Kitobni o'qish: «Бәллүр тозак»

Бәллүр тозак
Повесть

1

Гаиләдә беренче тапкыр тавыш чыккан көнне Айваз ачык хәтерли: йорт салган җир кишәрлеген хатыны үзенең кызы исеменә яздырган икән.

– Айвазик, кадерлем, каршы булырсың дип уйламадым да. Беләсең бит: Мариша сине үз әтисеннән дә артыграк күреп ярата. Картаймыш көнебездә безне барыбер ул караячак.

– Документ эшләрен сиңа ышанып тапшырган мин җүләр. Картайгач, ни буласын әле кем белә? Бүгенгә мин исән бит. Артыннан үзем йөреп, көч-хәл белән кулга төшергән җирне, миннән сорап-нитеп тормыйча, кызыңа яздыргансың. Миннән аңа бөтенләй берни дә тиеш түгел. Аның үз атасы бар. Минем…

Айвазның шушы урында: «Минем дә үз балаларым булыр», – дип әйтәсе килгән иде. Тик хатынына беренче тапкыр күргәндәй текәлеп карады да әйтәсе сүзен әйтеп бетермичә кинәт туктап калды.

– Минем дә… минем дә…

Каршысында авыр гәүдәсен күтәреп йөрүдән арган кәкре аяклы, үз төсе нинди икәнлеге күптән онытылган сары чәчле, матурлык салоннарының сихер-михеренә дә буйсынырга теләмәгән шешенке йөзле хатын басып тора. Айвазның туктап калуын үз файдасына юрап, ул сүзне дәвам итте:

– Онытма, шул җир өстендә салынган йорт синең исемдә булачак. Мин анда әнинең миллион ярымлык өлеше бар дип әйтмим бит әле.

– Анаң, йорт төзелеп бетүгә, иң беренче килеп утырачак монда. Аннары мин аннан акча сорамадым. Үзе бирде.

Шуннан китте инде. Ул көнне алар аерым йокладылар. Беренче тапкыр. Беркайчан да ирен үзеннән ерак җибәрмәгән Тәнзилә нәрсә уйлагандыр, мәгәр Айваз соңгы унике ел эчендә башыннан кичкәннәрен хәтерендә кабат актарып чыкты.

…Төзелеш институтының дүртенче курсы иде. Киләсе елга диплом, аннан соң армия хезмәте. Кулыңа дипломыңны алуга туп-туры шунда җибәрәчәкләр. Юк, Айвазның бер дә армиягә барасы килми. Иркә малай булмаса да, кемгәдер буйсынып, кемнеңдер кубызына биеп йөрисе килми аның. Үзе теләгәнчә, җай белән генә яшисе иде. Җитмәсә, дөньясында тынычлык юк. Җибәрерләр әнә Чечняга. Тау арасыннан гәүдәңне эзләп тә тормаслар. Уф-ф! Юк, Айваз моңа әзер түгел!

Тулай торак бүлмәсендә чыгарылыш курс егетләре дә армиягә бармый калуның төрле юлларын эзли.

– Дипломыңны алмый торсаң, беразга калырга була инде булуын, – ди берсе.

– Ректоратка кереп: «Абзыкайлар, минем армиягә барасым килми, дипломым сездә генә торып торсын әле», – дип әйтәсеңмени?

– Биш ел ыштан туздырып йөреп, дипломсыз да калсаң…

– Юк, малайлар, ни булса шул булыр, Аллага тапшырып, мин китәм. Бер елга ничек тә чыдармын. Авыл малае ла мин, – ди икенчесе.

– Әйе, авылда көтүне сез көтсәгез, армиядә сезне көтәрләр. Сез авылныкыларга не привыкать.

– Әй, син, шәһәр баласы, авызыңны чамалап ач. Менә бу йодрык синең белән бер тумаган. Җәй буе измә, кирпеч ташып, синең башың хәтле булган ул. Шоколад, конфеттан авырны күтәрмәгәнгә, әнә, синеке базда үскән бәрәңге үрентесе сыман. Шуңа да курка синең ишеләр армиядән.

Айваз берсенә дә кушылмый. Берсен дә якламый да. Тагын бер елдан аның башы да шундый уйлардан тубалдай булачак икәнен чамалый ул. Их, булсын иде ул шундый бер түрә абзыең! Йә акчаң! Берсе дә юк бит. Ә армиягә барасы килми!

Сиринә белән танышулары да кызык кына булды. Диплом эшенә кирәкле материаллар эзләп, китапханәгә кергән иде. Курчак кебек кечкенә гәүдәле күзлекле кыз аның алдыннан гына өс киемен тапшырды. Салкыннан кергәнгә, күзлек пыяласы парланган. Кулыннан ялгыш төшеп киткән элгеч номерын таба алмый азаплана. Ул арада Айваз аны иелеп алды да кызның кулына тоттырды. «Курчак» татарчалап:

– Рәхмәт! – диде. Елмайганда, бит очындагы чокыры Айвазка күз кысып алгандай тоелды.

– Зур үс, бәләкәч! Әйберләреңне югалтып йөрмә бүтән.

Шулай язгандыр, күрәсең, уку залындагы урыннары да янәшә туры килде. Ул көнне уку уку булмады инде. Айвазның терсәге тиеп китсә дә, комачтай кызарып, керфекләрен аска төшерә торган оялчан кызның исеме Сиринә икәнлеге, быел дизайн факультетының өченче курсында укыганлыгы билгеле булды. Китапханәдән дә бергә чыктылар. Егет кызны озатып та куйды. Әллә бик кыю булмыйча, сөйләшкәндә, күбрәк «дилбегәне» аңа биргәнгә, Айваз Сиринә янында үзен иркен хис итте: шаяртты, кайчагында олы кеше булып, кызны ачулангандай кыланды, аннары бергәләп, шуннан кызык табып көлделәр. Кыскасы, шәһәр кызлары белән моңарчы үзен иркен тота алмаган Айваз Сиринә янында үзен чын егет итеп тойды.

Соңгы вакытта, гомер булмаганча, борын астыннан җыр көйләп, үзалдына елмаеп йөри башлаганын иптәшләре тиз сизеп алдылар. Сизеп тә алдылар, сәбәбен дә исәпләп чыгардылар.

– Җырларсың шул! Исмәгыйль Садриевичның бердәнбер кызын эләктер дә!

– Айваз бернәрсәне дә уйламыйча гына эшләмәс ул.

– Булдыра, малай! Сразы карьера үгезенең мөгезеннән эләктерде, – диештеләр.

Айваз бу сүзләрдән аптырабрак калды.

– Нинди Исмәгыйль Садриевич?

– Әйдә, башыңны җүләргә салган булып маташма инде. Диплом комиссиясендәге Исмәгыйль Садриевич.

– Шәмсуаровмы? Мин Сиринәнең Шәмсуаров кызы икәнен беренче ишетәм.

– Ишеттең инде менә. Белгәч ташлармын дип тә җибәр инде.

– Аның өчен ташламам анысы.

Айваз Сиринәнең нинди асыл кош икәнен чынлап та белми иде. Менә сиңа Сиринә! Институтта үтә дә кәттә кешенең кызы икәнсең бит. Ул турыда ләм-мим! Башка кыз булсамы?! Шулкадәр дә тыйнак, ипле, ягымлы бит син, Сиринә! Мин инде сине гап-гади бер авылдан, гап-гади укытучылар гаиләсеннәндер дип уйлый башлаган идем. Гадәттә, «Тегеләй ярамый, болай килешми» дип үстерелгән кызлар синең кебегрәк була. Казан кызлары арасында мондыйлар да була дисәләр, ышанмас идем, билләһи!

– Әйе, Шәмсуаров Исмәгыйль Садриевич – минем әтием. Моннан нидер үзгәрәмени? – диде Сиринә, үзеннән бу турыда сорашкач.

– Юк, үзгәрми. Миңа син кем кызы булсаң да, барыбер. Хәер, үзгәрә икән! Син миңа тагын да ныграк ошый башладың. Шәмсуаров кызы булганың өчен түгел, шул турыда әйтеп мактанмаганың өчен, – дип нәтиҗә ясады ул вакытта Айваз.

Кыз челтерәтеп көлеп җибәрде. Ошый иде Айвазга аның көлүе. Көлгән чагында кыздан ниндидер сафлык, самимилек нуры сибелә иде. Һавалы кызлардан егет бераз читтәрәк йөри. Күбесенең мин-минлеге артында исәпкә-санга алырдай ни акылы, ни белеме булмаса да, башкаларга түбәнсетеп карагангамы, андыйлар белән аралашмаска тырыша. Ә Сиринә – башка. Әле очрашып йөрүләренә әллә ни вакыт узмаса да, Айваз аның күп белүен, һәрнәрсәгә үз фикере булуын чамалаган иде. Тик кыз үз карашын аңа мәҗбүри такмый, егетнекен дә аяк астына салып таптамый.

– Мин сиңа ошыйм дамыни әле?

– Әйе, Сиринә, бик ошыйсың. Ошамасаң, бала-чага кебек минут саен сине генә уйлап торыр идеммени? Укый да алмыйм хәзер, имтиханнарга да әзерләнә алмыйм. Бу сессияне яба алмасам, син генә гаепле буласың. Кара аны, кызый!

Мең дә бер нәни көмеш кыңгырау авазыннан Казан киченең салкын һавасы челтерәп коелдымыни – кыз бәхетеннән ташып көлә иде.

– Шәмсуаров кызы булсам да, ошатасыңмы?

– Нигә алай дисең?

– Институтта аны вакчыл, бәйләнчек укытучыга саныйлар бит.

– Ә үзе андый түгелмени?

– Минем әти һәр эшне җиренә җиткереп эшләгәнне ярата. Башкалардан да шуны таләп итә. Тик бу бөтен кешегә дә ошап бетми. Бары шул гына.

Kызы тирәсендә еш күренә башлаган егет турында Шәмсуаров шундук белеште, әлбәттә. Бердәнбер, күз карасыдай саклап үстергән кызы бит. Кызганыч, бик озак малай көтеп хыялланган Исмәгыйль Садриевичка хәләле малай бүләк итә алмады. Бердәнбер булса да, Сиринә иркә кыз түгел иде. Гаиләдә бер яктан кырыс әтисе тәрбиясе сизелсә, икенче яктан, нечкә күңелле, бар эшкә уңган, шул ук вакытта бераз хәйләкәр әнисе аның өчен хатын-кыз идеалы иде. Өйдә Сиринәне яраттылар, аңа булыштылар, теләкләренә каршы килмәделәр – ышандылар. Шуңамы, ул чама белән назлы, чама белән мөстәкыйль, акыллы, кулыннан эш килә торган кыз булып үсте. Институтка да әтисе ярдәменнән башка керде. Укытучылары аның киләчәгенә һәрвакыт зур өмет белән карадылар.

Егет турында начар дип тә, артык мактап та сүз әйтүче булмады. Мөмкинлекләре уртача, компьютер җене кагылган, бер ягы белән дә күзгә бәрелеп тормый торган студент икән кызына күләгәдәй тагылган Айваз Кадыйров.

– Тыйнак егет! – диде Сиринәнең әнисе Сәрия егетне беренче тапкыр күрүгә.

– Сиринә үзе беләдер, – диде Исмәгыйль Садриевич. – Бала-чага түгел. Аралашсыннар әйдә. Аннан хәзергә берәүгә дә зыян юк кебек.

Бәхетле вакытлар тиз үтә. Соңгы курсны да башлап җибәрделәр. Яшьләр бер-берсен бер көн күрми торсалар да, юксыналар. Үзләреннән генә торса, бер генә минутка да аерылышмаслар иде. Сәрия ханым моның гашыйклар өчен табигый хәл икәнен аңлый. Кызын да моңсу итеп күрәсе килми. Егет тә начар түгел кебек болай. Һәрхәлдә, районнан Казанга килеп, үз көче белән укып ята, артыгын сикерерлек җае, булышырлык «йонлач куллары» күренми. Бүгенге көндә таныш-белеш, туган-тумачасыз бер түгел, ике диплом белән дә әллә ни кыра алмыйсың. Бу ягы егетнең үзе өчен зур минус булса да, Шәмсуаровлар һәм, ниһаять, аларның кызлары өчен уңайлы вариант түгелме соң? Дөрес, Сиринә аша баерак, дәрәҗәлерәк гаиләләр белән туганлашу перспективасы да күңелендә йөри әни кешенең. Тик бу авыл егете белән аралаша башлаганнан бирле, әлеге өмете сүнеп бара: кызлары Айвазны ярата, Шәмсуаровлар өчен уңышлы партия хакына, аннан баш тартмаячак. Ә кияүне уңайлы итеп урнаштырып, югары күтәрелү өчен шартлар тудыру, шуның белән аны үзләренә бәйле итеп кую да ярамастай әмәл түгел. Хатын-кыз мантыйгы белән Сәрия шулай уйлады. Хатын-кыз уйласа, яртылаш эшләнде дигән сүз инде ул.

– Айвазның укуы бетәргә дә аз вакыт калып бара. Алга таба планнары ничек соң? Алар укулары бетүгә армиягә китәргә тиештер әле. Эшкә урнашу турында уйламый торгандыр хәзергә, – дип, читләтеп сүз башлады беркөнне әни кеше.

– Әйе. – Сиринә авыр сулап куйды. Бер ел буена сөйгәненнән аерылып торуны ул күз алдына китерергә дә курка. Ничекләр түзәр?!

– Үзенең барасы киләме соң?

– И әни, кайсы җүләрнең армиягә барасы килеп торсын бүген. Сезнең замандагы армиямени ул хәзер.

– Теләмәсә, бармый калу мөмкинлекләре бардыр инде аның.

– Бардыр да…

«Әтиең белән киңәшергә кирәк». Бусын Сәрия ханым эчтән генә уйлап куйды.

– Һы. Булып җитмәгән кияү өчен мин нигә боларны эшләргә тиеш әле? – дип киреләнеп маташты әти кеше.

– Булмаса – булыр, – дип җайлады аны әни кеше.

Һәм туйны тиз тотарга булдылар. «Шәмсуаров кияве» дигән дәрәҗә Айвазга күктән төшкән бәхет булып тоелды. Күңелендә күп йөртсә дә, хыялының тормышка ашачагына ахыргача үзе дә ышанып бетми иде.

Дуслары котлады. Кемдер чын күңелдән, кемдер яшерен көнләшү белән. Таныш-белеш арасында да егетнең дәрәҗәсе үсеп китте. Аның сүзе белән санлаша башладылар. Ул үзе дә бу халәтенә тиз өйрәнде. Кеше арасында сөйләгән һәр сүзенең бердәнбер хакыйкать булуына ышангандай сөйләште.

Чыгарылыш имтиханнары, диплом яклаулар да артта калды. Аның белән укыганнарның күбесе, кулларына диплом алганчы ук, эшкә урнашу ягын карадылар. Кем белгечлеге буенча, кемдер акча эшләүне күздә тотып, кайсы кая таралышты. Кияү үзе эш хакында сүз башламасмы дип көтеп аргач, көннәрдән бер көнне Исмәгыйль Садриевич, аталарча ягымлы булырга тырышып, Айвазга шул хакта сүз катты. Кияү балакайның анык кына бер теләге дә, планы да юклыгын аңлагач, болай диде:

– Мин, әлбәттә, сине берәр җылы урынга кертеп утырта алам. Тик бу дөрес вариант булмас. Алга таба эшнең асылына төшенеп, теләсә кем белән курыкмыйча сөйләшерлек белгеч булыйм дисәң, түбәннән башларга кирәк. Эштән куркырга кирәкми. Ак белән караны аера белмәгән начальникны астагылар да яратмый, өстәгеләр дә өнәми. Төзелешнең эчендә кайнап, кирпеч ташымасаң да, ташыганны карап торып, измә ясамасаң да, ничек ясаганнарын күреп эшли башларга кирәк. Карьера шундый нәрсә ул: фундаменты ныклы булмаса, бер көндә ишелеп төшәргә мөмкин. Кеше ярдәмендә генә ясалган карьераның фундаменты ныклы булмый.

Шулай итеп, Айваз җәйне төзелеш мәйданчыгында башлады. Белгечлеге «авыл хуҗалыгы төзелеше» тармагына караса да, шәһәр җирендә эшкә кыенлыкларсыз гына урнашты. Сәбәбе ни булгандыр: кадрларга кытлыкмы, бабасының авторитетымы – анысы Айваз өчен әллә ни мөһим түгел. Замананың болгавырлыгы, эшләп-эшләп тә, хезмәт хакы рәтләп түләнмәү аркасында кулыннан эш килгән эшчесе дә, урта буын җитәкчеләр дә дәүләт оешмаларыннан көтүе белән качкан вакытлар бит. Ә югарыдагыларга тормыш ничегрәк – анысы астан күренми. Һәрхәлдә, сирәк-мирәк кенә ак күлмәктән, шәп машинага утырып килеп, тегенди-мондый гаеп тапкан булып, утлы табага бастырган, аннары тагын озакка күздән югалган түрәләргә артык авыр түгелдер дип чамалый Айваз. Бабасы әйткән «тормыш мәктәбен» яшь белгеч тиз арада узарга булды. Такы-токы тукланган, рәтле торыр урыннары да булмаган «көньяк кунакларыннан» һәм гомерен шушы эштә уздырып, башка җиргә китеп эшләүне күз алдына да китерә алмаган, пенсиягә чыгар вакытын көтеп, көн уздыручы ярымгарип эшчеләрдән торган бригадалар белән эш кырып булмасын тиз аңлады ул. «Ничек тә көзгә кадәр түзәргә, аннары күз күрер. Һәрхәлдә мин монда калмаячакмын!» – дип карар итте. Һәр эш көнендә ничә мәртәбә кабатлагандыр бу сүзләрен. Айваз өйдәгеләргә аны-моны әйтмичә генә яңа эш урыннары да белештерә башлады инде. Тик бер эштә дә тәҗрибәсе булмау аның үзен куркыта, нәрсәгәдер барып тотына алмаячагын чамалап, тагын тынып кала. Бабай белән бу турыда сөйләшүнең мәгънәсе юк: ул – дөньяда төзелеш эшеннән дә саваплы, иҗади һәм төшемле эшнең дөньяда юклыгы һәм булмаячагына бик нык инанган кеше. Хәзер кабинетына алып кереп, өстәл янына утыртыр, сызымнар, китаплар җәеп салып, лекция укый башлар. Түзәргә, тәҗрибә тупларга кушар. Киявенең акча алып кайтмавы да аның өчен ул кадәр мөһим түгел. «Торырга – урының, ашарга ризыгың бар», – дияр. Аңа каршы килергә җөрьәт итми Айваз. Армия куркыта. «Төзелеш ошамаса, бар, армиягә кит, анда рәхәтрәктер», – дип әйтер кебек. Хәрби билет кулга кергәнче түзәргә, ничек тә түзәргә!

Эшли башлап, биш ай узганда, Айваз беренче хезмәт хакын алды. Кулындагы акча аның күңелен җылытасы урынга, йөрәген яндыра башлады. Кимсенүдән кычкырып елыйсы килде. «Биш ай, биш айга бит бу! Кызу кояш, тузан, яңгыр, җил эчендә узган биш ай өчен! Юк, калмыйм булгач калмыйм мин монда! Дөнья бетмәсә, эш бетмәс әле», – дип ярсыды ул эченнән генә.

Өйгә Айваз балтасы суга төшкән кеше кебек кайтып керде. Сиринә төпченә торгач, сәбәбен дә әйттерде. Кичке ашны ашап бетергәндә, Исмәгыйль Садриевич озакка сузылган тынлыктан аптырап:

– Йә, Айваз дус, нинди борчулар басты башыңны? Сөйлә! Без бер гаилә, барысын да бергәләп хәл итәргә тиеш. Чишелмәс проблемалар булмас, – дип, үгезне мөгезеннән алды. Айвазга барысын да сөйләп бирүдән башка чара калмады.

– Миңа өстәл янына килеп утырып ашарга да оят, – диде ул сүзләренең тәэсирен тагын да арттыру өчен.

– Әйе, яшьләрнең күңелен эштән биздерә беләләр бездә, – диде профессор, бераз уйланып утыргач. – Без институтта бер нәрсә сөйлибез, ә тормышта бөтенләй башка нәрсә килеп чыга.

Айвазның сөйләгәннәре бөтенесенә дә ярыйсы тәэсир иткән иде. Аның авырткан җиренә кагылмас өчен генә сүзне артык куертып тормадылар.

«Проблемаларның яртысы бөтенләй хәл ителми, икенче яртысы үзеннән-үзе хәл ителә», диләр бит. Айвазның да шулайрак булды. Көннәрдән бер көнне ул үзенең группадашы Русланны очратты. Күрешмәгәннәренә ярты еллап кына вакыт (нинди ярты ел бит!) узган булса да, сөйләшер сүзләр күп җыелган иде. Кем кайда урнашкан? Кем армиягә киткән? Кем белгечлеге буенча эшли?

– Мин, малай, дөресен генә әйткәндә, төзелеш тирәсенә барып та карамадым. Укып бетергәнче үк риэлторлар тирәсендә чуала башлаган идем. Кулга дипломны алуга, тоттым да «Удача» дигән конторга барып кердем. Кердем дип, башта бер мужиктан пүчтәк кенә бәягә базасын сатып алдым. Типкән булганнар моны эштән, короче. Үзе генә эшләп караган. Эчкечелеккә бирелеп, бурычка баткан. Үзбаш эшләү кыен. Начармы-яхшымы, артыңда торучы рәсми оешма кирәк. Шуңа «Удача» га барып сыендым инде.

– Уңышлы булдымы соң?

– Аллага шөкер, зарланмыйм, малай. Ике ай дигәндә, менә шушы «тачка» ны алдым. Хәзергә йөрергә ярап тора. Тагын берничә ай түзсәм, җүнлерәккә алыштырырмын дип торам. Ярар, син ниләр кырып йөрисең соң әле? Профессор кияве бит син. Урынның кәттәсенә урнаштырдымы бабаң?

Айваз йөзен чытып куйды. Шулай да сер бирәсе килмәде:

– Ярыйсы алай. «Гранит» ның бер участогында инженер булып йөрим хәзергә. Азрак стаж булгач, главный урынын вәгъдә итәләр. Түбәннән башладым мин. Тормышның төбеннән, кем әйтмешли.

– Исмәгыйль Садриевич мәктәбе, сизелеп тора.

Айваз кыяфәтенә чыгармаса да, Русланнан көнләшеп куйды. Менә бит, бер имтиханны да берничә тапкыр кермичә бирә алмый иде – ярты ел дигәндә, үз машинасында җилдерә. Ә аның ние бар? Руслан шомалыкка шома иде инде укыганда ук, анысы дөрес. Укыганда ук, риэлторлар тирәсендә йөрдем, ди бит. Ә Айваз нишләде? Укырга дисәләр – укыды, язарга дисәләр – язды. Укытучылар нәрсә кушса, шуннан бер адым да читкә китмәде. Институтта кушканны эшләп кенә, әллә ни кырып булмый икән. Тормыш бөтенләй икенче.

Сабакташлар телефоннарын алышып саубуллаштылар.

Эшен алыштыру уе Айвазның күңелен гел бимазалап торды, тик үз теләге белән чыгып китәргә – билгесезлеккә атларга йөрәге җитмәде. Шулай язган булгандыр, аларның оешмасы банкротлыкка чыкты. Кем кая таралышты. Шул чагында Айваз Русланны искә төшерде. Әгәр аның янына урнаша алса, эш башлаганда киңәшер бер якын кеше булыр иде.

– Белмим, малай. Безгә тагын кеше кирәк микән? Белешеп карармын, – диде Руслан өметләндерми генә.

– Минем компта ярыйсы шарить иткәнне беләсең. Ул яктан кирәгем чыкмасмы?

– Ярар, булырдай булса шалтыратырмын.

Ни гаҗәп, Руслан икенче көнне үк шалтыратты. Агентлыкка программистлар кирәк икән. Дулкынланудан башлары ук әйләнеп китте егетнең. Шул көнне үк килергә куштылар. Барды. Сөйләште. Урнашты. Дөрес, бер ай сынап карау шарты белән.

Кичке аш янында яңалыкны әйтеп, бөтенесен шаккатырды. Кайгырырга да, шатланырга да белмәделәр. Киңәшмичә эшләгәне өчен Исмәгыйль Садриевичның кәефе кырылды кебек, шулай да сиздермәскә тырышты.

– Төзелештән ераклашам, дисең инде алайса, – диде Исмәгыйль Садриевич.

– Төзелеш дип, гомер буе бушка чабата туздырып йөри алмас бит инде. Гаилә башлыгы бит ул, – диде Сиринә, ниһаять, Айвазның акча алып кайтасына өметләнеп. Ул сөенечен яшермәде. – Язган булса, дөньялар үзгәреп китсә, бәлки, төзелешкә дә әйләнеп кайтыр. Ә бүгенге көнне Айваз дөрес эшләгән дип саныйм мин.

– Әйе, вакыт күрсәтер.

Бөтенләй икенче бер дөньяга килеп эләкте ул. Казан кебек кайный иде риэлторлар дөньясы. Беренче көннәрне таныш булмаган кешеләр белән аралашудан, таныш булмаган өлкәдә аннан нәрсәдер сорауларыннан башы, әбисе әйтмешли, «балан куагы» була иде. Ярый әле компьютер дигән әйбер аңа бик таныш. Базаны рәткә салды, вазифаларына төшенде. Беренче көннәрне мәгълүмат дәрьясына кереп батмас өчен баш миенең бөтен күзәнәкләрен эшкә җигеп, монитордан күзен дә алмый утырган Айваз ай дигәндә, җилкәләрен киерде, вакыты-вакыты белән аяклары ял итәргә компьютер өстәленә кадәр күтәрелә башлады. Җитәкчеләр аннан канәгать калдылар.

«Менә кайда минем урыным. Төзелештә кызыл балчык ерып йөрү – минем эш түгел», – диде Айваз, күкрәген тутырып сулап.

2

Шайтан алгыры, кичә тагын артыгы җибәрелгәнме соң? Эш түгел бу. Сәбәбе бар дип, күпме үз-үзеңне алдарга була? Сәбәбе чыннан дә шәп иде шул, каһәрең! Бер сделкадан шуның хәтле куш калсын әле.

Айваз авырлык белән генә торып, кухняга чыкты. Өстәлдә записка. Сиринә язган. «Аш суыткычта. Кичтән вакытында, кеше кыяфәтендә күрүгә өметләнеп, Сиринә» дигән. Әлбәттә, әлбәттә, җанкисәгем. Менә бүгенгесеннән котылсам, авызга да алмыйм мин аны. Кичә дә теләмәгән иде югыйсә. Хәмергә күнекмәгән ашказанын көчләп, җәберләп эчте беренче рюмкаларын. Аннан китте инде. Компаниясе дә ни җитте генә түгел иде шул. Эшкә урнашырга ярдәм иткән, гел булышып, кем әйтмешли, «һөнәри нечкәлекләргә» төшендереп торган Русланны ничек сыйламыйсың инде! Татьяна Гумеровна – Тәнзилә апасы. Ул булышмаса, мондагы азау теш ярган акула-коллегалар арасында пычагым да эш кыра алмас иде Айваз. Аны ничек бәхилләтмисең! Тагын тегесе, аннан бусы… Барысы да синең өчен шатлана, уртак эшләренең нечкәлекләренә төшенә баруыңа сөенә… кебек…

Ярый әле сикереп торып, ашыга-ашыга, эшкә йөгерәсе юк. Ике ел элек «җанкисәге – компьютерны» яшь кадрга тапшырып, җанлы эшкә – алыш-биреш өлкәсенә күчкән иде Айваз. «Бүрене аяклары туйдыра» дигән кебек, риэлторларны да аяклары туйдыра. Айваз аларның үзләрен дә вакыт-вакыт бүреләргә охшатып куя. Кеше бәхетсезлегеннән яки килеп чыккан проблемаларыннан бик төшемле итеп файдаланалар. Андый чакта кыргый азарт белән эшлиләр. Күзләре яна, арганны-талганны белми чабалар. Айваз өчен дә бу дөнья хәзер ят түгел. Клиент белән беренче очрашуда, юк, хәтта телефоннан беренче сөйләшүдә үк ул аның «турист» мы, әллә «показушник» мы икәнен чамалый. «Карлсон» һәм «кроликлар» ны ничек «саварга», «неадекват» ларны ничек урынына утыртырга икәнен белә. Эшенең мондый нечкәлекләрен белү өчен, әлбәттә, тәҗрибә кирәк. Тагын тәҗрибәле коллегаларының ничек эшләүләрен күзәтә белергә кирәк. Клиент алдында барын дә җәеп салмас өчен ничек сөйләшергә, «койрык» сөйрәп йөргәндә, «көтүне ничек кыздырырга»? Риэлторларның үзләре арасында клиентны гына түгел, бер-берсен төп башына утыртып калдыру – гадәти күренеш. Ә бу яктан Айвазның бәхете булды. Беренче көннән үк Татьяна Гумеровна аны үз канаты астына алды. Юк, әле компьютер артында утырганда ук икән. Кәнәфидән кубарылып, «йөгерә башларга», ягъни тере эшкә күчәргә дә ул кыстады. Офиста утырып тапкан акча белән генә әллә кая китеп булмаячагын, эшли белеп эшләсәң, риэлтор эшенең төшемле булганын да ул аңлатты. Эшли башлагач, клиентлар белән беренче очрашуларга бергәләп йөрделәр. Сөйләшә дә белә шул кешеләр белән Татьяна апасы! Дипломлы психологларың бер якта торсын. Законнарны да, аларны урап узуның уңайлы якларын да чамалый. Аның белән башлаган эш гел табышлы булды. Акчасы да керде, коллегалары арасында дәрәҗәсе дә үсте. Дөрес, әнисенә ияреп йөрүче малайга охшатып, мыек астыннан көлүчеләр дә булмады түгел. Астыртын гына «Эләктең бит!» дип төрттерүчеләр дә булды. Кем, кая эләкте? Айваз өчен бусы караңгы иде әле. Аның өчен иң мөһиме – үз оясын булдыру, хатыны, әби-бабай каршында «буш куык» түгеллеген исбат итү. Әйе, Сиринә кандидатлык диссертациясен яклаган көнгә бүләге әзер: аның кулында кечкенә булса да фатир ачкычы иде. Әй, шатланды инде Сиринә! Аны шатландыра алганга Айваз тагын да ныграк шатланды. Ул мәми авыз кияү түгел, профессор бабай җилкәсендә ятмый! Хәрби билет кулга кергәннән соң ул болай да үзен иркенрәк хис итә иде. Фатир да алгач… Риэлтор булуның файдасы тиде: фатир шалкан бәясенә эләкте. Клиент алдындагы гөнаһны Ходай үзе кичерсен – ә ул фатирлы булды! Ремонт кирәк кирәген, тик ул аны үзе эшләячәк, үзе теләгәнчә. Кулы эш белә, кемнедер акча түләп яллыйсы юк.

Менә шулай китте инде. Тфү-тфү, эше дә, әкренләп, алга үрмәли, үзенә ышаныч та артты. Кайчандыр эшләргә оят кебек тоелган нәрсәләр дә гадәтигә әйләнеп бара. Тагын бер ел дигәндә, бер бүлмәле фатир өч бүлмәлегә әйләнде. Ремонтны да үз кулы белән ясап маташмады.

Кичә шундый гадәти эш көннәренең берсе иде дисә, дөреслеккә хилафлык килер инде. Әллә ни кыйммәте булмаган «чегән замогын» (артык чуар архитектур бизәлешле йортларны риэлторлар шулай атый) тәҗрибәсез клиентка шәп кенә бәягә озатты. Тыштан ялтыравык өйнең эчке торышына игътибар итмичә, сатулашып та тормыйча, акчасын чыгарып салды бахыр. Айвазга килешүгә кермәгән өлештән дә әйбәт кенә тәтеде. Эшкә нокта кую хөрмәтенә утырганнар иде. Кайчан, ничек кайтуын хәтерләми.

Айваз сәгатенә карады. Төш вакыты үткән икән инде. Сиринә эштәдер. Институтны кызыл дипломга тәмамлаган кызны, бишкуллап, кафедрада эшкә калдырдылар. Ул инде хәзер сабый кыяфәтле студент кыз түгел. Эшлекле ханым, фән өлкәсендә өметле белгеч. Баш-аягы белән эшкә бирелгән булса да, Сиринә ир хатыны икәнен һич онытмый. Кайгыртучан, ягымлы. Кайчак Айвазның әллә үзенә, әллә хатынына ачуы да килә: бу кадәр кадер-хөрмәткә, мәхәббәткә лаекмы икән ул? Нигә шулкадәр нык тырыша Сиринәсе? Кайчан кайтып керсә дә, йөзе ачык, ашы кайнар. Бик соңга калганда да йокламыйча көтеп утыра. Айваз баштарак:

– Нигә йокламыйсың? Мин бит эш белән йөрим. Теге клиент белән очраштык, монда яңа бер эш килеп чыгарга тора, – дип акланырга тотына иде. Хәзер үзенә карата булган игътибарны шулай тиеш дип кабул итә. Сиринә дә «Сагындым. Сине күрмичә, ничек ятып йоклыйм инде» кебек сүзләрен сирәк әйтә. Тавыш күтәрмәсә дә, мондый көннәрне кәефсез була.

Ярар. Ничек булса да рәткә кереп, бүгенгә билгеләнгән очрашуларга барырга кирәк. Ничәсе соң әле бүген? Алтынчы февраль. Йа Ходай! Алар бит кичә бабасының туган көненә барырга тиешләр иде. Ничек онытты бу турыда?! Айваз өчен Исмәгыйль Садриевич элекке кебек якын килергә куркыныч кеше түгел. Шулай да каенатасына хөрмәте зур. Болай сансызлану килешә торган эш түгел, әлбәттә. Сиринә дә үпкәләгәндер инде. Әлеге уйлардан Айвазның үз хәле дә онытылып китте. Соңга калып булса да, котларга, гафу үтенергә кирәк. Шул вакытта миләрне бораулап, телефон шалтырады. Айваз теше сызлаган кеше сыман трубканы алды. Руслан икән.

– Син нәрсә, бер эш майтардым дип, күпме йокларга җыенасың? Монда бер «мутный клиент» нарисовался. Синең ярдәмең кирәк. Кил давай!

– Рәт юк әле. Килә алмамдыр. Планлаштырган җирләргә дә барасы бар.

– Ничек инде килә алмамдыр? Син андый штучкаларыңны оныт! Кирәк, димәк, киләсең! Минем сиңа берәр вакыт «Юк!» дип әйткәнем бармы?

Китте инде Айваз эшенә. Руслан аңлатса аңлата белә ул кемнең кем икәнен:

– Чучка булганчы эчмәскә кирәк эчә белмәгәч! – дип, урынына тиз күрсәтте.

Очрашуга «мутный клиент» белән эш турында сөйли дә башлады.

– Руслан, минем грамм да баш эшләми. Туктап тор әле. Әйдә иртәгә, ә?!

– Җилкәңдә утырган буш тубалны күтәреп, миңа тагылып йөрүең кирәкми миңа. Давай, эч менә моны.

Руслан машина бардачогыннан алып, нәни генә шешәдән нәрсәдер салып бирде. Укшуын көчкә тыеп эчте Айваз. Дусты дөрес әйткән икән: берничә минуттан гәүдәсенә рәт керде, кәеф күтәрелде, хәтта баш шәрифләренә уйлау сәләте кайтты.

– Киттек! К труду и обороне готов!

…Икенче көнне күзен ачуга үзен ят фатирда, ят юрган астында күреп аптырап китте. Шаккатудан ничек сикереп торып утыруын да сизми калды. Тик чигәсенә чүкеч белән суккандай, кискен авыртудан ыңгырашып, кире мендәргә ауды.

– Уяндыңмы, Айвазик!

«Айвазик» күз алдында биешкән шайтаннар аша күрә карап, ишек төбендә челтәрле төнге күлмәктән генә басып торган Тәнзилә апасын күрде. Беренче уе «Беттем!» булды.