Kitobni o'qish: «Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca»

Rozum mężczyzną, białogłową afekt tylko rządzi; oraz ¹ kocha, oraz nienawidzi; nie gdzie rozum, nie gdzie afekt, tam wszystko.

And. Max. Fredro ²

OSOBY:

PANI DOBRÓJSKA

ANIELA

KLARA

RADOST

GUSTAW

ALBIN

JAN

Na wsi w domu pani Dobrójskiej.

AKT 1

Duży pokój – dwoje drzwi w głębi – trzecie drzwi po prawej stronie sceny do pokojów pani Dobrójskiej, czwarte po lewej do pokoju Gustawa, okno.

SCENA I

JAN

sam – w płaszczu zarzuconym na ramiona – chodzi – patrzy w okno, potem mówi, ziewając:

 
Czekaj mnie, nie śpij, powrócę o trzeciej.
Piękna mi trzecia: słońce jak w dzień świeci,
A mój pan drogi gnie sobie parole,
Albo z butelką… albo… No! już milczeć wolę.
 

SCENA II

Jan, Radost.

RADOST

idąc ku drzwiom Gustawa

 
Śpi Gucio?
 

JAN

 
Czy śpi? – Jak zabity, panie.
 

RADOST

 
Lubi spać hultaj.
 

JAN

zastępując od drzwi

 
Niechże pan nie chodzi.
 

RADOST

 
A to dlaczego?
 

JAN

 
Bo śpi.
 

RADOST

 
Nic nie szkodzi.
 

JAN

zastępując

 
Będzie się gniewał.
 

RADOST

 
Nic mi się nie stanie.
 

JAN

 
Dopiero zasnął – ledwie pół godziny.
 

RADOST

 
Cóż w nocy robił?
 

JAN

 
Nie spał!
 

RADOST

 
A z przyczyny?
 

JAN

 
Z przyczyny? – Zasłabł.
 

RADOST

troskliwie

 
Zasłabł?
 

JAN

z westchnieniem

 
Niespodzianie.
 

RADOST

 
Cóż mu jest?
 

JAN

 
Co jest? – jakiś zawrót głowy…
 

RADOST

 
Hm!
 

JAN

 
Wstręt do wody…
 

RADOST

 
Hm!
 

JAN

 
Pragnienie wina…
 

RADOST

 
Hm! proszę, proszę, wieczór³ jeszcze zdrowy!
 

JAN

wzruszając ramionami

 
Ha! słabość, panie, piorunem zaczyna.
 

RADOST

do siebie

 
Hm! wstręt, pragnienie! hm… hm… zawrót głowy.
 

JAN

 
Niech no się wyśpi, po południu wstanie.
 

RADOST

 
Chciałem być w domu i dziś tu z powrotem;
Lecz taką rzeczą ani myśleć o tem.
 

JAN

 
Owszem, jedź pan, jedź; ręczę, że za chwilę…
 

RADOST

 
A sen spokojny?
 

JAN

zastępując drogę

 
Lada co obudzi.
Cicho, dla Boga.
 

RADOST

 
Drzwi tylko uchylę.
 

JAN

 
Ale drzwi skrzypią.
 

RADOST

 
Własnemi oczyma…
 

JAN

odstępując

 
Ha, kiedy już tak! Niech się pan nie trudzi:
Darmo tam patrzeć – mego pana nié ma⁴.
 

RADOST

 
Nie ma?
 

JAN

 
A nie ma.
 

RADOST

 
Gdzie jest?
 

JAN

 
Stąd o milę.
 

RADOST

 
Jak? Co?
 

JAN

 
Pojechał.
 

RADOST

 
Dokąd?
 

JAN

 
Do Lublina.
 

RADOST

 
Do Lu… Lu…
 

JAN

z ukłonem kończąc słowo

 
…blina.
 

RADOST

 
Kiedy?
 

JAN

 
Wczoraj.
 

RADOST

 
Po co?
 

JAN

 
Nie wiem.
 

RADOST

 
Macież⁵ go! Już szaleć zaczyna,
Już, Bogu dzięki. – Jeździć, latać nocą…
I czegóż stoisz? Panie, zawrót głowy?
Hm! wstręt do wody! Co – wina pragnienie?
 

JAN

 
Stoję na warcie, muszę być gotowy
Otworzyć okno na pierwsze skinienie.
 

RADOST

 
Na co otworzyć?
 

JAN

 
Dla mojego pana:
Tędy wychodzi, tędy się i wchodzi.
 

RADOST

załamując ręce

 
Przez okna łazić śród⁶ jasnego rana!
To waryjata⁷ prawdziwie dowodzi,
 

ironicznie

 
I kiedyż wróci na swoje wesele?
 

JAN

 
Jeśli mu wierzyć, miał o trzeciej wrócić.
 

RADOST

do siebie

 
O, muszę, muszę cugli mu przykrócić!
O, czego nadto, tego i za wiele!
 

Słychać pukanie do okna.

JAN

idąc do okna

 
Niechże pan łaje, bo przybywa właśnie.
 

Otwiera okno.

SCENA III

Gustaw ubrany do konia, Jan, Radost w głębi.

GUSTAW

włażąc przez okno

 
To czas! – niech go piorun trzaśnie!
 

JAN

 
Dobrze pan mówi: bogdajby go trzasnął!
 

GUSTAW

 
A co? Śpią jeszcze?
 

JAN

 
Byłby sen nie lada!
 

GUSTAW

 
Trochem się spóźnił.
 

JAN

 
Mnie to pan powiada.
 

GUSTAW

 
Pewnieś nie dospał.
 

JAN

 
Gdybym był choć zasnął.
 

GUSTAW

oddając pręt, czapkę, rękawiczki i ocierając twarz

 
No, prawdę mówiąc, jak jestem na świecie,
Jeszczem tak pięknie zębami nie dzwonił:
Wicher, deszcz, zimno… psa by nie wygonił.
 

RADOST

 
A ciebie wygonił przecie.
 

SCENA IV

Radost, Gustaw.

GUSTAW

 
A stryjaszek!całując w rękę/
Dzień dobry!
 

RADOST

ozięble

 
Witamy z podróży!
 

GUSTAW

 
Już wstałeś?
 

RADOST

 
Jeszcześ nie spał?
 

GUSTAW

 
Dość czasu.
 

RADOST

 
Dzień duży.
 

GUSTAW

 
Dopiero świta.
 

RADOST

 
Świta, ale w twojej głowie.
 

GUSTAW

 
Niech i tak będzie, niech świta na zdrowie.
Byle mnie kochał stryjaszek kochany,
Był mi zawsze zdrów, czerstwy i rumiany.
Lecz, cóż to? mars? mars? fe! precz z nim do licha!
 

zaglądając w oczy

 
No… proszę… troszkę. – Niknie wyraz srogi.
Czoło się równa, oko się uśmiecha.
Otóż tak lubię,/ ściskając go/
mój stryjaszku drogi!
 

RADOST

płaczliwie, zawsze dając przestrogi

 
Mój Gustawie, powiedz mi: chcesz, czy nie chcesz żony?
 

GUSTAW

 
Chcę, chcę, stryjaszku.
 

RADOST

 
Pewnie?
 

GUSTAW

 
Jestem jej spragniony —
 

RADOST

 
Jakiże to więc sposób wyszukałeś sobie?
 

GUSTAW

 
Ja nic dotychczas nie wiem o sposobie.
 

RADOST

 
Te wycieczki przez okna, te nocne wyprawy.
 

GUSTAW

 
I cóż!
 

RADOST

zniecierpliwiony

 
Cóż! Panna!
 

GUSTAW

 
A, bardzom ciekawy.
Co moją pannę to obchodzić może,
Kiedy, jak i gdzie ja się spać położę?
Nie śpię – tem lepiej dla niej, bo na jawie
Nią tylko jedną myśli moje bawię,
I do niej wzdycham jak w dzień, tak i w nocy;
Ale jak zasnę – jestże to w mej mocy?
 

RADOST

płaczliwie

 
Mój Gustawie! – Dla Boga, porzuć myśli płoche,
I raz tylko, raz pierwszy zastanów się trochę.
Kilka dni jesteś pośród tak godnej rodziny,
I nie ma dnia jednego… gdzie tam dnia!… godziny,
Żebyś czegoś nie zbroił, aż się serce kraje.
Pani Dobrójska sama opiekę ci daje;
Nie idąc wzorem matek, co nos górą noszą,
Kiedy w duszy o zięcia wszystkich świętych proszą —
Pamiętna twych rodziców i mojej przyjaźni,
Swój zamiar względem ciebie głosi bez bojaźni.
Ale wszystko na próżno, daremnie się trudzi:
Miejski panicz w wieśniakach innych widzi ludzi;
Swoich nudów nie kryje, grzeczności nie sili,
I chce dać uczuć wartość każdej swojej chwili.
Wróbel się tylko, mówią, pustej strzechy trzyma,
Ale co w twojej głowie już i wróbla nie ma.
 

GUSTAW

ze szczerem zastanowieniem

 
Prawda, prawda, stryjaszku, zbyt słuszne przestrogi;
Ach, ojcowskiemi strzeżesz mnie oczyma,/ ściskając go
O, jesteś dla mnie skarb, przyjaciel drogi,
Dzięki ci, dzięki za twoje przestrogi.
 

RADOST

z rozczuleniem ściskając go

 
Mój ty poczciwy, mój luby Gustawie!
 

GUSTAW

 
Mój przyjacielu, mój ojcze kochany!
Zobaczysz, jak się ogromnie poprawię,
Bylem miał tylko powód do odmiany.
A teraz zgadnij, jaką dziś zabawę…
 

RADOST

 
O dla Boga! on swoje! Otóż masz poprawę.
Ach zmiłuj się, uważaj, powiedz, czy to ładnie,
Że z domu pan zalotnik oknem się wykradnie,
Aby noc całą Bóg nie wie gdzie trawić!
 

GUSTAW

 
Ależ stryjaszku, ja się muszę bawić.
 

RADOST

 
Bawić!
 

GUSTAW

 
A wprawdzie, w tym szanownym domu.
Gdzie każdy dla mnie aż nadto łaskawy,
Gdzie nie ubliżam w niczem i nikomu,
Żadnej dotychczas nie widzę zabawy.
 

RADOST

 
Idzież tu o zabawę, wrzawę nieustanną?
 

GUSTAW

 
Ależ o nudy idzie.
 

RADOST

 
Nudy z piękną panną!
 

GUSTAW

 
Nie będą nudy, jak się kochać będę.
 

RADOST

 
I kiedyż to nastąpi?
 

GUSTAW

 
Jak się z nią ożenię.
 

RADOST

 
Albo inaczej: jak na koszu⁸ siędę⁹.
 

GUSTAW

 
Ba, ba, ba! jeszcze czego.
 

RADOST

 
I skąd pewność, że nie?
Jestże to napisano, wyryto na niebie,
Że Aniela koniecznie musi pójść za ciebie?
 

GUSTAW

 
Pójdzie, pójdzie, stryjaszku.
 

RADOST

 
Tylko bardzo proszę,
Niech samochwalstwa od ciebie nie znoszę.
 

GUSTAW

 
Do samochwałów któż tego policzy,
Który rozsądnie zważa i powiada,
Że gdzie dwie rodzin związku sobie życzy,
Związku się w końcu spodziewać wypada?
 

RADOST

 
Prawda, jeśli Aniela choć trochę polubi.
 

GUSTAW

 
Bądź z łaski swojej spokojny w tym względzie.
Już ja ci ręczę, wszystko dobrze będzie.
 

RADOST

 
Nadto pewności, a ta pewność zgubi.
 

GUSTAW

 
Już spuść¹⁰ się na mnie… Ale dość tych fraszek.
Teraz niech zgadnie kochany stryjaszek…
 

RADOST

 
Pewnie, gdzie byłeś?
 

GUSTAW

 
Gdziem bawił tak długo.
 

RADOST

 
Wymów już, wymów, bo cię diable dusi.
 

GUSTAW

 
Na miejskim balu byliśmy przebrani.
 

RADOST

 
Na jakim balu?
 

GUSTAW

 
Pod Złotą Papugą.
 

RADOST

 
W karczmie!
 

GUSTAW

 
Przebrani.
 

RADOST

 
O Boże! o Boże!
 

GUSTAW

 
Tego młodemu nikt pewnie nie zgani.
 

RADOST

ironicznie

 
Pewnie pochwali?
 

GUSTAW

 
Bo pochwalić musi.
 

RADOST

 
Piękna mi szkoła!
 

GUSTAW

 
Lepsza być nie może.
Na małym świecie, co się wielkim mieni,
Gdzie każdy trwożnie po śliskiej przestrzeni,
Jakby na szczudłach i w przyłbicy chodzi;
Tam, czem są ludzie, niechaj nikt nie bada.
Ale gdzie człowiek mało pozór ceni,
Przybranym kształtem nie chce i nie zwodzi,
Gdzie więcej wola, niż rozum nim włada,
Tam schwytaj pędzel, wzór stoi gotowy.
 

RADOST

 
Otóż go macie! Jest La Bruyère¹¹ nowy.
 

płaczliwie

 
Gucio! dopieroś dziękował za radę.
 

GUSTAW

nie słuchając

 
I co mi teraz przychodzi do głowy.
 

RADOST

 
Na przykład?
 

GUSTAW

 
Jedźmy tam dziś.
 

RADOST

 
Ja z tobą?
 

GUSTAW

 
Ty ze mną.
 

RADOST

 
Oszalał!
 

GUSTAW

 
Wcześniej wrócisz.
 

RADOST

ironicznie

 
Tą drogą tajemną.
 

GUSTAW

 
Jedziesz?
 

RADOST

 
Dajże mi pokój.
 

GUSTAW

 
No, to sam pojadę.
 

RADOST

 
Guciu! dopieroś dziękował za radę.
 

GUSTAW

żałośnie

 
Luby stryjaszku! wkrótce się ożenię.
 

RADOST

do siebie z zadziwieniem

 
No! i dlatego takie figle stroi.
 

GUSTAW

jak wyżej, prosząc

 
Już raz ostatni.
 

RADOST

 
Ja go nie odmienię,
To rzecz daremna.
 

GUSTAW

 
Na kasztana wsiędę!…
 

RADOST

przestraszony

 
O! na kasztana!
 

GUSTAW

 
Przede dniem tu będę.
 

RADOST

 
Weź już moją dorożkę, a kasztan niech stoi.
 

do siebie:

 
Jeszcze kark skręci z tego waryjata.
 

GUSTAW

 
Dobrze, stryjaszku.
 

RADOST

 
I deliję¹² moją.
 

GUSTAW

 
Dobrze, stryjaszku.
 

RADOST

 
W tej kurteczce lata.
Jeszcze kataru u diaska dostanie.
 

GUSTAW

 
Dobrze, stryjaszku, jak chcesz, tak się stanie.
Ja zawsze mówię, święte rady twoje.
 

RADOST

 
Otóż masz, teraz powie, że to z mojej rady
Przez okna łazi na nocne biesiady.
 

GUSTAW

 
Zatem radzisz wchodzić drzwiami?
 

RADOST

 
Gadajże z waryjatami!
Ja ci radzę pójść spać.
 

GUSTAW

 
Spać?
 

RADOST

 
Bladyś, aż niemiło.
 

GUSTAW

 
Blady? To dobrze, to nic nie zaszkodzi:
Bladość niepokój miłosny dowodzi,
Bladości prędzej niż słowom się wierzy.
Pamiętasz przecie, jak to dobrze było
Rano, nazajutrz, po twojej wieczerzy?
 

RADOST

 
Mojej wieczerzy?
 

GUSTAW

 
To jest, mówiąc szczerze,
Ja sam dawałem tę sławną wieczerzę,
Ale stryjaszek potem długi płacił.
 

RADOST

 
Niestety!
 

GUSTAW

 
Wcalem na cerze nie stracił.
„Teraz to kocha – rzecz niezaprzeczona —
Jak blady, słaby! – on z miłości skona” —
Powiedz sam, wszakże prawda, tak mówiono.
I gdybym nie był zanadto…
 

RADOST

 
No, no, no,
Nie dość szaleje, jeszcze mnie powiada!
Teraz idź i śpij, taka moja rada.
Ale mój Guciu, Guciuniu serdeczny,
Staraj się zbliżyć, podobać Anieli.
 

GUSTAW

 
Dobrze, stryjaszku.
 

RADOST

 
Dla matki bądź grzeczny.
 

GUSTAW

 
Dobrze, stryjaszku.
 

RADOST

 
I na miłość Boga,
Jeśli ci jeszcze moja przyjaźń droga,
Nim się odezwiesz, pomyśl pierwej nieco.
Bo często słowa jakby z worka lecą,
Ale sensu w nich – no! – tego tam nie ma. —
A teraz idź spać, już mrugasz oczyma.
 

GUSTAW

 
Pójdę się przebrać.
 

Całuje go w rękę.

RADOST

całując go

 
Pamiętaj, Gustawie…
 

GUSTAW

 
Sam się zadziwisz, jak się dziś poprawię.
 

Odchodzi w lewe drzwi boczne.

RADOST

patrząc za nim, serio

 
Poprawię! Zawsze jedno co godzina,
Zadziwisz się! tak!/ przechodząc nagle w uczucia
Kochany chłopczyna!
 

SCENA V

Radost, Albin (chustka w ręku, tragicznym tonem).

RADOST

 
Cóż cię, panie Albinie, sprowadza tak wcześnie?
 

ALBIN

 
Niestety!
 

RADOST

 
Jak wzdychałeś, tak wzdychasz boleśnie.
 

ALBIN

 
Ach! jakże nie mam wzdychać, kiedy w smutku tonę;
Kiedy nocne minuty łzami przeliczone!
 

RADOST

 
A ja ci radzę, wypogódź twe czoło,
Nie bądź Gustawem – lecz kochaj wesoło:
Te elegije i miłosne żale
Młodej dziewczyny nie podbiją wcale;
A zwłaszcza Klarę, co jak iskra żywa,
Jeżeli westchnie, to wtedy gdy ziéwa;
Klara, co spocząć, rzadziej milczeć zdoła,
Sprzeczna z układu, z natury wesoła,
Lęka się smutku, któregoś obrazem.
 

ALBIN

 
Ach! możnaż kochać i nie płakać razem?
 

po krótkiem milczeniu

 
Już dwa lata się kończą, jak powabność Klary
Wznieciła moją miłość bez granic, bez miary.
Nie ma dnia, bym nie błagał najczulszem wejrzeniem;
Samem już tylko teraz oddycham westchnieniem;
Łzami skrapiam jej ślady, skrapiam całą drogę:
I kamień już bym zmiękczył, jej zmiękczyć nie mogę.
 

RADOST

 
Żebyś i sto lat jęczał, wszystko nic nie znaczy.
 

ALBIN

 
Ach!
 

RADOST

 
Cóż dalej chcesz robić?
 

ALBIN

 
Co? – Umrę z rozpaczy.
 

RADOST

 
Może cię kocha.
 

ALBIN

 
Kocha? – Umarłbym z radości.
 

RADOST

 
Każ więc sobie zawczasu dzwonić z przezorności.
 

ALBIN

 
Ja płaczę, ty się śmiejesz.
 

RADOST

 
Śmiej się i ty razem.
 

ALBIN

 
Ach, posłuchaj mnie raczej, nie dręcz tym rozkazem.
Myślałem, że wytrwałość najczystszych płomieni
Nienawiść w łagodniejsze uczucia przemieni,
Ową nienawiść mężczyzn powziętą z rachuby,
Którą w duszy piastuje, z której szuka chluby.
Ach, błędna myśl, niestety! zwodnicze nadzieje!
Jej serce coraz stygnie, a moje goreje!
 

RADOST

tymże tonem

 
Bywaj zdrów!
 

ALBIN

 
Ach, gdzie idziesz?
 

RADOST

jak wprzódy

 
Ach, idę do siebie.
 

ALBIN

 
Nie litujesz się żalu, opuszczasz w potrzebie.
 

RADOST

 
Chciałbym jeszcze do domu pojechać na chwilę.
 

dobywając zegarka

 
Tylko że już podobno… jeśli się nie mylę…
Oho! tak to już późno! Wdaj się tylko z trzpiotem:
U niego jak rozsądek, tak wszystko na potem.
 

ALBIN

chwytając go za rękę

 
Czekaj, zwierzyć ci muszę straszną tajemnicę.
 

RADOST

przestraszony

 
Dla Boga, co to będzie!
 

ALBIN

 
Rzecz całą oświécę.
 

RADOST

 
Albinie; ja truchleję!
 

ALBIN

 
Zachowasz ją święcie?
 

RADOST

 
Mów!
 

ALBIN

 
Klara i Aniela mają przedsięwzięcie…
Słuchaj i zapłacz, nigdy – nie iść za mąż.
 

RADOST

zadziwiony i wstrzymując się od śmiechu

 
Szczerze?
 

Na znak potakujący Albina Radost parska śmiechem.

Albin.

 
Co? – Ty się śmiejesz z tego?
 

RADOST

 
Śmieję, bo nie wierzę.
 

ALBIN

 
Ja ci ręczę.
 

RADOST

 
I skąd wiesz?
 

ALBIN

 
Wiem pewnie.
 

RADOST

 
Daj Boże!
 

do siebie:

 
Taki bodziec Gustawa obudziłby może.
Byle mu wierzył./ do Albina
Dzięki za dobrą nowinę.
 

ALBIN

 
Jak to, Radoście, dobrą? – Dobrą, a ja ginę.
 

RADOST

 
Nie zginiesz, będziem żyli.
 

ALBIN

 
Ty się śmiejesz zawsze.
 

RADOST

 
Ty zaś nie płacz, a losy będą ci łaskawsze.
 

Odchodzi w lewe drzwi środkowe.

ALBIN

 
O miłości, miłości! ty żalów przyczyno!
Złorzeczyć ci nie mogę, bo mile łzy płyną.
Lecz Klaro! kiedyż równą odpłacisz mi miarą?
Kiedyż ze mną zapłaczesz? Klaro! Klaro! Klaro!
 

SCENA VI

Albin. Aniela, Klara

wchodzą przed ostatnim wierszem z prawych drzwi środkowych.

KLARA

cicho stanąwszy przy Albinie

 
Po raz pierwszy, drugi, trzeci!
Na wezwanie takie dzielne,
Powtórzone po trzy razy,
Nawet duchy nieśmiertelne,
Jak posłuszne ojcu dzieci,
Porzucając ciemne cele,
Stają władcy brać rozkazy.
Mogęż spóźnić przyjście moje?
Otóż jestem, otóż stoję.
 

ALBIN

całując w rękę

 
Ach!
 

KLARA

 
Nic więcej?
 

ALBIN

 
To tak wiele.
 

Klara

 
Ach, urągasz miłości.
 

KLARA

śmiejąc się

 
Urągam? – broń Boże!
 

ALBIN

 
Twoje serce bez czucia.
 

KLARA

 
Lwie, tygrysie może?
 

ALBIN

 
Nikt go zmiękczyć nie zdoła.
 

KLARA

 
Nie każdy, to pewnie.
 

ALBIN

 
Ja tak kocham.
 

KLARA

 
A ja nie.
 

ALBIN

 
Ja płaczę tak rzewnie.
 

KLARA

 
Ja się śmieję.
 

ALBIN

 
Okrutna! Poznasz mnie po stracie.
 

KLARA

 
Okrutna! sroga! niestety! o nieba!
 

do Anieli

 
Uchodźmy prędko, tu miłość na czacie,
Prędko, Anielo, dowierzać nie trzeba.
 

Śpiewa:

 
Tak babunia nam śpiewała,
Ja uciekam, pókim cała.
 

ALBIN

 
Zostań, okrutna, zostań! Uwolnię twe oczy
Od smutnego przedmiotu, co ich świetność mroczy.
Cieszy cię moja męka? – Ciesz się więc do woli:
Żaden twój raz nie minął, każdy mocno boli.
Jedna tylko pociecha mej duszy zostaje,
Żem nie zasłużył wzgardy, której dziś doznaję.
 

ANIELA

 
Panie Albinie! któż tak ściśle bierze?
Zostań się z nami, wszak ci to są żarty.
 

KLARA

 
Com powiedziała, powiedziałam szczerze.
 

ALBIN

 
A ja wszystkiemu co do słowa wierzę.
 

KLARA

 
Godzien pochwały, kto nie jest uparty.
 

ALBIN

 
Godzien litości, kto pokochał Klarę,
Bo razem w litość stracił wszelką wiarę.
 

Odchodzi w prawe drzwi boczne.

SCENA VII

Aniela, Klara.

ANIELA

 
Tak drażnić, dręczyć, to się już nie godzi.
 

KLARA

 
Cóż? Pójść za niego?
 

ANIELA

 
Ja tego nie mówię;
Lecz gorycz losu niech litość osłodzi,
Niech mu przynajmniej o przyczynie powie.
 

KLARA

 
Na co? Niech kocha, płacze, jęczy, kona.
 

ANIELA

 
Ach, tego nie chcę, i ty nie tak sroga.
 

KLARA

 
Gardzę miłością, jestem niewzruszona.
 

ANIELA

 
Wszak ci się znajdzie łagodniejsza droga:
I na cóż tam słów, gdzie dosyć na znaku.
 

KLARA

 
Może mam przed nim, dygnąwszy trzy razy,
Kręcąc fartuszkiem, piekąc rak po raku,
Prosić lękliwie, aby bez urazy
Przyjął odpowiedź, wprawdzie niezbyt miłą,
Ale ogólną dla całej płci jego? —
 

ANIELA

 
O, pewnie, pewnie, lepiej by tak było,
Niż wciąż powtarzać w obliczu biednego,
Że jego miłość, równie jak osoba,
Ani cię bawi, ani się podoba.
 

KLARA

 
Wierz mi, Anielo, wszystko to za mało.
Nie wiesz, jak twarde jest serce mężczyzny,
Jak prędko rany umie ściągnąć w blizny,
Blizny, co potem stają mu się chwałą.
Nic ich próżności nie zbije, nie skarci,
Im więcej przeszkód, tem więcej uparci.
Łaj, gardź, nienawidź – oni w nienawiści,
Gniewie i wzgardzie mają swe korzyści,
Tak, że nareszcie czasem z nas niejedna,
Tracąc cierpliwość, tracąc głowę, biedna,
Znudzona walką, ze wszech stron ściśnięta,
Musi pokochać, by pozbyć natręta.
 

ANIELA

 
Na cóż mi mówisz, co ja wiem dokładnie?
Znam dobrze mężczyzn, ten ród krokodyli,
Co się tak czai, tak układa snadnie,
By zyskać ufność i zdradzić po chwili.
Lecz że źli oni, mamyż być takiemi?
 

KLARA

 
O, były, były kobiety dobremi,
I jakiż tego zwyczajny był skutek?
Radość dla mężczyzn, dla nas gorżki¹³ smutek,
Wspomnij tę książkę.
 

ANIELA

 
Nigdy nie zapomnę:
Męża Kloryndy życie wiarołomne.
 

KLARA

ze wzrastającym zapałem

 
I żal jednego twą zemstę zwycięża?
Żal, że chciał dopiąć i celu nie dopnie?
I my nasz zamiar: «nigdy nie mieć męża»
Mamy oznajmiać, głosić nieroztropnie?
Wszystkim do razu odebrać nadzieję?
I miłość własną każdego ocalić?
O nic, nic z tego, moi dobrodzieje!
Wy, co ze zwycięstw lubicie się chwalić,
U nóg, tu, każdy, niech kark zgina hardy,
Każdy z osobna dozna naszej wzgardy.
 

ANIELA

z zapałem

 
Wzdychaj więc każdy!
 

KLARA

z zapałem

 
I kochaj się we mnie.
 

ANIELA

 
Dlaczegóż w tobie?
 

KLARA

 
By jęczał daremnie.
 

ANIELA

 
I moje serce nie więcej im sprzyja.
 

KLARA

 
Anielo! ręka! Powtórzmy tu śluby
Nam wiecznej chwały, a im wiecznej zguby.
 

Razem podając sobie ręce, mówią razem i powoli.

 
Przyrzekam na kobiety stałość niewzruszoną,
Nienawidzieć ród męski, nigdy nie być żoną.
 

ANIELA

 
Nienawidzieć, tak, oprócz mego stryja.
 

KLARA

 
I mego ojca.
 

ANIELA

 
I stryjecznych braci.
 

KLARA

 
I pana Jana…
 

ANIELA

 
I pana Karola.
 

KLARA

 
I Józia…
 

ANIELA

 
Kazia, Stasia…
 

KLARA

 
Hola! hola!
 

ANIELA

 
Na ostrożności nikt nigdy nie straci.
 

po krótkiem milczeniu

 
Zatem już kochać nie wolno nam będzie?
 

KLARA

 
Jedna dla drugiej kochankiem się stanie.
 

ANIELA

zamyślona

 
Jedna dla drugiej – a tak – to przykładnie…
Lecz powiedz, Klaro, oświeć mnie w tym względzie:
Czy oni nigdy nie kochają szczerze?
 

KLARA

po krótkiem milczeniu

 
Nigdy? – hm? – Pewnie.
 

ANIELA

 
Na cóż to udanie?
 

KLARA

 
Na co i po co, nic nie wiem w tej mierze.
Lecz com czytała, pamiętam dokładnie:
«Że miłość gorsza nad wszelką przygodę,
Że masz się kochać, wolisz skoczyć w wodę».
 

ANIELA

 
Klaro! zmiłuj się, w wodę! – to za wiele!
 

KLARA

 
Tak, nie inaczej! tak było w tem dziele.
 

ANIELA

 
Taką więc sprawą rzecz wcale nieładna,
Że każda kocha, nie topi się żadna.
 

KLARA

 
Bo do przyszłości duch każdy przykuty,
Żyje dla nieba, kocha dla pokuty.
 

ANIELA

 
O, wy mężczyźni!
 

KLARA

 
Piekło was zrodziło!
 

ANIELA

 
Że nie ma kraju, gdzie by was nie było!
 

KLARA

prędka rozmowa

 
A nasz pan Gustaw, laleczka warszawska.
 

ANIELA

 
O, ten się nawet udawać nie trudzi.
 

KLARA

 
Jeśli przemówi, to już wielka łaska.
 

ANIELA

 
Chce się ożenić, bo się czasem nudzi.
Przynajmniej uszy od jęków ocalę.
 

KLARA

 
Mnie by ta pewność nie cieszyła wcale;
Niech każdy kocha i w tem ma swą karę.
 

ANIELA

 
Ach, gdyby można miłości dać wiarę,
Byłoby szczęście większe na tym świecie?
 

KLARA

 
Było przed laty, wszak pamiętasz przecie,
Cośmy czytały?
 

ANIELA

 
Czy ja mam w pamięci?
Jak tylko wspomnę, w głowie mi się kręci.
 

SCENA VIII

Pani Dobrójska, Aniela, Klara, Albin.

Albin, wszedłszy, opiera się o ścianę blisko stolika i z założonemi rękami, często wzdychając, oka nie spuszcza z Klary.

PANI DOBRÓJSKA

wchodząc, do Albina:

 
Kocha się, kto się kłóci, dawne to przysłowie.
 

KLARA

całując ją w rękę

 
Czy się ciocia kłóciła?
 

PANI DOBRÓJSKA

do Klary:

 
Oj, zielono w głowie.
 

KLARA

 
O, nie!
 

PANI DOBRÓJSKA

 
O, tak.
 

KLARA

 
Dlaczego?
 

ANIELA

 
Klara, moja mamo,
Bywa bardzo rozsądna.
 

KLARA

 
Aniela toż samo.
 

ANIELA

 
Zgadzamy się we wszystkiem.
 

KLARA

 
Radzimy wzajemnie.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Kiedy dwie głowy radzą daremnie,
Rozsądna zatem Klara rozsądnej Anieli
Zapewne jej uwagi rozsądnej udzieli,
Że grzeczność, a szczególniej w swojej matki domu,
Najmniejszej przynieść krzywdy nie może nikomu;
A nawzajem Aniela poradziła Klarze,
Że obojętność szydzić niekoniecznie każe.
 

KLARA

kłaniając się nisko Albinowi

 
Panie Albinie, bardzo dziękujemy.
 

ANIELA

do Dobrójskiej

 
Trzebaż się starać o pana Gustawa?
 

PANIE DOBRÓJSKA

 
Ale nie krzywić, nie dąsać się zawsze.
 

Siadają przy okrągłym stoliku i robótki biorą, prócz Klary.

ANIELA

szybka rozmowa

 
On nas nie widzi.
 

KLARA

 
I ślepy, i niemy.
 

ANIELA

 
Mamże¹⁴ go błagać o względy łaskawsze?
 

KLARA

 
Mówić, gdy milczy; gdy nudzi, zabawiać?
 

ANIELA

ironicznie

 
I jakaż na wsi może być zabawa!
 

KLARA

podobnie, coraz prędzej

 
I z wieśniaczkami o czemże rozmawiać!
 

ANIELA

 
O pięknym czasie¹⁵, albo słotnej porze.
 

KLARA

 
Miejskim rozumem zaćmiłby nas może.
 

ANIELA

 
Przez litość, gęstą daje mu zasłonę.
 

KLARA

 
Przez litość, drzemiąc, stara się o żonę.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Już to mnie przegadacie, moje piękne damy.
 

ANIELA

 
Ależ, mamo kochana! cóż my robić mamy?
 

KLARA

 
Kiedy na sofie rozparty szeroko,
Półgębkiem gada, śpi na jedno oko,
Mamyż mu śpiewać arietkę wesołą?
Albo z girlandą tańcować wokoło?
 

Klara, mówiąc ostatni wiersz, robi kilka kroków tańca z chustką w ręku. Albin rzuca się i odrzuca krzesło za nią stojące.

ALBIN

 
Przebóg!
 

KLARA

 
Cóż?
 

ALBIN

 
Krzesło.
 

KLARA

rozgniewana

 
Ach! Z panem… prawdziwie…
Nawet potknąć się nie można!
 

ALBIN

 
Niestety.
 

ANIELA

do Dobrójskiej

 
Bardzo rozsądnie.
 

PANI DOBRÓJSKA

śmiejąc się

 
Ja sama się dziwię.
Nie arietki, nie, ani też balety,
Lecz grzeczność, skromność, to wasze zalety.
 

KLARA

ironicznie

 
Zresztą, jest Radost, jest Albin, jest Gustaw…
Trzech mężczyzn! to sąd podług męskich ustaw;
Trzech! razem! ogrom! i czegóż im trzeba?
Cóż rozum kobiet, ten słaby twór nieba,
Co się im zbliżyć nawet praw nie rości,
Dałby za korzyść tym sędziom honoru,
Wszechwładcom świata, skarbonom mądrości?
Nasze uczucia, nie sięgając wzoru,
Na męskiej duszy twór zawsze wyniosły
Pęta by tylko albo skazę niosły.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Nie wszystko straszne, co czasem zastrasza.
Mają wady mężczyźni, ma także płeć nasza;
Zatem szalę rozsądku ta strona przeważa
Co swoje błędy karci, a cudzym pobłaża.
 

SCENA IX

P. Dobrójska, Aniela, Klara, Albin, Gustaw.

Albin stoi przy prawej stronie sceny, przy nim siedzi przy stole pierwsza Klara, druga Aniela, trzecia Dobrójska, robótkami zajęte. – Gustaw wchodzi i, skłoniwszy się, stawia krzesło na środku – siada obrócony do parteru trochę na przodzie sceny – Gustaw w tej scenie mówi z roztargnieniem, aby tylko co mówić, z początku swoim ubiorem zajęty.

GUSTAW

 
Przecie deszcz ustał – pogodniej na niebie.
 

KLARA

 
Arcyprzyjemna aura, w samej rzeczy.
Do Anieli
Że grzecznie bawię, nikt już nie zaprzeczy.
A teraz kolej, Anielo, na ciebie.
 

PANI DOBRÓJSKA

do Klary z nieukontentowaniem

 
Klaro, czy znowu?
do Gustawa
Albin mówił właśnie,
Że z nowej chmury nowa grozi słota.
 

ALBIN

 
Dla mnie pochmurno, ach, nawet ciemnota.
Bo i nadzieja powoli już gaśnie,
Kiedy mym smutkiem Klara ucieszona.
 

KLARA

zniecierpliwiona

 
Ach nie, wcale nie, smuci się, i bardzo.
 

GUSTAW

zawsze z roztargnieniem, byle co mówić

 
Panie pracują.
 

KLARA

 
Mężczyźni tem gardzą
Lubo w tej pracy najprędsza obrona
Przeciw tym nudom, w które wieś obfita.
 

PANI DOBRÓJSKA

do Klary z nieukontentowaniem

 
Czy ty się nudzisz?
 

KLARA

 
Mnie się ciocia pyta?
 

GUSTAW

jak wprzódy

 
Słabym się czuje, kto szuka obrony.
 

KLARA

 
O sobież tylko myśleć nam wypada?
 

GUSTAW

pozierając ¹⁶ na Albina

 
Tak, i o bliskich – to pięknie i hojnie.
 

KLARA

ze wzrastającym zapałem

 
Bliski, niebliski może być znudzony.
 

ANIELA

do Klary na stronie

 
Klaro, daj pokój.
 

GUSTAW

zawsze obojętnie

 
Ogólna więc rada…
 

KLARA

 
Rady dość nigdy....
 

GUSTAW

sens kończąc

 
Dla popsutych dzieci.
 

KLARA

 
Wiem zatem, gdzie się zwracać.
 

GUSTAW

obojętnie

 
Do zwierciadła.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Klara nie może rozmawiać spokojnie.
Lada dmuchnięcie tę iskrę roznieci.
 

GUSTAW

wyciągając się na krześle

 
O, proszę pani, mnie to dosyć bawi.
 

KLARA

urażona, ironicznie

 
Czy tak? Doprawdy? Nie byłabym zgadła,
Że moja mowa takie cuda sprawi./ Do Albina
Ach, proszęż mnie tak nie ścigać oczyma.
 

ALBIN

z westchnieniem

 
I tego wzbraniasz?
 

KLARA

 
Ach, bo miary nié ma.
do Anieli
Żeby choć mrugnął, mogłabym się skrzywić.
 

PANI DOBRÓJSKA

po krótkiem milczeniu

 
Pan Gustaw mógłby i słusznie się dziwić,
Że wiejska cisza, a zwłaszcza w tej porze,
Dla kogokolwiek przyjemną być może.
 

GUSTAW

mówi coraz wolniej

 
I owszem, owszem… wcale się nie dziwię…
Wieś jest przyjemna,/ Ziewa skrycie.
przyjemna prawdziwie.
 

KLARA

do Anieli na stronie:

 
Widzisz?
 

ANIELA

 
Co?
 

KLARA

 
Ziewa.
 

ANIELA

 
Grzeczny…!
 

KLARA

(sens kończąc)

 
Ciocia powie./ głośno
Otóż to grzeczność…
 

na wejrzenie Dobrójskiej

 
Chwalić wbrew gustowi.
 

GUSTAW

coraz wolniej

 
Nie, wieś ma swoje wdzięki… mówię szczerze.
 

Ziewa skrycie.

 
Na wiosnę kwiatki… listki… trawki świeże,
A w lecie, w lecie!… są te… piękne żniwa;
No i w jesieni…/ ziewając/
także… tam coś bywa;
W zimie wieczory… tak… w zimie… wieczory;
Są, są zabawy… o, są każdej pory.
 

Ziewa i wkrótce zaczyna drzemać.

PANI DOBRÓJSKA

 
W nas to samych zabawy i nudów przyczyna.
Jeśli bezczynnie każda wlecze się godzina,
Konieczne zatrudnienia nie dzielą nam czasu,
Jeśli w ciągłym odmęcie śród¹⁷ gwaru, hałasu,
Zawsze pragniemy nowych rzeczy, nowych ludzi,
Wtedy jak wieś, tak miasto, koniec końców – znudzi.
Dlatego nas zapewne nadzieja nie mami,
Iż pan Gustaw potrafi bawić się i z nami.
 

KLARA

po krótkiem milczeniu, cicho

 
Pst! Ciociu!/ pokazując śpiącego Gustawa
Już się bawi.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
A! co tego…
 

KLARA

 
Chodźmy stąd wszyscy.
 

ANIELA

 
Zostawmy samego.
 

ALBIN

 
Ja i w nocy tak nie śpię.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
To za wiele.
 

KLARA

 
Chodźmy.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Ale nie…
 

ANIELA

ciągnąc za rękę

 
Moja mamo, proszę.
 

KLARA

biorąc za drugą rękę

 
Ja także za nim suplikę zanoszę:
Wszakże się wyśpi, jak sobie pościele,
Tak sobie posłał, niechże śpi do woli.
 

do Albina

 
No, chodźże waćpan – prędzej! – pst! – powoli.
 

Wszyscy wychodzą – Gustaw śpi – wkrótce wbiega Radost – przypatruje się z żalem Gustawowi – zakłada ręce i siada na krześle, na którem siedziała pani Dobrójska.

SCENA X

Gustaw, Radost.

RADOST

żałośnie, zaledwie nie z płaczem, coraz głośniej

 
Gustawie! mój Gustawie! okrutny Gustawie!
 

GUSTAW

otwiera oczy i patrząc przed siebie, odpowiada jakby pani Dobrójskiej:

 
Tak, mościa dobrodziejsko, ja się na wsi bawię.
 

RADOST

parskając śmiechem

 
I śmiać się muszę, kiedy łajać chciałem.
 

GUSTAW

zadziwiony, po krótkiem milczeniu, wstając

 
Zasnąłem trochę.
 

RADOST

ironicznie

 
Gdzie tam.
 

GUSTAW

z nieukontentowaniem

 
Spałem, spałem,
Nie ma co mówić.
 

RADOST

udając Gustawa

 
„Jak się dziś poprawię,
Zadziwisz się, stryjaszku” – Otóż się i dziwię,
Żeś dobrze zasnął i chrapał szczęśliwie.
 

GUSTAW

z nieukontentowaniem

 
No, spałem, prawda; ale z drugiej strony,
Trudno kochanka uśpi huk moździerzy,
 

z udanem uczuciem

 
Łacno głos fletów, głos kobiet pieszczony.
 

RADOST

 
O! o… głos fletów! Niby kto uwierzy!
Dla Boga, chłopcze! Boska na mnie plago!
Próżnoż cię ścigam prośbą i uwagą,
Powiedz, czy serce zastygło w twem łonie,
Spać przy kochance¹⁸, jakby już przy żonie?
 

GUSTAW

niekontent z siebie, odtrącając krzesło

 
Hm! Diabeł nadał krzesło tak wygodne!
Tak mnie znienacka jakoś… rozmarzyło.
 

RADOST

 
I chce się żenić! – To zaloty modne!
Chcesz spać, no, to śpij, kiedy ci spać miło.
 

GUSTAW

 
Ale stryjaszku, to niechcący było.
 

RADOST

 
A cóż, u diaska! miałżeś jeszcze może
Dobranoc wszystkim powiedzieć dokoła?
 

GUSTAW

 
No, no, stryjaszku, nie zachmurzaj czoła:
Wszystkim nieszczęściom zaraz kres położę.
 

RADOST

zatrzymując go

 
Jak? co? gdzie?
 

GUSTAW

 
Wszystko chcę naprawić godnie.
 

RADOST

prosząc najpokorniej

 
Guciu, Guciuńciu, nie czyń mi zakały,
Bądź też rozsądny, tydzień, tydzień mały!
 

GUSTAW

 
Będę, stryjaszku, będę… dwa tygodnie.
 

RADOST

 
Dla ciebie błagam.
 

GUSTAW

 
Stryjaszku kochany!
Wart twego gniewu, wart jestem nagany,
Umiem czuć, cenić ojcowskie przestrogi,
Dzięki ci, dzięki, stryjaszku mój drogi./ Ściskają się.
 

RADOST

rozczulony

 
Guciu kochany!/ po krótkiem milczeniu/
Ale ja się boję,
Że ty dziękujesz i znów robisz swoje.
 

GUSTAW

 
Nie, teraz jestem, będę zakochany,
Z samym Albinem na wyścigi idę.
 

RADOST

wstrzymując go

 
Ach, czekaj! Nową naprowadzisz biedę.
Za drwinki wezmą nagłość tej odmiany.
 

GUSTAW

 
Nie, westchnę tylko – raz na pół godziny.
Lecz patrzeć będę, tego mi nie zganią
Ale jak patrzeć! – Już wiem. – Wzrok jedyny!
 

biorąc go pod rękę i ciszej

 
Jak niegdyś patrzał stryjaszek na panią…
 

RADOST

zatykając mu usta

 
Cicho, bądź cicho!/ oglądając się/
Ty, widzę, szalony…
 

GUSTAW

 
Ale co gorzej, co mnie trochę smuci,
Że panna na mnie i okiem nie rzuci.
 

RADOST

 
Ach, mój Gustawku, wszak ty szukasz żony;
Chciałżebyś takiej, co ściga oczyma,
Jakby wołała: «Kto kogo przetrzyma»,
Lub tej, co spojrzy i westchnie przed siebie
Jakby szeptała: «Poszłabym za ciebie»?
 

GUSTAW

 
Nie – ja chcę, chociaż niby jestem trzpiotem…
 

RADOST

z westchnieniem

 
Niby.
 

GUSTAW

 
Dobrą mieć żonę.
 

RADOST

 
A któż wątpi o tem?
 

GUSTAW

 
I gdybym nie czuł przymiotów Anieli,
 

Radost w niemem zachwyceniu wyciąga ręce ku niemu.

 
Jużbyście mnie tu dotąd nie widzieli.
 

RADOST

ściskając go

 
Ach, jakiż anioł przemówił przez ciebie?
 

GUSTAW

 
Prawda? – Rozsądnym umiem być w potrzebie?
 

RADOST

 
Ach, strasznie, strasznie, byle tylko trwale.
 

GUSTAW

 
Idę więc biegać, śpiewać…
 

RADOST

żałośnie, zatrzymując go

 
Tego wcale…
 

Gustaw przerywa mowę Radosta gwałtownem uściśnieniem, w którem mówi wiersz następujący:

GUSTAW

 
Sam się zadziwisz, jak się dziś poprawię!
 

Wytrąca niechcący tabakierkę z rąk Radosta, a wybiegając, wywraca krzesło – Radost, goniąc za tabakierką i raz na nią, raz na Gustawa patrząc, gdy zasłona spada:

RADOST

 
Czekaj! Zmiłuj się! o Boże! Gustawie!
 

AKT II

SCENA I

P. Dobrójska, Radost.

PANI DOBRÓJSKA

 
Tak, tak, panie Radoście, podzielam twe żale.
Ale mnie się pan Gustaw nie podobał wcale!
Miłość własną, przeczącą, co drugim należy¹⁹
Najtrudniej mi przychodzi przebaczyć młodzieży.
 

RADOST

 
Tej wady Gustaw nie ma.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Ma tylko zalety,
A żadnej wady? – prawda?
 

RADOST

 
Ach, ma, ma, niestety!
 

PANI DOBRÓJSKA

 
A tą jest?
 

RADOST

 
Roztargnienie, wesołość, pustota…
No, co mam obwijać – trzpiot!
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Nie widzę w nim trzpiota.
 

RADOST

 
Ach, mościa dobrodziejko, któż to już zaprzeczy?
Ale ma serce dobre, głowę nie od rzeczy;
To nie minie jak płochość, z czasem nie uleci,
To jest szczęścia rękojmią dla żony i dzieci.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Wszystko dobre w nim widzisz.
 

RADOST

 
Kocham go jak syna.
żałośnie/ Ale tylko ja jeden.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
To nie moja wina.
 

RADOST

 
I Aniela się krzywi.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
I wprawdzie ma czego.
 

RADOST

 
Biedny Gustawek! Wszyscy bij zabij na niego.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
A ten sen? jest trzpiotostwo? – nie: lekceważenie.
 

RADOST

 
Ach! wszakcim²⁰ go obudził!
 

PANI DOBRÓJSKA

 
A to jak ocenię,
Gdy potem wleciał do nas, jakby jęty szałem?
Co robił? – Byłeś.
 

RADOST

 
Wszakci²¹ na niego mrugałem.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Lubię w młodym wesołość; i wesołość szczera,
Choć czasem w zbytek przejdzie, jednak wzgląd odbiera²².
Lecz udana już nie ma do tych względów prawa,
I taka dziś wzbudziła szaleństwa Gustawa.
 

RADOST

 
Szaleństwa; – był szalony – to nie ma gadania,
Lecz czasem i nieśmiałość do tego nas skłania:
Drży, stoi, a potem huż, jak ów koń z narowu,
Co raz z miejsca, już nie zna ni płotu, ni rowu.
 

PANI DOBRÓJSKA

wstrzymując się od śmiechu

 
Co? On?
 

RADOST

sens kończąc

 
Nieśmiały.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Gustaw?
 

RADOST

 
Gustaw. Ręczę pani.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
A, wybornie!/ Śmieje się.
O, biedny! biedny Gucio mały.
Trzech nie zliczy!/ Śmieje się.
 

RADOST

zmieszany

 
No… prawda, że jest nadto śmiały.
żałośnie/ Ale cóż ja mam robić?
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Wziąć go lepiej w kluby²³.
Bo mówiąc między nami, ten Gustawek luby
Wyrabia ze stryjaszkiem, co mu się podoba.
 

RADOST

 
Oho, ho, ho! – I jedna nie przeminie doba,
Żeby mu paternoster²⁴ nie wleciał do ucha.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
O, tak, wiem dobrze: waćpan zrzędzisz, on nie słucha.
 

RADOST

 
Ach, jak on mi dziękuje za każdą przestrogę.
Ale chcesz pani prawdy, ja nią służyć mogę:
Pani to dobrodziejka psujesz panny swoje.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Ja psuję!
 

RADOST

 
Pani.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Bój się Boga!
 

RADOST

 
Ja się boję.
Lecz tak jest.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Drżą przede mną.
 

RADOST

ironicznie

 
Zapewne!
 

PANI DOBRÓJSKA

 
I pewnie.
Szkoda, żeś tu dziś nie był, jak płakały rzewnie.
 

RADOST

 
Ale chociaż ja zero, Gustaw pełen winy,
Jednak nic mi nie kryje.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Cóż znaczą te miny?
Ściągasz je do Anieli, albo też do Klary?
 

RADOST

 
Hm! Hm!
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Cóż?
 

RADOST

 
Jakieś śluby!
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Dziecinne zamiary,
O których nie chcę wiedzieć, domyślam się ledwie.
Długo przy matce Klary bawiły obiedwie²⁵,
Wiesz, jakie przed oczyma miały tam pożycie;
Przy tem kilka złych książek przeczytanych skrycie,
Równie jak mego szwagra gorszące rozmowy
Wpoiły, nie w ich dusze, ale w młode głowy,
Ową nienawiść mężczyzn, którą ciągle puszą.
Na cóż więc zbijać myśli, co się zmienić muszą?
 

RADOST

 
Zmienić się, zmienią, pewnie, lecz kłopot dla Gucia.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Zresztą lepiej za mało, niż za wiele czucia.
 

RADOST

z uczuciem całując ją w rękę

 
Ach, mościa dobrodziejko!
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Zawsze Radost jeszcze…
 

RADOST

jak wprzódy

 
Zawsze.
 

PANI DOBRÓJSKA

 
Idź, popieść Gucia.
 

Odchodzi.

RADOST

 
Już ja go popieszczę.
 

SCENA II

Radost sam.

RADOST

 
Co ja pocznę z tym chłopcem! To rzecz niesłychana!
Żebym go mógł, u czarta, związać jak barana,
Przywieść gwałtem przed ołtarz, narzucić mu żonę,
Szczęście by dla obojga było zapewnione.
Ale trzpiot w sprawie – piskórz²⁶ w stawie – jeden diasek!
Tu go trzymasz, tu nié masz²⁷ – w oczach pewny piasek.
 

SCENA III

Radost, Gustaw.

GUSTAW

 
A co, stryjaszku? – Wszak poprawa wielka?
 

RADOST

 
Gdybym nie widział, nie dałbym był wiary.
 

GUSTAW

 
Tylko coś trochę bruździ mi Anielka.
 

RADOST

 
Już tak za pan brat! – Jakby z jednej pary?
 

GUSTAW

 
Dąsa się na mnie.
 

RADOST

do siebie

 
Anielka! No proszę!
 

GUSTAW

 
Ale im rzadsze, tem większe rozkosze.
Niech mało mówi, a kocha bez miary,
Bo coraz więcej za serce mnie chwyta.
 

RADOST

rozgniewany

 
A ty coraz mniej.
 

GUSTAW

 
Mniej?
 

RADOST

 
Mniej.
 

GUSTAW

 
Czy żart?
 

RADOST

ironicznie

 
Żart, żart.
 

GUSTAW

 
To źle.
 

RADOST

ze wzrastającym gniewem

 
To dobrze.
 

GUSTAW

 
Czemu?
 

RADOST

 
Boś tego wart.
 

GUSTAW

 
Cóżem ja zrobił?
 

RADOST

 
I jeszcze się pyta!
Zmiłuj się, powiedz, czyś duszy chciał ze mnie?
Czy tarantula pogryzła ci pięty,
Że kiedym mrugał i chrząkał daremnie,
Ty w susach, skokach, na wszystko zawzięty,
Tłukłeś, łamałeś – nawet biedną suczkę…
 

GUSTAW

 
Cóż złego? – chciałem pokazać im sztuczkę.
 

RADOST

 
O, ty do sztuczek! Mistrz! Jakby spadł z nieba —
Lecz nie do takich, gdzie zgrabności trzeba.
Kto z wesołości do głupstwa przechodzi,
Może rozśmieszyć, sobie tylko szkodzi;
Lecz kiedy głupstwem chce zabawić kogo,
Krzywdzi go wtenczas i złą idzie drogą.
 

GUSTAW

 
Prawda, stryjaszku, prawda co do joty;
Co to za szczęście, że cię mam przy sobie,
Że zawsze radzisz w tak jasnym sposobie,
Bo nie raz głupstwo byłbym zrobić w stanie.
 

RADOST

wnosząc oczy ku niebu

 
Byłby?
 

GUSTAW

ściskając go

 
Dziękuję, mój stryjaszku złoty,
Za twoją radę, za twoje kazanie,
Wszystko już teraz, jak każesz, tak zrobię.
 

RADOST

prosząc

 
Więc te rozmowy…
 

GUSTAW

 
Ej tam u kaduka!
Już w gardle stoi to wiejskie gdakanie!
 

RADOST

 
O… o… już zły, już.
 

GUSTAW

 
Nazbyt wielka sztuka,
Z miasta przybywszy wiejskie bawić panie.
Wspomnij świat wielki: ho, ho! górne tony.
Mów o rolnictwie: – za cóż to nas trzyma?
Czy nad młot, omłot, innej treści nié ma?
O literaturze: fiu! jaki uczony!
Żartuj: trzpiot z ciebie. Nie żartuj: rozumny.
Bądź wesół: szydzisz. Bądź smutny: pan dumny.
Dosyć, że na wsi nim będziesz poznany
Mów i rób co chcesz, zawsześ wart nagany.
 

RADOST

 
Ale Aniela czy jej także warta?
 

GUSTAW

 
Cóż mam z nią mówić? – Mówiłem o łanach,
Łąkach, strumykach, owcach i baranach,
O czemże jeszcze mam mówić, u czarta?
 

RADOST

 
Kiedy się gniewasz i sadzisz czartami…
Ale cóż w mieście?
 

GUSTAW

 
Nie gadam z pannami.
 

RADOST

 
Panna, niepanna, któż wgląda tak ściśle!
 

GUSTAW

 
Ach, mój stryjaszku, jakżeś się zestarzał.
Gdy nie śmiem wyrzec, co z zapałem myślę,
Sto słów na jedno, będę giął, powtarzał,
Nim mnie powoli do celu przybliży;
Bo myśl jak woda; im ciaśniej, tem wyżéj.
 

RADOST

 
Argument jasny, porównanie piękne.
 

GUSTAW

 
Z panną, sam powiedz, kiedy raz już jęknę:
«Kocham waćpannę», a ona odpowie:
«Kocham waćpana» – jużci po rozmowie.
 

RADOST

 
A jak: «Nie kocham»?
 

GUSTAW

 
Także koniec będzie.
 

RADOST

 
Lecz z tobą końca i diabeł nie dojdzie.
Ale stój, czekaj! Zatrzymaj w pędzie!
Wiesz, jaki zamiar Anieli i Klary?
 

GUSTAW

 
Nie.
 

RADOST

 
Żadna za mąż nie chce i nie pójdzie.
 

GUSTAW

z udanym przestrachem, odprowadzając go na stronę

 
Jak to, stryjaszku? – A, to nie do wiary!
Chcą mężczyzn zgubić, trwać w panieńskiej cnocie?
Może tak wszystkie?
 

RADOST

głaszcząc go pod brodę

 
Oj ty, ty mój trzpiocie!
 

Odchodzi.

GUSTAW

sam po krótkiem milczeniu

 
Ten wzrok oziębły, a miłosne oko,
Westchnienie w piersiach zamknięte głęboko,
Czoło pochmurne, kiedy twarz się śmieje —
Na honor, lubię, kocham się, szaleję!
 

SCENA IV

Aniela, Klara, Gustaw.

Aniela wkrótce siada i haftuje – Gustaw do niej zawsze obraca mowę, znaczna różnica i nagły przechód w jego rozmowie: do Anieli z przymileniem, do Klary uszczypliwie albo z gardzącą obojętnością – Klara mówi szybko i z zapałem często za Anielę – Aniela powoli i łagodnie, jak i w następujących scenach.

GUSTAW

 
Po długiej wojnie zawieszenie broni.
 

ANIELA

 
Pokoju proszę.
 

GUSTAW

 
Któż od niego stroni?
 

KLARA

między niemi

 
Nie każdy godzien.
 

GUSTAW

nie zważając na Klarę

 
Pierwszy więc warunek?
 

KLARA

 
O, nie tak bystro…
 

GUSTAW

 
Wzajemny szacunek.
 

ANIELA

 
I neutralność moja.
 

GUSTAW

 
Być nie może.
Zróbmy zaczepno-odporne przymierze.
 

KLARA

 
Co za wspaniałość!
 

GUSTAW

 
Punkta więc ułożę.
 

ANIELA

 
Żarty!
 

GUSTAW

 
Ja proszę.
 

KLARA

 
Bardzo temu wierzę.
 

GUSTAW

 
Cóż?
 

KLARA

 
Radzę…
 

GUSTAW

 
Błagam.
 

KLARA

na stronie

 
Czy on mnie nie widzi?
 

GUSTAW

 
Wiernie dotrzymam.
 

KLARA

na stronie

 
Czy on ze mnie szydzi?
 

GUSTAW

 
Dwakroć przysięgnę.
 

KLARA

 
Przysięga bez miary,
Kto żebrze wiary.
 

GUSTAW

nie patrząc na nią, obojętnie

 
I żebrak ubogi
Skarb znaleźć może.
 

KLARA

 
Dużo na to drogi.
 

GUSTAW

jak pierwiej

 
Odległość celu nadziei nie zmniejsza.
 

KLARA

 
Trudna to zdobycz.
 

GUSTAW

patrząc jej w oczy z flegmą

 
Lecz skromność trudniejsza.
 

KLARA

z zapałem

 
Wojna więc.
 

GUSTAW

 
Przeciw pani jestem zbrojny.
 

ANIELA

 
Ja trzymam z Klarą.
 

GUSTAW

 
Zazdrościć jej muszę.
 

KLARA

 
A ja z Anielą.
 

GUSTAW

 
Zatem nie ma wojny.
 

KLARA

ze wzrastającym zapałem

 
A to dlaczego?
 

GUSTAW

obojętnie

 
Bo jestem spokojny,
Nie jak mężczyźnie, lecz pannie przystoi.
 

KLARA

z zapałem

 
Nie – otwartości mężczyzna się boi,
Chciałby mgłą zawsze okryć swoją duszę,
By mieć dwa światła i stać między dwiema.
 

GUSTAW

 
Skąd o mężczyznach takie złe mniemanie?
 

KLARA

 
Owszem, pochlebne.
 

GUSTAW

ironicznie

 
Głębokie problema;
Nie mój to rozum rozwiązać go w stanie.
 

KLARA

 
Zwodzić i zdradzać wszak najmilsza sztuka?
Każdy z niej chluby, w niej nagrody szuka:
Im więcej ofiar naliczy, nakłamie,
W tem chwalebniejsze uwieńczy się znamię.
 

GUSTAW

 
Hm: bardzo panią żałuję.
 

KLARA

 
A, bardzo panu dziękuję.
Lecz jeśli łaska, z jakiegoż powodu?
 

GUSTAW

z flegmą

 
Że z tak niewinną duszą, tak za młodu,
Już doświadczyłaś, co jest męska zdrada.
 

KLARA

 
Już doświadczyłam? I któż to powiada?
 

GUSTAW

 
Zdrowy choroby, bogacz nie zna nędzy,
Tak równie zdrady, kto nie był zdradzany.
Z kilku zaś książek czytanych czem prędzej
Rozsądek wzbrania ogólnej nagany.
 

ANIELA

 
Ależ i przykład zostaje w pamięci.
 

GUSTAW

ściągając ²⁸ do Klary

 
O, przykład, przykład dobre i złe mieści,
Ale najczęściej złem nas tylko nęci./ do Klary
Mszcząc zatem krzywdy całej płci niewieściej,
Nadobna Klara poprzysięgła sobie
Nie uszczęśliwić żadnego z czcicieli.
 

KLARA

porywczo

 
Któż to mówił?
 

GUSTAW

z flegmą

 
Kto? Albin.
 

KLARA

jak wyżej

 
W tym sposobie
Pan Gustaw pewnie ze strony Anieli
Podobne śluby wkrótce nam ogłosi:
Każdy się chętnie własną dzieli klęską.
 

GUSTAW

ukrywając urazę z uśmiechem

 
Hm! panna Klara walczy duszą męską,
I zapał, który jej rumieniec wznosi,
Czas amazonek przed oczy nam stawia.
 

KLARA

z zapałem

 
Zapał – jest zapał – ja wiem, co objawia…
I powiem, powiem, sto razy powtórzę:
Iż moja dusza znieść mężczyzn nie może!
Nienawidzić ich moje przedsięwzięcie —
Dwakroć przysięgłam i dochowam święcie.
 

Odchodzi.

SCENA V

Aniela, Gustaw.

GUSTAW

jakby do Klary

 
Dochowam, tak, tak, będziemy widzieli.
Nienawiść! wszystkim i święcie przyrzeka.
 

do Anieli

 
O, nie, tych myśli Aniela nie dzieli.
Bóg to karzący za ciężkie przewiny,
Nienawiść w sercu zaszczepił człowieka;
A twoja dusza z jakiejże przyczyny
Mogłaby ściągnąć cząstkę takiej kary?
Powiedz mi raczej, iż nie dajesz wiary,
Że miłość istnie²⁹, że może być szczera,
Dosyć w tym złego już na ciebie czeka.
Ach, niedowiarstwo są to ostre ciernie;
Z wolna je w bukiet doświadczenie zbiera,
By go starości w końcu oddać wiernie!
Lecz czysta ufność, to młodości kwiecie!
 

ANIELA

 
Co wcześniej, później, wiatr postrąca przecie.
 

GUSTAW

 
Tak, później trochę wietrzyk kwiat pozgania,
A owoc wzrośnie – koniec porównania.
 

Zbliżając krzesło i siadając, po krótkiem milczeniu:

 
Nie zasłużyłem na nienawiść wcale,
Lecz na gniew bardzo.
 

ANIELA

bardzo obojętnie przez całą scenę, robotą zajęta

 
Nie na mój.
 

GUSTAW

 
Twój, pani.
 

ANIELA

 
Nic nie wiem.
 

GUSTAW

 
O, wiesz – lecz przebacz wspaniale
Temu co szczerze własną płochość gani.
 

ANIELA

 
Czemuż z tem do mnie?
 

GUSTAW

 
Ach, jakież pytanie!
O czyjeż więcej mogę ja dbać zdanie?
Zbłądziłem.
 

ANIELA

 
Czy tak?
 

GUSTAW

 
Wyznaję.
 

ANIELA

zawsze obojętnie

 
Więc wierzę.
 

GUSTAW

zbliżając się

 
Przebacz.
 

ANIELA

 
Niech i tak będzie.
 

GUSTAW

całując w rękę

 
Szczerze.
 

ANIELA

 
Szczerze.
 

GUSTAW

 
W nowej więc odtąd postąpię kolei,
Ale tymczasem niech dobroć Anieli
Za gwiazdę szczęścia nadzieję udzieli.
 

ANIELA

 
Żadnej nie czynię.
 

GUSTAW

prosząc

 
Nadzieję nadziei.
 

ANIELA

 
Nie czynię żadnej.
 

GUSTAW

odsuwając się z krzesłem

 
To za ostro było;
 

po krótkiem milczeniu

 
Jestże wiadomy zamiar mego stryja?
 

ANIELA

 
Jest.
 

GUSTAW

 
I że temu matka pani sprzyja?
 

ANIELA

 
Wiem.
 

GUSTAW

 
I to wszystkim najdroższe życzenie
Piękna Aniela nie spełni?
 

ANIELA

 
Nie.
 

GUSTAW

zrywając się

 
Nie?
 

ANIELA

obojętnie

 
Nie.
 

GUSTAW

ironicznie

 
Dość krótko.
 

ANIELA

 
Ale otwarcie.
 

GUSTAW

 
Aż miło.
 

Przeszedłszy się, opiera się o poręcz krzesła, na którem siedział.

 
Czy w rzeczy śluby?…
 

ANIELA

 
Ja nic nie wiem o tem.
 

GUSTAW

 
Nie chcesz iść za mąż?
 

ANIELA

 
Teraz nie.
 

GUSTAW

 
Lecz potem?
 

ANIELA

 
Któż przyszłość zgadnie?
 

GUSTAW

chodząc, z zapałem

 
Czemuż zgadnąć nie ma?
O, zgadnie, zgadnie, bardzo łatwo zgadnie,
Że wkrótce z trzaskiem, turkotem, łoskotem,
Jaki konkurent na dziedziniec wpadnie,
I com dziś nie mógł – on jutro otrzyma;
Wszakże tak będzie?
 

ANIELA

 
Wszystko to być może.
 

GUSTAW

przeszedłszy się – siada i łagodnie mówi

 
Jednak ja małą uwagę przełożę:
Nie chcesz – nie czyń więc nadziei wbrew zdania,
Ale porywczość niech mi jej nie wzbrania.
Ja o to proszę.
 

ANIELA

 
Tego nie rozumiem.
 

GUSTAW

zniecierpliwiony

 
Cóż nie rozumiem? Jak to nie rozumiem? —
Nie chcę rozumieć. —
 

ANIELA

 
A, i to być może.
 

GUSTAW

zrywa się i chodząc

 
«I to być może»? Ha, ha, ha! to śmiesznie!
Wszystko «być może», na honor, uciesznie!
Ja to się, o! ja podobać nie umiem,
Lecz jaki sąsiad, jaki Albin wtóry,
Smętny kochanek, aspirant ponury,
Tysiącznych westchnień nagrodę odbierze.
 

Po krótkiem milczeniu, siadając uspokojony:

 
Jestżem tak przykrym i Anieli także?
 

ANIELA

zawsze obojętnie, nie patrząc na niego

 
Przykrym? Dlaczego?
 

GUSTAW

przysuwając się z krzesłem

 
Nie?
 

ANIELA

 
Nie.
 

GUSTAW

 
Szczerze?
 

ANIELA

 
Szczerze.
 

GUSTAW

przysuwając się z krzesłem

 
Ani się spojrzysz?
 

ANIELA

wznosząc oczy na niego i zaraz spuszczając na robotę

 
I owszem.
 

GUSTAW

 
Tak?
 

ANIELA

 
Jakże?
 

GUSTAW

 
Ach, tak ozięble.
 

ANIELA

 
I jakże inaczej?
 

GUSTAW

z zapałem

 
Gniewaj się na mnie, ach, gniewaj się raczej.
 

ANIELA

 
Gniewać? I za co?
 

GUSTAW

zrywa się i mówi do siebie

 
To nie do zniesienia,
 

chodzi, potem staje przed nią

 
Czy to tak bawi, czy to tak przyjemnie,
Że cierpię tyle?
 

ANIELA

 
Oho! już cierpienia!
 

GUSTAW

 
Alboż nie wierzysz miłości ku tobie?
 

ANIELA

 
Nie wierzę.
 

GUSTAW

siada

 
Żądaj dowodów ode mnie;
Powiedz, co czynić? W jakim bądź sposobie —
Wszystko wypełnię.
 

ANIELA

 
Nie mówić mi o tem.
 

GUSTAW

chce się zerwać, ale się wstrzymuje i przytłumionym ogniem dalej mówi

 
Tak?
 

ANIELA

 
Tak.
 

GUSTAW

 
Mam milczeć?
 

ANIELA

 
Proszę.
 

GUSTAW

 
Długo?
 

ANIELA

 
Zawsze.
 

GUSTAW

zrywając się, ironicznie

 
Nie, nie mogą być rozkazy łaskawsze,
I przyjemniejszym udzielone zwrotem./ chodząc
Kochać i milczeć – przednio! wyśmienicie!
Milczeć i kochać! – I tak całe życie!
 

po krótkiem milczeniu, stając przed nią

 
Skądże wstręt taki? skąd wstrętu przyczyna?
Może go zmniejszę, jeśli moja wina,
Ale ją wyjaw, niechże ją wiem³⁰ przecie.
 

ANIELA

 
Ja wstrętu nie mam do nikogo w świecie.
 

GUSTAW

 
Trudna jest miłość zaraz w pierwszej dobie,
Ale nienawiść niepodobna prawie;
Ja dziś jej celem smutną próbę robię
I nowy przykład oczom twoim stawię.
 

ANIELA

 
Puśćmy w niepamięć ten przedmiot niemiły.
 

GUSTAW

 
Łatwo ci kazać, mnie spełnić nad siły.
 

ze wzrastającym zapałem

 
Słuchaj Anielo, słuchaj tego głosu,
Co ufnie zwierza całą przyszłość losu:
 

Aniela

 
Z otwartą duszą, jak przed bóstwem stoję,
W twem ręku szczęście i nieszczęście moje;
Wznieś je na szali, ale wznoś pomału…
 

zatrzymując odchodzącą

 
Słuchaj, nie żądam mych uczuć podziału,
Prośba nie zjedna, co jest serca darem,
Lecz nie gardź moim, mnie chlubnym zamiarem,
A wszelkich starań, wszelkich sił dołożę,
Których być zdolną szczera miłość może,
Abym to zyskał, czego dziś nie mogę;
Lecz wskaż, Anielo, wskaż zbawienną drogę!..
 

zatrzymując ją

 
Jak to? Bez słowa odchodzisz ode mnie?
 

zatrzymując i z zapałem

 
Tej więc, do której zawsze nadaremnie
Każdy w nieszczęściu słuszne prawo rości,
 

klękając

 
Patrz, u nóg twoich błagam twej… litości!
 

Aniela odchodzi w prawe drzwi w głębi, Gustaw zostaje w tem położeniu, obrócony ku parterowi kiwa głową, jakby mówił: „proszę ja kogo!” – wstaje za pierwszem słowem Klary.

SCENA VI

Gustaw, Klara z lewych drzwi.

KLARA

 
A to co znaczy? Czy dziękczynne modły?
Czy też pokuta za śmiałe nadzieje?
 

GUSTAW

 
Bystre domysły tym razem zawiodły:
Sprzykrzyło mi się ciągle chodzić, siedzieć,
I kląkłem.
 

KLARA

 
Nie, nie, ja wiem, co się dzieje
I będę mogła dokładnie powiedzieć.
Melancholicznych wejrzeń nie widziano.
Sentymentalnych westchnień nie zważano,
Słów nie słuchano – cóż więc pozostało? —
Do nóg – miłość lub śmierć! – Lecz wypadało
Mieć w ręku szpadę, sztylet, nóż stołowy,
Albo nareszcie mordercze nożyczki!/ śmieje się
I cóż? stoimy – bez czucia, bez mowy?
Jak to, i wszystko od pierwszej potyczki?
Ach, to zwycięstwo tak łatwe prawdziwie,
Że się nie cieszę, lecz łatwości dziwię.
 

GUSTAW

 
Kołczan już próżny, zatem żart na stronę,
Ach! panno Klaro, widzisz mnie w rozpaczy!
 

KLARA

 
O, znajdę jeszcze pocisk na obronę.
Ale bez żartu, cóż ta zmiana znaczy?
Jestże to może snu rannego skutek,
Albo dowcipu nagłe przesilenie?
 

GUSTAW

 
Nadto głęboki czuję w sercu smutek,
Nadto bezstronnie moje błędy cenię,
Abym mógł zwracać dowcipne pociski.
Cel moich życzeń, któregom był bliski,
Teraz, niestety, prawie z oczu tracę,
A najboleśniej to rozdrażnia duszę,
Że własną winę własnem szczęściem płacę,
I że zbyt słusznie, jeszcze przyznać muszę.
Zatem czy zganisz lekkomyślność moją,
Z którąm nadziei zaufał bez miary;
Czy nazwiesz głupstwem, co przez płochość broję.
Czy brak grzeczności uznasz godnym kary,
Jak chcesz mnie skarcisz, w jakim bądź sposobie,
Zawsze mniej powiesz, niźli ja sam sobie!
 

KLARA

z udaną pokorą

 
Wyższości mężczyzn nad zdanie kobiety
Nadto przed chwilą doznałam, niestety!
Bym teraz śmiała sprzeczać się zuchwale.
Zwłaszcza gdzie skromnie na rozsądku szalę
Męska wspaniałość własne błędy składa,
Tam mnie powtarzać lub milczeć wypada.
Lecz szczera skrucha i te chlubne żale
Z jakiejże wielkiej pochodzą przewiny?
 

GUSTAW

 
Ach, panno Klaro, poznałem Anielę.
 

KLARA

 
Dotąd rozpaczy nie widzę przyczyny.
 

GUSTAW

 
Poznawszy, widzę, jak błądziłem wiele.
 

KLARA

domyślając się

 
Aha! pan Gustaw zapewne ją kocha?
 

GUSTAW

 
Ubóstwia, powiedz, a powiesz za mało.
 

KLARA

z zastanowieniem

 
Hm! nie jestże to skłonność płocha?
 

GUSTAW

 
Miłość najczystsza, jaką niebo dało!
 

KLARA

 
Ależ ta miłość, będzież ona stała?
 

GUSTAW

 
Z życiem trwać będzie, z życiem tylko zgaśnie.
 

KLARA

 
I pewnie wierzyć Anielka nie chciała?
 

GUSTAW

 
Nie chce i słuchać – stąd to rozpacz właśnie.
 

KLARA

po krótkiem milczeniu

 
To źle – ale mnie słuchałaby może?
 

GUSTAW

 
Co miłość nie śmie, to przyjaźń określi.
 

KLARA

 
Gdy jej poprawę i ten żal przełożę…
 

GUSTAW

 
Ach, panno Klaro, zgadłaś moje myśli.
 

KLARA

 
Powiem jej, jakim pan Gustaw był wprzódy.
 

GUSTAW

 
Mocnych farb użyj, nie szczędź mi nagany.
 

KLARA

 
Że był wesoły, jak to zwykle młody…
 

GUSTAW

sens kończąc

 
Trzpiot, lekkomyślny, płochy, roztrzepany…
 

KLARA

sens kończąc i jeszcze prędzej

 
Próżny, zły, dumny, zakochany w sobie…
 

GUSTAW

reflektuje

 
To trochę nadto – to będzie za wiele.
 

KLARA

mimo siebie w coraz większy zapał wpadając

 
Że wiejskie dziecię widział w jej osobie…
 

GUSTAW

jak wprzódy

 
To trochę dużo…
 

KLARA

 
Że mniemał w swej dumie,
Iż grzeczność na wsi godna pośmiewiska…
 

GUSTAW

 
To bardzo dużo....
 

KLARA

 
Że brak na rozumie…
 

GUSTAW

 
Hola! to nadto; obraz zakazany!
 

KLARA

z zapału nagle w łagodność przechodząc z uśmiechem

 
Mocnych farb biorę, nie szczędzę nagany. —
Ale jej powiem zaraz z drugiej strony:
Że się poprawił, kto się uznał w błędzie,
Że miłość szczera, którą uniesiony,
Im wolniej wzrosła, tem wytrwalszą będzie;
Że jeśli jeszcze nie jest jej wzajemną,
Winna przynajmniej wynagradzać wiarą.
 

GUSTAW

 
Ach, tak, tak wszystko, moja panno Klaro!
Czytasz w mem sercu, myślisz razem ze mną.
 

KLARA

parskając śmiechem

 
Ha, ha, ha! dłużej wytrzymać nie mogę!
Ha, ha, ha! moja panno Klaro! Moja!
Ha, ha, ha! przednio! Znalazłam więc drogę,
Oręż wypada, pęka twarda zbroja. —
 

serio

 
I czegoż męska przebiegłość zastrasza?
Niech straszy raczej własna słabość nasza,
Bo, kto nie zechce, ten tylko nie przyzna,
 

stosując do Gustawa

 
Że do zwalczenia nietrudny mężczyzna.
Ufaj mu szczerze, a w postaci męża
Ujrzysz zwinnego, zjadliwego węża.
Uprzyj się woli, chciej mieć własne zdanie —
Lwem rozdrażnionym, tygrysem się stanie.
Ale znaleź³¹ wtór do jego piosneczki,
Jak zwyciężona wychodź z każdej sprzeczki;
W jego rozumu kręć się zawsze kole,
A na jedwabiu wywiedziesz go w pole —
Jeśli się mylę, to próbka dzisiejsza
Mego mniemania zupełnie nie zmniejsza.
Co wyraziwszy szeroko i długo,
 

z niskim ukłonem

 
Mam honor zostać uniżoną sługą!
 

Odchodzi we drzwi prawe boczne.

SCENA VII

Gustaw sam.

Od czasu, jak Klara się roześmiała, stał jak wryty, teraz po krótkiem milczeniu:

 
Hm, hm, hm! czy tak, tak? – Że kocham szczerze,
Idę otwarcie, otwartości wierzę,
Takżem spadł nisko? – Hola, jaszczureczko!
Ostry rozumek, ostre twe słóweczko,
Ale mnie w parę z Albinem nie poda.
Uczysz mnie zwodzić? Chcesz wybiegów? – zgoda.
 

Chodzi zamyślony; po krótkiem milczeniu:

 
Aniela dobra, ale uprzedzona —
Co ufność nie chce, niech dobroć dokona.
Romans ułożę – jej zrobię zwierzenie —
Na czas kochankę w przyjaciółkę zmienię,
Zyszczę³² jej litość i wezmę obrony.
 

po krótkiem milczeniu

 
Łączy dwa serca sekret podzielony, —
Tak wzbudzę czucie miłości obrazem,
Zwrócę ku sobie i ustalę razem. —
 

Chodzi w głębokiem zamyśleniu – scena niema, w której widać, że roztrząsa plan jakiś – siada, zrywa się, chodzi, staje, – nareszcie stojąc czas jakiś w miejscu zamyślony, z nadzwyczajną szybkością daje bieg jakby dotąd zatrzymanym słowom, ledwie ujrzał Albina – który, zdziwiony, czas jakiś zostaje we drzwiach, dopiero później zbliża się powoli.

SCENA VIII

Gustaw, Albin.

GUSTAW

 
Otóż to, to jest przyczyna,
To powód wszystkiego złego!
Chodzi, łazi cień Albina,
Płacze diabli wiedzą czego!
Pięćdziesiąt lat jęczy, szlocha.
Teraz każda myśleć będzie,
Że to tak się miłość przędzie,
Niby wiekiem życie człeka,
Aby wzdychać mógł pół wieka!
Już łzy lejąc w dzień i w nocy,
Sam się zmienisz we fontannę,
A tymczasem bez pomocy
Ja mam znosić twoją pannę?
Nie kochaj ją tak poddanie,
A wzajemną ci się stanie;
Nie daj władać, rządzić sobą,
A rząd tobie sama przyzna;
Nie nudź płaczem i żałobą,
A zwyciężysz jak mężczyzna.
Inaczej myślą wariaci. —
Bądź zdrów!/ odchodząc, ciszej
Niech cię wszyscy kaci…
 

wracając

 
Gdzie poszła?
 

ALBIN

 
Ach, kto?
 

GUSTAW

wzruszając ramionami

 
Tego nawet nie wie!
 

Odchodzi za Anielą.

ALBIN

sam

 
I jemu teraz szkodzę – w srogim gniewie,
Gdzież mam wylać łzy moje, gdzie podziać westchnienie?
Pałam lat dwa, lat dziesięć – jeszcze się nie zmienię.
Niechaj, tylko na chwilę, na cząsteczkę chwili,
Klara patrząc się na mnie, choć trochę zakwili.
 

SCENA IX

Albin, Klara.

ALBIN

 
Nigdyż, Klaro, nie przyjdzie chwila wypłakana,
Kiedy balsam otrzyma sroga serca rana?
 

KLARA

 
Otrzymać może, ale nie ode mnie.
 

ALBIN

 
Ja kocham.
 

KLARA

 
Ja wiem.
 

ALBIN

 
Zaczekam.
 

KLARA

 
Daremnie.
 

ALBIN

 
Błagam.
 

KLARA

 
Dość tego.
 

ALBIN

 
Okrutna!
 

KLARA

 
Być może.
 

ALBIN

 
Obym mógł przestać kochać!
 

KLARA

Kłębek upada; Albin goni i podnosi.

 
Daj to Boże,
Żeby raz jeden wypadł kłębek z dłoni,
A waćpan za nim byłeś w pogoni;
Żeby raz chustka padła ze stolika,
A waćpan za nią nie leżał na ziemi;
Żebym raz chciała nożyczek, nożyka,
Waćpan nie szukał, nie latał za niemi;
Żebym raz mogła jeden kichnąć skrycie,
Nie słysząc wróżby na stoletnie³³ życie!
Nie, to prawdziwie już nie do zniesienia!
 

ALBIN

 
Jeśli pragnę uprzedzać wszystkie twe życzenia,
Jeślibym całe życie chciał poświęcić tobie,
Przypisz to mej miłości i swojej osobie.
Ale żem nie mógł zmiękczyć serce nazbyt harde,
Powiedz, Klaro, czym przeto zasłużył na wzgardę?
 

KLARA

 
Nie, na wzgardę nie, ja tego nie mówię.
 

ALBIN

 
Ach, jeżeli nie wzgarda, jakże się to zowie?
 

KLARA

 
Przykre mi często są jego cierpienia.
Że szczere, wierzę, lecz to nic nie zmienia.
Na głos mężczyzny Klara ucha nié ma,
Nienawiść wszystkim przyrzekła, dotrzyma.
 

ALBIN

 
Ach, a w tej nienawiści moja część niemała.
 

KLARA

 
Nie największa.
 

ALBIN

 
Ach, Klaro, gdybyś pojąć chciała,
Co się na twe wejrzenie w mojej duszy dzieje,
Pewnie byś serca mego ziściła nadzieje.
 

KLARA

 
Pewnie bym nie ziściła.
 

ALBIN

 
Nigdy?
 

KLARA

 
Dość już, proszę.
 

ALBIN

 
Okrutna! Tem słowem śmierć…
 

KLARA

śmiejąc się

 
Ach, śmierć, śmierć przynoszę!
 

ALBIN

 
Wkrótce tej nowej chluby świat ci pozazdrości.
 

KLARA

 
Żaden mężczyzna dotąd nie umarł z miłości.
 

ALBIN

 
Bo żaden nie mógł, ale niejeden chciał szczerze.
 

KLARA

 
Chęć więc za skutek trzeba wziąć w tej mierze.
Obchodząc zatem śmierć pana Albina,
Moja żałoba od dziś się zaczyna.
 

ALBIN

 
Ach, dobrześ, widzę, radził, szczęśliwy Gustawie!
 

KLARA

ironicznie

 
Cóż radca stanu poradził łaskawie?
 

ALBIN

Albin powoli, Klara mówi prędko.

 
Nie kochaj, rzekł, tak czule, a będziesz kochany.
 

KLARA

 
Nie kochaj! Proszę, już mu na zawadzie,
Że ktoś jest wierny i w tem szczęście kładzie;
Już go to korci, już by chciał odmiany.
 

ALBIN

 
Dwa lata wzdychasz, płaczesz, a sam nie wiesz czego.
 

KLARA

 
A sam, sam nie wiesz!… słyszał kto co podobnego?
 

ALBIN

 
Każda już zechce zadać tak długą pokutę. —
 

KLARA

 
A on chce dobę, godzinę, minutę?
 

ALBIN

 
Nie daj jej sobą rządzić…
 

KLARA

 
Nie daj rządzić! brawo!
Nie daj! no proszę, to mi piękne prawo!
 

ALBIN

 
A ty nią rządzić będziesz…
 

KLARA

 
Co, co? Będziesz rządzić?
A zaraz rządzić, zaraz rządzić chcecie;
Jakże tu ma być porządek na świecie?
Jak? – Kiedy jeden stu nauczy błądzić,
A pierwsze słowo: «Nie daj sobą rządzić»!
 

ALBIN

 
Jednak słuchać go nie chcę – co każesz, to zrobię.
 

KLARA

do siebie

 
To radca! To profesor!
 

ALBIN

zbliżając się czule

 
Cóż zrobić?
 

KLARA

 
Pójść sobie.
 

Albin ukłoniwszy się, wzdycha ciężko i odchodzi.

KLARA

sama

 
Gadaj – gada, milcz – milczy, idź – idzie, stój – stoi;
A niechże się sprzeciwi, niech się Boga boi!
Bo ta uległość mimo woli, zdania,
I nienawidzić, i kochać go wzbrania.
 

AKT III

SCENA I

Aniela, Gustaw.

GUSTAW

wchodząc za Anielą ze drzwi prawych

 
Anielo! jedno, już ostatnie słowo.
 

ANIELA

 
Ach, tym ostatnim dzisiaj końca nie ma.
Lecz, by ich nadal nie wszczynać na nowo,
Chcę raz ostatni teraz wyznać szczerze:
Że kiedykolwiek, i każdy w tej mierze,
Taką odpowiedź niemylnie otrzyma,
Jaką pan Gustaw dziś ode mnie bierze.
Przedsięwzięciu więc, nie swojej osobie
Przypisać całą nieprzyjemność proszę.
Lecz gdy działając w otwartym sposobie,
Niejaką może osłodę przynoszę,
Chcę się spodziewać, że moje wyznanie
Ściśle tajemnem dla wszystkich zostanie,
Ponieważ czynię wbrew rozkazu matki,
Która rozumie, że choć znaczne siatki,
Jednak usidlić kiedyś z czasem mogą.
Słowem, mój zamiar zakazała głosić,
Muszę cierpliwie oświadczenie znosić,
Muszę wprzód poznać, nim odprawię kogo.
 

GUSTAW

 
Równie więc prostą i ja pójdę drogą!
I ja pomimo Radosta rozkazu,
Serce ci moje odsłonię do razu:
Kocham…
 

ANIELA

 
Ach, jużem tylekroć słyszała!…
 

GUSTAW

 
Ależ mi pozwól: – nie ciebie, Anielo.
 

po krótkiem milczeniu

 
Gdy nas chęci przeciwne nie dzielą,
W tobie nadzieja teraz moja cała.
Dziwisz się? – wierzę – lecz tak jest w istocie.
Stryj, który ojca zastąpił sierocie,
Który mym losem od kolebki prawie
Ciągle się dotąd zajmował łaskawie,
Żądał na koniec nagrody ode mnie,
Lecz jakiej, przebóg! – Prośby, łzy, błagania,
Co tylko serce do litości skłania,
Wszystkiegom użył, wszystko nadaremnie;
I w końcu przyrzec stryjowi musiałem,
Wszelkiem staraniem zyskać rękę twoję.
Lecz kiedy dzisiaj z upornym zapałem
Miłość głosiły drżące usta moje,
Ach, mamże wyznać, czy ciebie nie wzruszy,
Bałem się skrycie i truchlałem w duszy.
 

ANIELA

 
Jak to? Ze strachu?
 

GUSTAW

 
Ach, tak jest, niestety!
I wdzięki twoje i twoje zalety,
Których ukrywam krocie w każdej dobie,
Których nie widzieć wolno tylko tobie,
Co jak powabem, tak szczęściem być mogą,
Mnie, mnie jednego napełniały trwogą.
Zyskać twój uśmiech, przyjazne wejrzenie,
Obudzić w sercu najpierwsze westchnienie,
Nie chlubą, szczęściem – niebem nazwać muszę,
Jednak trwożyło nie moją już duszę.
 

ANIELA

 
Miłość to zatem ku innej osobie?
 

GUSTAW

 
A cóżby mogło bronić przeciw tobie?
Kochałem wtedy, kiedym ciebie poznał!
Stąd to dwuznaczne me postępowanie
Podpadło waszej tajemnej naganie.
Czułem jej słuszność i boleśniem doznał,
Że choć bez winy, jestem jednak winny!
Lecz sama powiedz, byłże środek inny?
 

ANIELA

 
Ja tylko śmiało to powiedzieć mogę,
Że w tym zamęcie jedną widzę drogę:
Wyznać stryjowi…
 

GUSTAW

 
Ach, ileż to razy
Do nóg rzucony i ze łzami w oku,
Wszystko wyznając, błagałem wyroku!
 

ANIELA

 
Cóż mówi na to?
 

GUSTAW

 
Powtarza rozkazy:
Ty masz, niestety, zostać moją żoną.
Którą mniej zamiar, więcej wstręt oddala,
A zaś kochankę sercem poślubioną
Nawet przed sobą wspomnieć nie dozwala.
 

ANIELA

 
Dlaczego?
 

GUSTAW

 
Długiej trzeba by rozprawy,
Lecz krotko mówiąc, dla odwiecznej sprawy
I pojedynku co ze sobą mieli
Mój stryj i ojciec Anieli.
 

ANIELA

 
Anieli?
 

GUSTAW

 
Imię stosowne jedno macie obie,
Którego odgłos bijąc w serce moje,
Budzi swym wdziękiem lube niepokoje.
Stąd jakiś pociąg zaraz w pierwszej dobie,
Jakby ku siostrze, uczułem ku tobie.
 

ANIELA

 
Dziwnie!
 

GUSTAW

 
O, gdyby ja tylko kochałem³⁴,
A męki moim tylko były działem!
Ale czuć zawsze, że każde szarpnięcie
Echem bolesnem powtarza się skrycie
W drugiej istocie, droższej nam nad życie,
To wszelkich cierpień przechodzi pojęcie!
To przeciw sobie zwraca własną rękę,
By zgasić czucie i wzajemną mękę!
 

ANIELA

przestraszona prawie aż do płaczu

 
Panie Gustawie!… co to jest… o Boże!
Zabić się, zabić!… to bardzo nieładnie,
To grzech, wielki grzech; kto w niego popadnie,
Na tamtym świecie wiecznie cierpieć może.
 

GUSTAW

szybka rozmowa

 
Ratuj mnie.
 

ANIELA

z pośpiechem

 
Będę, będę, lecz czy mogę?
 

GUSTAW

 
Możesz.
 

ANIELA

jak wyżej

 
O śmierci nie będę słyszała?
 

GUSTAW

 
Nie.
 

ANIELA

 
Ja się jeszcze dotąd trzęsę cała.
 

GUSTAW

 
Chcesz więc?
 

ANIELA

 
Ale jak?
 

GUSTAW

 
Ja ci wskażę drogę:
Wstaw się do matki…
 

ANIELA

 
Dobrze, ja się wstawię.
 

GUSTAW

 
Niech mi przebaczy.
 

ANIELA

 
O, przebaczy pewnie.
 

GUSTAW

 
Proś!
 

ANIELA

 
Będę prosić, błagać, płakać rzewnie,
Aż mi przyrzeknie pomagać w tej sprawie.
Lecz nie rozpaczaj, mój panie Gustawie.
 

GUSTAW

 
W twojem więc ręku szczęście, życie moje.
 

ANIELA

 
W mojem? – Dla Boga!
 

GUSTAW

 
Matka uproszona…
 

ANIELA

 
Ach będzie, będzie, tego się nie boję.
Lecz koniec końców, cóż potrafi ona?
 

GUSTAW

 
Stryja przebłaga.
 

ANIELA

radośnie

 
Prawda! Wyśmienicie!
Biegnę bez zwłoki, tu idzie o życie.
 

GUSTAW

 
Przebóg! Nie teraz – miałaby przyczynę
Oskarżać stryja o zbyt wielką winę,
Że twą spokojność, nawet przyszłość całą,
Chcąc mnie powierzyć, narażał zbyt śmiało.
To by ich przyjaźń niemylnie zerwało,
A ja nieszczęsny, cel gniewu stron obu,
Cóż bym mógł zrobić, jak wstąpić do grobu!
 

ANIELA

 
Ach, cóż więc czynić?
 

GUSTAW

 
Chcesz mi pomóc?
 

ANIELA

 
Chętnie.
 

GUSTAW

 
Zostańmy zatem tak jak do tej chwili:
Ja niby zawsze zakochany w tobie,
Ty na tę miłość patrząc obojętnie!
A później, gdy nas już będą naglili,
Głośne, wyraźne oświadczenie zrobię.
Ty mi odmówisz w podobnym sposobie;
Tym zwrotem twoją matkę to nie zdziwi,
A mój stryjaszek choć się nieco skrzywi,
Brak posłuszeństwa zarzucać nie będzie.
Wtedy dopiero wzywam twej obrony,
Przebłagasz matkę, oświecisz w tym względzie.
 

ANIELA

 
Rozumiem, dobrze.
 

GUSTAW

całuje w rękę

 
Więc bez nienawiści?
 

ANIELA

 
Będę się cieszyć, jak się nasz plan ziści.
 

GUSTAW

 
Pamiętaj zawsze, postępując śmiele,
Ile ci ufam, jak zwierzyłem wiele;
Jeśli opuścisz w tej smutnej potrzebie,
Ja w świecie nie mam nikogo prócz ciebie.
W tobie jedyna opieka, obrona.
Bez ciebie szczęścia nadzieja stracona.
O, niech z twej ręki Anielę otrzymam,
A dosyć czucia, dosyć życia nié mam,
Bym mógł odwdzięczyć dobro mi nadane,
Com go niegodny, lecz godnym się stanę.
 

Całuje ją w rękę z uczuciem – przy ostatnim wierszu wszedłszy Radost, niewidziany, daje brawo, klaszcząc w ręce.

SCENA II

Aniela, Gustaw, Radost.

ANIELA

 
Słyszał.
 

GUSTAW

 
Co? Słyszał?
 

RADOST

 
Brawo, dzieci, brawo!
 

GUSTAW

rzucając się na kolana przed Radostem

 
Przebacz mi, stryju!
 

RADOST

cofając się zadziwiony

 
A! A to co znaczy?
 

GUSTAW

posuwając się za nim, cicho

 
Kiedyś już słyszał, łajże mnie, a żwawo.
 

RADOST

 
Guciu!
 

GUSTAW

cicho

 
Gniewaj się./ głośno/
Lituj się rozpaczy!
 

w tył się skłaniając, jakby odtrącony

 
Niech mnie twa ręka srodze nie odpycha!
cicho/ A gniewajże się, stryjaszku, do licha!
 

RADOST

 
Słuchaj no, trzpiocie.
 

GUSTAW

cicho

 
Lepiej, to za mało.
 

RADOST

 
Czyś ty oszalał?
 

GUSTAW

cicho

 
Dobrze./ głośno/
Już się stało!
 

RADOST

 
Tego już nadto!
 

GUSTAW

głośno

 
Wszystko jej wyznałem, / cicho
A nuże teraz! Z największym zapałem.
 

RADOST

 
A do stu katów!
 

GUSTAW

cicho

 
To, to, to!
 

RADOST

 
Drwisz sobie!
 

GUSTAW

głośno, tragicznie

 
Stryju mój, stryju! Chcesz mnie widzieć w grobie.
 

RADOST

rozgniewany

 
Dosyć tych żartów, dosyć już, mój panie;
Rób sobie, co chcesz, niech się co chce stanie,
Ja szalonemu nie chcę szukać żony./ odchodząc
A to waryjat³⁵, wyraźnie szalony!
 

SCENA III

Aniela, Gustaw.

ANIELA

niespokojnie

 
Cóż teraz będzie?
 

GUSTAW

do siebie

 
Ścierpły mi kolana.
 

ANIELA

 
Nie dał się zmiękczyć.
 

GUSTAW

 
To rzecz niesłychana.
 

ANIELA

 
Może nie słyszał.
 

GUSTAW

 
Jak to, może?
 

ANIELA

 
Może.
 

GUSTAW

 
Samaś mówiła.
 

ANIELA

 
Nie, jam się pytała.
 

GUSTAW

 
Więc bez potrzeby ta utarczka cała,
I w najmniej dobrej wyprawiona porze,
Bo że nie słyszał, jestem pewny prawie,
Lecz o co idzie, łatwo teraz zgadnie.
 

ANIELA

 
Wszystko zerwane niewczesnym zapałem.
 

GUSTAW

 
Tak mnie znienacka i tak podszedł zdradnie!
 

ANIELA

chodząc niespokojnie

 
Cóż ja nieszczęsna pomogę w tej sprawie!
 

GUSTAW

na stronie

 
Mojego planu powierzyć nie chciałem.
 

ANIELA

jak wyżej

 
Jakże też można w porywczym zapędzie
Zniszczyć od razu, cośmy przedsięwzięli!
Biedna Aniela ileż cierpieć będzie!
 

GUSTAW

biorąc ją za rękę

 
Jakże nie kochać tej lubej Anieli?
 

ANIELA

 
Kochać ją trzeba.
 

GUSTAW

 
Poprzysięgłem sobie.
 

ANIELA

 
Ach! chętnie wierzę.
 

GUSTAW

 
W tem moje życzenie.
Sama więc widzisz: w tobie, tylko w tobie
Pomoc mam jedną, a wszystkie nadzieje.
 

ANIELA

 
Cóż ja pomogę i cóż ja odmienię?
Radost, tak dobry, dziś zemstą goreje.
 

GUSTAW

 
Jeśli nie słyszał, wszystko ja naprawię.
 

ANIELA

 
Nie trać więc czasu, idź, panie Gustawie.
 

GUSTAW

 
Ty zaś unikaj wszelkiej z nim rozmowy.
Ale się staraj, abyśmy po chwili,
Dla dalszej jeszcze w tym względzie umowy,
Znowu sam na sam tu ze sobą byli.
 

biorąc za rękę

 
I obyś zawsze, ciągle pamiętała,
Że w twojem ręku moja przyszłość cała,
A nawet więcej: i szczęście Anieli,
Z którą już w świecie nic mnie nie rozdzieli.
 

Całuje ją kilka razy w rękę, idzie ku drzwiom swojego pokoju, a obejrzawszy się, w inne drzwi odchodzi.

SCENA IV

Aniela sama.

Chodzi zamyślona, potem siada, opierając głowę na ręku.

 
Dziwnie – i dziwnie! Brzmią mi jeszcze uszy
Słowami, dotąd nieznanemi duszy.
Jak on ją kocha! I pewnie nie zwodzi:
Wszystko, co powie, wzrok jasny dowodzi.
On z nią szczęśliwy, ona z nim szczęśliwa,
I na czemże im, na czem jeszcze zbywa?
Jednego słowa do szczęścia im trzeba,
A do jakiego, do jakiego nieba!
Ufają sobie, kochają się szczerze;
Jestżem szczęśliwa, że w miłość nie wierzę?
Jednak ta miłość jest, trwa dowiedziona…
O Boże, serca nie czuję śród łona.
 

SCENA V

Aniela, Klara.

KLARA

 
Czegóż tak dumasz? Piszesz dzieło może?
 

ANIELA

 
Ach, Klaro, Klaro, żebyś ty wiedziała!…
Lecz twoja przyjaźń zdradzić nas nie może,
Wszystko ci powiem – krótko więc – rzecz cała:
Gustaw już nie mnie, lecz kocha Anielę.
 

KLARA

 
Kogo?
 

ANIELA

 
Anielę; ale Radost broni;
To wielki sekret, nie wydaj, dla Boga.
 

KLARA

 
Ależ nic nie wiem.
 

ANIELA

 
Bo to już za wiele.
 

KLARA

 
Co?
 

ANIELA

 
Ta zawziętość, nienawiść zbyt sroga.
 

KLARA

ze wzrastającą niecierpliwością

 
Czyja?
 

ANIELA

 
Radosta.
 

KLARA

 
I do kogo?
 

ANIELA

 
Do niej.
 

KLARA

 
Ależ…
 

ANIELA

 
Nie dręcz się obawą daremną;
Gustaw się wcale nie chce żenić ze mną.
 

KLARA

 
To źle, mężczyzna powinien chcieć zawsze,
Ażeby poznał, jak kobiety gardzą,
Zwłaszcza ten Gustaw, co to uczy rządzić.
 

ANIELA

 
On i tak biedny!
 

KLARA

ironicznie

 
Biedny?
 

ANIELA

 
Musiał błądzić.
 

KLARA

 
Wzbudził więc, widzę, uczucia łaskawsze.
 

ANIELA

 
Ja wszystkich mężczyzn nienawidzę bardzo,
Ależ on swój los w moje ręce składa:
Bronić go muszę.
 

KLARA

 
Tak? I bronić rada.
 

ANIELA

 
Rada nie rada, zdradzić go nie mogę.
 

KLARA

 
Zdradź go, zdradź, moja duszko! Zdradź sułtana.
 

ANIELA

 
Nigdy, przenigdy!
 

KLARA

 
Ja tobie pomogę.
 

ANIELA

 
A taż Aniela tak szczerze kochana?
 

KLARA

 
Znowu nic nie wiem.
 

ANIELA

 
Wszystko ci wyjaśnię.
 

KLARA

ciekawie

 
Mówże.
 

ANIELA

 
Gdzie mama?
 

KLARA

 
Wołała cię właśnie.
 

ANIELA

 
Ona tak dobra, i jej wszystko zwierzę.
Jej tylko jeszcze, a więcej nikomu.
 

KLARA

 
Moja Anielko, niech cię Pan Bóg strzeże,
Byś z męskich sideł nie poniosła sromu;
Ja twą nienawiść już słabnącą widzę.
 

ANIELA

 
O, jak cię kocham, ja ich nienawidzę.
 

RADOST

wchodząc, do odchodzących

 
Panno Anielo!/ Aniela
Ależ… panno… proszę…/ wracając
Hm, hm! spłoszone – coś tu znać Gustawa
Gotówbym przysiąc, że to jego sprawa.
Oj Guciu, Guciu! Kiedyś ja przepłoszę!
 

Gustaw wchodzi jednemi w głębi będącemi drzwiami, a zobaczywszy Radosta, nucąc w drugie odchodzi.

RADOST

goniąc za nim

 
Czekaj no, czekaj!
 

Wybiega za drzwi.

SCENA VI

Radost, Gustaw.

RADOST

prowadząc Gustawa

 
Chodź, chodź, mam cię ptaszku.
 

patrząc mu w oczy, po krótkiem milczeniu

 
Co to znaczyło to: przebacz, stryjaszku?
 

GUSTAW

 
To tak.
 

RADOST

 
Jak to, tak?
 

GUSTAW

 
Ot tak!
 

RADOST

 
Co to znaczy:
Ot tak?
 

GUSTAW

 
Niby – nic.
 

RADOST

 
Nic?
 

GUSTAW

 
Nic.
 

RADOST

 
To nic nie było:
Przebacz, stryjaszku, zlituj się rozpaczy.
 

GUSTAW

szybko

 
Ach, to rzecz jasna: w miłości niemiło,
Kiedy się czasem (bo któż to zaprzeczy?)
Kłótnia lub sprzeczka, albo z innej rzeczy,
W potęgę czucia moc niby mająca,
Sama od siebie walczy lub portąca,
Stąd koniec końców, kres wszystkich igraszek —
No, to rzecz jasna – rozumie stryjaszek?
 

Chce odejść.

RADOST

zatrzymując go

 
Ale czekaj no – ja nic nie rozumiem.
 

GUSTAW

 
A ja wyraźniej powiedzieć nie umiem.
 

RADOST

 
Czegożeś klęczał jakby do pacierzy?
 

GUSTAW

z udanym zapałem chodząc

 
To mi stryjaszek nie wierzy? Nie wierzy?
Kiedy tak – dobrze – dobrze – wiem co zrobię —
Każę zajechać i pojadę sobie.
Janie! hej!
 

RADOST

chodząc za nim i głaszcząc po ramieniu

 
No, no, Guciu, Guciuniu mój!
 

GUSTAW

zawsze chodząc w udanym gniewie

 
Kiedy ja mówię!…
 

RADOST

jak wyżej

 
Już, już, już stój no, stój.
 

GUSTAW

 
Ja się tłumaczę dobrze, jasno, szczerze.
 

RADOST

 
Już, już rozumiem, już wszystkiemu wierzę,
 

do siebie

 
A to saletra! Skra, ogień, płomienie!
 

GUSTAW

rzucając mu się na szyję

 
Luby stryjaszku!
 

RADOST

ściskając go

 
Ach, Guciu mój luby,/ płaczliwie
Nie słuchasz rady.
 

GUSTAW

 
I słucham, i cenię
A co wykonam, godne będzie chluby.
 

RADOST

 
Lecz czemu Klara…
 

GUSTAW

 
Ach, Klara, ta Klara,
To jest prawdziwie boska na mnie kara.
Wszędzie jej pełno, we wszystkiem zawadzi:
Przy tem zawzięte, jak kogucik młody,
Kikiki zawsze,/ pokazując/
a tak w górę sadzi!
I wiesz, stryjaszku, dla powszechnej zgody,
Wiesz co?
 

RADOST

 
Na przyklad?
 

GUSTAW

 
Żeń się z nią.
 

RADOST

 
Szalony!
 

GUSTAW

 
Zrób mi tę grzeczność.
 

RADOST

 
Pomysł godny głowy.
 

GUSTAW

 
Bardzo mi bruździ.
 

RADOST

wzruszając ramionami

 
Dlatego ja stary?…
Bruździć nie będzie, nie bruźdź ty z twej strony.
Na cóż Albina przez jakieś namowy
Chcesz jej zbuntować?
 

GUSTAW

 
On już zbuntowany.
 

RADOST

 
Jak to?
 

GUSTAW

 
W Anieli jak kot zakochany.
 

RADOST

 
Kto? Albin?
 

GUSTAW

 
Albin.
 

RADOST

 
A to nie do wiary.
 

GUSTAW

 
Tak, tak ją kocha, ledwie że nie skona;
Nie ma gadania, to rzecz dowiedziona.
 

RADOST

 
Albin, ten Albin!
 

GUSTAW

 
O, nie wszystko złoto,
Co się nam świeci – o, to sztuczka płocha:
Jednej przysięga, a w drugiej się kocha.
 

RADOST

 
Ale z Anielą jakże idzie tobie?
 

GUSTAW

po długiem milczeniu – zakładając ręce

 
Co to magnetyzm?
 

RADOST

zdziwiony

 
Ma… magnetyzm?
 

GUSTAW

 
Co to?
Co? Powiedz!
 

RADOST

 
Ale skąd o tem w tej dobie?
 

GUSTAW

po krótkiem milczeniu

 
Magnetyzm, mówią, jest to wolna władza,
Co z ciała w ciało zdrój życia wprowadza.
Jeżeli zatem mam zarodne siły,
Ogień swój własny w obce przelać żyły,
Dlaczegóż miałbym w pięknej, młodej duszy,
Czystej jak śnieżek, co świeżo przyprószy,
Przez silną wolę, pałające tętna,
Własnego czucia nie wycisnąć piętna?
 

RADOST

 
Jeśli rozumiem, niech mnie piorun trzaśnie!
 

GUSTAW

 
Kocham i będę kochany; to jaśnie?
 

RADOST

 
Jaśnie, wyraźnie, lecz trochę za śmiało.
 

GUSTAW

 
Śmiałość przed szczęściem, jak szczęście przed chwałą!
 

RADOST

 
Będziesz kochany, ale nie bądź trzpiotem.
 

GUSTAW

 
O, mój stryjaszku! Tobie myśleć o tem.
 

RADOST

 
Ach, czyż nie myślę i nie smażę głowy?
 

GUSTAW

 
Ja też ci zawsze dziękować gotowy.
 

RADOST

 
Dziękuj, kiedy chcesz, lecz się popraw razem.
 

GUSTAW

 
Co się już stało za twoim rozkazem.
I dobrze skończyć mam wszelką nadzieję,
Byleś nie zważał, co się z nami dzieje;
W zgodzie czy kłótni, we wrzawie czy ciszy,
Niech oko drzemie, a ucho nie słyszy.
 

RADOST