նրանք իրար վրա ջուր էին ցայտում, բարձր ծիծաղում, մեզ տեսնելուն պես՝ լռեցին. կամաց ինչ-որ բան էին ասում ու նայում մեր կողմը£

–Մեր մասին էին խոսում,– երբ աղբյուրն անցել էինք, ասաց Մարինեն£

–Թող խոսեն ,– անհոգ ասացի ես£

Մարինեն շեղակի նայեց ինձ, ժպտաց՝ երկարատև համբույրից թեթևակի ուռած իր շուրթերով£

–Միևնույն է, ես գնում եմ,– ասաց նա£– Դու վախեցիր. այսուհետև ոչ մի աղջիկ չի ուզենա հանդիպել քեզ հետ£

–Ինձ ոչ ոք պետք չէ,– ասացի ես սրտի նվաղումով, կրկին հիշելով ու վերապրալով այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ այնտեղ, ճամփեզրի կիսամութ անտառակում®

Բեռնատար մեքենայով էր գնում Մարինեն£ Բեռնատարով՝ մինչև Ստեփանակերտ, իսկ այնտեղից՝ ավտոբուսով ուղիղ Սումգայիթ£ Մեքենան կիսով չափ փայտով բեռնված էր, փայտի վրա ծղոտ էր փռված, ծղոտի վրա նստել էին Մարինեն ու մեր դպրոցի ուսմասվարը. ուսմասվարի կինը վատառողջ էր, ուսմասվարը նրան տանում էր մարզկենտրոնի հիվանդանոց£ Գյուղում նրա մասին ասում էին, որ, իբր, օր չկա, որ չծեծի կնոջը£ Մարինեն բարձրից, թափքի վրայից նայում էր ինձ ու մտերմիկ ժպտում էր£

–Գնո՞ւմ ես,– կամացուկ, տխրալիր ասացի ես£

–Այո,– կամացուկ, սիրալիր ասաց Մարինեն£– Գնում եմ£

Մութն ընկել էր արդեն, մթան մեջ թախծոտ փայլում էին Մարինեի աչքերը£